Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 229 5150234 5110972 2026-06-03T16:15:09Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5150234 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''11 лістапада''' — трыста пятнаццаты (трыста шаснаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Armisticetrain (slight crop).jpg|thumb|150px|Саюзнікі на падпісанні [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскага перамір’я]].]] * [[887]]: [[Арнульф Карынтыйскі]] заняў сталец [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-Франкскага каралеўства]], прымусіўшы сысці свайго дзядзьку [[Карл III Тоўсты|Карла III Тоўстага]]. * [[1480]]: Скончылася [[Стаянне на Угры (1480)|стаянне на Угры]] паміж [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]]. * [[1918]]: Заключана [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскае перамір’е]], завяршэнне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. * 1918: Сфарміраваны першы кабінет міністраў [[Літва|Літвы]]. * 1918: Рэгенцкая рада (створаная нямецкімі і аўстрыйскімі ўладамі) перадала [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]] камандаванне польскім войскам. * [[1920]]: Заключана [[Беларуска-літоўскі дагавор (1920)|пагадненне]] паміж урадамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі]]. * [[1923]]: Прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] пераехаў з [[Коўна]] ў [[Прага|Прагу]]. * [[1965]]: пасля правалу перамоў з Вялікабрытаніяй, [[Радэзія]] аднабакова абвясціла незалежнасць. * [[1975]]: [[Ангола]] абвешчана незалежнай рэспублікай. * [[1992]]: Устаноўлены дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Ватыкан]]ам. * [[2011]]: Былы прэм’ер-міністр [[Украіна|Украіны]] [[Юлія Цімашэнка]] прызнана вінаватай у перавышэнні службовых паўнамоцтваў і асуджана да 7 гадоў пазбаўлення волі * [[2020]]: У [[Мінск]]у ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]] збіты [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], памёр у бальніцы на наступны дзень. * [[2022]]: [[Баі за Херсон (2022)|Вызваленне]] [[Херсон|Херсона]] ўкраінскімі войскамі падчас [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайне]] == Нарадзіліся == [[File:Dostoevsky 1879.jpg|thumb|120px|[[Фёдар Дастаеўскі]].]] * [[1154]]: [[Саншу I]], 2-і кароль [[Партугалія|Партугаліі]] * [[1484]]: [[Барталамэ дэ лас Касас]], святар-дамініканец * [[1493]]: [[Бернарда Таса]], італьянскі пісьменнік (пам. 5.9.1569) * [[1493]]: [[Парацэльс]], урач (пам. 1541) * [[1579]]: [[Франс Снейдэрс]], фламандскі жывапісец (пам. 19.8.1657) * [[1821]]: [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Фёдар Дастаеўскі]], рускі [[пісьменнік]] (пам. 1881) * [[1864]]: [[Альфрэд Герман Фрыд]], аўстрыйскі журналіст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (пам. 5.5.1921) * [[1868]]: [[Эдуар Вюяр]], французскі мастак * [[1870]]: [[Сяргей Мікалаевіч Блажко|Сяргей Блажко]], расійскі [[астраном]] * [[1888]]: [[Чандрасекхара Венката Раман]], індыйскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1888]]: [[Іаганес Ітэн]], швейцарскі мастак * [[1898]]: [[Рэнэ Клер]], французскі рэжысёр * [[1901]]: [[Рыхард Лінднер]], амерыканскі мастак * [[1908]]: [[Міхась Багун]], беларускі [[паэт]], перакладчык (пам. 17.2.1938) * [[1911]]: [[Раберта Себасцьян Мата]], чылійскі мастак * [[1928]]: [[Алесь Белакоз]], беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, краязнаўца * [[1928]]: [[Карлас Фуэнтэс]], мексіканскі пісьменнік * [[1938]]: [[Антс Антсан]], эстонскі канькабежац * [[1955]]: [[Галіна Тычка]], беларускі літаратуразнавец * [[1955]]: [[Джыгме Сінг'е Вангчук]], чацвёрты кароль [[Бутан]]а * [[1962]]: [[Дэмі Мур]], амерыканская актрыса * [[1984]]: [[Марка Хук]], нямецкі баксёр == Памерлі == [[File:RicardoGuiraldes.JPG|thumb|120px|[[Рыкарда Гуіральдэс]].]] * [[1130]]: [[Тэрэза Леонская]], графіня Партугаліі * [[1331]]: [[Стэфан Ураш III]], кароль [[Сербія|Сербіі]] (нар. ~1285) * [[1638]]: [[Карнеліс Карнеліс ван Харлем]], галандскі жывапісец * [[1751]]: [[Жульен Афрэ дэ Ламетры]], французскі ўрач і філосаф * [[1810]]: [[Іаган Цафані]], нямецкі мастак * [[1917]]: [[Ліліуакалані]], апошняя каралева Гавайскіх астравоў * [[1927]]: [[Рыкарда Гуіральдэс]], аргенцінскі пісьменнік * [[1954]]: [[Марыс Баро]], швейцарскі мастак * [[1963]]: [[Курт Леві]], нямецка-бельгійскі мастак * [[1973]]: [[Артуры Ілмары Віртанен]], [[фіны|фінскі]] біяхімік; лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1945) * [[1975]]: [[Пётр Савачкін]], беларускі [[гісторык]] (нар. 11.6.1911) * [[1983]]: [[Арно Бабаджанян]], армянскі кампазітар * [[2004]]: [[Ясір Арафат]], кіраўнік [[Палесцінская аўтаномія|Палесцінскай аўтаноміі]] == Святкуюць == * [[Ангола]]: Дзень незалежнасці ([[1975]]) * [[Бельгія]], [[Францыя]]: дзень Перамір’я (у гонар заканчэння [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]]) * [[ЗША]]: Дзень ветэранаў (у гонар заканчэння Першай Сусветнай вайны) * [[Латвія]]: Дзень ушанавання памяці салдат, што загінулі за свабоду і незалежнасць Латвіі * [[Польшча]]: Дзень незалежнасці ([[1918]], у гонар заканчэння Першай Сусветнай вайны) * Краіны [[Садружнасць Нацый|Садружнасці Нацый]]: Дзень памяці (у гонар заканчэння Першай Сусветнай вайны) <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л11]] </noinclude> {{ВС}} [[Катэгорыя:11 лістапада| ]] gdg5b1t62w7l4zjt6p9u5aiibk3un6e 0 1942 5150383 5132058 2026-06-04T06:11:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150383 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Іншыя значэнні|Спасылка=Егіпет (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Арабская Рэспубліка Егіпет |Арыгінальная назва = {{lang-ar|جمهورية مصر العربية}} |Родны склон = Егіпта |Назва гімна = بلادي، لك حبي و فؤادي |Аўдыё = Bilady, Bilady, Bilady.ogg |Форма кіравання = Прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка |Заснавана = [[3200 да н.э.]] |Дата незалежнасці = [[28 лютага]] [[1922]] |Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Каір]], [[Александрыя]], [[Гіза]], [[Шубра-Эль-Хейма]], [[Порт-Саід]], [[Суэц]]<ref name="WorldGazetteer">World Gazetteer: [http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1201034590&men=gcis&lng=de&dat=80&geo=-69&srt=npan&col=aohdq&msz=1500&pt=c&va=x Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung]</ref> |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Егіпта]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Егіпта|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Абдул Фатах ас-Сісі]] <br/> [[Ібрагім Махляб]] |Месца па плошчы = 30 |Плошча = 1.002.450 |Працэнт вады = 0,632 |Этнахаронім = [[Егіпцяне]] |Месца па насельніцтву = 15 |Насельніцтва = 99.413.317<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624042253/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html |date=24 чэрвеня 2016 }}</ref> |Год ацэнкі = 2018 |Насельніцтва па перапісу = 94.798.827<ref>http://www.capmas.gov.eg/Pages/ShowPDF.aspx?page_id=%20/Admin/Pages%20Files/2017109143840cns.pdf</ref> |Год перапісу = 2017 |Шчыльнасць насельніцтва = 95 |Месца па шчыльнасці = 118 |ВУП (ППЗ) = 1392,843 млрд<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=11&c=469&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 |Месца па ВУП (ППЗ) = 21 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 14.045 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 100 |ВУП (намінал) = 264,701 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2013 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 3.146 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,696 |Год разліку ІРЧП = 2018 |Месца па ІРЧП = 115 |Узровень ІРЧП = сярэдні }} '''Егі́пет''' ({{lang-ar|مصر}}), '''Ара́бская Рэспу́бліка Егі́пет''' ({{lang-ar|جمهورية مصر العربية}}) — краіна на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]] і паўднёвым захадзе [[Азія|Азіі]]. Мяжуе з [[Ізраіль|Ізраілем]], тэрыторыяй [[Палесцінская аўтаномія|Палесціны]] ([[Сектар Газа|сектарам Газы]]), [[Судан]]ам і [[Лівія]]й. На поўначы абмываецца водамі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], на ўсходзе — [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Па тэрыторыі Егіпта праходзіць [[Суэцкі канал]] — найкарацейшы марскі шлях з [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] ў [[Індыйскі акіян]]. Гісторыя Егіпта — адной з найстаражытнейшых цывілізацый свету, без перабольшання, калыскі чалавецтва — прасочваецца да 6-4 тыс. да н.э. У [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] былі пабудаваны такія архітэктурныя славутасці як [[піраміды Гізы]] і [[Сфінкс|Вялікі Сфінкс]]. Старажытныя руіны, як, напрыклад, [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіс]], [[Фівы (Егіпет)|Фівы]], [[Карнак]] і луксорская [[Даліна цароў]] з'яўляюцца важнымі цэнтрамі [[археалогія|археалагічных]] даследаванняў. Егіпет стаў адным з цэнтрам зараджэння пісьменства, арашальнага земляробства, будаўніцтва гарадоў, арганізаванай рэлігіі. Сучасны Егіпет — спадкаемца той высокай цывілізацыі, што затым перажыла і ўвабрала не адну хвалю гісторыі (грэцкую, рымскую, арабскую і інш). З ХVI ст. Егіпет знаходзіўся пад уладай Асманскай імперыі. У канцы XIX ст. трапіў у сферу брытанскага ўплыву. У 1922 атрымаў фармальную незалежнасць як манархія. У 1952 адбылася рэвалюцыя, у выніку якой кароль [[Фарук I|Фарук]] і брытанскія салдаты ўцяклі, а Егіпет стаў рэспублікай. Егіпет мае пераважна раўнінны рэльеф. У краіне маюцца паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. Клімат трапічны пустынны, вельмі сухі і спякотны; на поўначы — міжземнаморскі. Большую частку Егіпта займаюць пяскі і камяністыя прасторы Сахары. У такіх умовах яшчэ большую ролю набывае [[Ніл]] — найбуйнейшая рака, што перасяе краіну з поўдня на поўнач і стварае вялікую дэльту. Даліна Ніла — суцэльны заселены [[аазіс]]. Егіпет з'яўляецца трэцяй па колькасці насельніцтва краінай [[Афрыка|Афрыкі]] і першай у арабскім свеце і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. У пераважнай большасці сваёй каля 100 мільёнаў жыхароў краіны <ref>[http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&lname= «Population Clock»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723154011/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pls/fdl/tst12e?action=1&lname= |date=23 ліпеня 2011 }}. Central Agency for Public Mobilization and Statistics. 16 April 2011.</ref> жывуць каля берагоў ракі [[Ніл]], у суцэльна асвоенай вобласці плошчай каля 40 тысяч км², адзінай, дзе маюцца ворныя землі. Вялікія плошчы пустыні [[Сахара|Сахары]] з'яўляюцца маланаселенымі. Меней за палову егіпцян жывуць у гарадах, найбольш густанаселенымі цэнтрамі з'яўляюцца гарады [[Каір]] і [[Александрыя]], а таксама іншыя гарады ў даліне і дэльце Ніла. У пачатку нашай эры Егіпет стаў адным з важнейшых цэнтраў хрысціянства, аднак сёння гэта пераважна мусульманская краіна. У пачатку [[2011]] года падчас [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] ў Егіпце адбылася рэвалюцыя, якая прывяла да звяржэння прэзідэнта [[Хосні Мубарак]]а са сваёй пасады, якую ён займаў амаль 30 гадоў. Сённяшні Егіпет — дэмакратычная прэзідэнцкая ўнітарная рэспубліка. Зрэшты, многія назіральнікі характарызуюць палітычны рэжым прэзідэнта [[Абдул Фатах ас-Сісі|Абдула ас-Сісі]] як [[Аўтарытарызм|аўтарытарны]]. Егіпет — другая па аб'ёме эканомікі краіна Афрыкі — мае значны патэнцыял для таго каб у ХХІ стагоддзі стаць адной з вядучых эканомік свету. Эканоміка Егіпта, дзе такія сектары, як турызм, [[сельская гаспадарка]], [[прамысловасць]] і [[сфера паслуг]], знаходзяцца на амаль адным узроўні, з'яўляецца адной з найбольш разнастайных на Блізкім Усходзе. У індустрыі [[турызм]]у занята каля 12 % працоўнай сілы Егіпта. Значную долю валютных паступленняў у краіну дае збор за праход караблёў па [[Суэцкі канал|Суэцкім канале]]. Егіпет — член [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] (штаб-кватэра якой знаходзіцца ў Каіры), [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага Саюза]], [[Арганізацыя Ісламская канферэнцыя|Арганізацыі Ісламская канферэнцыя]] (АІК) і [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. == Этымалогія == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} Слова "Егіпет" утворана ад старажытнагрэцкай назвы краіны ''Айгіптас'' ("Αἴγυπτος"), вытворнай ад тапоніма "Хікупта" — егіпецкай назвы горада Мемфіса. Хікупта азначае "дом ка (душы) Пта (бога апякуна Мемфіса)". Афіцыйная арабская назва Егіпта гучыць як "Міср", хоць самі егіпцяне вымаўляюць яе як "Маср". == Геаграфічнае становішча == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Егіпта}} [[Выява:Egypt sat.png|thumb|200px|справа|Здымак тэрыторыі Егіпта з спадарожніка]] Егіпет размяшчаецца на 1 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html «World Factbook area rank order»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=9 лютага 2014 }}. Cia.gov.</ref> і такім чынам з'яўляецца 30-й паводле плошчы краінай свету. Тэрыторыя краіны прыкладна адпавядае памеру ўсёй [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]<ref>[https://archive.today/20120708213418/findarticles.com/p/articles/mi_hb6597/is_/ai_n29232377 «More changes ahead for Egypt»]. Findarticles.com.</ref>, у два разы большая за тэрыторыю [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>E. A. Pearce, Charles Gordon Smith, «The Times Books World Weather Guide», (Times Books/Random House: 1990), p.40</ref>, і ў чатыры разы большая за тэрыторыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/bristol/content/weather/2001/04/18/egypt.shtml «Sun, sand and searing heat»]. Bbc.co.uk.</ref>, а таксама роўная складзеным разам амерыканскім штатам [[Тэхас]] і [[Каліфорнія]]<ref>Robert Pateman, Salwa El-Hamamsy, «Egypt», (Marshall Cavendish: 2003), p.7</ref>. Егіпет размешчаны паміж 22 ° і 32 ° з.ш. і 24 ° і 36 ° у.д. Егіпет мяжуе з [[Лівія]]й на захадзе, [[Судан]]ам на поўдні і мае мяжу з [[сектар Газа|сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]] на ўсходзе. Абмываецца Міжземным морам на поўначы і Чырвоным морам на ўсходзе. Егіпет — адна з нямногіх краін, размешчаных адразу ў двух частках свету і адзіная, што разлеглася на двух кантынентах: [[Сінайскі паўвостраў]] плошчай 130 тыс. км² геаграфічна належыць да [[Азія|Азіі]] (Еўразіі). З гэтай стратэгічна ўнікальнай транскантынентальнасці вынікае важная роля Егіпта ў геапалітыцы: дзяржава валодае суднаходным водным шляхам [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], які злучае [[Міжземнае мора]] з [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]] праз [[Чырвонае мора]]. == Прырода == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Егіпта}}{{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}}[[File:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|Ля падножжа найвышэйшай гары Егіпта размясціўся [[Манастыр Святой Кацярыны]]]] Афрыканская частка Егіпта пераважна раўнінная, платападобная. Вышыні змяншаюцца з поўдня на поўнач, дзе-нідзе апускаючыся ніжэй за ўзровень мора, ажно да -133 м. ва [[упадзіна Катара|ўпадзіне Катара]]. Паралельна ўзбярэжжу Чырвонага мора цягнуцца невысокія (да 1900 м) аднак скалістыя, бляклыя Нубійскія горы. Найвышэйшыя ж пункты краіны знаходзяцца ў азіяцкай частцы: у паўднёвым куце Сінайскага паўвострава ўздымаюцца горы вышынёй да 2 650 м (гара Кацярыны). У Егіпце маюцца значныя па рэгіянальных мерках паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. [[File:Sand Dunes (Qattara Depression).jpg|thumb|left|Выдма ва ўпадзіне Катара]] Клімат на большай частцы Егіпта трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27&nbsp;°C да 32&nbsp;°C летам і да 43&nbsp;°C на ўзбярэжжы Чырвонага мора. Сярэднія зімовыя тэмпературы складаюць ад 13&nbsp;°C да 21&nbsp;°C. На поўдзень ад [[Каір]]а, колькасць ападкаў мізэрная — у сярэднім ад 2 да 5 мм у год, прычым дажджы выпадаюць з інтэрвалам у некалькі гадоў (і толькі ў зімовыя месяцы)<ref>Soliman, KH. «Rainfall over Egypt.» Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, vol. 80, issue 343, p. 104.</ref>. У вясновыя месяцы і на пачатку лета з паўднёвых пустынь дзьме сухі гарачы вецер [[хамсін]]. На вельмі тонкай паласе паўночнага ўзбярэжжа колькасць ападкаў можа дасягаць 410 мм<ref>[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= «Marsa Matruh, Egypt»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104040540/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= |date=4 лістапада 2011 }}. Weatherbase.com.</ref>, прычым уся гэта сума прыпадае на перыяд паміж [[кастрычнік]]ам і [[сакавік]]ом. Гэта вобласць субтрапічнага міжземнаморскага клімату. Устойлівы [[вецер]] з паўночнага захаду дапамагае знізіць тэмпературу ля ўзбярэжжа Міжземнага мора. У гарах [[Гара Сінай|Сіная]] і некаторых паўночных прыбярэжных гарадах зрэдку выпадае [[снег]]. Адзіная водная артэрыя, што не перасыхае — гэта Ніл, найдаўжэйшая рака Афрыкі. Ніл перасякае Егіпет з поўдня на поўнач і пры ўпадзенні ў Міжземнае мора стварае вялізную [[Дэльта Ніла|дэльту]] плошчай 24 тыс.кв.км. На ўсім сваім егіпецкім працягу Ніл не прымае ніводнага прытока і выключна губляе ваду на ўсе магчымыя гаспадарчыя патрэбы. Вышэй горада [[Асуан]] у пачатку 1960-х была пабудавана плаціна, якая стала падпорам вадасховішча Насер. [[File:Crop limit, Nile Valley-2.jpg|thumb|Даліна Ніла каля [[Луксор]]а]] Большую частку Егіпта займае [[пустыня]] з дзе-нідзе параскіданымі аазісамі. Егіпет уключае ў сябе часткі пустыні [[Сахара]] і [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]]. Вятры ствараюць уражальныя пясчаныя [[выдма|выдмы]], якія часам дасягаюць вышыні болей за 30 метраў. Паміж пяскоў егіпецкай зямлі ўрадлівай абжытай стужкай віецца даліна Ніла. Да будаўніцтва [[Асуанская дамба|Асуанскай плаціны]], Ніл сваімі разлівамі штогод папаўняў глебы Егіпта, што гарантавала добры ўраджай кожны новы год. Паколькі большая частка жыхароў стомільённага Егіпта канцэнтруецца ў дэльце і ніжнім цячэнні Ніла, эксперты адносяць краіну да ліку найбольш уразлівых да [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення.]] Нават нязначнае падняцце ўзроўню Сусветнага акіяна можа спарадзіць процьму экалагічных бежанцаў з Егіпта. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Егіпта}}{{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} === Старажытны Егіпет === [[Выява:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[Піраміды Гізы]]]] Тэрыторыя Егіпта заселеная з глыбокай старажытнасці. Тут узнікла рачная цывілізацыя ў даліне ракі [[Ніл]], і менавіта тут археолагамі зафіксаваны першыя ў гісторыі чалавецтва дзяржавы (каля 4 тысячагоддзя да н.э.). У дадынастычны перыяд існавала каля 40 дзяржаў-номаў і вялася барацьба за яднанне Верхняга і Ніжняга Егіпта. У 3000 годзе фараон Верхняга Егіпта [[Нармен]], стаў узначаліў аб'яднаны Егіпет са сталіцай у [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіс]]е. У эпоху Старажытнага царства — гэта гісторыя класічнага Егіпта — будаваліся знакамітыя піраміды ([[піраміда Хеопса|Хеопса]], [[піраміда Хефрэна|Хефрэна]], [[піраміда Мікерына|Мікерына]]). У эпоху Сярэдняга царства Егіпет быў заваяваны гіксосамі. Новае царства (1600—1100 г. да н.э.) са сталіцай [[Фівы (Егіпет)|у Фівах]]  — гэта першая імперыя. У той час Егіпет аказваў вялікі культурны ўплыў на краіны Міжземнамор'я, у прыватнасці на [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]], праз якіх у еўрапейскую культуру трапілі многія егіпецкія навуковыя здабыткі. Пасля надыходу [[жалезны век|жалезнага веку]] Егіпет хутка губляе свой уплыў і трапляе ў залежнасць ад Асірыі [[VII стагоддзе да н.э.|VII ст. да н.э.]], затым (525 г. да н.э.) — ад [[Персія|Персіі]]. У 332 г. да н.э. Егіпет быў захоплены [[Аляксандр Македонскі|Аляксандрам Македонскім]], краіна ўступае ў эліністычны перыяд (дынастыя Пталамеяў). У канцы І ст.да н.э. Егіпет становіцца правінцыяй Рымскай імперыі. У рымскі перыяд адбыўся заняпад старажытнаегіпецкай культуры; на змену познеегіпецкай мове прыйшла копцкая. На пачатку новай эры ў Егіпце актыўна распаўсюджваецца хрысціянства. === Сярэднявечны Егіпет === [[File:Flickr - Gaspa - Cairo, museo militare (8).jpg|thumb|left|Статуя Саладзіна ў Каірскім ваенным музеі]] Пасля распаду Рымскай імперыі (395) Егіпет стаў правінцыяй яе ўсходняй часткі — [[Візантыя|Візантыі]]. У 639 г. у Егіпет увайшло арабскае войска Амра ібн аль-Аса. У 642 г. была захоплена сталіца Егіпта — Александрыя, краіна стала правінцыяй Арабскага халіфата. У складзе халіфата насельніцтва паступова перайшло на арабскую мову, копцкую рэлігію выцесніў іслам. У 969 г. Егіпет быў заваяваны войскамі Фатымідаў, якія пабудавалі тут горад «Аль-Кахіра» (перамаганосны) — Каір, які з 973 г. стаў іх сталіцай. З сярэдзіны ХІ ст. пачаўся распад халіфата Фатымідаў, што выкарысталі еўрапейскія крыжаносцы. У 1168 г. яны ўварваліся ў Егіпет і аблажылі Каір. У барацьбе з крыжаносцамі вызначыўся палкаводзец [[Саладзін|Салах-ад-дзін]] (Саладзін). Праўленне заснаванай ім дынастыі Айюбідаў адзначана адраджэннем Егіпта, уздымам сельскай гаспадаркі і культуры. Пры іх усталявалася ваенна-ленная сістэма, створана гвардыя мамлюкаў, якая ў 1250 г. захапіла вярхоўную ўладу. Мамлюцкія правіцелі стварылі магутную дзяржаву, якая акрамя Егіпта ўключала Сірыю, Кілікію, Чырванаморскае ўзбярэжжа Судана і інш. === Новы час === У 1517 г. мамлюкаў перамаглі туркі-асманы і Егіпет стаў правінцыяй Асманскай імперыі. Гэта абярнулася заняпадам культуры і гаспадарчага жыцця Егіпта. У 18 ст. ўплыў мамлюкаў зноў павялічыўся. Яны стварылі напаўнезалежны эмірат (бейлікат). Турэцкі султан перастаў быць рэальным кіраўніком Егіпта, хоць і заставаўся яго рэлігійна-палітычным сюзерэнам. У 1798 г. французскія войскі на чале з генералам Напалеонам Банапартам высадзіліся ў Александрыі. У бітве каля пірамід яны разбілі мамлюцкую армію і занялі Каір. У 1801 г. французы капітулявалі перад англа-турэцкімі войскамі. У 1805 г. намеснікам султана ў Егіпце з тытулам пашы стаў [[Мухамед Алі Егіпецкі|Мухамед Алі]]. Ён умацаваў сваю ўладу, расправіўся з непакорнымі мамлюкамі і шляхам рэформ пачаў мадэрнізацыю краіны. Узмацненне Егіпта не задаволіла ані Турцыю, ані еўрапейскія дзяржавы. Супольнымі намаганнямі ў 1841 яны змусілі Махамеда Алі капітуляваць, і з таго часу Егіпет трапляе ў залежнасць ад Англіі і Францыі. У 1869 г. адкрыты [[Суэцкі канал]], але яго выгоды выкарыстоўвалі найперш еўрапейцы, якія валодалі кантрольным пакетам акцый. У 1882 Вялікабрытанія фактычна ўсталявала над Егіптам [[пратэктарат]], хаця фармальна край заставаўся у складзе Асманскай імперыі. Канец ХІХ - пач. ХХ ст.стаў часам фарміравання нацыянальнай буржуазіі і інтэлігенцыі, узнікнення і развіцця нацыянальна-вызвольнага руху. === Найноўшы час === [[File:Bridge Crossing.jpg|thumb|Егіпецкія войскі перапраўляюцца праз Суэцкі канал, 7 кастрычніка 1973. Пачатак Вайны Суднага дня]] Антыкаланіяльныя егіпецкія паўстанні 1919, 1921 гадоў прымусілі Вялікабрытанію пайсці на пэўныя ўступкі. Дэкларацыяй 28 лютага 1922 г. былі абвешчаны адмена пратэктарату і незалежнасць Егіпта; яго султан атрымаў тытул караля. Аднак брытанскія войскі заставаліся ў краіне, захавалася і эканамічнае панаванне англічан. У 2-ю сусветную вайну тэрыторыя Егіпта стала арэнай ваенных дзеянняў. У кастрычніку 1942 г. брытанскія войскі спынілі нямецкую армію генерал-фельдмаршала [[Эрвін Ромель|Э.Ромеля]] на шляху да Суэцкага канала і ў бітве пад Эль-Аламейнам нанеслі ёй паражэнне. У 1948 г. Егіпет і іншыя арабскія краіны ўступілі ў вайну з [[Ізраіль|Ізраілем]] і пацярпелі паражэнне. 23 ліпеня 1952 г. тайная патрыятычная арганізацыя «Свабодныя афіцэры» на чале з [[Гамаль Абдул Насер|Г. А. Насэрам]] ажыццявіла дзяржаўны пераварот. У выніку кароль Фарук адрокся ад прастола і быў высланы з краіны; усе палітычныя партыі былі забаронены, быў прыняты аграрны закон, які абмяжоўваў буйное землеўладанне. Насэр узяў курс на супрацоўніцтва з СССР і іншымі сацыялістычнымі краінамі. У 1956 г. Егіпет аб'явіў аб нацыяналізацыі міжнароднай кампаніі Суэцкага канала, у адказ англа-французскія войскі акупавалі зону Суэцкага канала. Толькі ўмяшанне СССР і ЗША прымусіла агрэсараў вывесці войскі з Егіпта. Гэтыя падзеі павысілі прэстыж краіны і яе прэзідэнта, зрабілі яго лідарам усяго арабскага свету. У лютым 1958 г. Егіпет і Сірыя ўтварылі Аб’яднаную Арабскую Рэспубліку (ААР), праз тры гады Сірыя пакінула саюз. У 1967 пасля паражэння ў [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайне]] Егіпет страціў Суэцкі паўвостраў, што быў акупаваны Ізраілем. Пасля смерці Насера ў 1970 прэзідэнтам стаў Анвар Садат, які пераарыентаваў Егіпет на ЗША. Адносна паспяховая для арабскага саюза [[Вайна Суднага дня]] 1973 года паспрыяла вяртанню Сінайскага паўвострава ў 1978 годзе. У кастрычніку 1981 г. Садат быў забіты групай экстрэмістаў, незадаволеных прымірэннем з Ізраілем. Новым прэзідэнтам стаў [[Хосні Мубарак]], рэжым якога расцягнуўся на 30 гадоў. У лютым 2011 у выніку хваляванняў [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] Мубарак быў вымушаны пакінуць найвышэйшы пост. == Палітыка == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} === Дзяржаўны лад === Егіпет — [[рэспубліка]]. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які адначасова з'яўляецца і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі. Кіраўнік урада — прэм'ер-міністр. Вышэйшы заканадаўчы орган — аднапалатны Нацыянальны сход. Егіпецкі парламент складаецца з 454 месцаў. У цяперашні час 311 дэпутатаў выбраны ад кіруючай Нацыянал-дэмакратычнай партыі, 10 дэпутатаў прызначаюцца прэзідэнтам, 112 беспартыйных дэпутатаў, 9 дэпутатаў ад трох іншых партый, 12 месцаў не занята. === Унутраная палітыка === У аснове ўнутранай палітыкі ўрада Егіпту ляжыць курс на стварэнне шматпартыйнай дэмакратычнай сістэмы і падтрыманне стабільнасці ў краіне. У [[сакавік]]у [[2003]] года парламент Егіпту падоўжыў на тры гады [[надзвычайнае становішча]] (уведзена ў [[1981]] годзе пасля забойства прэзідэнта [[Анвар Садат|Анвара Садата]]), разам з тым у краіне, асабліва апазіцыяй, актыўна абмяркоўваецца магчымасць яго адмены. Шматпартыйная сістэма ў Егіпце зацвердзілася ў [[1977]] годзе. У цяперашні час у краіне легальна дзейнічаюць 17 палітычных партый, першым чынам кіруючая Нацыянальна-дэмакратычная партыя (НДП) (узнікла ў [[1978]] годзе). Старшыня НДП — прэзідэнт М. Х. Мубарак. [[7 верасня]] [[2005]] года ў Егіпце прайшлі прэзідэнцкія выбары, у выніку якіх М. Х. Мубарак быў абраны Главой дзяржавы на чарговы, ужо пяты, тэрмін (тэрмін прэзідэнцкага мандата — 6 гадоў). На парламенцкіх выбарах, якія праходзілі ў тры тура ([[9 лістапада|9]] і [[20 лістапада]], [[1 снежня]] 2005 года), пераканаўчую перамогу атрымала кіруючая Нацыянальна-дэмакратычная партыя, набраўшы каля 70 % галасоў выбаршчыкаў. === Знешняя палітыка === Егіпет з'яўляецца адным з асноўных рэгіянальных удзельнікаў дыпламатычных высілкаў, накіраваных на пераадоленне крызіснага этапу блізкаўсходняга ўрэгулявання і аднаўленне мірнага працэсу ў рэгіёне. У гэтым кантэксце Егіпет шчыльна ўзаемадзейнічае з [[ЗША]], [[Расія]]й і [[Еўрасаюз]]ам, падкрэслівае неабходнасць актывізацыі адпаведных высілкаў усіх зацікаўленых бакоў, асабліва шчыльна і дынамічна працуе з Палесцінай. [[Каір]] выступаў супраць ужывання сілавых метадаў рашэння іракскай праблемы, быў ініцыятарам правядзення шэрагу міжарабскіх нарад па гэтым пытанні. З [[1993]] Егіпет мае статус «адмысловага госця» у рамках [[АБСЕ]]. У [[чэрвень|чэрвені]] 2001 падпісаў у [[Люксембург]]у дагавор аб эканамічным партнёрстве з ЕС (увайшоў у сілу [[1 чэрвеня]] [[2004]]), удзельнічае ў дыялогу [[НАТА]] з краінамі Паўднёвага [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'я]]. == Адміністрацыйны падзел == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} Егіпет падзяляецца на 29 губернатарстваў (мухафаз), якія, у сваю чаргу, раздзяляюцца на раёны (марказы), а тыя — далей, на гарады і вёскі. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Егіпта}} [[File:Egyptpop.svg|thumb|left|Полава-ўзроставая піраміда, 2017]] Калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] высадзіўся на егіпецкую зямлю, тут пражывала каля 3 млн. чалавек. А сёння ў Егіпце жыве каля 100 млн чалавек. Праўда, з іх каля 3 — 3,5 млн чал. стала працуюць за мяжой. Імклівы рост насельніцтва краіны пачаўся ў 1970-я, дзякуючы поспехам медыцыны і ўкараненню ў сельскай гаспадарцы дасягненняў [[зялёная рэвалюцыя|зялёнай рэвалюцыі]]. У 2010-х тэмпы росту насельніцтва застаюцца вельмі высокімі — да 2,5 % у год. У 2018 нараджальнасць склала 28,8 на 1000 чалавек, смяротнасць — 4,5. Гэта абумоўлівае надзвычайна маладую ўзроставую структуру: каля 33,5 % насельніцтва складаюць дзеці і падлеткі да 15 гадоў.<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624042253/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/eg.html |date=24 чэрвеня 2016 }}</ref> [[File:Bedouins making bread.jpg|thumb|Бедуіны пякуць хлеб]] Этнічны склад аднастайны, 98 % насельніцтва — [[арабы]]. З іх 92 % складаюць егіпцяне — тытульная нацыя; астатняе прыходзіцца на эмігрантаў з арабскіх краін, пераважна з [[Судан]]а. Некаторыя мігранты прыбылі нядаўна, сямейная гісторыя іншых на егіпецкай зямлі налічвае ўжо шмат пакаленняў. Да арабаў таксама адносяцца і традыцыйна качавыя [[бедуіны]], што жывуць ва ўсодніх пустынях і на Сінайскім паўвостраве. Зрэшты, сёння і яны вядуць аседлы лад жыцця. Нягледзячы на нешматлікасць нацыянальный меншасцяў (2 %), іх склад даволі стракаты: туркі, грэкі і [[абазіны]], [[нубійцы]] і інш. Дзяржаўная і галоўная гутарковая мова — арабская. [[Копцкая мова]], на якой размаўляла даарабскае насельніцтва, перастала ўжывацца да ХІХ ст, але застаецца мовай набажэнстваў у [[Копцкая праваслаўная царква|Копцкай праваслаўнай царкве]] Александрыі. З-за засушлівага клімату Егіпта, населеныя пункты сканцэнтраваны ўздоўж вузкай даліны [[Ніл]]а і ў яго [[дэльта Ніла|дэльце]], а гэта азначае, што каля 99 % насельніцтва выкарыстоўвае толькі каля 5,5 % ад агульнай плошчы зямель<ref>[http://iodeweb1.vliz.be/odin/bitstream/1834/383/1/Hamza.pdf «Land use and Coastal Management in the Third Countries: Egypt as a case»] (PDF).</ref>. Шчыльнасць у населеных раёнах — 1,5 — 2 тыс. чал. на 1 кв. км, што робіць прынільскую частку Егіпта падобнай да [[Бангладэш]]. Даволі густа заселена і зона Суэцкага канала. Узровень урбанізацыі (42,7 %) нехарактэрна нізкі для Паўночнай Афрыкі, што звязана з надзвычайнай канцэнтрацыяй сельскага насельніцтва ў даліне Ніла. Дзве найвялікшыя агламерацыі — Каір (20,1 млн чал) і Александрыя (5,1 млн).<ref name="cia.gov"/> Сяляне Егіпта, так званыя ''фелахі'', складаюць асобную дэмаграфічную групу. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Егіпце}} [[Выява:Cairo mosques.jpg|thumb|200px|left|Старажытная [[мячэць]] у Каіры]] Каля 90 % насельніцтва вызначаюць іслам суніцкай плыні <ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5309.htm «Background Note: Egypt»]. United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs. 10 November 2010.</ref><ref>[http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf «Mapping The Global Muslim Population»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725120239/http://www.pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |date=25 ліпеня 2013 }} (PDF).</ref>. Іслам з'яўвіўся ў Егіпце ў [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]], а Егіпет ператварыўся ў цэнтр палітыкі і культуры ў мусульманскім свеце. І сёння іслам адыгрывае важную ролю ў жыцці большасці егіпецкіх мусульман. Ісламскі заклік да малітвы гучыць пяць разоў на дзень, і мае нефармальны эфект на рэгуляванне тэмпаў усяго, ад [[бізнес]]у да [[сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] і забаў. Каір славіцца сваімі шматлікімі мінарэтамі і мае неафіцыйную назву «горад 1000 мінарэтаў»<ref>Robin Barton (19 February 2001). [http://www.independent.co.uk/travel/africa/cairo-welcome-to-the-city-of-1000-minarets-692635.html «Cairo: Welcome to the city of 1,000 minarets»]. London: The Independent.</ref>. [[Выява:Monastry3.jpg|thumb|200px|справа|Мільёны егіпцян прытрымліваюцца хрысціянскай веры, як члены копцкай праваслаўнай царквы Александрыі.]] У Егіпце існуе значная [[хрысціянства|хрысціянская]] меншасць, якае складае ад 5 % да 10 % насельніцтва<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html «Egypt from „The World Factbook“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226020747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |date=26 снежня 2018 }}. American Central Intelligence Agency (CIA).</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080513223916/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/middle-east-north-africa/egypt «Egypt from „Foreign and Commonwealth Office“»]. Foreign and Commonwealth Office -UK Ministry of Foreign Affairs. 15 August 2008.</ref>. Больш за 90 % егіпецкіх хрысціян належаць да [[копцкая праваслаўная царква|копцкай праваслаўнай царквы]] ў [[Александрыя|Александрыі]]<ref>[http://books.google.com/?id=xrGL7o69KBIC&pg=PA145&lpg=PA145&dq=coptic+orthodox «Who are the Christians in the Middle East?»]. Betty Jane Bailey.</ref>. Хрысціянскія абшчыны размешчаны ў асноўным у гарадскіх раёнах Каіра і Александрыі. Копцкія хрысціяне сутыкаюцца з [[дыскрымінацыя]]й на розных узроўнях дзяржаўнай улады, пачынаючы ад непрапарцыйнага прадстаўніцтва ў [[міністэрства]]х, і сканчаючы законамі, якія абмяжоўваюць іх магчымасці на будаўніцтва або рамонт царквы<ref name="abcnews">[http://abcnews.go.com/International/christian-martyrs-victims-radical-islam/story?id=9976549&page=4 «Christianity's Modern-Day Martyrs: Victims of Radical Islam — Rising Islamic Extremism Is Putting Pressure on Christians in Muslim Nations»]. Abcnews.go.com.</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Егіпта}} Егіпет — адна з найбольш эканамічна развітых краін Афрыкі і [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] з параўнальна магутнай і дыверсіфікаванай эканомікай. Мае другі па памерах ВУП на кантыненце пасля Нігерыі і сярод краін Афрыкі вылучаецца адносна высокім ВУП на душу насельніцтва. Прырост ВУП у 2017 годзе склаў 4,2 % супраць 4,3 % у 2016 годзе. [[Узровень беспрацоўя]], па афіцыйных дадзеных, складае 12,2 % (12,7 % у 2016 годзе).<ref name="cia.gov"/> Егіпет валодае развітай банкаўскай сістэмай. Эканамічная актыўнасць канцэнтруецца ў даліне Ніла і зоне Суэцкага канала. За часам прэзідэнцтва Насэра пераважала дзяржаўная форма ўласнасці, аднак пры Садату і Мубараку Егіпет павярнуўся да рынкавых адносін і сёння ўдзельная вага прыватнага сектару ў ВУП складае каля 75 %. У аграрным сектары амаль усе землі знаходзяцца ў прыватным валоданні. У Егіпце вельмі істотнае маёмаснае расслаенне грамадства. На эканоміцы негатыўна адбіліся падзеі [[Арабская вясна|арабскай вясны]] — у выніку хваляванняў і палітычнай нестабільнасці знізіўся прыток замежных інвестыцый і паменшылася колькасць турыстаў, што вылілася ў скарачэнні валютных рэзерваў і дэвальвацыі [[егіпецкі фунт|фунта]]. === Прамысловасць === [[File:MCV 600 coach 3 axles. Spielvogel 1.JPG|thumb|MCV 600]] Галоўнымі галінамі прамысловасці з'яўляюцца [[нафтагазаздабыўная прамысловасць|нафтагазаздабыўная]] і апрацоўчая: [[харчовая прамысловасць|харчовая]], [[тэкстыльная прамысловасць|тэкстыльная]], нафтаперапрацоўчая, [[металургічная прамысловасць|металургічная]] і некаторыя галіны [[машынабудаванне|машынабудавання]]. У 2016 было здабыта каля 30 млн тон нафты і 42 млрд куб. м. прыроднага газу. Нафта і газ здабываюцца на пустынным захадзе, у дэльце Ніла, у [[Суэцкі заліў|Суэцкім заліве]]. Экспартуецца звадкаваны прыродны газ. З 2008 года Егіпет ператварыўся ў нета-імпарцёра нафты і рызыкуе стаць нета-імпарцёрам газу, што звязана з ростам эканомікі пры абмежаванасці рэсурсаў. З 1964 на дапамогу вуглевадароднаму сектару прыйшла Асуанская ГЭС на Ніле магутнасцю 2100 МВт. Выпрацоўваючы 10 млрд кВт*гадз электрычнасці штогод, паўстагоддзя таму яна забяспечвала палову патрэбаў Егіпта (да таго ж была электрыфікавана сельская мясцовасць), сёння толькі 15 %, астатняе прыходзіцца на ЦЭС. У цяперашні час Егіпет плануе пабудаваць сваю першую атамную электрастанцыю ў горадзе Эль-Дабаа у паўночнай частцы краіны на 25 млрд $ расійскага крэдыту.<ref>https://www.reuters.com/article/us-egypt-russia-nuclear-idUSKCN0YA1G5</ref> Егіпет мае найбольшыя ў Афрыцы нафтаперапрацоўчыя магутнасці. Развіта чорная металургія, Егіпет заняў 27-е месца ў свеце па выплаўцы сталі (5 млн тон). Сельская гаспадарка забяспечваецца ўласнымі азотнымі ўгнаеннямі. У Каіры знаходзяцца прадпрыемствы аўтамабілебудаўнічых кампаній Ghabbour Group (150 тыс. легкавых аўто і матацыклаў у год) і MCV (грузавыя аўтамабілі і аўтобусы) === Сельская гаспадарка === [[File:Egyptian Countryside R02.jpg|thumb|Сельскагаспадарчы ландшафт]] Плошча апрацоўваемых зямель — 4 млн га (4 % тэрыторыі Егіпту), усе яны маюць патрэбу ў арашэнні, для чаго выкарыстоўваюцца нільскія воды. Узвядзенне Асуанскай плаціны палепшыла ірыгацыйную сістэму і павялічыла плошчу арашальных зямель. Кліматычныя ўмовы дазваляюць збіраць па два ўраджаі на год. Аднак не абышлося і без праблем. Якасць глебаў стала катастрафічна падаць — спыніліся штогадовыя разлівы Ніла. Таксама вырасла засоленасць глебаў: у 2011 годзе 25 % ворыва былі ў той ці іншай ступені засолены. Уласнай вытворчасцю Егіпет задавальняе не больш 40 % патрэб у харчаванні (тыповая сітуацыя для краін «трэцяга свету»). У сельскай гаспадарцы дамінуе раслінаводства. Галоўныя збожжавыя культуры — пшаніца, кукуруза і рыс (пры гэтым пшаніцы не хапае, а рыс экспартуецца). Асабліва вялікае развіццё атрымалі садаводства і агародніцтва, якія маюць экспартны кірунак — Еўропа ў зімова-вяснвы перыяд актыўна спажывае егіпецкую саданіну і агародніну. Егіпет — першы ў свеце вытворца [[Фінікавая пальма (від)|фінікаў]], другі — [[Фікус|фігаў]], чацвёрты — цыбулі і суніц, пяты — [[баклажан]]аў і дынь. Таксама вырошчваюцца цытрусавыя і вінаград. Егіпет славіцца сваёй доўгавалакністай бавоўнай, зрэшты, аб'ёмы яе збору зменшыліся і экспарт спыніўся. Асноўныя галіны жывёлагадоўлі — развядзенне птушкі і буйвалаў. Егіпет — адзін з сусветных лідараў па вытворчасці буйвалінага малака. === Сфера паслуг === [[File:Cruise ship Nile1.JPG|thumb|Круізнае судна на Ніле]] Актыўна развіваецца турызм — у 2015 годзе Егіпет, па афіцыйных дадзеных, наведала 9,3 млн замежных турыстаў (у пікавым 2010 годзе — 14,7 млн.). Гэта прынесла Егіпту 6,1 млрд долараў ЗША (у 2010 годзе — 12,5 млрд.). У 2010 у турызме было занята 12 % насельніцтва і створана каля 11 % ВУП. Гасцінічны фонд складалі 155 тыс. нумароў. А вось 2016 аказаўся "чорным" для турызму — Егіпет наведала усяго каля 5,4 млн чалавек. У 2017 колькасць замежных турыстаў вырасла на 155 % і склала 8 млн чал.<ref>http://www.atorus.ru/NEWS/PRESS-CENTRE/new/42038.html</ref> Суэцкі канал даўжынёй 161 км з'яўляецца найважнейшай транспартнай артэрыяй, на якую прыходзіцца 10 % сусветных марскіх зносін, і дае эканоміцы Егіпта больш за 5 млрд долараў штогод. Егіпет мае густую чыгуначную сетку агульнай даўжынёй больш за 30 000 км, якая ахоплівае ўсе заселеныя рэгіёны краіны: даліну і дэльту Ніла, Сінайскі паўвостраў, заходнія аазісы. === Знешні гандаль === Аб'ём знешнегандлёвага абарачэння ў 2016 годзе дасягнуў 125 млрд долараў, экспарт — 39,1 млрд, імпарт — 85,4 млрд, дэфіцыт — 46 млрд.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=68&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref> Пакрыццё імпарту экспартам — меней за 50 %. Асноўныя знешнегандлёвыя партнёры — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Германія]], [[Францыя]], [[Італія]], [[Кітай]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]. У 1995 годзе парламент Егіпта ратыфікаваў членства Егіпта ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]]. == СМІ == {{Няма крыніц у раздзеле|дата=22.08.2023}} Егіпецкія сродкі масавай інфармацыі — надзвычай уплывовыя, як у самім Егіпце, так і ва ўсім арабскім свеце. У краіне выдаецца звыш 500 друкаваных СМІ, большасць з якіх належыць альбо дзяржаве, альбо апазіцыі, альбо іншым палітычным сілам. У краіне парадку 100 тэлеканалаў, 2 з якіх — дзяржаўныя. Пан-арабскія каналы, такія як [[Аль-Джазіра|Al-Jazeera]] таксама вельмі папулярныя сярод егіпецкіх тэлегледачоў. Егіпет быў першай арабскай краінай, якая абзавялася ўласным спадарожнікам для трансляцыі тэлерадыёпраграм — Nilesat 101. == Гл. таксама == * [[Мухамед Саід]] * [[Ум Кульсум]] * [[Захі Хавас]] * [[Арабская вясна|Хваляванні ў краінах Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі, 2010—2011]] * [[Ях’я Антыяхійскі]] * [[Вадзі-аль-Хітан]] * [[Ум эль-Кааб]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Egypt}} * [http://www.eip.gov.eg/ Інфармацыйны партал Егіпта] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html Егіпет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226020747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |date=26 снежня 2018 }} на The World Factbook * [http://www.egypt.travel/ Турыстычны сайт Егіпта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120503222352/http://www.egypt.travel/ |date=3 мая 2012 }} * [http://traveling.by/country/egypt/details Егіпет на Партале падарожжаў Traveling.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101223103453/http://traveling.by/country/egypt/details |date=23 снежня 2010 }} * [http://arthistory.about.com/od/from_exhibitions/ig/Napoleon-on-the-Nile/Joseph--1874.htm Напалеонаўскі Егіпет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080602082144/http://arthistory.about.com/od/from_exhibitions/ig/Napoleon-on-the-Nile/Joseph--1874.htm |date=2 чэрвеня 2008 }} {{Краіны Азіі}} {{Краіны ў Міжземнага мора}} {{Краіны ў Чырвонага мора}} {{Афрыканскі саюз}} {{Франкафонія}} {{Ліга арабскіх дзяржаў}} {{АІК}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Егіпет| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] nq1bbunpzkxrz9spqf1le14386z1hme 0 9128 5150265 5097338 2026-06-03T19:18:28Z DenisBorum 139498 /* Падзеі */ 5150265 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Aan de Zuidpool - p1913-160.jpg|thumb|Экспедыцыя Р. Амундсена на Паўднёвым полюсе.]] * [[19 студзеня]]: Заснавана [[Мінская гарадская бібліятэка]]. * [[8 сакавіка]]: Першае святкаванне [[Міжнародны жаночы дзень|Міжнароднага жаночага дня]]. * [[12 снежня]]: Абвешчана аб пераносе сталіцы [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] з [[Калькута|Калькуты]] ў [[Дэлі]]. * [[15 снежня]]: Заснаваны [[Нью-Дэлі]]. * [[14 снежня]]: Экспедыцыя [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]] дасягнула [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]]. * [[29 снежня]]: [[Сунь Ятсен]] абраны часовым прэзідэнтам [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]]. == Нарадзіліся == * [[30 студзеня]]: [[Павел Паўлавіч Пурын]], [[Герой Савецкага Саюза]] * [[31 студзеня]]; [[Ванга]], знакамітая балгарская прадракальніца (пам. [[11.11]].[[1996]]) * [[11 чэрвеня]]: [[Пётр Савачкін]], беларускі гісторык (пам. [[11.11]].[[1975]]) * [[17 чэрвеня]]: [[Віктар Платонавіч Някрасаў]], расійскі пісьменнік * [[18 чэрвеня]]: [[Аляксандр Шыдлоўскі]], беларускі культурны дзеяч, кампазітар * [[16 ліпеня]]: [[Джынджэр Роджэрс]], амерыканская актрыса * [[24 ліпеня]]: [[Анатоль Астрэйка]], беларускі паэт, аўтар тэкстаў многіх беларускіх песень (пам. [[23.8]].[[1978]]) * [[6 жніўня]]: [[Люсіль Бол]], амерыканская актрыса * [[26 кастрычніка]]: [[Махалія Джэксан]], афраамерыканская спявачка * [[23 снежня]]: [[Нільс Ернэ]], дацкі імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1984) (пам.[[7.10]].[[1994]]) == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Якаб Хендрык вант Гоф]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1 жніўня]]: [[Конрад Дудэн]], нямецкі філолаг * [[12 жніўня]]: [[Ёзеф Ізраэлс]], нідэрландскі мастак {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1911| ]] a6t7mfo6lu6tciwcvzghtys2lgzm88w 0 9136 5150233 5043019 2026-06-03T16:14:46Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5150233 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:5 Prohibition Disposal(9).jpg|thumb|У [[Нью-Ёрк]]у спіртное зліваюць у каналізацыю.]] [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič6.jpg|thumb|[[Станіслаў Булак-Балаховіч]] з польскімі афіцэрамі ў [[Брэст|Брэсце]].]] [[Файл:Soldiers of the Lithuanian Army in Vilnius, Lithuania, 1920.jpg|thumb|Салдаты літоўскай арміі ў [[Вільня|Вільні]].]] * [[16 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаў дзейнічаць «сухі закон». * [[2 лютага]]: У [[Тарту]] падпісаны [[Тартускі мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй|мірны дагавор]], згодна з якім Савецкая Расія прызнала незалежнасць [[Эстонская Рэспубліка (1920—1940)|Эстоніі]]. * [[7 лютага]]: У [[Іркуцк]]у [[Расстрэл адмірала Калчака|расстраляны]] рускі адмірал [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандр Калчак]]. * [[9 лютага]]: Падпісаны года [[Шпіцбергенскі трактат|міжнародны трактат]], які вызначыў прававы статус архіпелага [[Шпіцберген]] * [[23 лютага]]: Генерал [[Станіслаў Булак-Балаховіч]] са сваім [[Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі|атрадам]] перайшоў пад польскае камандаванне, адпаведнае пагадненне было падпісанае ў [[Рыга|Рызе]]. * [[28 лютага]]: [[Антон Луцкевіч]] пакінуў пасаду старшыні [[Рада народных міністраў БНР|Рады народных міністраў БНР]] і выехаў у [[Вільня|Вільню]]. * [[6 сакавіка]]: [[Другая Рэч Паспалітая|Польскія]] войскі занялі [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]] (зараз [[Светлагорск]]). * [[10 сакавіка]]: Абраны новы склад прэзідыума [[ЧБНК|Часовага беларускага нацыяальнага камітэта]] на чале з [[Кузьма Цярэшчанка|Кузьмой Цярэшчанкам]]. * [[14 сакавіка]]: Рэферэндум у [[Шлезвіг-Гольштэйн]]е, 80 % адыходзяць да [[Германія|Германіі]]. * [[7 мая]]: Польскія і ўкраінскія часці ўвайшлі ў [[Кіеў]]. * [[12 мая]]: У Савецкай Расіі абвешчана ваеннае становішча. * [[15 мая]]: Скліканы Устаноўчы сейм [[Літва|Літвы]]. * [[18 мая]]: Парламент [[Ісландыя|Ісландыі]] ([[Альтынг]]) прыняў Канстытуцыю. * [[10 чэрвеня]]: Польскія аддзелы пад кіраўніцтвам [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглага]] пакінулі [[Кіеў]]. * [[4 ліпеня]]: Пачалося наступленне [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] на [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскім фронце]]. * [[11 ліпеня]]: [[Чырвоная Армія]] заняла [[Мінск]]. * [[12 ліпеня]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі Беларусі. * [[14 ліпеня]]: [[Чырвоная Армія]] заняла [[Вільня|Вільню]]. * [[31 ліпеня]]: Абвешчана дэкларацыя аб незалежнасці [[БССР]] — другое абвяшчэнне савецкай рэспублікі на тэрыторыі Беларусі. * [[13 жніўня]]: Пачатак наступлення [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на чале з [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|М. Тухачэўскім]] на [[Варшава|Варшаву]]. [[Файл:Polish-soviet war 1920 Aftermath of Battle of Warsaw.jpg|thumb|Польскія салдаты з захопленымі савецкімі сцягамі.]] * [[16 жніўня]]: Польскія сілы пад камандваннем [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] контратакавалі пад Варшавай, прымусіўшы [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]] да адступлення. * [[17 жніўня]]: У [[Мінск]]у пачаліся перамовы аб міры паміж [[РСФСР|Савецкай Расіяй]] і [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэччу Паспалітай]]. * [[20 жніўня]]: Адбылося адкрыццё першай камерцыйнай радыёстанцыі ў свеце — радыё 8MK (WWJ) у [[Дэтройт|Дэтройце]]. * [[26 жніўня]]: Прынятая 19-я папраўка да Канстытуцыі [[ЗША]], якая дала права голасу [[жанчына]]м. [[Файл:1920_olympics_poster.jpg|thumb|150px|Плакат прысвечаны Алімпійскім гульням.]] * [[12 верасня]]: Завяршыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1920]], якія праходзілі ў [[Антверпен]]е з 20 красавіка. * [[14 верасня]]: У [[Мінск]]у адкрыўся [[Беларускі дзяржаўны тэатр]]. * [[27 верасня]]: Войскі [[С. Булак-Балаховіч]]а занялі [[Пінск]]. * [[9 кастрычніка]]: Дывізіі генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] занялі [[Вільнюс|Вільню]] і Віленскі край. * [[12 кастрычніка]]: На тэрыторыі Віленшчыны і Гродзеншчыны абвешчана асобнае дзяржаўнае ўтварэнне пад назвай [[Сярэдняя Літва]] * [[18 кастрычніка]]: Спыніліся [[ваенныя дзеянні]] ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]]. * [[20 кастрычніка]]: На [[Нацыянальна-палітычная нарада (1920)|беларускай нацыянальна-палітычнай нарадзе]] ў [[Рыга|Рызе]] пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] створаны блок беларускіх партый для барацьбы супраць Савецкай улады і польскай акупацыі за незалежную і непадзельную Беларусь. * [[25 кастрычніка]]: Войскі генерала [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]] (15 тыс. чал.) перайшлі часовую мяжу, пачаўшы вайсковыя дзеянні супраць Чырвонай Арміі. * 25 кастрычніка: У чатырох канадскіх правінцыях прыняты «сухі закон». * [[10 лістапада]]: Аддзелы [[С. Булак-Балаховіч]]а захапілі [[Мазыр]]. * [[11 лістапада]]: Заключана [[Беларуска-літоўскі дагавор (1920)|пагадненне]] паміж урадамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі]]. * [[15 лістапада]]: [[Данцыг]] абвешчаны вольным горадам. * [[21 лістапада]]: Рада Случчыны выдае дэкларацыю, у якой заклікае да барацьбы за незалежную Беларусь у яе этнаграфічных межах — пачатак [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]]. * [[9 снежня]]: Беспартыйны [[Міхаэль Хайніш]] становіцца прэзідэнтам [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[22 снежня]]: VIII з’езд Саветаў [[РСФСР]] зацвердзіў план эканамічнага развіцця краіны «ГОЭЛРО». * [[28 снежня]]: Скончыліся баявыя дзеянні [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]]. * снежань: Па ініцыятыве консула [[БНР]] [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М. Вяршыніна]] створана [[Беларуская грамада ў Празе]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]]: [[Барыс Рагуля]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху * [[2 студзеня]]: [[Айзэк Азімаў]], амерыканскі пісьменнік-фантаст (пам. 6.4.1992) * [[14 студзеня]]: [[Мікола Аўрамчык]], беларускі паэт, перакладчык * [[20 студзеня]]: [[Федэрыка Феліні]], італьянскі сцэнарыст і кінарэжысёр (пам. 31.10.1993) * [[11 лютага]]: [[Фарук I]], кароль Егіпта * [[20 лютага]]: [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Ф.А. Абрамаў]], рускі пісьменнік (пам. 14.05.1983) * [[15 сакавіка]]: [[Эдуард Донал Томас]], амерыканскі ўрач-трансплантолаг * [[1 красавіка]]: [[Ташыра Міфунэ]], японскі акцёр (пам. 1997) * [[6 красавіка]]: [[Эдманд Фішэр]], амерыканскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1992) * [[18 мая]]: [[Ян Павел II|Караль Вайтыла]], які ў 1978 годзе стаў папай Рымскім Янам Паўлам II * [[11 ліпеня]]: [[Юл Брынер]], амерыканскі акцёр * [[14 ліпеня]]: [[Алесь Астапенка]], беларускі паэт, перакладчык (пам. 20.7.1970) * [[17 чэрвеня]]: [[Франсуа Жакоб]], французскі мікрабіёлаг * [[17 жніўня]]: [[Морын О'Хара]], ірландская актрыса * [[22 жніўня]]: [[Рэй Брэдберы]], амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[23 кастрычніка]]: [[Джані Радары]], італьянскі дзіцячы пісьменнік і журналіст * [[29 кастрычніка]]: [[Барух Бенасераф]], амерыканскі генетык, мікрабіёлаг і імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1980) (пам.2.8.2011) * [[12 лістапада]]: [[Андрэй Макаёнак]], беларускі драматург == Памерлі == * [[7 студзеня]]: [[Эдмунд Бартан]], першы прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[7 лютага]]: [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандр Калчак]], расійскі ваенны і палітычны дзеяч, флатаводзец, навуковец-акіянограф. * [[24 студзеня]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі мастак. * [[4 ліпеня]]: [[Макс Клінгер]], нямецкі мастак. * [[28 ліпеня]]: [[Алесь Гарун]], беларускі літаратар. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1920| ]] p15qrhkbkypz3t1dgrq0om596t00ok2 0 10768 5150331 4888379 2026-06-03T22:12:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150331 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Дробаты |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_deg=52|lat_min=14|lat_sec=17 |lon_deg=25|lon_min=19|lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Драгічынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1644 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242990541 }} '''Дро́баты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Drobaty}}, {{lang-ru|Дроботы}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Драгічынскі сельсавет|Драгічынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 344 чалавек у 78 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/1278 Дроботы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306074518/http://db.narb.by/search/1278 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў чэрвені 1944 года гітлераўцамі было спалена 67 дамоў, забіта 11 чалавек<ref name="Бер"/>. Да [[17 верасня]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Гутаўскі сельсавет|Гутаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913b0060248&p1=1 Решение Брестского областного совета депутатов №307 от 17 сентября 2013 г. «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Дрогичинского района Брестской области»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203194846/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913b0060248&p1=1 |date=3 лютага 2014 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Драгічынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Драгічынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] 8c67gnxq9y4btcu5xfouerhktja4erg 0 16241 5150215 5150173 2026-06-03T14:36:27Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае */ папраўлена гісторыя, дададзеныя спасылкі 5150215 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны касцёл Святой Тройцы, збудаваны ў 1764-1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] h48pg2evtdmdd9e2lfw63qqsr8hghhf 5150216 5150215 2026-06-03T14:37:27Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 5150216 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |арыгінальная назва = Глыбокае |краіна = Беларусь |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальнае. |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211791, 211792, 211800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |OpenStreetMap = 242978934 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}) — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Варапаева]]. За 200 км ад [[Віцебск]]а, на аўтамабільнай дарозе [[Полацк]] — [[Вільня]]. У межах горада возера [[Кагальнае]] і возера [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]]. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === У пісьмовых крыніцах узгадваецца ў Метрыцы ВКЛ у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка Зяновічаў. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref>[http://krytyka.by/by/page/science/kryinitsaznaustva/6941 Шыталь Кастусь. Узгадка пра Глыбокае ў 1414 годзе аказалася памылкай гісторыка.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Глыбокае паўстала на мяжы [[Віленскае ваяводства|Віленскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]], мяжа якіх праходзіла па тэрыторыі паселішча па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы). Двор Зяновічаў знаходзіўся ў заходняй частцы Глыбокага, якая адносілася да [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] Віленскага ваяводства, на паўночным беразе возера [[Кагальнае]], якое ў той час называлася Глыбокае. Назва возера дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца «торг» пры двары [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]] ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваецца кальвінскі збор і школа<ref name=":0" />. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца "бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў". Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654-1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]], і Глыбокае перайшло да Радзівілаў. Пасля вайны 1654-1667 гадоў і знішчэння мястэчка і двара новы двор быў заснаваны на поўдзень ад возера Кагальнага. Паводле інвентара 1702 г. двор Радзівілаў уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. У радзівілаўскай частцы Глыбокага было 263 двары. Там жа існавала грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы, першая пацверджаная згадка пра якую адносіцца да 1694 года<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 - s. 294]</ref>. Усходняя частка была ва ўласнасці Корсакаў і ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]. У 1642 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафільяны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], драўляная святыня была збудаваная не пазней за 1652 год<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. У 1639 годзе Корсак аддае мястэчка Глыбокае і астатнія маёнткі (Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава) рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Фундацыі Корсака былі зацверджаны варшаўскімі сеймікамі. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. 16 красавіка 1643 года Корсак памірае, і ўся ягоная маёмасць пераходзіць духавенству. У 1643 годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай - гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай з Рэччу Паспалітай]] атрад рускіх войскаў пад кіраўніцтвам думнага двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было спалена, а кіраўнік абароны полацкі падкаморы Бяганскі трапіў у палон. Праз паўгода рускія пакінулі Глыбокае, але ў жніўні 1658 года яны зноў былі ў горадзе. Ваявода В. Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў сюды, каб пабудаваць астрог. 7 студзеня 1659 года атрад палкоўніка літоўскага В. Валовіча «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у Даўгінаў. 6 лістапада 1661 года польска-літоўскія войскі пад кіраўніцтвам Чарнецкага на ўсход ад Глыбокага разбілі рускія войскі пад кіраўніцтвам І. Хаванскага і захапілі трафеі — 6 гармат, вялікі запас пораха, больш за 6 тыс. павозак з правіянтам. Рэшткі разбітага войска ўцяклі ў Полацк. Акрамя ваенных дзеянняў, вялікія страты Глыбокаму нанеслі пажары 1661 і 1700 гг. Паводле гарадскіх інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» і што паміж імі існавала сувязь. Вядома, што з канца XV ст. і да пачатку XIX ст. Глыбокае і Смаргонь належалі адным уладальнікам—спачатку Зяновічам, а з 1628 года Радзівілам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref> Значную частку насельніцтва складалі яўрэі. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764-1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць "Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]". === Напалеон у Глыбокім === [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы кляштар Кармелітаў)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Побыт Напалеона ў Глыбокім апісвае гісторык Отан Гедэман, аўтар кнігі «Глыбокае», якая была надрукавана ў 1935 і перавыдадзена ў 2012 годзе. Паводле [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], імператар прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён, паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro"/>. У працы «Глыбокае» гаворыцца, што менавіта ў Глыбокім Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў»(18 ліпеня 1812 года), прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, і загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва (20 ліпеня 1812 года). Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны маршалкам Алоізам Буйніцкім. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны з-за доўгага ўтрымання войскаў, бо быў ператвораны на склад правіянту, а таксама былі забраныя касцельныя рэчы<ref name="westki"/>. ====== Паданні ====== Існуе шмат легенд, звязаных са знаходжаннем Напалеона ў Глыбокім у 1812 годзе. Гэтыя легенды таксама прыводзяцца ў кнізе «Глыбокае» гісторыка Отана Гедэмана. Адна з легендаў жадае вызначыць знаходжанне займаных імператарам пакояў менавіта ў ацалелым блоку (дзе зараз месціцца староства — пакоі на другім паверсе № 8 і 9), абапіраючыся на наступны тэкст Сегура: «la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje (то бок — Глыбокае) — l‘Impereur». Гэтая версія тлумачыць, што «les plaines fertiles de Klubakoje», то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жмудзі і Глыбокага, г.зн. Белай Русі. Таксама, паводле легенды, паміж імператарам і прыёрам завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўнае блюда» напалеондораў. Імператар нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам. === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. Манахі-кармеліты падтрымалі паўстанцаў у 1830 і 1863 гадах. На Глыбоччыне адбыліся баі паміж паўстанцамі і царскай арміяй, у выніку якіх паўстанцы былі разгромлены. Для расправы з паўстанцамі сюды прыехаў губернатар М. Мураўёў і стварыў камісію вайсковага суда. Сотні чалавек былі асуджаны, кляштар кармелітаў быў ліквідаваны, маёмасць перайшла ў дзяржаўную казну. На тэрыторыі мястэчка, якое раней належала кармелітам, у 1886 годзе было 130 двароў, мястэчка Радзівілаў мела 403 двары, 2074 жыхары. Кожны тыдзень па чацвяргах праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. Глыбоцкі маёнтак князь Вітгенштэйн у 1870-я прадаў немцу Зігерсу. У 1886 годзе працавалі піваварня, вінакурны і цагельны заводы, у нядзелю збіраліся базары. Дзейнічалі народнае вучылішча, царква, касцёл, 6 сінагог, 8 піцейных дамоў. У Беразвеччы дзейнічалі два вадзяныя млыны і царква. У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе да Глыбокага пракладзена вузкакалейная чыгунка ад станцыі Свянцяны (цяпер — [[Швянчонелей]] у Літве) да станцыі Беразвеч на поўдзень ад мястэчка Глыбокае. У жніўні 1915 года, падчас [[Першая сусветная вайна|набліжэння фронту]], чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). Пабудаванны ў 1911 годзе мураваны будынак млына захаваўся. У 1912 годзе ў мясцовай друкарні «Прагрэс» была выдадзена брашура земскага начальніка І. Дароніна «Ідзіце на хутары» аб тым, як праходзіла сталыпінская аграрная рэформа на Глыбоччыне. Грамадскі і рэвалюцыйны рух ажывіўся ў 1905 годзе, калі ў лістападзе адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. Падчас Першай сусветнай вайны Глыбокае знаходзілася ў тыле 3-й рускай арміі. === Найноўшы час === У лістападзе 1917 года ўсталявана савецкая ўлада. У лютым-снежні 1918 года акупіравана нямецкімі войскамі. У пачатку 1919 года далучана да БССР. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскамі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. У кастрычніку 1920 года зноў занятае польскімі войскамі. У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. Увесь міжваенны перыяд горад хутка разрастаўся і развіваўся дзякуючы адміністрацыйнаму і геаграфічнаму становішчу. У 1927 годзе тут было 5612 жыхароў, чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У Глыбокім дзейнічала адна каталіцкая парафія, якая мела касцёл Святой Тройцы і капліцу Сэрца Езуса на могілках Копцеўка, адна - праваслаўная, якая мела царкву Раства Багародзіцы дзесяць сінагог, і мячэць (заснаваная ў 1931 годзе). У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове "Głos Dziśnieński" (1924-1926), "Wiadomości głębockie" (1930-1931), "Wiadomości kresowe" (1934-1935), "Echo głębockie" (1936), "Echo kresowe" (1937), на габрэйскай - "Gluboker Leben" (1930-1936), "Gluboker Woch" (1934-1936), "Gluboker Sztyme" (1936-1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. У горадзе існавалі дзве 7-класныя пачатковыя школы, габрэйская прыватная школа. У 1924-1927 гадах рабіліся спробы заснаваць прыватную беларускую гімназію, якія не мелі поспеху. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. У міжваенны час у прадмесці Беразвечча размяшчаўся штаб [[Полк КАП «Глыбокае»|палка Корпуса аховы памежжа «Глыбокае»]]. У 1939 годзе — 9,7 тыс. жыхароў. 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года ўвайшло ў склад [[БССР]]. У 1940 годзе быў утвораны [[Глыбоцкі раён]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. З 2 ліпеня 1941 года акупіраваны нямецкімі войскамі. У Беразвеччы быў створаны лагер ваеннапалонных, дзе ў ноч на 7 лістапада 1941 года ваеннапалонныя захапілі паўстанне, перабілі частку нямецкай аховы і збеглі ў лес. Было створана гета. Вясной 1942 года адбылося масавае забойства яўрэяў ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). У жніўні 1943 года глыбоцкае гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. У горадзе дзейнічала падполле: дзейнічаў падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпяліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе Полацкай аперацыі. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> * '''XX стагоддзе''': 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * Глыбоцкая птушкафабрыка, ААТ * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ * [[Глыбоцкі кансервавы завод]], ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам» Гасцініца. Дом паляўнічага. Глыбокае — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. З пачатку 20 ст. Глыбокае — цэнтр ганчарнага промыслу, так званай глыбоцкай керамікі. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага края]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка|Цэнтральная раённая бібліятэка Глыбокага]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый першага беларускага тэатра І. Ц. Буйніцкага. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган мясцовых улад. == Славутасці == * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкі дэндрарый]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкі Троіцкі касцёл|Троіцкі касцёл]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: царква Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * Жылы будынак былога [[Беразвецкі манастыр|манастыра базыльян]] ([[1756]]—[[1763]]), на беразе [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|воз. Вялікае]] — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Ільінская капліца]] (канец [[XVIII]] стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) - мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вул. Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вул. Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * Яўрэйскія могілкі * Польскія вайсковыя могілкі (1920-я гг.) * Магіла Ф. Мюнхгаўзена ([[1878]]) * Помнік Ф. Дзяржынскаму * Самалёт-помнік авіяканструктару П. Сухому * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * [[Дзед-глыбачанін]] * [[Помнік барону Мюнхаўзену]] (2014) * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) У [[2012 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2012]] годзе да [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства]] было ўсталявана 8 бронзавых бюстаў знакамітым беларусам [[Язэп Львовіч Корсак|Язэпу Корсаку]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэру Бэн-Іегуду]] (Дэвід Перэльман), [[Язэп Драздовіч|Язэпу Драздовічу]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігнату Буйніцкаму]], [[Алесь Дубровіч|Алесю Дубровічу]], [[Пётр Казлоў|Пятру Казлову]], [[Павел Сухі|Паўлу Сухому]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]<ref name="kultura"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Дамы ў цэнтры горада Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Ільінская капліца на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Ільінская капліца і калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года на могілках Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 2hu49mksvn3holfc4a16nimldynzi5k 4 16411 5150428 5150079 2026-06-04T07:53:48Z M.L.Bot 261 /* Лагон */ 5150428 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} === [[Лагон]] === Значнасць не ясная, выглядае як улётка, артыкул ізаляваны. Нават назва ці то ЛагоН, ці то ЛагоС. Ніякіх крыніц апроч афіляваных інфастаронак. -- == [[Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 48wjo3taumxfxne7upssia646vey2oy 5150429 5150428 2026-06-04T07:54:10Z M.L.Bot 261 /* Лагон */ 5150429 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Лагон]] == Значнасць не ясная, выглядае як улётка, артыкул ізаляваны. Нават назва ці то ЛагоН, ці то ЛагоС. Ніякіх крыніц апроч афіляваных інфастаронак. -- == [[Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 48118a6n8j16qez40ko3xrnos4j3c02 5150430 5150429 2026-06-04T07:54:29Z M.L.Bot 261 /* Лагон */ 5150430 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Лагон]] == Значнасць не ясная, выглядае як улётка, артыкул ізаляваны. Нават назва ці то ЛагоН, ці то ЛагоС. Ніякіх крыніц апроч афіляваных інфастаронак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 8od4glwx6q2mlhy1e21jtzm5bg0o8uo 5150435 5150430 2026-06-04T08:07:24Z M.L.Bot 261 /* Лагон */ 5150435 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Лагон]] == Значнасць не ясная, выглядае як улётка, артыкул ізаляваны. Нават назва ці то ЛагоН, ці то ЛагоС. Ніякіх крыніц апроч афіляваных інфастаронак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Аказалася, што гэта яшчэ і дублікат "[[Праваабаронцы за свабодныя выбары]]", на той ёсць хоць спасылкі ў іншых артыкулах. Але пытанне пра значанасць застаецца. -- == [[Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} g1hlelvb1scrpe58dxmhp6yoe7ibln2 5150437 5150435 2026-06-04T08:10:45Z M.L.Bot 261 /* Лагон */ 5150437 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 5xgrw7znqbv68vhw6qdbixe17nltceg 0 17423 5150346 5043391 2026-06-04T00:58:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150346 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = DouglasFir 7491t.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |ref = |comment = |rang = Род |parent = |latin = Pseudotsuga |author = [[Carr.]] |syn = |typus = |children name = |children = |wikispecies = Pseudotsuga }} '''Дугла́сія'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|106}}</ref>, '''ілжэтсу́га''', '''псеўдатсуга''' (''Pseudotsuga'') — [[Род (біялогія)|род]] вечназялёных хвойных дрэў і кустоў сямейства хваёвых. == Апісанне == Буйныя вечназялёныя аднадомныя дрэвы вышынёй да 90 (100) м. Ствол прамы, таўшчынёй да 4,4 м. Кара буравата-шэрая. Каранёвая сістэма стрыжнёвая. Крона шырокаканічная або пірамідальная. Парасткі падоўжаныя. [[Лісце]] (ігліца) да 40 мм даўжынёй, чаргаванае, простае, суцэльнае, на верхавінцы часам выемчатае, суцэльнакраёвае, пляскатае, лінейнае, на кароткіх чаранках. Мужчынскія шышкі дробныя, даўжынёй да 20 мм, шарападобныя, бурыя або жаўтаватыя. Спелыя жаночыя шышкі даўжынёй да 17 см, даўгавата-яйцападобныя, паніклыя, спярша зеленаватыя або чырванаватыя, пры выспяванні бурыя, спеюць восенню ў год апылення. Пры выспяванні ападаюць цалкам. Покрыўныя лускавінкі трохлопасцевыя, добра прыкметныя, перавышаюць па даўжыні насенныя лускавінкі. Насенне з адным буйным крылом. == Пашырэнне == Налічвае 4–6 паліморфных відаў, распаўсюджаных пераважна ва ўмераных і субтрапічных рэгіёнах на захадзе [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. Шырока культывуюцца ў розных рэгіёнах зямнога шара. На [[Беларусь|Беларусі]] інтрадукавана {{bt-bellat|дугласія Мензіса|Pseudotsuga menziesii}} і яе разнавіднасць [[дугласія шызая]]<ref>{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantvyr.php?aaafam=eNortjI0tlLSVfj49M3Tlx8_PXqnoKtkDVwwa4AKqA%2C%2C&gen=eNortjI0tFIKKE4tTckvKS5NT1SyBlwwPQEGXQ%2C%2C |title=База Растения Беларуси |access-date=25 жніўня 2019 |archive-date=14 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414141204/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantvyr.php?aaafam=eNortjI0tlLSVfj49M3Tlx8_PXqnoKtkDVwwa4AKqA%2C%2C&gen=eNortjI0tFIKKE4tTckvKS5NT1SyBlwwPQEGXQ%2C%2C |url-status=dead }}</ref>. Уведзена ў лясныя культуры, вырошчваецца таксама як дэкаратыўнае дрэва. Святлалюбная, зімаўстойлівая, даволі патрабавальная да ўрадлівасці і вільготнасці глебы, досыць устойлівая да гарадскіх умоў, хвароб і грыбных захворванняў, хуткарослая, добра пераносіць стрыжку, размнажаецца пераважна насеннем. Працягласць жыцця да 800 (1300) гадоў. == Віды == Паводле базы даных ''[[The Plant List]]'' (на ліпень 2016) род уключае 4 віда<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/G/Pinaceae/Pseudotsuga/|title=''Pseudotsuga''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170919042443/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/G/Pinaceae/Pseudotsuga/|archivedate=19 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>: * {{Bt-latbel|Pseudotsuga japonica|aut=([[Shiras.]]) [[Beissn.]] (1896)|}}<ref>{{IUCN|31291|Pseudotsuga japonica}}</ref> * {{Bt-latbel|Pseudotsuga macrocarpa|aut=([[Vasey]]) [[Mayr]] (1889)|}}<ref>{{IUCN|34025|Pseudotsuga macrocarpa}}</ref> * {{Bt-latbel|Pseudotsuga menziesii|aut=([[Mirb.]]) [[Franco]] (1950)|Псеўдатсуга Мензіса|Дугласія цісалістая}}<ref>{{IUCN|42429|Pseudotsuga menziesii}}</ref><ref>{{З ВСЭ|загаловак=Дугласова пихта}}</ref> :: {{bt|Pseudotsuga menziesii|var=glauca|([[Beissn.]]) [[Franco]] (1950)}} — [[Дугласія шызая]] * {{Bt-latbel|Pseudotsuga sinensis|aut=[[Dode]] (1912)|}}<ref>{{IUCN|42430|Pseudotsuga sinensis}}</ref> :: {{bt|Pseudotsuga sinensis|var=brevifolia|([[W.C.Cheng]] & [[L.K.Fu]]) [[Farjon]] & [[Silba]] (1990)}} :: {{bt|Pseudotsuga sinensis|var=gaussenii|([[Flous]]) [[Silba]] (1990)}} == Выкарыстанне == Драўніна трывалая, прымяняецца ў будаўніцтве, для атрымання цэлюлозы, вырабу мэблі і розных прадметаў быту. Выкарыстоўваецца для здабычы смалы і эфірных алеяў. Каштоўная дэкаратыўная расліна. [[Ілжэтсуга Мензіса]] шырока выкарыстоўваецца ў лесаразвядзенні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/9155/|ІЛЖЭТСУГА}} * {{Плантарыум|46337|Псевдотсуга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Хваёвыя]] 39edchhqun6o92xewkowt1rjdxftjuu 0 29429 5150339 4424465 2026-06-03T23:40:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150339 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Спасылка=Дрысвяты}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дрысвяты |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дрысвяты. Петра-Паўлаўскі касцёл (03).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 41|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 151 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 2153 |паштовы індэкс = 211984 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004743 }} '''Дрысвяты''' — [[аграгарадок]] у складзе [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на паўднёва-ўсходнім беразе возера [[Дрысвяты (возера)|Дрысвяты (Друкшай)]]. За 32 км на паўднёвы захад ад [[Браслаў|Браслава]]. == Гісторыя == [[Выява:Пакланнее Вешчуноў.jpg|thumb|злева|180пкс|[[Пакланенне вешчуноў (Дрысвяты)|Пакланенне вешчуноў]]. 16 — 17 ст. Дошка, яечная тэмпера]] Паводле археалагічных даследаванняў, паселішча ўзнікла на цяперашнем [[Замак (востраў, возера Дрысвяты)|востраве Замак]] (пл. 0,26 км²), дзе захаваліся гарадзішча, селішча і культурны пласт сярэднявечнага горада. Першапачаткова гарадзішча днепра-дзвінскай культуры. У 11—13 ст. Дрысвяты верагодна з'яўляліся ўмацаваным пунктам на паўночна-заходняй мяжы Полацкай зямлі, невялікім горадам пры крэпасці. Матэрыялы раскопак сведчаць аб даволі высокім узроўні рамеснай вытворчасці, гандлёвых сувязях, знойдзена праселка з кірылічным надпісам. Назва вёскі паходзіць ад назвы возера. Верагодна, што назва ўтварылася шляхам трансфармацыі літоўскіх слоў ''driektis'' — выцягнутае, расцягнутае, ці ''drutas'' — вялікі, шырокі. [[Казімірас Буга|К. Буга]] не выключаў, што тапонім паходзіць ад славянскага ''дрыва'' — крывавы. Некаторыя даследчыкі чаргаванне гукаў «д» і «р» звязваюць з фіна-угорскімі асновамі і перакладаюць як «возера», «вада». У 19 ст., у час русіфікацыі краю, узнікла версія, што назва возера і адпаведна вёскі паходзіць ад слоў ''тры святыя'', нават было створана паданне, што вял. княгіня Алена Іванаўна пабудавала на востраве храм у імя трох свяціцеляў: св. Васіля Вялікага, Рыгора Багаслова і Іаана Златавуста, некаторыя тагачасныя выданні пачалі пісаць назву ў форме '''Трысвяты'''. У крыніцах паселішча згадваецца пад назвамі '''Дрысвет''', '''Дрысват''', '''Дрысвата''', '''Ісдрысвата''', '''Дрысвяты'''. Упершыню згадвацца ў пач. 15 ст. (1402, 1413) у ВКЛ. На гарадзішчы тады існаваў [[Дрысвяцкі замак]], побач размяшчалася паселішча. Паводле некаторых меркаванняў, у Дрысвятах, дзе існаваў [[вялікакняскі двор]], спыняўся фландрскі падарожнік і дыпламат [[Жыльбер дэ Лануа]]. У 1517 годзе праз Дрысвяты з пасольствам у Маскву праязджаў дыпламат і падарожнік [[С. Герберштэйн]]. 3 16 ст. Дрысвяты згадваюцца як «''место''», т.б. горад. У фундацыйным акце [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] ад 6.2.1514 загадвалася: «''воеводе… Виленскому пану Миколаю Радивилу державцы Дрысвяцкому, абы збудовал церков Матки Божое набожества светого рымского костёла в месте… Дрысвяцком''». З Дрысвяцкага касцёла паходзіць вядомы абраз «Пакланенне вешчуноў» (пач. 16 ст.). У 15—16 ст. Дрысвяці замак меў даволі важнае ваеннае значэнне і часта цярпеў ад ваенных дзеянняў. Дрысвяты і наваколле мелі статус асобнай тэрытарыяльнай адзінкі — замкавай воласці, якая непасрэдна падпарадкоўвалася ваяводзе віленскаму. На поўнач і ўсход ад мястэчка размяшчаліся гаспадаркі баяр, якія атрымалі зямельныя надзелы яшчэ ў часы [[Вітаўт]]а за абавязак несці ваенную службу. Многія з баярскіх гаспадарак далі пачатак сучасным вёскам у наваколлі Дрысвятаў ([[Станкавічы]], [[Пашавічы]], [[Бейнары]], [[Анісімавічы]] і інш.). Пасля [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа 1565—1566 гадоў|адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў]] Дрысвяты ўвайшлі ў склад [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]]. [[Image:Drysviaty plan 17-18 cc.jpg|thumb|злева|Шведскі план астраўной часткі Дрысвят (сяр. 17 ст.)]] Востраў Замак злучаўся з берагам возера двума мастамі, якія згадваюцца ў шэрагу гістарычных крыніц. У 1622 мястэчка на востраве згарэла і было адноўлена на беразе. Пэўны час будаваліся дамы і на востраве. У 1655—1656 гг. падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Патопу]] мястэчка было занята шведскім аддзелам капітана Юхана фон Уленброка, а на ўмовах падпісанага ў Браславе Акта падданства Швецыі нават лічылася часткай Шведскай кароны. У 1682 [[дзяржаўца]] Дрысвят [[вялікі гетман літоўскі]] [[К. Я. Сапега]] загадаў перанесці ўсе будынкі мяшчан на востраве «''да плацаў сваіх''» у мястэчку. Інвентар [[1722]] яшчэ згадвае на востраве «''двор стары і збудаванняў гаспадарчых 18 з садам нямалым, астраколам абнесены''», пададзена апісанне рэшткаў замка. У мястэчку названа плошча Рынак, які быў з трох бакоў забудаваны, вуліцы Крывая, Залужа, вуліцы ад плябаніі і ад пл. Рынак да моста. У мястэчку меліся 52 дамы, 25 корчмаў (11 піўных і 14 гарэлачных), касцёл, плябанія, царква. Дрысвятам належала 40 валок зямлі, 42 агародных пляца. Налічвалася 350—400 жыхароў, якія займаліся ў асноўным сельскай гаспадаркай, рыбалоўствам, гандлем. Мелася ўсяго тры рамеснікі — кравец, мяснік і півавар. У [[1762]] у мястэчку 39 [[дым]]оў. Па дакументах 17—18 ст. вядомы Дрысвяцкі ключ як частка Віленскай эканоміі. У 18 ст. гэта вялізная тэрыторыя ад [[возера Дзісна]] на поўдні да азёраў [[Струста (возера)|Струста]] і [[Снуды]] на поўначы. Меліся 135 вёсак, 667 дымоў, 16 тыс. дзесяцін зямлі. Да канца 18 ст. Дрысвяты былі дзяржаўным уладаннем і аддаваліся ў часовае трыманне ваяводам віленскім. Дзяржаўцамі гэтых уладанняў былі пераважна прадстаўнікі [[Радзівілы|роду Радзівілаў]]. Сярод іх крыніцы згадваюць Мікалая (1470—1522), Крыштафа (1547—1603), Караля («Пане Каханку»; 1734—1790). У канцы 17 ст. дзяржаўцам быў вялікі гетман літоўскі і ваявода віленскі К. Я. Сапега. Адміністрацыйна-судовае кіраванне ў Дрысвятах ад імя дзяржаўцы ажыццяўляў намеснік. У 1780 Дрысвяцкі ключ перайшоў у прыватную ўласнасць Радзівілаў (у якасці кампенсацыі за 2 млн злотых, якія дзяржаўны скабр быў вінен магнатам). Ад Радзівілаў Дрысвяты ў 1790 набывае вядомы дзяржаўны дзеяч, кампазітар М. К. Агінскі. У 1794 ён прадае маёнтак і ў гэтым жа годзе ўносіць у фонд [[паўстанне Т. Касцюшкі|паўстання Т. Касцюшкі]] 118 тыс. злотых. У жніўні 1794 паўстанцкі атрад пад камандаваннем М. Агінскага дзейнічае непадалёку ад Дрысвятаў. Пры падаўленні паўстання мястэчка было разрабавана і спалена. Паводле люстрацыі 1794 тут налічвалася 45 дымоў. У канцы 18 ст. існавала парафіяльная школа (1781 — 15 вучняў, 1782 — 19). У 19 ст. Дрысвяты — цэнтр воласці Браслаўскага павета Віленскай губерніі, з 1843 Новааляксандраўскага павета Ковенскай губерніі. Дрысвяцкі ключ распаўся на шэраг дробных маёнткаў. У 1794—1865 Дрысвятамі валодалі Лапацінскія. За ўдзел у паўстанні 1863—1864 гадоў Г. Лапацінская была выслана ў Тамбоўскую губернію, а яе маёмасць распрададзена. 3 1865 уладальнікам Дрысвятаў стаў рыжскі губернатар А. Эцінген, у пачатку 20 ст. маёнткам валодалі бароны Гільдэнбанды. У канцы 19 ст. у мястэчку 205 жыхароў. [[Файл:Dryswiaty1930 Church.jpg|thumb|злева|Дрысвяцкі Петра-Паўлаўскі касцёл (1929, арх. [[Л. Вітан-Дубейкаўскі]])]] У [[1СВ|1-ю сусветную вайну]] восенню 1915 паселішча акупіравана на кароткі тэрмін немцамі, вызвалена расійскімі войскамі і з'яўлялася прыфрантавым мястэчкам. У час баявых дзеянняў амаль цалкам разбурана. У 1918—1919 дзейнічаў валасны ваенна-рэвалюцыйны камітэт. У ліпені 1920 Дрысвяты былі заняты часцямі Чырвонай Арміі пад камандаваннем Г. Гая. У 1920—1930-я Дрысвяты — цэнтр гміны Браслаўскага павета, 74 дамы, 375 жыхароў (1931). Перад вайной у вёсцы жыло 970 чалавек у 108 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/1277 Дрисвяты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190605020605/http://db.narb.by/search/1277 |date=5 чэрвеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. У ліпені 1944 года гітлераўцамі было спалена 30 дамоў, забіта 15 чалавек<ref name="Бер"/>. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў наваколлі дзейнічала Дрысвяцкая брыгада [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. Вызвалены 10.7.1944 г. 517-м стралковым палком 166 сд 1-га Прыбалтыйскага фронту. У 1952—1953 па ініцыятыве суседніх калгасаў Беларусі, Літвы і Латвіі ў Дрысвятах пабудавана [[ГЭС Дружба народаў|ГЭС «Дружба народаў»]]. Урачысты пуск станцыі адбыўся 19.7.1953. У 1971 годзе 99 гаспадарак, 275 жыхароў. У 1995—142 двары, 376 жыхароў. Цэнтр сельсавета. Цэнтр саўгаса «Авангард». У [[2004]] годзе [[Дрысвяцкі сельсавет]] скасаваны, Дрысвяты ўвайшлі ў склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Культура == Маюцца сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, 2 крамы. Шмат паданняў звязаны з востравам Замак. Па водле аднаго з іх, замак і мястэчка былі знішчаны ў час вайны са шведамі. Перад гэтым усё самае каштоўнае схавалі ў падзямеллі пад замкам. 3 таго часу нікому не ўдавалася пабываць там. == Выдатныя мясціны == [[Файл:Дрысьвяты 3.jpg|thumb|Касцёл Святых Пятра і Паўла]] [[Файл:Carkva Drysviaty.JPG|thumb|Петра-Паўлаўская царква]] * [[Селішча (археалогія)|Селішча]] і [[Дрысвяцкі замак|гарадзішча]] на востраве Замак — {{ГККРБ 4|213В000190}} * грунтавы могільнік ва ўрочышчы Пашавічы * каменны крыж * [[Дрысвяцкі парк|рэшткі парка]] 19 ст. * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Дрысвяты)|Петра-Паўлаўская царква]] (1908, арх. [[А. Шпакоўскі]]) — {{ГККРБ 4|213Г000189}} * [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Дрысвяты)|Касцёл Святых Пятра і Паўла]] (1929, арх. [[Л. Вітан-Дубейкаўскі]]) — {{ГККРБ 4|213Г000188}} * рэшткі абарончых умацаванняў 1-й сусветнай вайны * Гідраэлектрастанцыя «Дружба народаў» {{зноскі}} == Літаратура == * ''Wojtkowiak Z.'' Dryświaty — rubież litewska w średniowieczu // Lituano-Slavica Posnaniensia. Studia historica. T. 1. — Poznań, 1985. * Дрысвяты // Памяць : Браслаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. В. Велічковіч і інш. — Мн., 1998. — С. 676—678. * ''Катлярчук А.'' Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — Вільня, 2007. — С. 78-79. * ''Кузняцоў С.'' На скрыжыванні трох граніц / С. Кузняцоў // Звязда. — 2005. — 27.9., 28.9. * ''Шпакоўская Г.'' Дрысвяты // Народнае слова. — 2006. — 16.9. * ''Шыдлоўскі К.'' Дрысвяты // Браслаўская звязда. — 1992. — 22.1., 29.1., 1.2., 5.2., 19.2., 22.2., 26.2. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/drisvyaty/index.htm}} {{Відзаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Дрысвяты (аграгарадок)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] saorq18m78a064ib7bb3fvhdnul6tnd 0 42681 5150318 4427403 2026-06-03T20:48:10Z ~2026-33169-42 169225 Зрабіў спасылку на дапаўненне 5150318 wikitext text/x-wiki [[Image:Meddah story teller.png|thumb|200px|Кавярня ў Атаманскай імперыі]] '''Кавярня''' — гастранамічная ўстанова, месца сустрэч, дзе падаюць напоі і дэсертныя стравы, у асноўным [[кава|каву]], а таксама [[Торт|торты]], [[марожанае]], [[гарбата|гарбату]] або [[віно]]. == Гісторыя == Першая кавярня ў свеце, напэўна, з'явілася ў [[Каір]]ы ў 15 ст. Першая еўрапейская кавярня адкрылася ў [[Асманская імперыя|Турцыі]] — у [[1457]] г. у [[Стамбул]]е. У [[Паўночная Амерыка|Амерыцы]] першая кавярня была створана ў [[1670]] г. ў [[Бостан]]е. У [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыі]] кавярня Кульчыцкага ў [[Вена|Вене]], заснавана пасля [[Бітва пад Венай (1683)|венскай перамогі]] ў 1683 годзе. Першая кавярня на тэрыторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] была заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] паблізу Саксонскага саду ў [[1724]] годзе, ва ўладарства [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II Моцнага]]. == Гл. таксама == *[[Бар]] *[[Рэстаран]] *[[Таверна]] == Спасылкі == * [https://ipboiko.by/pitanie Распрацоўка дакументаў для кавярні] {{Кава}} [[Катэгорыя:Месцы адпачынку]] [[Катэгорыя:Кава]] {{бібліяінфармацыя}} nisqp96e6v6zhvrblmswz25dkpfsxuv 5150320 5150318 2026-06-03T21:00:48Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5150318|5150318]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-33169-42|~2026-33169-42]] ([[User talk:~2026-33169-42|размовы]]) 5150320 wikitext text/x-wiki [[Image:Meddah story teller.png|thumb|200px|Кавярня ў Атаманскай імперыі]] '''Кавярня''' — гастранамічная ўстанова, месца сустрэч, дзе падаюць напоі і дэсертныя стравы, у асноўным [[кава|каву]], а таксама [[Торт|торты]], [[марожанае]], [[гарбата|гарбату]] або [[віно]]. == Гісторыя == Першая кавярня ў свеце, напэўна, з'явілася ў [[Каір]]ы ў 15 ст. Першая еўрапейская кавярня адкрылася ў [[Асманская імперыя|Турцыі]] — у [[1457]] г. у [[Стамбул]]е. У [[Паўночная Амерыка|Амерыцы]] першая кавярня была створана ў [[1670]] г. ў [[Бостан]]е. У [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыі]] кавярня Кульчыцкага ў [[Вена|Вене]], заснавана пасля [[Бітва пад Венай (1683)|венскай перамогі]] ў 1683 годзе. Першая кавярня на тэрыторыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] была заснавана ў [[Варшава|Варшаве]] паблізу Саксонскага саду ў [[1724]] годзе, ва ўладарства [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II Моцнага]]. == Гл. таксама == *[[Бар]] *[[Рэстаран]] *[[Таверна]] {{Кава}} [[Катэгорыя:Месцы адпачынку]] [[Катэгорыя:Кава]] {{бібліяінфармацыя}} 2z36livy3gprao7zlpttee0i2vjkrmr 0 45998 5150317 5115734 2026-06-03T20:34:38Z Zelyoniy.anton 24301 5150317 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Арабская мова | назва = Арабская мова | саманазва = اللُّغَةُ العَرَبِيَّةُ | вымаўленне = [ˈʔal̪l̪uɣat̪u‿alʕaraˈbijːa] | краіны = * [[Алжыр]], [[Бахрэйн]], [[Егіпет]], [[Заходняя Сахара]], [[Іарданія]], [[Ірак]], [[Емен]], [[Катар]], [[Кувейт]], [[Ліван]], [[Лівія]], [[Марока]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]], [[Аман]], [[Палесцінская аўтаномія]], [[Саудаўская Аравія]], [[Сірыя]], [[Туніс]], [[Маўрытанія]] — большасць насельніцтва; * [[Судан]],[[Турцыя]], [[Ізраіль]], [[Джыбуці]], [[Самалі]], [[Каморскія Астравы]] — значная частка насельніцтва; * [[Чад]], [[Малі]], [[Нігер]], [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]], [[Кенія]], [[Танзанія]], [[Нігерыя]], [[Сенегал]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]], [[Афганістан]], некаторыя краіны [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] — нязначныя ці крайне малыя групы насельніцтва | рэгіёны = [[Арабскі свет]] | афіцыйная мова = {{Collapsible list |title=Краіны: |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; | * {{Сцягафікацыя|Алжыр}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Джыбуці}} * {{Сцягафікацыя|Егіпет}} * {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} * {{Сцягафікацыя|Ірак}} * {{Сцягафікацыя|Емен}} * {{Сцягафікацыя|Катар}} * {{Сцягафікацыя|Каморы}} * {{Сцягафікацыя|Кувейт}} * {{Сцягафікацыя|Ліван}} * {{Сцягафікацыя|Лівія}} * {{Сцягафікацыя|Маўрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Марока}} * {{Сцягафікацыя|ААЭ}} * {{Сцягафікацыя|Аман}} * {{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{Сцягафікацыя|Сірыя}} * {{Сцягафікацыя|Самалі}} * {{Сцягафікацыя|Судан}} * {{Сцягафікацыя|Туніс}} * {{Сцягафікацыя|Чад}} ; <small>[[часткова прызнаная дзяржава|часткова прызнаныя дзяржавы]]</small> * {{Сцягафікацыя|Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} * {{Сцягафікацыя|Палесцінская аўтаномія}} ; <small>[[непрызнаная дзяржава|непрызнаныя дзяржавы]]</small> * {{Сцягафікацыя|Самаліленд}} }} {{Collapsible list |title=Арганізацыі: |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; | * {{Сцягафікацыя|ААН}} * {{Сцягафікацыя|Афрыканскі саюз}} * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва]] * {{Сцягафікацыя|Ліга арабскіх дзяржаў}} * [[Файл:GCC Flag.svg|border|22px]] [[Савет супрацоўніцтва арабскіх дзяржаў Персідскага заліва|ССАДПЗ]] * [[Агадзірскае пагадненне]] }} | рэгулюецца = {{Collapsible list |title=Арганізацыі: |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; |[[Мараканская Каралеўская Акадэмія]] ([[Марока]]) |[[Акадэмія арабскай мовы]] ([[Егіпет]]) |[[Акадэмія арабскай мовы ў Дамаску]] ([[Сірыя]]) |[[Іарданская Акадэмія арабскай мовы]] ([[Іарданія]]) |[[Акадэмія навук Ірака]] ([[Ірак]]) |[[Акадэмія арабскай мовы ў Хартуме]] ([[Судан]]) |[[Фонд "Дом мудрасці"]] ([[Туніс]]) |[[Лівійская Акадэмія арабскай мовы]] ([[Лівія]]) |[[Ізраільская Акадэмія арабскай мовы]] ([[Ізраіль]]) }} | колькасць носьбітаў = ад 260 да 323 млн. | рэйтынг = 5 | статус = | вымерла = | катэгорыя = [[Мовы Афрыкі]] | класіфікацыя = [[Афразійскія мовы|Афразійская макрасям'я]] : [[Семіцкія мовы|Семіцкая сям'я]] :: [[Заходнесеміцкія мовы|Заходнесеміцкая галіна]] ::: Цэнтральнасеміцкая група :::: [[Аравійскія мовы|Аравійская падгрупа]] | пісьменнасць = [[арабскі алфавіт]] | ДАСТ 7.75-97 = ара 050 | ISO1 = ar | ISO2 = ara | ISO3 = ara }} '''Ара́бская мо́ва''' ({{lang| |اللُّغَةُ العَرَبِيَّةُ}} {{МФА|[ˈʔal̪l̪uɣat̪u‿alʕaraˈbijːa]}}) — мова цэнтральна-[[семіцкія мовы|семіцкай галіны]] [[афразійскія мовы|афразійскай моўнай сям’і]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/18470301/Al_Jallad_2018_The_earliest_stages_of_Arabic_and_its_linguistic_classification|аўтар=Ahmad Al-Jallad|загаловак=The earliest stages of Arabic and its linguistic classification|год=2018|мова=en|выданне=}}</ref>, якая ў большасці выкарыстоўваецца ў краінах [[Арабскі свет|арабскага свету]]. Арабская мова ёсць [[макрамова]]й<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ethnologue.com/language/ara/|title=Arabic|website=Ethnologue}}</ref>, [[ISO]] надае коды да 30 варыянтаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://iso639-3.sil.org/code/ara|title=639 Identifier Documentation: ara|website=ISO 639-3}}</ref>, у тым ліку — стандартызаванай формы, вядомай як {{Iw|Арабская літаратурная мова|арабская літаратурная (ці сучасная стандартная) мова|ru|Арабский литературный язык}} або сярод носьбітаў ''Аль-Фусха'' ({{lang| |الفُصْحَى}}). Выкарыстоўвае арабскі {{Iw|Кансанантнае пісьмо|кансанантны|ru|Консонантное письмо}} алфавіт і пішацца справа-налева. Носьбітамі арабскай мовы лічаць 373 млн чалавек, такім чынам, яна чацвёртая па колькасці носьбітаў у свеце<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/languages-by-number-of-native-speakers-2228882|title=Languages by number of native speakers|author=Zeidan, Adam|website=Encyclopedia Britannica|date=2023-08-04}}</ref>. Акрамя гэтага, арабская — адна з афіцыйных моў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages|title=Official Languages|website=United Nations}}</ref> і мова набажэнства для 1,9 млрд [[Мусульмане|мусульман]] ва ўсім свеце<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pewresearch.org/religion/feature/religious-composition-by-country-2010-2050/|title=Religious Composition by Country, 2010-2050|website=Pew Research Center|date=2022-12-21}}</ref>. На працягу гісторыі арабская паўплывала на многія мовы планеты, асабліва на тыя, што ўжываюцца ў краінах з рэлігійнай перавагай [[іслам]]у або былі захоплены мусульманамі. == Гісторыя == Літаратурная арабская мова пачала складвацца ў IV—VI стст. у даісламскай паэзіі і ў VII ст. ў мове [[Каран]]а. Росквіту дасягнула ў эпоху [[арабскі халіфат|арабскага халіфата]] (IX—XI стст.). З VI ст. арабская мова карыстаецца [[арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]]. Найстаражытнейшыя пісьмовыя помнікі арабскай мовы — самудскія, ліх’янскія і сафскія надпісы, зробленыя сабейскім пісьмом (V ст. да н.э. — IV ст. н.э.), немарскі, зроблены набацейскім пісьмом (IV ст.), зебедскі і харанскі надпісы, зробленыя [[арамейскае пісьмо|арамейскім пісьмом]], блізкім раннекуфічнаму арабскаму (VI ст.). Першы пісьмовы помнік класічнай арабскай мовы ў [[арабскае пісьмо|арабскай графіцы]] — [[Каран]] (сярэдзіна VII ст.). == Дыялекты == Са старажытных часоў арабская мова адрознівалася дыялектнай разгалінаванасцю; племянныя дыялекты вядомыя з 6—7 стст., прычым у іх на аснове фанетычных асаблівасцей вылучаюцца заходнія і ўсходнія групы. Пазней на змену племянному чляненню прыходзіць сацыяльна-тэрытарыяльнае: дыялектам качэўнікаў проціпастаўляюцца дыялекты аселага насельніцтва (гарадскія і сельскія). Сучасная размоўная арабская мова распадаецца на пяць груп дыялектаў, якія фактычна з’яўляюцца асобнымі мовамі: * Усходняя (месапатамская) група * Аравійская група * Цэнтральнаарабская група * Егіпецка-суданская група * Паўночнаафрыканская (магрыбская) група дыялектаў Таксама існуюць разнавіднасці арабскай мовы ([[Кіпрска-арабская мова|дыялект маранітаў]] Кіпра, [[Сярэднеазіяцкія дыялекты арабскай мовы|сярэднеазіяцкія дыялекты]] і інш.), якія не ўключаюцца ў гэтыя групы з-за іх ізаляванасці ад арабамоўнага свету{{sfn|Kees Versteegh|2014|p=190}}. Літаратурная мова — адзіная. Фанетычны і марфалагічны строй сучасных арабскіх дыялектаў тыпалагічна адпавядае навейшай стадыі развіцця [[семіцкія мовы|семіцкіх моў]]. == Пашыранасць == Арабская мова мае афіцыйны статус у [[Алжыр]]ы, [[Бахрэйн]]е, [[Джыбуці]], [[Егіпет|Егіпце]], [[Емен]]е, [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]], [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Іарданія|Іарданіі]], [[Ірак]]у, [[Іран]]е, [[Катар]]ы, [[Каморскія Астравы|Каморскіх Астравах]], [[Кувейт|Кувейце]], [[Ліван]]е, [[Лівія|Лівіі]], [[Марока]], [[Маўрытанія|Маўрытаніі]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]], [[Аман]]е, [[Палесцінская аўтаномія|Палесціне]], [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Сірыя|Сірыі]], [[Судан]]е, [[Туніс]]е, [[Чад]]зе, [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], [[Арганізацыя Ісламская канферэнцыя|Арганізацыі ісламская канферэнцыя]], [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лізе арабскіх дзяржаў]]; статус нацыянальнай мовы ў [[Малі]], [[Сенегал]]е і [[Самалі]]. == Пісьменства == {{Асноўны артыкул|Арабскі алфавіт}} Арабская мова запісваецца [[арабскі алфавіт|арабскім алфавітам]]. На арабскай пішуць справа налева. Прычым у арабскай, у адрозненне ад моў з [[лацінскі алфавіт|лацінскай]] ці [[кірыліца|кірылічнай]] графікай, няма [[вялікая літара|вялікіх літар]], таму [[імёны ўласныя]] пішуцца як любое іншае слова, таксама як і першае слова ў сказе. [[Знакі прыпынку]] пішуцца ў перавернутым выглядзе, гэта значыць злева направа. Замест <u>падкрэслівання</u>, ''курсіву'' або <span style="letter-spacing:0.3em">разрадкі</span> арабы звычайна ўжываюць надкрэсліванне. Дробны перанос слова на іншы радок не дапускаецца; пустой прасторы ў радку ўнікаюць расцяжэннем літары. У скорапісе слова, якое не ўпісалася ў радок, заканчваецца паваротам уверх<ref>Юшманов Н. В. Грамматика литературного арабского языка, стр. 26.</ref>. Арабскія лічбы: {| class="wikitable" style="align:right" |- |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |- |{{ar2|[[٠]]}} |{{ar2|[[١]]}} |{{ar2|[[٢]]}} |{{ar2|[[٣]]}} |{{ar2|[[٤]]}} |{{ar2|[[٥]]}} |{{ar2|[[٦]]}} |{{ar2|[[٧]]}} |{{ar2|[[٨]]}} |{{ar2|[[٩]]}} |} Арабскі алфавіт<ref> {{Кніга|загаловак=Арабский язык: начальный курс|isbn=978-5-7996-2181-0|старонкі=10|мова=ru|аўтар=Р. В. Степанов, В. А. Кузьмин|год=2017}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Назва х̣арфа ! rowspan="2" |Перадаваемы гук ! colspan="4" |Напісанне ў пазіцыі |- !канцавая !сярэдняя !пачатковая !ізаляваная |- !1 |[[ا|а́ліф]] |— |{{ar2|ـا}} |{{ar2|ـا}} |{{ar2|ا}} |{{ar2|ا}} |- !2 |[[ب|бā’]] |б |{{ar2|ـب}} |{{ar2|ـبـ}} |{{ar2|بـ}} |{{ar2|ب}} |- !3 |[[ت|тā’]] |т |{{ar2|ـت}} |{{ar2|ـتـ}} |{{ar2|تـ}} |{{ar2|ت}} |- !4 |[[ث|cā’]] |с |{{ar2|ـث}} |{{ar2|ـثـ}} |{{ar2|ثـ}} |{{ar2|ث}} |- !5 |[[ج|джӣм]] |дж |{{ar2|ـج}} |{{ar2|ـجـ}} |{{ar2|جـ}} |{{ar2|ج}} |- !6 |[[ح|xạ̄’]] |х |{{ar2|ـح}} |{{ar2|ـحـ}} |{{ar2|حـ}} |{{ar2|ح}} |- !7 |[[خ|хā’]] |х |{{ar2|ـخ}} |{{ar2|ـخـ}} |{{ar2|خـ}} |{{ar2|خ}} |- !8 |[[د|дāл]] |д |{{ar2|ـد}} |{{ar2|ـد}} |{{ar2|د}} |{{ar2|د}} |- !9 |[[ذ|зāл]] |з |{{ar2|ـذ}} |{{ar2|ـذ}} |{{ar2|ذ}} |{{ar2|ذ}} |- !10 |[[ر|рā’]] |р |{{ar2|ـر}} |{{ar2|ـر}} |{{ar2|ر}} |{{ar2|ر}} |- !11 |[[ز|зайн]] |з |{{ar2|ـز}} |{{ar2|ـز}} |{{ar2|ز}} |{{ar2|ز}} |- !12 |[[س|сīн]] |с |{{ar2|ـس}} |{{ar2|ـسـ}} |{{ar2|سـ}} |{{ar2|س}} |- !13 |[[ش|шīн]] |ш |{{ar2|ـش}} |{{ar2|ـشـ}} |{{ar2|شـ}} |{{ar2|ش}} |- !14 |[[ص|с̣āд]] |с̣ |{{ar2|ـص}} |{{ar2|ـصـ}} |{{ar2|صـ}} |{{ar2|ص}} |- !15 |[[ض|д̣āд]] |д̣ |{{ar2|ـض}} |{{ar2|ـضـ}} |{{ar2|ضـ}} |{{ar2|ض}} |- !16 |[[ط|т̣ā’]] |т̣ |{{ar2|ـط}} |{{ar2|ـطـ}} |{{ar2|طـ}} |{{ar2|ط}} |- !17 |[[ظ|з̣ā’]] |з̣ |{{ar2|ـظ}} |{{ar2|ـظـ}} |{{ar2|ظـ}} |{{ar2|ظ}} |- !18 |[[ع|‘айн]] |‘ |{{ar2|ـع}} |{{ar2|ـعـ}} |{{ar2|عـ}} |{{ar2|ع}} |- !19 |[[غ|г̣айн]] |г̣ |{{ar2|ـغ}} |{{ar2|ـغـ}} |{{ar2|غـ}} |{{ar2|غ}} |- !20 |[[ف|фā’]] |ф |{{ar2|ـف}} |{{ar2|ـفـ}} |{{ar2|فـ}} |{{ar2|ف}} |- !21 |[[ق|к̣āф]] |к̣ |{{ar2|ـق}} |{{ar2|ـقـ}} |{{ar2|قـ}} |{{ar2|ق}} |- !22 |[[ك|кāф]] |к |{{ar2|ـك}} |{{ar2|ـكـ}} |{{ar2|كـ}} |{{ar2|ك}} |- !23 |[[ل|лāм]] |л |{{ar2|ـل}} |{{ar2|ـلـ}} |{{ar2|لـ}} |{{ar2|ل}} |- !24 |[[م|мӣм]] |м |{{ar2|ـم}} |{{ar2|ـمـ}} |{{ar2|مـ}} |{{ar2|م}} |- !25 |[[ن|нӯн]] |н |{{ar2|ـن}} |{{ar2|ـنـ}} |{{ar2|نـ}} |{{ar2|ن}} |- !26 |[[ه|хā’]] |х |{{ar2|ـه}} |{{ar2|ـهـ}} |{{ar2|هـ}} |{{ar2|ه}} |- !27 |[[و|ўāў]] |ў / ӯ |{{ar2|ـو}} |{{ar2|ـو}} |{{ar2|و}} |{{ar2|و}} |- !28 |[[ي|йā’]] |й / ӣ |{{ar2|ـي}} |{{ar2|ـيـ}} |{{ar2|يـ}} |{{ar2|ي}} |} == Фанетыка і граматыка == Фанетыка арабскай мовы багатая сістэмай [[зычныя|зычных]] (28 фанем). Носьбітамі лексічнага значэння ў слове з’яўляюцца 3 зычныя, з якіх складаецца [[корань слова|корань]]. 3 [[галосныя]] ў розных камбінацыях афармляюць граматычную характарыстыку слова: [[Час дзеяслова|час]], [[Лад дзеяслова|лад]], [[Трыванне дзеяслова|трыванне]] і іншае. [[Назоўнік]] і [[прыметнік]] адрозніваюцца ў залежнасці ад іх пазіцыі ў [[сказ]]е. [[Дзеяслоў]] багаты формамі. У ролі службовых слоў — назоўнікі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Белова А. Г.'' [http://tapemark.narod.ru/les/041a.html Арабский язык] // Лингвистический энциклопедический словарь. — {{М.}}: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 41. * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арабская мова||447}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабский язык и арабская литература}} * ''Юшманов Н. В.'' Грамматика литературного арабского языка. 3 изд. -- М., 1985. * {{кніга|аўтар=Kees Versteegh|загаловак=The Arabic Language|спасылка=https://books.google.kz/books?id=RiarBgAAQBAJ|выданне=2-е, исправленное|выдавецтва=Edinburgh University Press|год=2014|allpages=431|isbn=9780748645299|ref=Kees Versteegh}} == Спасылкі == {{Interwiki|ar||арабскай}} * [http://www.ethnologue.com/language/ara Арабская мова] // Этналог {{ref-en}} {{Семіцкія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ААН}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арабская мова| ]] [[Катэгорыя:Арабы]] [[Катэгорыя:Мовы Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Мовы Алжыра]] [[Катэгорыя:Мовы Амана]] [[Катэгорыя:Мовы Бахрэйна]] [[Катэгорыя:Мовы Джыбуці]] [[Катэгорыя:Мовы Егіпта]] [[Катэгорыя:Мовы Емена]] [[Катэгорыя:Мовы Ізраіля]] [[Катэгорыя:Мовы Іарданіі]] [[Катэгорыя:Мовы Ірака]] [[Катэгорыя:Мовы Ірана]] [[Катэгорыя:Мовы Катара]] [[Катэгорыя:Мовы Каморскіх Астравоў]] [[Катэгорыя:Мовы Кувейта]] [[Катэгорыя:Мовы Лівана]] [[Катэгорыя:Мовы Лівіі]] [[Катэгорыя:Мовы Малі]] [[Катэгорыя:Мовы Марока]] [[Катэгорыя:Мовы Маўрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовы Палесціны]] [[Катэгорыя:Мовы Самалі]] [[Катэгорыя:Мовы Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Мовы Сенегала]] [[Катэгорыя:Мовы Сірыі]] [[Катэгорыя:Мовы Судана]] [[Катэгорыя:Мовы Туніса]] [[Катэгорыя:Мовы Чада]] [[Катэгорыя:Мовы Эрытрэі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] s2h9nfi10mtfyez4f61vggr5qh52duu 0 46680 5150532 4395820 2026-06-04T11:00:11Z Maaqqw 132395 /* */ 5150532 wikitext text/x-wiki {{Картка бітвы |Выява = |Загаловак = |Назва бітвы = Бітва пад Брэстам |Дата = [[19 верасня|8 (19) верасня]] [[1794]] |Месца = каля [[Брэст|Брэста]] / [[Цярэспаль|Цярэспаля]] |Канфлікт = [[Паўстанне Касцюшкі]] |Бок1 = {{сцяг Расіі}} [[Расійская імперыя]] |Бок2 = Паўстанцы |Камандзір1 = [[Выява:Suvorov Alex V.jpg|center|50px]] [[Аляксандр Сувораў]] |Камандзір2 = [[Выява:Karol Sierakowski.JPG|center|50px]] [[Караль Серакоўскі]] |Сілы1 = 8 тыс. чалавек, 14 гармат<ref>Энциклопедия военных и морских наук, Том I. [https://runivers.ru/bookreader/book10122/#page/517/mode/1up стр. 506―507]</ref> |Сілы2 = 13 тыс. чалавек, 28 гармат |Страты1 = 1 тыс. чалавек |Страты2 = 5 тыс. забітымі і 500 палоннымі<ref name="Рапорт">[http://wars175x.narod.ru/btl_trsp.html Рапорт генерала П. Потемкина А. Суворову о сражении под Тересполем (Брест)] // Военная история 2-й половины XVIII века.</ref> |Вынік = Разгром корпуса Серакоўскага }} {{Бітвы паўстання 1794 года}} {{Значэнні|Бітва пад Брэстам}} '''Бітва пад Брэстам''' (у польскай гістарыяграфіі — '''бітва пад [[Цярэспаль|Цярэспалем]]''') — бітва рускага атрада на чале з [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|А. В. Суворавым]] з атрадам паўстанцаў пад кіраўніцтвам [[Караль Серакоўскага|Караля Серакоўскага]] падчас [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання Касцюшкі]] [[19 верасня|8 (19) верасня]] [[1794]] года каля [[Брэст|Брэста]] праз два дні пасля таго, як Сувораў [[Бітва ля Крупчыц|разбіў польскія войскі ля Крупчыц]]. Сілы бакоў складалі каля 13 тысяч чалавек у палякаў і каля 8 тысяч у рускіх. Пасля пераправы сувораўскіх войскаў праз [[Заходні Буг|Буг]], паўстанцы без бою адышлі на другую, больш умацаваную пазіцыю. Сувораў загадаў пяхоце пераследваць войскі паўстанцаў, а кавалерыі ахапіць іх з флангаў. Пасля некалькіх нападзенняў лінія была ўзята. Паўстанцы страцілі 5 тысяч забітымі і 7 тысяч палоннымі, рускія — 1 тысячу забітымі. З паўстанцкага корпуса сысці змаглі толькі некалькі сотняў чалавек на чале з Серакоўскім. Страта цэлага корпуса выклікала маральны надлом сярод удзельнікаў паўстання. {{зноскі}} == Літаратура == * Шефов Н. А. 1000 боёв и сражений русского оружия IX—XXI века. — М.: АСТ, 2007. — 830 с. * Mała Encyklopedia Wojskowa. — Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967. [[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аляксандр Васільевіч Сувораў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]] [[Катэгорыя:Верасень 1794 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 19 верасня]] ifeeik6x3rwwmejqken41xsak1kah7u 0 50470 5150538 5136964 2026-06-04T11:07:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150538 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Rana_esculenta_on_Nymphaea_edit.JPG|справа|міні|300x300пкс|Ядомая жаба на лісце гарлачыка]] '''Жабы''' — агульнаўжывальная назва групы жывёл з атрада [[Бясхвостыя земнаводныя|бясхвостых]] [[Земнаводныя|земнаводных.]] У шырокім сэнсе тэрмін жаба адносяць да ўсіх прадстаўніцам атрада бясхвостых. У вузкім сэнсе гэтая назва прымяняецца па адносіне к прадстаўніцам сямейства [[Звычайныя жабы|сапраўдных]] жаб. [[Лічынка|Лічынкі]] жаб — [[Апалонік (лічынка)|апалонікі]]. Жабы распаўсюджаныя па ўсім зямным шары — ад [[Тропікі|тропікаў]] да субарктычны рэгіёнаў; найбольшая разнастайнасць засяроджана ў [[Вільготныя трапічныя лясы|вільготных трапічных лясах]]. Памеры дарослых асобін вар’іруюць ад 8 мм (вузкарот [[Paedophryne amauensis]]) да 32 см (жаба-галіяф). Прадстаўнікі атрада маюць каранастае тулава, выступаючыя [[Вока|вочы]], раздвоены язык і сагнутыя пад тулавам канечнасці; хвост адсутнічае. Асяроддзе пражывання жаб на ўсіх стадыях развіцця ўключае прэснаводныя вадаёмы, а для дарослых асобін — дадаткова сушу, кроны дрэў і падземныя норы. Найбольш характэрны спосаб перамяшчэння жаб ўяўляе сабой скачкі, але розныя віды асвоілі дадатковыя спосабы: хаду і [[бег]], [[плаванне]], дрэвалазанне, планаванне. Пакровы жаб багатыя [[залоза]]мі, скурныя вылучэнні некаторых відаў вельмі атрутныя. Афарбоўка жаб вар’іруецца ад маскіровачнага бурага, зялёнага і шэрага да самых яскравых чырвоных, жоўтых і чорных колераў, як правіла, якія сігналізуюць аб атрутнасці (або [[Мімікрыя|мімікрыруючых]] пад яе). Скура жаб праніцаема для вады, але розныя адаптацыі дазваляюць ім пазбягаць празмернай страты вільгаці пры наземным ладзе жыцця. Як правіла, жабы кідаюць ікру ў вадзе. З ікрынак вылупляюцца водныя [[Лічынка|лічынкі]], [[Апалонік (лічынка)|апалонікі]], якія маюць [[Шчэлепы|жабры]] і [[Хвост|хвасты]]. Апалонікі праходзяць стадыю [[метамарфоз]]а, у канцы якой ператвараюцца ў дарослых асобін. У той жа час, некаторыя віды адкладаюць ікру на сушы, а іншыя не праходзяць стадыю апалонікі. Дарослыя асобіны большасці відаў з’яўляюцца драпежнікамі, чыя дыета складаецца з дробных [[Беспазваночныя|беспазваночных]], але ёсць і ўсяедныя віды і нават некалькі відаў, якія сілкуюцца [[садавіна|садавіной]]. Жабы здольныя выдаваць шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, асабліва ў шлюбны сезон. Назірання за жабамі выявілі складаныя схемы паводзінаў у шлюбных рытуалах, пры пагрозе для жыцця і ў іншых сітуацыях. Многія віды жаб знаходзяцца пад пагрозай вымірання<ref name="Maslov">{{Артыкул|аўтар=Маслова И. В.|загаловак=Влияние климата на отдельные аспекты жизнедеятельности земноводных и пресмыкающихся|спасылка=http://91.218.8.55/data/publ/April06/amur_climate.pdf#page=111|мова=ru|адказны=Сост. А. О.Кокорин|тып=сборник|месца=Масква|год=2006|isbn=5895640370|bibcode=26.23В58}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Людзі ўжываюць жаб у ежу, утрымоўваюць у якасці хатніх жывёл, акрамя таго, жабы служаць зручнымі мадэльнымі арганізмамі для біялагічных даследаванняў. == Арэал == Жабы распаўсюджаныя практычна на ўсёй сушы. Выключэнні складаюць вялікія пясчаныя [[Пустыня|пустыні]] [[Пустыня Сахара|Сахара]] і [[Руб-эль-Халі|Руб-Эль-Халі]], найбольш халодныя вобласці — [[Востраў Грэнландыя|Грэнландыя]], [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]] і іншыя высокашыротныя раёны [[Арктыка|Арктыкі]], [[Антарктыда]], а таксама некаторыя [[Востраў|выспы]], аддаленыя ад кантынентаў<ref>{{Cite web|url=http://magma.nationalgeographic.com/ngexplorer/0403/articles/mainarticle.html|title=Freaky Frogs|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNPXobp?url=http://magma.nationalgeographic.com/ngexplorer/0403/articles/mainarticle.html|archivedate=17 кастрычніка 2012|publisher=National Geographic Explorer|accessdate=2012-07-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://evolution-facts.org/Ev-V3/3evlch27.htm|title=Geographical Distribution|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNQ75tI?url=http://evolution-facts.org/Ev-V3/3evlch27.htm|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Ferrell, Vance|work=Evolution Encyclopedia, Volume&nbsp;3|publisher=Evolution Facts|date=2012-03-04|accessdate=2012-07-13|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, натуральны арэал жаб не ўключаў паўднёвы востраў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], але пасля некалькіх спробаў штучнага ўкаранення па меншай меры два віды ([[Litoria raniformis]] і [[Litoria ewingii]]) заснавалі на ім ўстойлівыя папуляцыі<ref>{{Cite web|url=http://www.nzfrogs.org/NZ+Frogs/Introduced+frogs.html|title=Introduced frogs|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNQfHZJ?url=http://www.nzfrogs.org/NZ+Frogs/Introduced+frogs.html|archivedate=17 кастрычніка 2012|publisher=New Zealand Frog Research Group|date=2006|accessdate=2012-10-07|url-status=live}}</ref>. Многія віды маюць абмежаванае распаўсюджванне з-за кліматычных або геаграфічных бар’ераў, напрыклад, [[Праліў|праліваў]], [[Горны хрыбет|горных хрыбтоў]], пустыняў; папуляцыі могуць быць ізаляваныя таксама з-за перашкод, створаных чалавекам — аўтатрас, лясных прасек і да т. п.<ref>{{Cite web|url=http://www.teara.govt.nz/en/frogs/|title=Story: Frogs|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNRo7Y3?url=http://www.teara.govt.nz/en/frogs/|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Ryan, Paddy|work=The Encyclopedia of New Zealand|date=2011-09-25|accessdate=2012-08-20|url-status=live}}</ref> У [[Тропікі|трапічных]] рэгіёнах краявідная разнастайнасць, як правіла, вышэй, чым у раёнах з умераным кліматам<ref>{{Cite journal|author=Dahl, Chris; Novotny, Vojtech; Moravec, Jiri; Richards, Stephen J.|year=2009|title=Beta diversity of frogs in the forests of New Guinea, Amazonia and Europe: contrasting tropical and temperate communities|journal=Journal of Biogeography|volume=36|issue=5|pages=896‑904|doi=10.1111/j.1365-2699.2008.02042.x |issn=0305-0270}}</ref>. Некаторыя віды жаб адаптаваныя для выжывання ў негасцінных умовах, напрыклад, у пустынях<ref>{{Cite web|url=http://www.frogsaustralia.net.au/frogs/display.cfm?frog_id=127|title=''Cyclorana platycephala''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060824111116/http://www.frogsaustralia.net.au/frogs/display.cfm?frog_id=127|archivedate=24 жніўня 2006|publisher=Frogs Australia Network|date=2005-02-23|accessdate=2012-07-20|url-status=dead}}</ref> ці у халодным клімаце. Так, [[Rana sylvatica]], чый [[арэал]] часткова ляжыць за [[Паўночны палярны круг|паўночным палярным кругам]], на зіму закопваецца ў зямлю. Нягледзячы на глыбокае прамярзанне глебы, высокая канцэнтрацыя [[Глюкоза|глюкозы]] ў тканках дазваляе гэтай жабе перажыць зіму ў стане [[анабіёз]]у. З-за водапранікальнай скуры большасць жаб няздольныя жыць у салёных і саланаватых вадаёмах. Адзінае выключэнне — жаба-крабаед (''Fejervarya cancrivora''), якае жыве ў [[Мангры|мангравых]] зарасніках Паўднёва-Усходняй Азіі. Дзякуючы высокаму ўтрыманню [[Мачавіна|мачавіны]] ў крыві гэтая жаба і яе апалонікі могуць пераносіць акіянічную салёнасць (на працягу кароткага часу) і доўгі час жыць у саланаватай вадзе. == Класіфікацыя == Усе жабы ставяцца да атрада бясхвостых земнаводных. Марфалагічныя характарыстыкі дарослага жабы ўключаюць у сябе, сярод іншага, 9 або менш предтазовых пазванкоў, доўгую, накіраваную наперад подвздошную костку, наяўнасць урастыля і адсутнасць хваста, скарочаныя па параўнанні з заднімі пярэднія канечнасці, злітаваныя разам лакцявую і прамянёвую косткі пярэдніх канечнасцяў, а таксама большабярцовую і малабярцовую косткі задніх канечнасцяў, падоўжаную шчыкалатку, бяззубую ніжнюю сківіцу і падскурныя лімфатычныя прасторы, размешчаныя паміж скурай і цягліцавым пластом<ref name="ToLAnura">{{Cite web|url=http://www.tolweb.org/Anura/16963|title=Anura|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNSeOY5?url=http://www.tolweb.org/Anura/16963|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Cannatella, David|publisher=Tree of Life web project|date=2008-01-11|accessdate=2012-08-08|url-status=live}}</ref>. Лічынкі жаб (апалонікі) маюць адно цэнтральнае дыхальнае адтуліну (брызгальца) і ротавыя варонкі, забяспечаныя кератынавымі зубчыкамі. Некаторыя віды жаб фармуюць міжвідавыя [[гібрыд]]ы. Так, напрыклад, ядомая жаба ўяўляе сабой натуральны гібрыд [[Жаба сажалкавая|сажалкавай]] (''[[Жаба сажалкавая|Pelophylax lessonae]]'') і [[Жаба азёрная|азёрнай]] (''[[Жаба азёрная|P. ridibundus]]'') жаб<ref>{{Артыкул |аўтар=Шабанов Д. А., Литвинчук С. Н. |загаловак=Зелёные лягушки: жизнь без правил или особый способ эволюции? |спасылка=http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/755/2/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA_2010_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D1%8F%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8_%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C%20%D0%B1%D0%B5%D0%B7%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB.pdf |мова=ru |выданне=Природа |тып=журнал |год=2010 |том= |нумар=3 |старонкі=29-36 |doi= |issn= |archive-date=2 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502102005/http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/755/2/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA_2010_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D1%8F%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8_%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C%20%D0%B1%D0%B5%D0%B7%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB.pdf }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index&table=amphib&special=one_record&where-genus=Rana&where-species=esculenta|title=''Rana esculenta''|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNTUchL?url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Kuzmin, S. L.|date=1999-11-10|accessdate=2012-06-15|url-status=live}}</ref>. == Анатомія і фізіялогія == === Агульная характарыстыка === [[Файл:X-ray_of_paratype_of_Paedophryne_swiftorum_(BPBM_31886).png|злева|міні|[[Рэнтгенаграфія|Рэнтгенаўскі здымак]] жабы Paedophryne swiftorum]] У дарослых жаб ёсць парныя пяціпальцыя канечнасці, тыповыя для наземных [[Пазваночныя|пазваночных]] жывёл. Цела шырокае, кароткае і сплошчанае. Дарослыя асобіны не маюць [[Хвост|хваста]] (губляюць яго падчас метамарфоза); хваставы аддзел пазваночніка ператвораны ў палачкападобную костку урастыль; [[Рабро|рэбры]] адсутнічаюць. Валодаюць добра развітымі канечнасцямі; заднія канечнасці даўжэй пярэдніх, маюць больш магутную мускулатуру і звычайна прыстасаваныя да прыгання. Голая [[скура]] жаб багатая [[залоза]]мі і праніцаема для вады і газаў{{Sfn|Grzimek|2003|p=26}}. [[Файл:Rana_skeleton.png|справа|міні|Шкілет ядомай жабы]] === Апорна-рухальная сістэма === [[Шкілет]] жаб, як і ў іншых наземных пазваночных, уключае [[чэрап]], [[пазваночнік]], паясы канечнасцяў і шкілет свабодных канечнасцяў{{Sfn|Grzimek|2003|p=15}}. ==== Чэрап ==== Чэрап сплошчаны, пераважна [[Храсток|храстковай]]<ref name="zoomet">{{Cite web|url=http://www.zoomet.ru/prac/practicym_tema10.html|title=Практикум по зоологии позвоночных|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNTwSEg?url=http://www.zoomet.ru/prac/practicym_tema10.html|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А.|publisher=zoomet.ru|accessdate=2012-10-07|url-status=live}}</ref>. Бакавыя затылочные косткі ўтвараюць парныя затылочные мышчалкі, якія злучаюць чэрап з шыйным пазванком. ==== Пазваночнік ==== Пазваночнік жаб складаецца з чатырох аддзелаў — шыйнага, тулаўнага, крыжавога і хваставога. Шыйны і крыжавы аддзелы ўключаюць ўсяго па адным позвонку. У тулаўным аддзеле 7 пазванкоў. Усе пазванкі хваставога аддзела зрасліся ў адзіную косць — урастыль. ==== Паясы канечнасцяў ==== [[Плечавы пояс|Пояс пярэдніх канечнасцяў]] складаецца з парных лапатак, ключыц і каракоідаў і няпарнай грудзіны. Пояс задніх канечнасцяў складаецца з падуздышных і сядалішчнага костак. Сядалішчныя косткі злучаныя лабковым храшчом. ==== Канечнасці ==== [[Файл:Litoria_tyleri.jpg|міні|''Litoria tyleri''. Добра бачныя шырокія пальцы і міжпальцавыя перапонкі]] Будова канечнасцяў жаб вар’іруе ад віду да віду і залежыць ад асяроддзя пражывання — наземнага, воднага або дрэвагага. Як правіла, жабы здольныя здзяйсняць рэзкія рухі, што дазваляе ім лавіць здабычу і выслізгваць ад драпежнікаў. Эфектыўныя спосабы перамяшчэння забяспечваюцца некалькімі асаблівасцямі будовы канечнасцяў: * У многіх жаб, якія жывуць у водным асяроддзі, маюцца плавальныя перапонкі паміж пальцамі. Існуе карэляцыя паміж адноснай плошчай перапонак і доляй часу, якое жывёла праводзіць у вадзе<ref name="Exploratorium">{{Cite web|url=http://www.exploratorium.edu/frogs/mainstory/|title=The amazing adaptable frog|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVHYI7i?url=http://www.exploratorium.edu/frogs/mainstory/|archivedate=5 жніўня 2012|author=Tesler, P.|publisher=Exploratorium:: The museum of science, art and human perception|date=1999|accessdate=2012-06-04|url-status=live}}</ref>. Так, напрыклад, у афрыканскай жабы роду ''Hymenochirus'', якая вядзе выключна водны лад жыцця, плавальныя перапонкі зачыняюць вялікую частку прамежку паміж пальцамі, тады як у аўстралійскай жабы ''Litoria caerulea'', якая праводзіць большую частку жыцця на дрэвах, перапонкі пакрываюць ад чвэрці да паловы плошчы гэтых прамежкаў. * У жаб, вядучых драэвавы лад жыцця, часта можна назіраць адмысловыя падушачкі на пальцах, якія дазваляюць ім трымацца на вертыкальных паверхнях. Добрае счапленне з шурпатымі паверхнямі забяспечваецца за кошт зубчастых мікравырастаў эпітэлія на паверхні гэтых падушачак. Акрамя таго, тут размешчаны шматлікія слізістыя залозы, якія сакрэтуюць слізь у прастору паміж клеткамі падушачак, якое мае выгляд тонкіх канальчыкаў. Слізь добра змочвае гладкія паверхні і дазваляе бясхвостаму ўтрымлівацца на іх за кошт капілярнага прыцягнення<ref>{{Cite journal|last=Emerson|author2=Diehl, D.|first=S. B.|year=1980|title=Toe pad morphology and mechanisms of sticking in frogs|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=13|issue=3|pages=199–216|doi=10.1111/j.1095-8312.1980.tb00082.x}}</ref>. Многія дрэвавыя жабы маюць характэрную асаблівасць будовы сцегнавога сустава, якая дазваляе ім перасоўвацца не толькі скачкамі (як іншыя жабы), але і крокам. У дрэвавых жаб, якія жывуць на вялікай вышыні, таксама можна выявіць міжпальцевые перапонкі. У гэтых відаў перапонкі адаптаваныя для запаволення падзення, а ў некаторых відаў нават для планавання<ref>Harvey, M. B, A. J. Pemberton, and E. N. Smith (2002). «New and poorly known parachuting frogs (Rhacophoridae : Rhacophorus) from Sumatra and Java». Herpetological Monographs 16: 46-92.</ref>. * У наземных жаб вышэйзгаданыя адаптацыі адсутнічаюць. Іх заднія канечнасці, як правіла, валодаюць больш развітой мускулатурай, па параўнанні з іх воднымі і дрэвавымі субратамі. У некаторых наземных відаў, якія рыюць глебу, можна выявіць на кончыках пальцаў невялікія мазалі, прыстасаваныя для капання. Развіццё канечнасцяў можа быць ускладнена ў некаторых сітуацыях: * Адна з зародкавых задніх канечнасцяў апалонікі можа быць з’едзена драпежнікам, напрыклад, лічынкай [[Стракозы|страказы]]. У большасці выпадкаў гэта не перашкаджае рэгенерацыі паўнавартаснай канечнасці, але часам яна можа апынуцца знявечанай ці не развіцца наогул (тым не менш, жывёла можа выжыць і з трыма канечнасцямі). * Паразітычны [[Плоскія чэрві|плоскі чарвяк]] з роду ''Ribeiroia'', укараняючыся ў заднюю частку цела апалонікі, можа змяняць становішча зародкавых клетак канечнасцяў. Гэта часам прыводзіць да развіцця адной або двух дадатковых канечнасцяў<ref>{{Cite news|title=Legless frogs mystery solved|last=Walker|first=M.|url=http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8116000/8116692.stm|work=BBC News|date=2009-06-25}}</ref>. === Скура === [[Файл:Frogskin100x.jpg|злева|міні|Скура жабы пад мікраскопам]] У многіх відаў жаб скура праніцаемая для вады (самы праніцаемы ўчастак скуры — вобласць таза). Гэтая асаблівасць стварае для жаб пагрозу страты вадкасці і перасыхання. У некаторых жаб, вядучых дрэвавы лад жыцця, можна выявіць адаптацыю ў выглядзе дадатковага воданепранікальнага пласта скуры. Іншыя жабы мінімізуюць страту вады паводзіннымі адаптацыямі: начным ладам жыцця, прыняццем поз, якія памяншаюць плошчу судотыку скуры з паветрам<ref name="BandN">{{Cite book|last=Badger|author2=Netherton, J.|first=D.|year=1995|title=Frogs|page=27|publisher=Airlife Publishing|isbn=1853107409}}</ref>, напрыклад, яны адпачываюць у групах цесна прыціснуўшыся адзін да аднаго. Скура жаб дапамагае ім маскіравацца. Прадстаўнікі некаторых відаў здольныя мяняць адценне скуры, каб лепш злівацца з навакольным фонам<ref name="Wente 2003">{{Cite journal|author=Wente, W. H.; Phillips, J. B.|year=2003|title=Fixed green and brown color morphs and a novel color‐changing morph of the Pacific tree frog ''Hyla regilla''|url=http://www.faculty.biol.vt.edu/phillips/behavlab/publications/FixedGreenandBrown2003.pdf|journal=The American Naturalist|volume=162|issue=4|pages=461‑473|access-date=19 верасня 2017|archive-date=21 лютага 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221214542/http://www.faculty.biol.vt.edu/phillips/behavlab/publications/FixedGreenandBrown2003.pdf|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя віды жаб змяняюць афарбоўку скуры ў залежнасці ад ўзроўню асвятлення і вільготнасці навакольнага асяроддзя. Гэтую здольнасць забяспечваюць спецыяльныя клеткі, напоўненыя пігментам, памер якіх змяняецца пад уплывам святла і вільготнасці. Змена афарбоўкі скуры ад больш светлага да больш цёмнага спрыяе [[Тэрмарэгуляцыя|тэрмарэгуляцыі]] гэтых відаў<ref>{{Cite book|last=Smyth|first=H. R.|year=1962|title=Amphibians and Their Ways|publisher=Macmillan|isbn=0026121905}}</ref>. === Атрутнасць === [[Файл:Dendrobates_pumilio.jpg|справа|міні|200x200пкс|Яд жабы [[Oophaga pumilio|маленькі дрэвалаз]] служыў для вырабу атручаных стрэл]] Многія жабы выпрацоўваюць таксічныя рэчывы, служачыя ім як для абароны ад драпежнікаў, так і для нападу. Хімічны склад яду жаб залежыць ад выгляду і можа ўключаць у сябе раздражняльнікі скуры, [[галюцынагены]], нервова-паралітычны таксіны, вазаканстрыктары, таксіны, якія выклікаюць сутаргі і іншыя. Драпежнікі, якія спецыялізуюцца на пэўных відах жаб, як правіла, адаптаваныя да уласціваму гэтым відам тыпу яду, але неспецыялізаваныя жывёлы, як і чалавек, могуць сур’ёзна пацярпець ад кантакту з атрутай жаб, у некаторых выпадках які прыводзіць да смяротнага зыходу<ref>{{Cite web|url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/frogs-a-chorus-of-colors/poison-dart-frog-vivarium|title=Dart Poison Frog Vivarium|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNV3zLz?url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/frogs-a-chorus-of-colors/poison-dart-frog-vivarium|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Grant, T.|publisher=American Museum of Natural History|accessdate=2012-10-14|url-status=live}}</ref>. Крыніца атрутных рэчываў у жаб таксама неаднолькавы. Некаторыя жабы генеруюць таксіны самі<ref>Smith, B. P., Tyler M. J., Kaneko T., Garraffo H. M., Spande T. F., Daly J. W. (2002). «Evidence for biosynthesis of pseudophrynamine alkaloids by an Australian myobatrachid frog (pseudophryne) and for sequestration of dietary pumiliotoxins». J Nat Prod 65 (4): 439-47.</ref>, іншыя ж выкарыстоўваюць таксіны, атрыманыя з ежай (часцей за ўсё ад [[Членістаногія|членістаногіх]])<ref>Saporito, R.A., H.M. Garraffo, M.A. Donnelly, A.L. Edwards, J.T. Longino, and J.W. Daly (2004). «Formicine ants: An arthropod source for the pumiliotoxin alkaloids of dendrobatid poison frogs». Proceedings of the National Academy of Science 101: 8045-8050.</ref>. Як правіла, жабы сігналізуюць аб сваёй атрутнасці з дапамогай яркай, насычанай, «папераджальнай» афарбоўкі. Існуюць таксама неатрутныя віды жаб, якія мімікрыруць пад атрутныя віды сваёй афарбоўкай, якая адпуджвае драпежнікаў<ref>Savage, J. M. (2002). The Amphibians and Reptiles of Costa Rica. University of Chicago Press, Chicago.</ref><ref>Duellman, W. E. (1978). «The Biology of an Equatorial Herpetofauna in Amazonian Ecuador». University of Kansas Museum of Natural History Miscellaneous Publication 65: 1-352.</ref>. === Дыхальная сістэма і кровазварот === Скура жаб праніцаемая для малекул [[кісларод]]у, [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслага газу]] і вады. [[Крывяносныя сасуды]], размешчаныя прама пад скурай, дазваляюць ім дыхаць пры поўным апусканні ў ваду, так як кісларод праходзіць з вады праз скуру ў кроў. На сушы жабы дыхаюць з дапамогай [[Лёгкія|лёгкіх]]. У іх адсутнічае сістэма мышц (брушных, [[Дыяфрагма (анатомія)|дыяфрагмы]] і міжрэберныя), якая забяспечвае ў млекакормячых механізм ўдыху-выдыху . Замест яе ў жаб расцягваецца горла, паветра ўваходзіць праз ноздры, а затым сціск мышц ротавай паражніны заганяе паветра ў лёгкія<ref>{{Cite web|url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html|title=Vertebrate Lungs: Frog Lungs|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVI53Pg?url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html|archivedate=5 жніўня 2012|author=Kimball, John|work=Kimball's Biology Pages|date=2010|accessdate=2012-07-09|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2007 года быў адкрыты від жаб ''Barbourula kalimantanensis'', вядучых цалкам водны лад жыцця. Гэта першы адкрыты від жаб, якія не маюць лёгкіх<ref>{{Cite web|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index&where-genus=Barbourula&where-species=kalimantanensis&rel-genus=equals&rel-species=equals|title=''Barbourula kalimantanensis''|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVIXeWs?url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index|archivedate=5 жніўня 2012|author=Boisvert, Adam|work=AmphibiaWeb|publisher=University of California, Berkeley|date=2007-10-23|accessdate=2012-07-09|url-status=live}}</ref>. Жабы маюць трохкамерное сэрца, як і [[Паўзуны|рэптыліі]] (за выключэннем [[Кракадзілы|кракадзілаў]], у якіх сэрца чатырохкамернае). Насычаная кіслародам кроў з лёгкіх паступае ў сэрца праз левае перадсэрдзе, а узбагачаная вуглякіслым газам кроў з тканін, а таксама насычаная кіслародам кроў з скурных вен — праз правае [http://medbiol.ru/medbiol/pozvon1/00068bb9.htm]. Такім чынам, у левым перадсэрдзяў кроў у жаб артэрыяльная, а ў правым — змяшаная. Спецыяльны клапан рэгулюе падачу крыві з страўнічка сэрца ў [[Аорта|аорту]] або ў лёгачную артэрыю, у залежнасці ад тыпу крыві. Гэты механізм забяспечвае мінімальнае змешванне крыві з падвышанай канцэнтрацыяй кіслароду і крыві, насычанай вуглякіслым газам, і, такім чынам, спрыяе больш актыўнаму абмену рэчываў<ref name="Kimball">{{Cite web|url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/A/AnimalHearts.html|title=Animal Circulatory Systems: Three Chambers: The Frog and Lizard|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVJH0on?url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/A/AnimalHearts.html|archivedate=5 жніўня 2012|author=Kimball, John|work=Kimball's Biology Pages|date=2010|accessdate=2012-07-09|url-status=live}}</ref>. Некаторыя віды жаб адаптаваныя да выжывання ў вадзе з паніжанай канцэнтрацыяй кіслароду. Так, напрыклад, жаба ''Telmatobius culeus'', якая жыве ў высакагорным возеры [[Тытыкака]], мае маршчыністую скуру з павялічанай плошчай паверхні, што спрыяе абмену газаў. Як правіла, гэтая жаба не выкарыстоўвае свае рудыментарныя лёгкія. Назіранні паказалі, што прадстаўнікі гэтага віду, знаходзячыся на дне возера, час ад часу здзяйсняюць рытмічныя руху уверх-уніз, што павялічвае працягу вады вакол іх<ref>{{Cite web|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index&where-genus=Telmatobius&where-species=culeus&rel-genus=equals&rel-species=equals|title=''Telmatobius culeus''|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVJjOg1?url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index|archivedate=5 жніўня 2012|author=Lee, Deborah|work=AmphibiaWeb|publisher=University of California, Berkeley|date=2010-04-23|accessdate=2012-07-09|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Frog_anatomy_tags.PNG|alt=Анатомія жабы|злева|міні|1 Правае перадсэрдзе, 2 [[лёгкія]], 3 [[аорта]], 4 ікра, 5 [[тоўстая кішка]], 6 левае перадсэрдзе, 7 жалудачак сэрца, 8 [[страўнік]], 9 [[печань]], 10 [[жоўцевы пузыр]], 11 [[тонкі кішэчнік]], 12 [[клаака]]]] === [[Стрававальная сістэма]] === [[Зубы]] жаб, т. н. педыцэлярныя зубы, размешчаны ў верхняй [[сківіцы]]{{Sfn|Grzimek|2003|p=15}}, з іх дапамогай жывёлы ўтрымліваюць ежу перад тым, як яе праглынуць. Гэтыя зубы недастаткова моцныя для укусаў або злову ахвяры. Сваю ежу ([[Мухі|мух]] і іншых дробных рухаючыхся жывёл) жабы ловяць ліпкім, раздвоеным языком. У пасіўным стане мова згорнуты ў роце. Ён прымацаваны спераду да сківіцаў, і жаба можа «стрэліць» ім наперад і вярнуць яго назад з вялікай хуткасцю. У некаторых жаб няма языка, і яны засоўваюць ежу ў рот пярэднімі канечнасцямі. У іншых вочы могуць ўцягвацца праз адтуліны ў чэрапе і, націскаючы на ежу, якая знаходзіцца ў роце, прапіхваць яе ў горла. Праглынутая ежа праходзіць праз [[стрававод]] ў [[страўнік]], дзе апрацоўваецца стрававальнымі [[Ферменты|энзімамі]]. Пасля гэтага яна паступае ў [[тонкі кішэчнік]], дзе працягвае пераварвацца. Сэкрэцыя соку [[Падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]] і [[Жоўць|жоўці]], што вырабляецца печанню і накапліваецца ў жоўцевым пузыры, адбываецца ў тонкім кішачніку. Там жа адбываецца максімальная абсорбцыя [[пажыўныя рэчывы|пажыўных рэчываў]] і нутрыентаў. Неперавараныя рэшткі ежы паступаюць у [[тоўсты кішэчнік]], адкуль пасля абсарбавання лішкаў вады пераходзяць у [[Клаака|клааку]]. === Выдзяляльная сістэма === Выдзяляльная сістэма жаб падобная па сваёй структуры з сістэмай млекакормячых. У яе аснове ляжаць дзве [[Нырка|ныркі]] ([[мезанефрас]]), якія фільтруюць [[Мачавіна|мачавіну]] і іншыя прадукты жыццядзейнасці з крыві. Атрыманы фільтрат ныркі канцэнтруюць у [[Мача|мачу]], якая затым праходзіць праз [[Мачаточнікі|мачаточнік]] і запасіцца ў [[Мачавы пузыр|мачавым пузыры]]. З мачавой бурбалкі прадукты жыццядзейнасці арганізма трапляюць у [[Клаака|клааку]] і адтуль — вонкі<ref name="TutorVista">{{Cite web|url=http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php|title=Frog's internal systems|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVKJpSA?url=http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php|archivedate=5 жніўня 2012|publisher=TutorVista.com|year=2010|accessdate=2012-06-04|url-status=dead}}</ref>. === Рэпрадуктыўная сістэма === [[Рэпрадуктыўная сістэма]] жаб, за асобнымі выключэннямі, заснаваная на знешнім апладненні. У многіх відаў жаб самцы менш самак. У самцоў ёсць галасавыя звязкі, а ў многіх відаў і гарлавыя мяшкі, з дапамогай якіх яны выдаюць гучнае кваканне у шлюбны сезон. Два насеннікі прымацаваныя да нырках, сперма праходзіць праз ныркі, пасля чаго трапляе ў мачаточнікі, а адтуль у клоаку. У адсутнасць [[пеніс]]а сперма выкідваецца з клоаку прама на ікру, адкладзеную самкай падчас амплексуса. У самак ёсць парныя яечнікі, размешчаныя каля нырак. Ікрынкі праходзяць праз парныя яйкаводы вонкі. Падчас амплексуса хватка самца стымулюе адкладванне ікры самкай. Ікрынку, як правіла, пакрытыя абалонкай, па кансістэнцыі якая нагадвае жэле. === Нервовая сістэма === [[Нервовая сістэма]] жаб складаецца з [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]], [[Спінны мозг|спіннога мозгу]] і [[нерв]]аў, а таксама перыферычных [[Ганглій|нервовых гангліяў]]. Многія часткі [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]] жаб адпавядаюць частках чалавечага мозгу. Галаўны мозг складаецца з двух нюхальных доляй, двух цэрэбральных хемісфер, [[Шышкападобнае цела|шышкападобнага цела]], двух глядзельных доляй, [[Мазжачок|мазжачка]] і [[Прадаўгаваты мозг|прадаўгаватага мозгу]]. Мазжачак кантралюе мышачную каардынацыю і раўнавагу, а прадаўгаваты мозг кіруе дыханнем, страваваннем і іншымі аўтаматычнымі функцыямі арганізма. Адносныя памеры [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]] жаб нашмат менш, чым у чалавека. Яны маюць усяго 10 пар чэрапных нерваў і 10 пар спінальных нерваў, па параўнанні з сысунамі, птушкамі і рэптыліямі, якія маюць 12 пар чэрапных нерваў. У жаб няма вонкавага вуха, а [[Барабанная перапонка|барабанныя перапонкі]] адкрытыя вонкі. Як і ў іншых тетрапод, вушы жаб ўключаюць у сябе [[Вестыбулярны апарат|вестыбюлярны апарат]]. Маючы адносна кароткага вушнога слімака, жабы выкарыстоўваюць для распазнання гукаў электрычны апарат (у адрозненне ад механічнага у млекакормячых)<ref>{{Cite journal|author=Armstrong, Cecilia E.; Roberts, William M.|year=1998|title=Electrical properties of frog saccular hair cells: distortion by enzymatic dissociation|url=http://www.jneurosci.org/content/18/8/2962.full|journal=Journal of Neuroscience|volume=18|issue=8|pages=2962–2973|pmid=9526013}}</ref>. === Органы зроку === Вочы жаб размешчаны ў верхняй частцы галавы і часта вылучаны наперад. Гэта забяспечвае ім шырокае поле зроку; жаба можа цалкам пагрузіцца ў ваду, пакінуўшы над паверхняй толькі вочы. Вочы абаронены рухомымі [[Павекі|павекамі]] і дадаткова празрыстай нерухомай мембранай, якая засцерагае вочы падчас знаходжання ў вадзе. Колер вясёлкавай абалонкі і форма зрэнкі ў розных відаў адрозніваюцца<ref name="Badger">{{Cite book|last=Badger|author2=Netherton, John|first=David|year=1995|title=Frogs|pages=31‑35|publisher=Airlife Publishing Ltd|isbn=1853107409}}</ref>. Жабы лепш бачаць далёкія аб’екты, чым блізкія. Квакаючыя жабы неадкладна змаўкаюць пры выглядзе патэнцыйнай пагрозы і нават яе цені, але чым бліжэй аб’ект, тым горш яны яго бачаць. Калі жаба выстрэльвае мовай у бок здабычы, яна рэагуе на маленькі які рухаецца аб’ект, які дрэнна адрозны. Яна цэліцца загадзя, так як асаблівасці анатоміі вымушаюць яе зачыняць вочы пры выцягванні языка. Пытанне аб наяўнасці ў жаб каляровага гледжання не вырашана. Была даказаная досведамі станоўчая рэакцыя жаб на блакітнае святло<ref>{{Cite book|last=Muntz|author2=Scientific American Offprints|first=W. R. A.|year=1964|title=Vision in frogs|url=http://www.worldcat.org/title/vision-in-frogs/oclc/15304238|pages=10|publisher=W. H. Freeman}}</ref>. Жабы валодаюць унікальным сярод пазваночных зрокавым апаратам. У ходзе даследаванняў было выяўлена, што амаль 95 % інфармацыі паступае ў рэфлекторны аддзел мозгу. Гэта прыводзіць да таго, што жаба не бачыць, дзе яна знаходзіцца. Асноўная выснова — жабы бачаць толькі рухаючыяся прадметы. [[Файл:Groene_kikker_achter_Bekaert-draad-detail_oog.jpg|злева|міні|Галава жабы. Бачнае вока, ноздра, рот і барабанная перапонка ззаду вока]] === Органы слыху === Жабы чуюць як на зямлі, так і пад вадой. Вонкавага вуха ў іх няма, але, як правіла{{Sfn|Grzimek|2003|p=26}}, ззаду кожнага вочы прысутнічае барабанная перапонка. Гук выклікае вібрацыю перапонак, якія перадаюць яе ў сярэдняе і ўнутранае вуха. Памер барабанных перапонак і дыстанцыя паміж імі карэлююць з частатой гуку, на якой квакае дадзеная жаба. У некаторых відаў, напрыклад у [[Жаба-бык|жабы-быка]], памер перапонак адносна памеру вачэй паказвае на палавую прыналежнасць. У самцоў перапонкі больш вачэй, а ў самак яны падобнага памеру. Як правіла, жабы не палагаюцца толькі на слых, і нават на рэзкі гук яны не будуць рэагаваць, пакуль не ўбачаць яго крыніцу<ref>{{Cite book|last=Badger|author2=Netherton, John|first=David|year=1995|title=Frogs|page=38|publisher=Airlife Publishing|isbn=1853107409}}</ref>. === Анабіёз === У экстрэмальных пагодных умовах некаторыя віды жаб апускаюцца ў стан [[анабіёз]]у, і могуць не праяўляць ніякай актыўнасці на працягу некалькіх месяцаў. У халодных абласцях жабы зімой ўпадаюць у [[Спячка|спячку]]. Некаторыя віды хаваюцца ў расколінах або закопваюцца ў сухія лісце. Водныя віды (напрыклад, жаба-бык), як правіла, залягаюць на дне вадаёма, часткова апускаючыся ў [[Глей|іл]], але захоўваючы, тым не менш, доступ да кіслароду, растворенному ў вадзе. Іх [[метабалізм]] запавольваецца, і яны выжываюць за кошт спажывання ўнутраных энергетычных рэзерваў. Многія жабы могуць выжыць пасля замярзання. Нягледзячы на тое, што пад іх скурай і ў паражнінах цела ўтворацца крышталі лёду, жыццёва важныя органы абаронены ад замярзання з прычыны высокай канцэнтрацыі глюкозы ў тканінах. З выгляду знежывелая, змёрзлая жаба можа пачаць дыхаць і аднавіць працу сэрца, калі яе адагрэць<ref>{{Cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=how-do-frogs-survive-wint|title=How do frogs survive winter? Why don't they freeze to death?|archiveurl=https://www.webcitation.org/69zKh556P?url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=how-do-frogs-survive-wint|archivedate=17 жніўня 2012|author=Emmer, Rick|publisher=Scientific American|date=1997-11-24|accessdate=2012-06-15|url-status=live}}</ref>. == Жабы ў культуры == [[Файл:Haeckel_Batrachia.jpg|справа|міні|353x353пкс|Ілюстрацыя з кнігі «Прыгажосць форм у прыродзе» (нямы. Kunstformen der Natur) нямецкага біёлага [[Эрнст Генрых Гекель|Эрнста Геккеля]]]] [[Файл:Frog1larcomuseum.jpg|злева|міні|Статуэтка жабы культуры Мачы. 200 н. э. [[Музей Ларка|З калекцыі музея Ларко]], [[Ліма]], [[Перу]]]] === У фальклоры === У многіх народаў свету жабы асацыяваліся з цэлым шэрагам непрыемных уласцівасцяў<ref>{{Cite web|url=http://www.ecoethics.ru/old/m4.08/gj25_48.doc|title=Биоксенофобия народных воззрений в отношении диких животных и растений|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSLuRT9?url=http://www.ecoethics.ru/old/m4.08/gj25_48.doc|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Борейко В. Е.|lang=ru|publisher=Киевский эколого-культурный центр|accessdate=2012-08-27|url-status=}}(руск.)&nbsp;<span id="cxmwB_A" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwB_A" tabindex="0"> Киевский эколого-культурный центр.</span> <small id="cxmwB_A" tabindex="0"> з першакрыніцы 18 кастрычніка 2012.</small> <small id="cxmwB_A" tabindex="0">Праверана 27 жніўня 2012.</small></ref>. У кітайскай традыцыі жаба сімвалізуе месяцавае «[[Інь і ян|Інь]]». Дух жабы Цын-ва Шэн асацыюецца з лячэннем і поспехам у справах. Сімвал «жаба ў калодзежы» ставіцца да чалавека недалёкага. У [[Перу|древнеперуанской]] культуры Мачы бясхвостыя былі аднымі з шанаваных жывёл і часта з’яўляліся ў творах мастацтва<ref>{{Cite book|last1=Berrin|author2=Larco Museum|first1=Katherine|year=1997|title=The Spirit of Ancient Peru: Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera|location=New York|publisher=Thames and Hudson|isbn=0-500-01802-2}}</ref>. Легенда [[Панама|Панамы]] абвяшчае, што ўдача спадарожнічае таму, хто ўбачыць панамскія залатую жабу ([[Atelopus zeteki]]). У варыянце гэтай легенды гаворыцца, што, паміраючы, гэтыя жабы ператвараюцца ў [[Золата|залаты]] [[талісман]] уаку<ref>{{Cite web|url=http://amphibianrescue.org/?p=192|title=The Panamanian Golden Frog|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSMPlq1?url=http://amphibianrescue.org/2009/09/17/brian-gratwicke-the-panamanian-golden-frog/|archivedate=17 кастрычніка 2012|work=Panama Amphibian Rescue and Conservation Project|year=2009|accessdate=19 верасня 2017|url-status=live}}</ref>. === У рэлігіі === * Нашэсце жаб на [[старажытны Егіпет]] апісваецца ў [[Біблія|Бібліі]] як другое пакаранне егіпецкае. * У егіпецкай міфалогіі багіня-жаба Хекат сімвалізавала урадлівасць<ref name="Cooper92">{{Cite book|last=Cooper|first=J.C.|year=1992|title=Symbolic and Mythological Animals|url=https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop|pages=[https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop/page/106 106]–08|location=London|publisher=Aquarian Press|isbn=1-85538-118-4}}</ref>. === У літаратуры === Жабы часта выступаюць у якасці персанажаў у літаратуры{{Sfn|Grzimek|2003|p=52}}. Першае якое дайшло да нас мастацкі твор, у назве якога фігуруюць жабы — гэта [[камедыя]] [[Арыстафан]]а «Жабы», упершыню пастаўленая ў 405 годзе да н. э.<ref>''Аристофан''. Комедии. В 2 т. / Общ. ред. Ф. А. Петровского и В. Н. Ярхо. М.: Гос. изд. худ. лит. [//ru.wikipedia.org/wiki/1954 1954]. Т. 1. 452 стр. Т. 2. 504 стр. (включает новые переводы: «Ахарняне» и «Птицы» С. Апта, «Всадники» К. Полонской, «Лягушки» Ю. Шульца)</ref> У якасці дадатковых прыкладаў можна прывесці: * Батрахаміямахія — напісаная [[гекзаметр]]ам старажытнагрэчаская парадыйная паэма пра вайну [[Мышыныя|мышэй]] і жаб. * Царэўна-Жаба — персанаж аднайменнай рускай народнай казкі. * Сястрыца Жаба — персанаж «Казак дзядзечкі Рымуса» Джоэля Харыса. * Кароль-жабяня — персанаж казкі братоў [[Браты Грым|Грым]] «Казка пра Караля-жабяня, ці пра Жалезнага Генрыху»<ref>{{Cite web|url=http://www.eastoftheweb.com/short-stories/UBooks/FrogPrin.shtml|title=The Frog Prince|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSNY1vp?url=http://www.eastoftheweb.com/short-stories/UBooks/FrogPrin.shtml|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Brothers Grimm|publisher=East of the Web|accessdate=2012-06-30|url-status=live}}</ref>. === У мультыплікацыі === * Мічыган Джэй Фрог — мультыплікацыйны персанаж, створаны студыяй [[Warner Brothers|Warner Bros.]]<ref>{{Cite news|title=Chuck Jones: Three Cartoons (1953–1957)|author=Ebert, Roger|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060115/REVIEWS08/601150301/1023|date=2006-01-15|accessdate=2012-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120920014233/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060115%2FREVIEWS08%2F601150301%2F1023|archivedate=20 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. * Жаба з Прыгоды Боско. * У мультфільмах «Шрэк 2» і «Шрэк Трэці» жаба (жаба) — сапраўднае аблічча караля Гаральда. * У серыяле «Чарапашкі-ніндзя» фігуруюць чатыры жабы, якія мутавалі ў людзей пасля таго, як Шрэдер зліў мутаген ў іх балота. [[Файл:Satan-traditional-arms.svg|справа|міні|126x126пкс|Герб сатаны ў еўрапейскай геральдычных традыцыі]] === У геральдыцы === * Еўрапейская геральдычная традыцыя прыпісвала сатане герб з трыма жабамі і залатым поясам на чарнёным фоне<ref>{{Cite book|last=Dennys|first=R.|year=1998|title=The Heraldic Imagination|pages=224|edition=4th|publisher=Clarkson Potter|isbn=0-5175-2629-8}}</ref>. * Жаба [[Leptodactylus fallax]], эндэмікаў, які сустракаецца толькі на астравах [[Мантсерат|Монтсеррат]] і [[Дамініка]], адлюстравана на [[Герб Дамінікі|гербе Дамінікі]]. * Герб [[Латвія|латвійскага]] горада Баложы — жаба, якая сядзіць пад трыма лісцем вадзяной лілеі. === Іншыя === * Жабяня Керміт — лялечны персанаж, рэжысёр музычнага тэатра «Маппет-шоў» і адзін з персанажаў дзіцячай адукацыйнай тэлеперадачы «Вуліца Сезам»<ref>{{Cite web|url=http://www.walkoffame.com/kermit-the-frog|title=Walk of Fame, Kermit the Frog awarded with a star on the Hollywood Walk of Fame, December 1, 2002|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSODUwz?url=http://www.walkoffame.com/kermit-the-frog|archivedate=17 кастрычніка 2012|publisher=Walkoffame.com|accessdate=2012-06-30|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book|last=Beltz|first=Ellin|year=2005|title=Frogs: Inside their Remarkable World|publisher=Firefly Books|isbn=1-55297-869-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/frogs00elli}} * {{cite book|last=Cogger|first=H.G.|last2=Zweifel|first2=R.G.|last3=Kirschner|first3=D.|year=2004|title=Encyclopedia of Reptiles & Amphibians Second Edition|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_k0s2|publisher=Fog City Press|isbn=1-877019-69-0}} * Estes, R., and O. A. Reig. (1973). «The early fossil record of frogs: a review of the evidence.» pp.&nbsp;11–63 In J. L. Vial (Ed.), ''Evolutionary Biology of the Anurans: Contemporary Research on Major Problems''. University of Missouri Press, Columbia. * {{cite journal|last=Gissi|first=Carmela|title=Mitochondrial phylogeny of Anura (Amphibia): A case study of congruent phylogenetic reconstruction using amino acid and nucleotide characters|doi=10.1016/j.gene.2005.07.034|journal=Gene|volume=366|issue=2|pmid=16307849|pages=228–237|date=February 2006|last2=San Mauro|first2=Diego|last3=Pesole|first3=Graziano|last4=Zardoya|first4=Rafael}} * {{cite book|last=Holman|first=J. A|year=2004|title=Fossil Frogs and Toads of North America|url=https://archive.org/details/fossilfrogstoads0000holm|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-34280-5}} * {{cite book|last=Tyler|first=M. J.|year=1994|title=Australian Frogs A Natural History|url=https://archive.org/details/australianfrogsh0000mich|publisher=Reed Books|isbn=0-7301-0468-0}} * {{cite book|title=Grzimek’s Animal Life Encyclopedia|last=Grzimek|first=B.|year=2003|publisher=Gale Group|location=Farmington Hills|isbn=0-7876-5362-4|page=|pages=3—321|accessdate=October 7, 2012|edition=2nd|series=|volume=6, Amphibians|url=http://ru.scribd.com/doc/84072715/1/What-is-an-amphibian}}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [http://www.membrana.ru/lenta/?8130 Знойдзена жаба без лёгкіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080611103908/http://www.membrana.ru/lenta/?8130 |date=11 чэрвеня 2008 }} * [http://unnatural.ru/tiny-frog Самая маленькая жаба ў міры Paedophryne amauensis была у вільготных трапічных лясах Папуа — Новай Гвінеі] * [http://mirzhivotnih.ru/category/271 Навукова-папулярная стацця пра жаб на сайте mirzhivotnih.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608010640/http://mirzhivotnih.ru/category/271 |date=8 чэрвеня 2017 }} * [http://amphibiaweb.org AmphibiaWeb] * [http://www.theinformationarchives.com/frogs/ Gallery of Frogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211850/http://www.theinformationarchives.com/frogs/ |date=3 сакавіка 2016 }} — фатаграфіі розных відаў бясхвостых * [http://www-itg.lbl.gov/ITG.hm.pg.docs/Whole.Frog/Whole.Frog.html The Whole Frog Project] — дысекцыя і анатомія віртуальнай жабы * [http://raysweb.net/specialplaces/pages/frogsdecline.html Disappearance of toads, frogs has some scientists worried] // San Francisco Chronicle, 20 красавіка 1992 г. * [http://www.bbc.co.uk/nature/animals/wildbritain/springwatch/ Recording UK frogspawn sightings] — Springwatch 2006 * [http://calphotos.berkeley.edu/browse_imgs/amphibian_sci_1.html Amphibian photo gallery by scientific name] — незвычайныя бясхвостыя * [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000A2086-B7D6-12F7-B7D683414B7F0000&ref=sciam Scientific American: Researchers Pinpoint Source of Poison Frogs’ Deadly Defenses] * [http://www.nwf.org/frogwatchUSA/ Frogwatch USA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090629072456/http://www.nwf.org/frogwatchusa/ |date=29 чэрвеня 2009 }} — дабравольніцкая праграма маніторынгу рапух і жаб National Wildlife Federation і USGS, уключаючы спасылкі на запісы #галасавы жаб ЗША * [http://www.thinkoholic.com/2005/03/31/time-lapse-part-5-frog-spawn/ Відэа, якое дэманстрыруе развіццё зародка ў ікрынке] * [http://www.midwestfrogs.com Галасы жаб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150813082330/http://www.midwestfrogs.com/ |date=13 жніўня 2015 }} — Кароткія відэакліпы квакаючых жаб і інтэрв’ю з вучонымі, якія занімаюцца праблематыкай бясхвостых * [http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians Frog vocalisations from around the world] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100526171512/http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians |date=26 мая 2010 }} — з British Library Sound Archive * [http://www.naturenorth.com/spring/sound/shfrsnd.html Галасы жаб] — [[Манітоба]], [[Канада]] * [http://www.naturesound.com/frogs/frogs.html Галасы жаб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070824064956/http://www.naturesound.com/frogs/frogs.html |date=24 жніўня 2007 }} — усход і цэнтр [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бясхвостыя земнаводныя]] btirglxviefbvgidg87fyuaqon3b7hx 0 50546 5150360 5129137 2026-06-04T03:50:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150360 wikitext text/x-wiki [[Файл:DNA animation.gif|thumb|right|Двайная спіраль ДНК]] '''Дэзоксірыбануклеі́навая кіслата́ (ДНК)''' — адзін з двух тыпаў [[нуклеінавая кіслата|нуклеінавых кіслот]], якія забяспечваюць захоўванне, перадачу з пакалення ў пакаленне і рэалізацыю [[генетыка|генетычнай]] праграмы развіцця і функцыянавання [[арганізм|жывых арганізмаў]]. Асноўная роля ДНК у [[клетка]]х — доўгатэрміновае захоўванне [[інфармацыя|інфармацыі]] аб структуры [[РНК]] і [[бялкі|бялкоў]]. У клетках [[эўкарыёты|эўкарыёт]] ([[жывёлы|жывёл]], [[расліны|раслін]] і [[грыбы|грыбоў]]) ДНК знаходзіцца ў [[клетачнае ядро|ядры клеткі]] ў складзе [[храмасома|храмасом]], а таксама ў некаторых клетачных арганоідах ([[мітахондрыя]]х і [[пластыды|пластыдах]]). У клетках [[пракарыёты|пракарыятычных арганізмаў]] ([[бактэрыі|бактэрый]] і [[археі|архей]]) кальцавая ці лінейная малекула ДНК, так званы нуклеатыд, прымацавана знутры да клетачнай мембраны. У іх і ў ніжэйшых эўкарыётаў (напрыклад, [[дрожджы|дражджэй]]) сустракаюцца таксама невялікія аўтаномныя, пераважна кальцавыя малекулы ДНК, якія называюцца {{нп4|плазміды|плазмідамі|ru|плазмиды}}. Акрамя таго, адна- ці двухланцужковыя малекулы ДНК могуць утвараць [[геном]] ДНК-змяшчальных [[Вірусы|вірусаў]]. З погляду хіміі, ДНК — гэта доўгая [[палімер]]ная малекула, складзеная шляхам паўтарэння блокаў — [[нуклеатыд]]аў. Кожны нуклеатыд складаецца з {{нп4|азоцістыя асновы|азоцістай асновы|ru|азотистые основания}}, [[цукры|цукру]] ([[дэзоксірыбоза|дэзоксірыбозы]]) і {{нп4|артафосфарная кіслата|фасфатнай групы|ru|ортофосфорная кислота}}. Сувязі паміж нуклеатыдамі ў ланцугу ўтвараюцца за кошт дэзоксірыбозы і фасфатнай групы (фосфадыэфірныя сувязі). У пераважнай большасці выпадкаў (акрамя некаторых вірусаў, якія ўтрымліваюць адналанцужковую ДНК) макрамалекула ДНК складаецца з двух ланцугоў, арыентаваных азоцістымі асновамі адзін да аднаго. Гэтая двухланцужковая малекула спіралізавана. У цэлым структура малекулы ДНК атрымала назву «двайной спіралі». У ДНК сустракаецца чатыры віды азоцістых асноў ([[адэнін]], [[гуанін]], [[тымін]] і [[цытазін]]). Азоцістыя асновы аднаго з ланцугой злучаюцца з азоцістымі асновамі другога ланцуга [[вадародная сувязь|вадароднымі сувязямі]] згодна з [[Камплементарнасць (біялогія)|прынцыпам камплементарнасці]]: адэнін злучаецца толькі з тымінам, гуанін — толькі з цытазінам. Паслядоўнасць нуклеатыдаў дазваляе «кадзіраваць» інфармацыю пра розныя тыпы РНК, найбольш важнымі з якіх з'яўляюцца інфармацыйныя, ці матрычныя ({{нп4|матрычная рыбануклеінавая кіслата|мРНК|ru|мРНК}}), рыбасомныя ({{нп4|рыбасомныя рыбануклеінавыя кіслоты|рРНК|ru|Рибосомные рибонуклеиновые кислоты}}) і транспартныя ({{нп4|транспартная рыбануклеінавая кіслата|тРНК|ru|тРНК}}). Усе гэтыя тыпы РНК сінтэзуюцца на матрыцы ДНК шляхам капіравання паслядоўнасці ДНК у паслядоўнасць РНК (у працэсе [[Транскрыпцыя (біялогія)|транскрыпцыі]]) і ўдзельнічаюць у біясінтэзе [[бялкі|бялкоў]] (працэсе [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]]). Акрамя кадзіровачных паслядоўнасцей, ДНК клетак змяшчае паслядоўнасці, якія выконваюць рэгулятарныя і структурныя функцыі. Апрача таго, у геноме эўкарыёта часта сустракаюцца ўчасткі, якія належаць «генетычным паразітам», напрыклад, {{нп4|транспазоны|транспазонам|ru|транспозоны}}. Расшыфроўка структуры ДНК (1953 г.) стала адным з паваротных момантаў у гісторыі біялогіі. За выдатны ўклад у гэтае адкрыццё [[Фрэнсіс Гары Крык|Фрэнсісу Крыку]], [[Джэймс Дзьюі Уотсан|Джеймсу Уотсану]] і [[Марыс Уілкінс|Марысу Уілкінсу]] была прысуджана [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] 1962 года. Ключом для адкрыцця структуры ДНК паслужылі {{нп4|фатаграфія 51|рэнтгенаграмы|ru|Фотография 51}}, атрыманыя даследчыцай [[Разалінд Франклін]] у [[1952]] годзе<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/slideshow.cfm?id=10-nobel-snubs#5|title=No Nobel for You: Top 10 Nobel Snubs. Rosalind Franklin--her work on the structure of DNA never received a Nobel|author=Erica Westly|date=2008-10-06|publisher=Scientific American|access-date=2013-11-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6MTw9Qugx?url=http://www.scientificamerican.com/slideshow.cfm?id=10-nobel-snubs#5|archive-date=8 студзеня 2014|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя вывучэння == ДНК як хімічнае рэчыва была выдзелена Іаганам Фрыдрыхам Мішарам у [[1868]] годзе з рэшткаў клетак, якія змяшчаюцца ў гное. Ён вылучыў рэчыва, у склад якога ўваходзяць [[азот]] і [[фосфар]]. Спачатку новае рэчыва атрымала назву '''нуклеін''', а пазней, калі Мішар вызначыў, што гэта рэчыва валодае кіслотнымі ўласцівасцямі, рэчыва атрымала назву [[нуклеінавая кіслата]]<ref>{{cite journal |author=Dahm R |title=Friedrich Miescher and the discovery of DNA | journal=Dev Biol |volume=278 |issue=2 | pages=274–88 |year=2005 |pmid=15680349}}</ref>. Біялагічная функцыя адкрытага рэчыва была не зразумелая, і доўгі час ДНК лічылася запаснікам фосфару ў арганізме. Больш за тое, нават у пачатку [[20 стагоддзе|20 стагоддзя]] многія біёлагі лічылі, што ДНК не мае ніякага дачынення да перадачы інфармацыі, паколькі будова малекулы, на іх думку, была занадта аднастайная і не магла трымаць закадзіраваную інфармацыю. Паступова было даказана, што менавіта ДНК, а не [[бялкі]], як лічылася раней, з'яўляецца носьбітам генетычнай інфармацыі. Адзін з першых вырашальных доказаў прынеслі эксперыменты О. Эверэ, Коліна Мак-Леада і Маклін Мак-Карці ([[1944]]) па [[Трансфармацыя (генетыка)|трансфармацыі бактэрый]]. Ім удалося паказаць, што за так званую трансфармацыю (набыццё хваробатворных уласцівасцяў бясшкоднай культурай у выніку дадання ў яе мёртвых хваробатворных бактэрый) адказваюць выдзеленая з пнеўмакокаў ДНК. Эксперымент амерыканскіх навукоўцаў Алфрэда Херша і Марты Чэйз (эксперымент Херш—Чэйз, [[1952]]) з пазначанымі радыеактыўнымі ізатопамі бялкоў і ДНК [[бактэрыяфаг]]аў паказалі, што ў заражаную клетку перадаецца толькі нуклеінавая кіслата фага, а новае пакаленне фага ўтрымлівае такія ж бялкі і нуклеінавыя кіслоты, як зыходны фаг<ref>{{cite journal |author=Hershey A, Chase M |title=Independent functions of viral protein and nucleic acid in growth of bacteriophage | url=http://www.jgp.org/cgi/reprint/36/1/39.pdf | journal=J Gen Physiol |volume=36 |issue=1 | pages=39–56 |year=1952 |pmid=12981234}}</ref>. Да [[1950-я|50-х]] гадоў 20 стагоддзя дакладная будова ДНК, як і спосаб перадачы спадчыннай інфармацыі, заставалася невядомай. Хоць і было дакладна вядома, што ДНК складаецца з некалькіх ланцужкоў, якія складаюцца з нуклеатыдаў, ніхто не ведаў дакладна, колькі гэтых ланцугоў і як яны злучаны. Структура двайной спіралі ДНК была прапанавана [[Фрэнсіс Гары Крык|Фрэнсісам Крыкам]] і [[Джэймс Дзьюі Уотсан|Джэймсам Уотсанам]] у [[1953]] годзе на падставе рэнтгенаструктурных дадзеных, атрыманых [[Марыс Уілкінс|Марысам Уілкінсам]] і [[Разалінд Франклін|Разаліндай Франклін]], і «[[правіла Чаргафа|правілаў Чаргафа]]», згодна з якімі ў кожнай малекуле ДНК выконваюцца строгія суадносіны, якія злучаюць паміж сабой колькасць азоцістых асноў розных тыпаў<ref name=Watson>{{cite journal | author = Watson J, Crick F | title = Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid | url=http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf | journal = Nature | volume = 171 | issue = 4356 | pages = 737 – 8 | year = 1953 | id = PMID 13054692}}</ref>. Пазней прапанаваная Уотсанам і Крыкам мадэль будовы ДНК была даказана, а іх праца адзначана [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі або медыцыне]] ў [[1962]] годзе. Сярод лаўрэатаў не было Разалінды Франклін, якая памерла да таго часу ад раку, бо прэмія не прысуджаецца пасмяротна<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962] Nobelprize .org Accessed 22 Dec 06</ref>. == Структура малекулы == === Нуклеатыды === <div class="thumb tleft"> <div class="thumbinner"> {| style="border: 1px solid #ccc; font-size: 85%; text-align: center;" |- | style="width: 20%;" | [[Выява:Adenine.svg|80px]] | style="width: 20%;" | [[Выява:Guanine chemical structure.png|118px]] | style="width: 20%;" | [[Выява:Thymine chemical structure.png|97px]] | style="width: 20%;" | [[Выява:Cytosine chemical structure.png|75px]] <!-- | style="width: 20 %;" | [[Выява:AMP chemical structure.png|130px]] --> |- | [[Адэнін]] | [[Гуанін]] | [[Тымін]] | [[Цытазін]] <!-- | [[Адэназінмонафасфат]] --> |} <div class="thumbcaption">Структуры асноў, найчасцей сустракаючыхся ў складзе ДНК</div></div></div> Дэзоксірыбануклеінавая кіслата (ДНК) уяўляе сабой [[біяпалімер]] (поліаніён), монамерам якога з'яўляецца [[нуклеатыд]]<ref name=Alberts>{{кніга | last = Alberts| first = Bruce| аўтар = Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, and Peter Walters | загаловак = Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition | выдавецтва = Garland Science| год = 2002 | месца = New York and London | спасылка = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=mboc4.TOC&depth=2 | id = ISBN 0-8153-3218-1}}</ref><ref name=Butler>Butler, John M. (2001) ''Forensic DNA Typing'' «Elsevier». С. 14 — 15. ISBN 978-0-12-147951-0</ref>. Кожны нуклеатыд складаецца з астатка [[фосфарная кіслата|фосфарнай кіслаты]], які далучаны па 5-становішчу да [[цукар|цукру]] [[дэзоксірыбоза|дэзоксірыбозы]], да якога таксама праз гліказідную сувязь (C—N) па 1-становішчу далучана адна з чатырох [[азоцістыя асновы|азоцістых асноў]]. Менавіта наяўнасць характэрнага цукру і складае адно з галоўных адрозненняў паміж ДНК і [[РНК]], зафіксаванае ў назвах гэтых нуклеінавых кіслот (у склад РНК уваходзіць цукар [[рыбоза]])<ref name=berg>Berg J., Tymoczko J. and Stryer L. (2002) ''Biochemistry.'' W. H. Freeman and Company ISBN 0-7167-4955-6</ref>. Прыклад нуклеатыда — адэназінмонафасфат, у якога асновай, далучанай да фасфату і рыбозы, з'яўляецца адэнін (паказаны на малюнку). Зыходзячы з структуры малекул, асновы, якія ўваходзяць у склад нуклеатыдаў, падзяляюцца на дзве групы: [[пурын]]ы ([[адэнін]] [A] і [[гуанін]] [G]) утвораны злучанымі пяці- і шасцічленным [[Гетэрацыклічныя злучэнні|гетэрацыклам]]; [[пірымідзін]]ы ([[цытазін]] [C] і [[тымін]] [T]) — шасцічленным [[Гетэрацыклічныя злучэнні|гетэрацыклам]]<ref name=IUPAC>[http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/misc/naabb.html Abbreviations and Symbols for Nucleic Acids, Polynucleotides and their Constituents] IUPAC-IUB Commission on Biochemical Nomenclature (CBN) Accessed 03 Jan 2006</ref>. У выглядзе выключэння, напрыклад, у [[бактэрыяфаг]]а PBS1, у ДНК сустракаецца пяты тып асноў — [[урацыл]] ([U]), пірымідзінавая аснова, якая адрозніваецца ад тыміна адсутнасцю метыльнай групы на кольцы, якая звычайна замяняе тымін у [[РНК]]<ref name="nature1963-takahashi">{{cite journal | author=Takahashi I, Marmur J. | title=Replacement of thymidylic acid by deoxyuridylic acid in the deoxyribonucleic acid of a transducing phage for Bacillus subtilis | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-02-23_197_4869/page/794 | journal=Nature | year=1963 | pages=794 – 5 | volume=197 | id=PMID 13980287}}</ref>. Варта адзначыць, што тымін і ўрацыл не так строга прымеркаваны да ДНК і РНК адпаведна, як гэта лічылася раней. Так, пасля сінтэзу некаторых малекул РНК значная колькасць урацылаў у гэтых малекулах метыліруецца з дапамогай спецыяльных [[ферменты|ферментаў]], ператвараючыся ў тымін. Гэта адбываецца ў транспартных і [[рыбасома]]льных РНК<ref>{{cite journal |author=Agris P |title=Decoding the genome: a modified view |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=14715921 |journal=Nucleic Acids Res |volume=32 |issue=1 |pages=223 – 38 |year=2004 |pmid=14715921 |url-status=dead }}</ref>. === Двайная спіраль === [[Выява:A-DNA, B-DNA and Z-DNA.png|thumb|right|290px|У залежнасці ад канцэнтрацыі [[іон]]аў і нуклеатыднага складу малекулы двайная спіраль ДНК у жывых арганізмах існуе ў розных формах. На малюнку прадстаўлены формы [[A-ДНК|A]], [[B-ДНК|B]] і [[Z-ДНК|Z]] (злева направа)]] Палімер ДНК валодае даволі складанай структурай. Нуклеатыды злучаны паміж сабой кавалентна ў доўгія ''полінуклеатыдныя'' ланцугі. Гэтыя ланцугі ў большасці выпадкаў (акрамя некаторых [[вірусы|вірусаў]], якія валодаюць адналанцуговымі ДНК-геномамі) аб'ядноўваюцца парамі пры дапамозе вадародных сувязяў ва другасную структуру, якая атрымала назву ''двайной спіралі''<ref name=Watson/><ref name=berg/>. Аснова кожнага з ланцугоў складаецца з [[фасфат]]аў і [[цукар|цукроў]], якія чаргуюцца<ref name=Ghosh>{{cite journal | author = Ghosh A, Bansal M | title = A glossary of DNA structures from A to Z | journal = Acta Crystallogr D Biol Crystallogr | volume = 59 | issue = Pt 4 | pages = 620 – 6 | year = 2003 | id = PMID 12657780}}</ref>. Унутры аднаго ланцуга ДНК суседнія нуклеатыды злучаны фосфадыэфірнымі сувязямі, якія фарміруюцца ў выніку ўзаемадзеяння паміж 3'-гідраксільнай (3'—ОН) групай малекулы [[дэзоксірыбоза|дэзоксірыбозы]] аднаго нукдеатыда і 5'-фасфатнай групай (5'—РО₃) другога. Асіметрычныя канцы ланцуга ДНК называюцца 3' (тры прым) і 5' (пяць прым). Палярнасць ланцуга грае важную ролю пры сінтэзе ДНК (падаўжэнне ланцуга магчыма толькі шляхам далучэння новых нуклеатыдаў да свабоднага 3'-канца). Як ужо было адзначана вышэй, у пераважнай большасці жывых арганізмаў ДНК складаецца не з аднаго, а з двух полінуклеатыдных ланцугоў. Гэтыя два доўгія ланцугі закручаныя адзін вакол другога ў выглядзе двайной спіралі, стабілізаванай [[вадародная сувязь|вадароднымі сувязямі]], якія ўтвараюцца паміж звернутых адна да адной [[азоцістая аснова|азоцістымі асновамі]], якія ўваходзяць у склад ланцугоў. У прыродзе гэта спіраль, часцей за ўсё, правазакручаная. Напрамкі ад 3'-канца да 5'-канца ў двух ланцугах, з якіх складаецца малекула ДНК, супрацьлеглыя (ланцугі «антыпаралельны» адзін аднаму). Шырыня двайны спіралі складае ад 22 да 24 [[ангстрэм|Å]], або 2,2 — 2,4 [[нанаметр|нм]], даўжыня кожнага нуклеатыда 3,3 Å (0,33 нм)<ref>{{cite journal | author = Mandelkern M, Elias J, Eden D, Crothers D | title = The dimensions of DNA in solution | journal = J Mol Biol | volume = 152 | issue = 1 | pages = 153 – 61 | year = 1981 | id = PMID 7338906}}</ref>. Падобна таму, як у вінтавой лесвіцы збоку можна ўбачыць прыступкі, на двайны спіралі ДНК у прамежках паміж фасфатным астовам малекулы можна бачыць рэбры асноў, кольцы якіх размешчаны ў плоскасці, перпендыкулярнай у адносінах да падоўжнай восі макрамалекулы. У двайной спіралі адрозніваюць малую (12 Å) і вялікую (22 Å) баразёнкі<ref>{{cite journal | author = Wing R, Drew H, Takano T, Broka C, Tanaka S, Itakura K, Dickerson R | title = Crystal structure analysis of a complete turn of B-DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1980-10-23_287_5784/page/754 | journal = Nature | volume = 287 | issue = 5784 | pages = 755 – 8 | year = 1980 | id = PMID 7432492}}</ref>. Бялкі, напрыклад, [[фактары транскрыпцыі]], якія далучаюцца да пэўных паслядоўнасцяў у двухланцужковай ДНК, звычайна ўзаемадзейнічаюць з краямі асноў у вялікай баразёнцы, дзе тыя больш даступныя<ref name="recognition1">{{cite journal | author = Pabo C, Sauer R | title = Protein-DNA recognition | journal = Annu Rev Biochem | volume = 53 | pages = 293 – 321 | id = PMID 6236744}}</ref>. === Утварэнне сувязяў паміж асновамі === Кожная аснова на адным з ланцугоў звязваецца з адной пэўнай асновай на другім ланцугу. Такое спецыфічнае звязванне называецца [[Камплементарнасць (біялогія)|камплементарным]]. [[Пурын]]ы камплементарны [[пірымідзін]]ам (гэта значыць, яны здольны да ўтварэння [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]] з імі): [[адэнін]] утварае сувязі толькі з [[тымін]]ам, а [[цытазін]] — з [[гуанін]]ам. У двайной спіралі ланцужкі таксама звязаны з дапамогай [[гідрафобнасць|гідрафобных узаемадзеянняў]] і [[стэкінг]]а, якія не залежаць ад паслядоўнасці асноў ДНК <ref>{{cite journal |author=Ponnuswamy P, Gromiha M |title=On the conformational stability of oligonucleotide duplexes and tRNA molecules |journal=J Theor Biol |volume=169 |issue=4 |pages=419–32 |year=1994 |pmid=7526075}}</ref>. Камплементарнасць двайной спіралі азначае, што інфармацыя, якая змяшчаецца ў адным ланцугу, утрымліваецца і ў другім ланцугу. Зварачальнасць і спецыфічнасць узаемадзеянняў паміж камплементарнымі парамі асноў важны для [[рэплікацыя ДНК|рэплікацыі ДНК]] і ўсіх астатніх функцый ДНК у жывых арганізмах. Вадародныя сувязі лёгка разрываюцца і аднаўляюцца, бо яны [[кавалентная сувязь|некавалентны]]. Ланцужкі двайной спіралі могуць разыходзіцца як замок-маланка пад дзеяннем ферментаў ([[хеліказы]]) або пры высокай тэмпературы<ref>{{cite journal |author=Clausen-Schaumann H, Rief M, Tolksdorf C, Gaub H |title=Mechanical stability of single DNA molecules |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1300792&blobtype=pdf |journal=Biophys J |volume=78 |issue=4 |pages=1997–2007 |year=2000 |pmid=10733978 |access-date=15 лютага 2015 |archive-date=24 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924224955/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1300792/pdf/10733978.pdf |url-status=dead }}</ref>. Розныя пары асноў утвараюць розную колькасць вадародных сувязяў. АТ звязаны дзвюма, ГЦ — трыма вадароднымі сувязямі, таму на разрыў ГЦ патрабуецца больш энергіі. Працэнт ГЦ-пар і даўжыня малекулы ДНК вызначаюць колькасць энергіі, неабходнай для дысацыяцыі ланцугоў: доўгія малекулы ДНК з вялікім утрыманнем ГЦ больш тугаплаўкія<ref>{{cite journal |author=Chalikian T, Völker J, Plum G, Breslauer K |title=A more unified picture for the thermodynamics of nucleic acid duplex melting: a characterization by calorimetric and volumetric techniques |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=22151&blobtype=pdf |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=96 |issue=14 |pages=7853–8 |year=1999 |pmid=10393911 |access-date=15 лютага 2015 |archive-date=24 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924224955/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC22151/pdf/pq007853.pdf |url-status=dead }}</ref>. Часткі малекул ДНК, якія з-за іх функцый павінны быць лёгка разделяемы, напрыклад ТАТА паслядоўнасць у бактэрыяльных праматорах, звычайна ўтрымліваюць вялікую колькасць А і Т. === Хімічныя мадыфікацыі асноў === {{main|Метыліраванне ДНК}} <div class="thumb tright" style="background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #CCCCCC; margin:0.5em;"> {|border="0" width=300 border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="font-size: 85%; border: 1px solid #CCCCCC; margin: 0.3em;" |[[Выява:Cytosin.svg|75px]] |[[Выява:5-Methylcytosine.svg|95px]] |[[Выява:Thymin.svg|97px]] |- |align=center|[[Цытазін]] |align=center|5-метылцытазін |align=center|[[Тымін]] |} <div style="border: none; width:300px;font-size: 85%;"><div class="thumbcaption">Структура цытазіна, 5-метылцытазіна і тыміна. Тымін можа ўзнікаць шляхам дэамініравання 5-метылцытазіна.</div></div></div> Азоцістыя асновы ў складзе ДНК могуць быць кавалентна мадыфікаваны, што выкарыстоўваецца пры рэгуляцыі [[экспресія генаў|экспрэсіі генаў]]. Напрыклад, у клетках [[пазваночныя|пазваночных]] метыліраванне [[цытазін]]а з утварэннем 5-метылцытазіна выкарыстоўваецца саматычнымі клеткамі для перадачы профілю геннай экспрэсіі даччыным клеткам. Метыліраванне цытазіна не ўплывае на спарванне асноў у двайной спіралі ДНК. У пазваночных метыліраванне ДНК у саматычных клетках абмяжоўваецца метыліраваннем цытазіна ў паслядоўнасці ЦГ<ref name="MolBiol">{{кніга |загаловак=Молекулярная биология клетки: в 3-х томах |адказны= Б. Альбертс, А. Джонсон, Д. Льюис и др|месца= М.-Ижевск|выдавецтва= НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», Институт компьютерных исследований|год= 2013|том= I|старонкі= 719-733|старонак=808 |isbn= 978-5-4344-0112-8}}</ref>. Сярэдні ўзровень метыліравання адрозніваецца ў розных арганізмаў, так, у [[нематоды]] ''Caenorhabditis elegans'' метыліраванне цытазіна не назіраецца, а ў пазваночных выяўлены высокі ўзровень метыліравання — да 1 %<ref>{{cite journal | author = Bird A | title = DNA methylation patterns and epigenetic memory | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2002-01-01_16_1/page/6 | journal = Genes Dev | volume = 16 | issue = 1 | pages = 6 – 21 | year = 2002 | id = PMID 11782440}}</ref>. Іншыя мадыфікацыі асноў уключаюць метыліраванне [[адэнін]]а ў [[бактэрыі|бактэрый]] і [[гліказіліраванне]] [[урацыл|ўрацыла]] з утварэннем «J-асновы» у [[кінетапласт]]ах<ref>{{cite journal | author = Gommers-Ampt J, Van Leeuwen F, de Beer A, Vliegenthart J, Dizdaroglu M, Kowalak J, Crain P, Borst P | title = beta-D-glucosyl-hydroxymethyluracil: a novel modified base present in the DNA of the parasitic protozoan T. brucei | journal = Cell | volume = 75 | issue = 6 | pages = 1129 – 36 | year = 1993 | id = PMID 8261512}}</ref>. Метыліраванне цытазіна з утварэннем 5-метылцытазіна ў праматорнай часткі [[ген]]а карэлюе з яго неактыўным станам<ref>Jones P. A. [http://download.bioon.com.cn/view/upload/201207/26095720_4487.pdf Functions of DNA methylation: islands, start sites, gene bodies and beyond] // Nature Reviews Genetics. — 2012. — Т. 13. — № 7. — С. 484—492.</ref>. Метыліраванне цытазіна важна таксама для інактывацыі Х-храмасомы ў [[млекакормячыя|млекакормячых]]<ref>{{cite journal | author = Klose R, Bird A | title = Genomic DNA methylation: the mark and its mediators | journal = Trends Biochem Sci | volume = 31 | issue = 2 | pages = 89 – 97 | year = 2006 | id = PMID 16403636}}</ref>. Метыліраванне ДНК выкарыстоўваецца ў [[геном]]ным імпрынтынге<ref>Li E., Beard C., Jaenisch R. Role for DNA methylation in genomic imprinting //Nature. — 1993. — Т. 366. — №. 6453. — С. 362—365</ref>. Значныя парушэнні профілю метыліравання ДНК адбываецца пры [[канцерагенез]]е<ref>Ehrlich M. DNA methylation in cancer: too much, but also too little //Oncogene. — 2002. — Т. 21. — №. 35. — С. 5400-5413</ref>. Нягледзячы на біялагічную ролю, 5-метылцытазін можа спантанна страчваць [[аміны|амінную]] агрупу (дэамініравацца), ператвараючыся ў [[тымін]], таму метыліраванныя цытазіны з'яўляюцца крыніцай павышанай колькасці [[мутацыя|мутацый]]<ref>{{cite journal | author = Walsh C, Xu G | title = Cytosine methylation and DNA repair | journal = Curr Top Microbiol Immunol | volume = 301 | pages = 283 – 315 | id = PMID 16570853}}</ref>. === Пашкоджанні ДНК === {{main|Мутацыя}} [[Выява:Benzopyrene DNA adduct 1JDG.png|thumb|right|230px|Інтэркаліраваннае хімічнае злучэнне, якое знаходзіцца ў сярэдзіне спіралі — [[бензапірэн]], асноўны мутаген табачнага дыма<ref>Created from [http://rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1JDG PDB 1JDG] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080922150848/http://www.rcsb.org/pdb/cgi/explore.cgi?pdbId=1JDG |date=22 верасня 2008 }}</ref>]] ДНК можа пашкоджвацца разнастайнымі [[мутаген]]амі, да якіх адносяцца [[акісленне|акісляючыя]] і [[алкіліраванне|алкіліруючыя]] рэчывы, а таксама высокаэнергетычная электрамагнітная радыяцыя — [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавае]] і [[рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенаўскае]] выпраменьванні. Тып пашкоджанні ДНК залежыць ад тыпу мутагена. Напрыклад, ультрафіялет пашкоджвае ДНК шляхам утварэння ў ёй дымераў тыміна, якія ўзнікаюць пры стварэнні кавалентных сувязяў паміж суседнімі асновамі<ref>{{cite journal | author = Douki T, Reynaud-Angelin A, Cadet J, Sage E | title = Bipyrimidine photoproducts rather than oxidative lesions are the main type of DNA damage involved in the genotoxic effect of solar UVA radiation | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 30 | pages = 9221 – 6 | year = 2003 | id = PMID 12885257}}</ref>. Аксіданты, такія як [[свабодныя радыкалы]] або [[пераксід вадароду]], прыводзяць да некалькіх тыпах пашкоджанні ДНК, уключаючы мадыфікацыі асноў, у асаблівасці гуаназіна, а таксама двухланцужковыя парывы ў ДНК<ref>{{cite journal | author = Cadet J, Delatour T, Douki T, Gasparutto D, Pouget J, Ravanat J, Sauvaigo S | title = Hydroxyl radicals and DNA base damage | journal = Mutat Res | volume = 424 | issue = 1 – 2 | pages = 9 – 21 | year = 1999 | id = PMID 10064846}}</ref>. Згодна некаторым ацэнкам, у кожнай клетцы чалавека акісляючымі злучэннямі штодня пашкоджваецца каля 500 асноў<ref>{{cite journal | author = Shigenaga M, Gimeno C, Ames B | title = Urinary 8-hydroxy-2′-deoxyguanosine as a biological marker of ''in vivo'' oxidative DNA damage | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/86/24/9697 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 86 | issue = 24 | pages = 9697 – 701 | year = 1989 | id = PMID 2602371 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/86/24/9697 |access-date=15 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307061954/http://www.pnas.org/cgi/reprint/86/24/9697 |archive-date=7 сакавіка 2008 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Cathcart R, Schwiers E, Saul R, Ames B | title = Thymine glycol and thymidine glycol in human and rat urine: a possible assay for oxidative DNA damage | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/81/18/5633.pdf | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 81 | issue = 18 | pages = 5633 – 7 | year = 1984 | id = PMID 6592579 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/81/18/5633.pdf |access-date=15 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625185225/http://www.pnas.org/cgi/reprint/81/18/5633.pdf |archive-date=25 чэрвеня 2008 }}</ref>. Сярод розных тыпаў пашкоджанняў найбольш небяспечныя — гэта двухланцужковыя парывы, таму што яны цяжка [[рэпарацыя ДНК|рэпарыруюцца]] і могуць прывесці да страт участкаў [[храмасома|храмасом]] (дзелецыям) і [[транслакацыя]]м. Многія малекулы мутагенаў устаўляюцца ([[інтэркаляцыя|інтэркаліруюць]]) паміж двума суседнімі парамі асноў. Большасць гэтых злучэнняў, напрыклад, этыдый, [[даўнарубіцын]], доксарубіцын і [[талідамід]] маюць [[араматычнасць|араматычную]] структуру. Для таго, каб інтэркаліруючае злучэнне магло змясціцца паміж асновамі, яны павінны разысціся, расплетаяючы і парушаючы структуру двайной спіралі. Гэтыя змены ў структуры ДНК перашкаджаюць [[Транскрыпцыя (біялогія)|транскрыпцыі]] і [[рэплікацыя ДНК|рэплікацыі]], выклікаючы мутацыі. Таму інтэркаліруючыя злучэнні часта з'яўляюцца [[канцэраген]]амі, найбольш вядомыя з якіх — [[бензапірэн]], [[акрыдзін]]ы, [[афлатаксін]] і [[бромісты этыдый]]<ref>{{cite journal | author = Ferguson L, Denny W | title = The genetic toxicology of acridines | journal = Mutat Res | volume = 258 | issue = 2 | pages = 123 – 60 | year = 1991 | id = PMID 1881402}}</ref><ref>{{cite journal | author = Jeffrey A | title = DNA modification by chemical carcinogens | url = https://archive.org/details/sim_pharmacology-therapeutics_1985_28_2/page/237 | journal = Pharmacol Ther | volume = 28 | issue = 2 | pages = 237 – 72 | year = 1985 | id = PMID 3936066}}</ref><ref>{{cite journal |author=Stephens T, Bunde C, Fillmore B |title=Mechanism of action in thalidomide teratogenesis |url=https://archive.org/details/sim_biochemical-pharmacology_2000-06-15_59_12/page/n5 |journal=Biochem Pharmacol |volume=59 |issue=12 |pages=1489 – 99 |year=2000 |id=PMID 10799645}}</ref>. Нягледзячы на ​​гэтыя негатыўныя ўласцівасці, з-за іх здольнасці прыгнятаць транскрыпцыю і рэплікацыю ДНК, інтэркаліруючыя злучэнні выкарыстоўваюцца ў [[хіміятэрапія|хіміятэрапіі]] для падаўлення клетак [[рак, хвароба|рака]], якія хутка растуць<ref>{{cite journal | author = Braña M, Cacho M, Gradillas A, de Pascual-Teresa B, Ramos A | title = Intercalators as anticancer drugs | journal = Curr Pharm Des | volume = 7 | issue = 17 | pages = 1745 – 80 | year = 2001 | id = PMID 11562309}}</ref>. === Суперскручанасць === Калі ўзяцца за канцы вяроўкі і пачаць скручваць іх у розныя бакі, яна становіцца карацей, і на вяроўцы ўтвараюцца «супервіткі». Гэтак жа можа быць суперскручана і ДНК. У звычайным стане ланцужок ДНК робіць адзін абарот на кожныя 10,4 асновы, але ў суперскручаным стане спіраль можа быць згорнутая тужэй або можа быць расплеценай<ref>{{cite journal |author=Benham C, Mielke S |title=DNA mechanics |journal= Annu Rev Biomed Eng |volume=7 |pages=21–53 |year=2005 |pmid=16004565}}</ref>. Вылучаюць два тыпа суперскручвання: станоўчае — у кірунку нармальных віткоў, пры якім асновы размешчаны бліжэй адна да адной; і адмоўнае — у процілеглым кірунку. У прыродзе малекулы ДНК звычайна знаходзяцца ў адмоўным суперскручванні, якое ўносіцца [[ферменты|ферментамі]] — [[тапаізамераза]]мі<ref name=Champoux>{{cite journal |author=Champoux J |title=DNA topoisomerases: structure, function, and mechanism |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2001_70/page/369 |journal=Annu Rev Biochem |volume=70 |pages=369–413 |year=2001 |pmid=11395412}}</ref>. Гэтыя ферменты выдаляюць дадатковае скручванне, якое ўзнікае ў ДНК у выніку [[Транскрыпцыя (біялогія)|транскрыпцыі]] і [[рэплікацыя ДНК|рэплікацыі]]<ref name=Wang>{{cite journal |author=Wang J |title=Cellular roles of DNA topoisomerases: a molecular perspective |journal=Nat Rev Mol Cell Biol |volume=3 |issue=6 |pages=430–40 |year=2002 |pmid=12042765}}</ref>. [[Выява:Parallel telomere quadruple.png|thumb|left|300px|Структура целамер. Зялёным колерам пазначаны іон метала, які хелаціраваны ў цэнтры структуры<ref>Created from [http://ndbserver.rutgers.edu/atlas/xray/structures/U/ud0017/ud0017.html NDB UD0017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130607063640/http://ndbserver.rutgers.edu/atlas/xray/structures/U/ud0017/ud0017.html |date=7 чэрвеня 2013 }}</ref>]] === Структуры на канцах храмасом === На канцах лінейных храмасом знаходзяцца спецыялізаваныя структуры ДНК, якія называюцца [[целамера]]мі. Асноўная функцыя гэтых участкаў — падтрыманне цэласнасці канцоў храмасом<ref name=Greider>{{cite journal |author=Greider C, Blackburn E |title=Identification of a specific telomere terminal transferase activity in Tetrahymena extracts | journal=Cell |volume=43 |issue=2 Pt 1 | pages=405–13 |year=1985 |pmid=3907856}}</ref>. Целамеры таксама абараняюць канцы ДНК ад дэградацыі [[экзануклеаза]]мі і прадухіляюць актывацыю сістэмы рэпарацыі<ref name=Nugent>{{cite journal |author=Nugent C, Lundblad V |title=The telomerase reverse transcriptase: components and regulation |url=http://www.genesdev.org/cgi/content/full/12/8/1073 |journal=Genes Dev |volume=12 |issue=8 |pages=1073–85 |year=1998 |pmid=9553037 |access-date=1 сакавіка 2015 |archive-date=27 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927012934/http://www.genesdev.org/cgi/content/full/12/8/1073 |url-status=dead }}</ref>. Паколькі звычайныя ДНК-полімеразы не могуць [[рэплікацыя ДНК|репліцыраваць]] 3' канцы храмасом, гэта робіць адмысловы фермент — [[целамераза]]. У клетках чалавека целамеры часта прадстаўлены адналанцужковай ДНК і складаюцца з некалькіх тысяч паўтаральных адзінак паслядоўнасці ТТАГГГ<ref>{{cite journal |author=Wright W, Tesmer V, Huffman K, Levene S, Shay J |title=Normal human chromosomes have long G-rich telomeric overhangs at one end |url=http://www.genesdev.org/cgi/content/full/11/21/2801 |journal=Genes Dev |volume=11 |issue=21 |pages=2801–9 |year=1997 |pmid=9353250 |access-date=1 сакавіка 2015 |archive-date=27 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927012433/http://www.genesdev.org/cgi/content/full/11/21/2801 |url-status=dead }}</ref>. Гэтыя паслядоўнасці з высокім утрыманнем [[гуанін]]а стабілізуюць канцы храмасом, фарміруючы вельмі незвычайныя структуры, — [[G-quadruplex|G-квадруплексамі]] — якія складаюцца з чатырох, а не двух, асноў, якія ўзаемадзейнічаюць. Чатыры гуанінавыя асновы, усе атамы якіх знаходзяцца ў адной плоскасці, утвараюць пласцінку, стабілізаванную [[вадародная сувязь|вадароднымі сувязямі]] паміж асновамі і [[хелаты|хелаціраваннем]] у цэнтры яе іона металу (часцей за ўсё [[калій|калія]]). Гэтыя пласцінкі размяшчаюцца стосікам адна за адной<ref name=Burge>{{cite journal |author=Burge S, Parkinson G, Hazel P, Todd A, Neidle S |title=Quadruplex DNA: sequence, topology and structure |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=17012276 |journal=Nucleic Acids Res |volume=34 |issue=19 |pages=5402–15 |year=2006 |pmid=17012276 |access-date=1 сакавіка 2015 |archive-date=24 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924224956/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1636468/?tool=pubmed |url-status=dead }}</ref> На канцах храмасом могуць утварацца і іншыя структуры: асновы могуць быць размешчаны ў адным ланцужку або ў розных паралельных ланцужках. Акрамя гэтых «стосікавых» структур целамуры ўтвараюць вялікія петлепадобная структуры — Т-завесы, або целамерныя завесы. У іх адналанцужковая ДНК размяшчаецца ў выглядзе шырокага кальца, стабілізаванага целамернымі бялкамі<ref>{{cite journal |author=Griffith J, Comeau L, Rosenfield S, Stansel R, Bianchi A, Moss H, de Lange T |title=Mammalian telomeres end in a large duplex loop | journal=Cell |volume=97 |issue=4 | pages=503–14 |year=1999 |pmid=10338214}}</ref>. У канцы Т-завесы адналанцужковая целамерная ДНК далучаецца да двухланцужковай ДНК, парушаючы спарванне ланцужкоў у гэтай малекуле і ўтвараючы сувязі з адным з ланцугоў. Гэта трохланцужковае ўтварэнне называецца Д-пятля (ад {{lang-en|displacement loop}})<ref name=Burge/>. == Біялагічныя функцыі == ДНК з'яўляецца носьбітам [[ген]]етычнай інфармацыі, запісанай у выглядзе паслядоўнасці [[нуклеатыды|нуклеатыдаў]] з дапамогай [[генетычны код|генетычнага кода]]. З малекуламі ДНК звязаны дзве асноватворныя ўласцівасці жывых арганізмаў — [[спадчыннасць]] і [[зменлівасць]]. У ходзе працэсу [[рэплікацыя ДНК|рэплікацыі ДНК]] утвараюцца дзве копіі зыходнага ланцужка, якія атрымліваюць у спадчыну даччыныя клеткі пры дзяленні, такім чынам атрымаўшыяся клеткі аказваюцца генетычна ідэнтычныя зыходнай. Генетычная інфармацыя рэалізуецца пры [[экспрэсія генаў|экспрэсіі генаў]] у працэсах [[Транскрыпцыя (біялогія)|транскрыпцыі]] (сінтэзу малекул [[РНК]] на матрыцы ДНК) і [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]] (сінтэзу [[бялкі|бялкоў]] на матрыцы РНК). Паслядоўнасць нуклеатыдаў «кадуе» інфармацыю аб розных тыпах РНК: інфармацыйных, або матрычных ([[мРНК]]), рыбасамальных ([[рРНК]]) і транспартных ([[тРНК]]). Усе гэтыя тыпы РНК сінтэзуюцца на аснове ДНК у працэсе транскрыпцыі. Ролю іх у біясінтэзе бялкоў (працэсе трансляцыі) розная. Інфармацыйная РНК змяшчае інфармацыю аб паслядоўнасці [[амінакіслоты|амінакіслот]] у бялку, рыбасамальныя РНК служаць асновай для [[рыбасома|рыбасом]] (складаных нуклеапратэінавых комплексаў, асноўная функцыя якіх — зборка бялку з асобных амінакіслот на аснове іРНК), транспартныя РНК дастаўляюць амінакіслоты да месца зборкі бялкоў — у актыўны цэнтр рыбасомы, якая «паўзе» па іРНК. == Гл. таксама == * [[Кандэнсацыя ДНК]] * [[Мабільныя генетычныя элементы]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat|DNA}} * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэзоксірыбануклеінавая кіслата||327}} {{Генетыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:ДНК]] [[Катэгорыя:Радыебіялогія]] 40e1q7yoconf2y8lhewf3mjnttyj55b 0 56129 5150337 4976229 2026-06-03T22:42:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150337 wikitext text/x-wiki [[Файл:Другая ліга чэмпіянату Беларусі.png|250px|міні|справа|Эмблема Другой лігі з 2018 года]] '''Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — трэці (пасля [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай]] і [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]] ліг) дывізіён [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. == Спаборніцтва == У Другой лізе каманды вядуць барацьбу за выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]. У сезоне [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] фармат Другой лігі быў зменены ў выніку пашырэння лігі з 13 да 24 клубаў. Чэмпіянат стаў двухэтапным: на першым клубы праводзяць двухкругавы турнір, пасля чаго па чатыры найлепшыя каманды складаюць «фінальную групу». Пры гэтым набраныя на групавым этапе ачкі захоўваюцца, а каманды групы «А» гуляюць толькі з камандамі групы «Б». Тры прызёры атрымліваюць права выступаць у наступным сезоне ў Першай лізе. Каманды, якія занялі ніжэйшыя месцы на першым этапе, гуляюць паміж сабой па два стыкавыя матчы па схеме А5 — Б5 і вызначаць выніковыя месцы ў турнірнай табліцы з дзявятага і ніжэй. У 2016 годзе, з-за скарачэння колькасці ўдзельнікаў, чэмпіянат зноў перайшоў на звычайную сістэму ў два кругі. У 2020 годзе Другая ліга вярнулася да схемы з дзвюма групамі і фінальным турнірам, толькі ў фінале прымалі ўдзел 6 каманд. У 2021 годзе адбылося істотнае змяненне фармату турніру, Другая ліга была аб’яднана з чэмпіянатамі абласцей, якія сталі фактычна папярэднім раўндам да агульнарэспубліканскага фінальнага этапу, пераможцы якога вызначаліся праз плэй-оф. == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="6" style="background-color: #EEC900;" align="center" valign="middle" | Трэцяя ліга (1992—1997) |- !width="25"| {{Comment|№|Нумар чэмпіянату}} !width="40"| Год !width="195"| Чэмпіён !width="165"| Другое месца !width="165"| Трэцяе месца !width="165"| Бамбардзір |- |style="text-align:center;" | 1 |style="text-align:center;" | [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Мінск|Змена Мінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Камунальнік Слонім|Альбярцін Слонім]] | [[ФК ЗЛіН|ЗЛіН Гомель]] | {{Comment|Андрэй Турчыновіч|(Змена Мінск)}} (17) |- |style="text-align:center;" | 2 |style="text-align:center;" | [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Брэстбытхім|Брэстбытхім Брэст]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[ФК Нафтан|Нафтан Наваполацк]] | [[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс Гродна]] | {{Comment|Раман Цяліпка|(Брэстбытхім Брэст)}} (26) |- |style="text-align:center;" | 3 |style="text-align:center;" | [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Кардан Флаерс Гродна|Кардан-Флаерс Гродна]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра Мінск]] | [[ФК Нафтан|Нафтан Наваполацк]] | {{Comment|Міхаіл Жораў|(Фамальгаўт Барысаў)}} (26) |- |style="text-align:center;" | {{Comment|4*|* - Чэмпіянат прайшоў у двух падгрупах А і Б. Пераможца кожнай падгрупы і пераможца стыкавых матчаў паміж клубамі, якія занялі другое месца ў падгрупах, складалі тройку, якая атрымоўвала павышэнне ў Другую лігу.}} |style="text-align:center;" | [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] <br /> <small>{{Comment|А|Падгрупа А}}</small> <br /> <small>{{Comment|Б|Падгрупа Б}}</small> | <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт Барысаў]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон Наваполацк]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні Мінск]] <br /> [[ФК Біёлаг Наваполацк|Біёлаг-Бялкон Наваполацк]] | <br /> [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт Мікашэвічы]] <br /> [[ФК Легмаш Орша|Максім-Орша]] | {{Comment|Валерый Стрыпейкіс|(Біёлаг-Бялкон Наваполацк)}} (29) |- |style="text-align:center;" | {{Comment|5*|* - Чэмпіянат прайшоў у двух падгрупах А і Б. Пераможцы кожнай падгрупы атрымоўвалі павышэнне ў Другую лігу. Паколькі каманда МПКЦ-2 з'яўлялася фарм-клубам, то яна не магла атрымаць павышэнне, якое замест мазыран атрымаў бярозаўскі «Будаўнік».}} |style="text-align:center;" | [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] <br /> <small>{{Comment|А|Падгрупа А}}</small> <br /> <small>{{Comment|Б|Падгрупа Б}}</small> | <br /> [[ФК МПКЦ-2|МПКЦ-2 Мазыр]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Легмаш Орша|Максім-Орша]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Будаўнік Бяроза|Будаўнік Бяроза]] <br /> [[ФК Вейна|Вейна Магілёўскі раён]] | <br /> [[ФК Аўтапровад Шчучын|Аўтапровад Шчучын]] <br /> [[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро Рагачоў]] | {{Comment|Сяргей Малахаў|(Будаўнік Бяроза)}} (16) |- |style="text-align:center;" | {{Comment|6*|* - Чэмпіянат прайшоў у двух падгрупах А і Б. Пераможца кожнай падгрупы і пераможца стыкавых матчаў паміж клубамі, якія занялі другое месца ў падгрупах, складалі тройку, якая атрымоўвала павышэнне ў Другую лігу.}} |style="text-align:center;" | [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] <br /> <small>{{Comment|А|Падгрупа А}}</small> <br /> <small>{{Comment|Б|Падгрупа Б}}</small> | <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Вейна|Вейна Магілёўскі раён]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | <br /> [[ФК Белаазёрск|Белаазёрск]] <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро Рагачоў]] | <br /> [[ФК МПКЦ-96|МПКЦ-96 Мінск]] <br /> [[ФК Зорка-БДУ|Зорка Мінск]] | {{Comment|Мікалай Рындзюк|(БАТЭ Барысаў)}} (28) |- |style="text-align:center;" | {{Comment|7*|* - Чэмпіянат прайшоў у двух падгрупах А і Б.Пераможцы кожнай падгрупы атрымоўвалі павышэнне ў Другую лігу.}} |style="text-align:center;" | [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] <br /> <small>{{Comment|А|Падгрупа А}}</small> <br /> <small>{{Comment|Б|Падгрупа Б}}</small> | <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дынама-Энерга Віцебск|Дынама-Энерга Віцебск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Свіслач-Дах|Свіслач-Дах Асіповічы]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | <br /> [[ФК Верас Нясвіж|Верас Высокая Ліпа]] <br /> [[ФК Палессе Козенкі|Палессе Козенкі]] | <br /> [[ФК РВАР Мінск|РВАР Мінск]] <br /> [[ФК ЗЛіН|ЗЛіН Гомель]] | {{Comment|Аляксандр Дашкевіч|(Палессе Козенкі)}} (27) |- ! colspan="6" style="background-color: #EEC900;" align="center" valign="middle" | Другая ліга (з 1998) |- |style="text-align:center;" | {{Comment|8*|* - Чэмпіянат прайшоў у двух падгрупах А і Б. Пераможцы кожнай падгрупы атрымоўвалі павышэнне ў Другую лігу.}} |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] <br /> <small>{{Comment|А|Падгрупа А}}</small> <br /> <small>{{Comment|Б|Падгрупа Б}}</small> | <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-ВА-БДУ Мінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт-Мікашэвічы]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | <br /> [[ФК Верас Нясвіж|Верас Нясвіж]] <br /> [[ФК Гомель-2|Гомель-2]] | <br /> [[ФК Трактар Мінск|Трактар Мінск]] <br /> [[ФК Нёман Масты|Нёман Масты]] | {{Comment|Мікалай Курыловіч|(Керамік Бяроза)}} (22) |- |style="text-align:center;" | {{Comment|9*|* - Чэмпіянат прайшоў у двух падгрупах А і Б. Пераможцы кожнай падгрупы атрымоўвалі павышэнне ў Другую лігу.}} |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] <br /> <small>{{Comment|А|Падгрупа А}}</small> <br /> <small>{{Comment|Б|Падгрупа Б}}</small> | <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Трактар Мінск|Трактар Мінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> <br /> [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Лунінец|Лунінец]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | <br /> [[ФК Мінск|Змена-БАТЭ Мінск]] <br /> [[ФК Мазыр|Мазыр]] | <br /> [[ФК РВАР Мінск|РВАР Мінск]] <br /> [[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль Калінкавічы]] | {{Comment|Станіслаў Караткевіч|(Мазыр)}} (20) |- |style="text-align:center;" | 10 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дарыда|Дарыда Мінскі раён]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Акадэм-Славія|Акадэм-Славія Мінск]] | [[ФК РШВСМ-Алімпія|РШВСМ-Алімпія Мінск]] | {{Comment|Міхаіл Галавач|(Вертыкаль Калінкавічы)}} (16) |- |style="text-align:center;" | 11 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Лакаматыў Мінск|Лакаматыў Мінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] | [[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль Калінкавічы]] | {{Comment|Дзмітрый Асіпенка|(Лакаматыў Мінск)}} (24) |- |style="text-align:center;" | 12 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА Мінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Пінск-900|Пінск-900]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Вертыкаль Калінкавічы|Вертыкаль Калінкавічы]] | {{Comment|Аляксандр Валавік|(МТЗ-РІПА Мінск)}} (23) |- |style="text-align:center;" | 13 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Верас Нясвіж|Верас Нясвіж]] | [[ФК Спартак Шклоў|Спартак-ВАР Шклоў]] | {{Comment|Сяргей Сергель|(Баранавічы)}} (24) |- |style="text-align:center;" | 14 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Мінск|Змена Мінск]] <small>({{Comment|2|Другі раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Орша|Орша]] | [[ФК Асіповічы|Асіповічы]] | {{Comment|Андрэй Лясюк|(Пінск-900)}} (18) |- |style="text-align:center;" | 15 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда-СКА Мінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Пінск-900|Пінск-900]] | [[ФК Спартак Шклоў|Спартак Шклоў]] | {{Comment|Дзмітрый Аніскевіч|(Тарпеда-СКА Мінск)}} (17) |- |style="text-align:center;" | 16 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белкард|Дынама-Белкард Гродна]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Савіт|Савіт Магілёў]] | [[ФК Спартак Шклоў|Спартак Шклоў]] | {{Comment|Уладзімір Шакаў|(Савіт Магілёў)}} (30) |- |style="text-align:center;" | 17 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК ПМЦ Паставы|ПМЦ Паставы]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ліда|Ліда]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Спартак Шклоў|Спартак Шклоў]] | {{Comment|Андрэй Стаін|(СКВІЧ)}} (18) |- |style="text-align:center;" | 18 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК ДБК Гомель|ДБК Гомель]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[ФК Мясакамбінат Віцебск|Мясакамбінат Віцебск]] | [[ФК Лівадыя Дзяржынск|Лівадыя Дзяржынск]] | {{Comment|Аляксей Хадневіч|(Лівадыя Дзяржынск)}} (19) |- |style="text-align:center;" | 19 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Рудзенск|Рудзенск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] | [[ФК Маладзечна|Маладзечна]] | {{Comment|Сяргей Касмач|(Маладзечна)}} (19) |- |style="text-align:center;" | 20 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Слуцкцукар|Слуцкцукар Слуцк]] | [[ФК Клечаск|Клечаск Клецк]] | {{Comment|Аляксей Віскушэнка|(Клечаск)}} (30) |- |style="text-align:center;" | 21 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ліда|Ліда]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Бяроза|Бяроза-2010]] | [[ФК Белтрансгаз|Белтрансгаз Слонім]] | {{Comment|Андрэй Стаін|(Бяроза-2010)}} (39) |- |style="text-align:center;" | 22 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Смалявічы|Смалявічы-СТІ]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белтрансгаз|Белтрансгаз Слонім]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Іслач|Іслач Мінскі раён]] | {{Comment|Дзяніс Трапашка|(Смалявічы-СТІ)}} (38) |- |style="text-align:center;" | 23 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Гомельчыгунтранс|Гомельчыгунтранс]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Нёман Масты|Нёман Масты]] | [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ Мінск]] | {{Comment|Ілья Федарэнка|(Гомельчыгунтранс)}} (23) |- |style="text-align:center;" | 24 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] <small>({{Comment|2|Другі раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы Мінск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Орша|Орша]] | {{Comment|Амін Кургхелі|(Жлобін)}} (38) |- |style="text-align:center;" | 25 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Прамень Мінск|Прамень Мінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Узда|Узда]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]] | {{Comment|Юрый Сыраквашка|(Прамень)}} (25) |- |style="text-align:center;" | 26 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Хваля Пінск|Хваля Пінск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Асіповічы|Асіповічы]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Клецк|Клецк]] | {{Comment|Ігар Талькоўскі|(Маладзечна-ДЮСШ-4)}} (22) |- |style="text-align:center;" | 27 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК ЮАС Жыткавічы|ЮАС Жыткавічы]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Чысць|Чысць]] | [[ФК Ашмяны-БДУФК|Ашмяны-БДУФК]] | {{Comment|Дзмітрый Купнеўскі|(Ашмяны-БДУФК)}} (31) |- |style="text-align:center;" | 28 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Рух Брэст|Рух Брэст]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы Мінск]] | [[ФК Спадарожнік Рэчыца|Спадарожнік Рэчыца]] | {{Comment|Дзмітрый Купнеўскі|(Ашмяны-БДУФК)}} (26) |- |style="text-align:center;" | 29 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал Дзяржынск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ашмяны-БДУФК|Ашмяны-БДУФК]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Маладзечна|Маладзечна]] | {{Comment|Аляксей Хадневіч|(Узда)}} (30) |- |style="text-align:center;" | 30 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Шахцёр Петрыкаў|Шахцёр Петрыкаў]] | [[ФК Маладзечна|Маладзечна]] | {{Comment|Кірыл Сідарэнка|(Дняпро)}} (40) |- |style="text-align:center;" | 31 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Астравец|Астравец]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Макслайн Рагачоў|Макслайн Рагачоў]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Партызан Салігорск|Партызан Салігорск]] | {{Comment|Аляксей Хадневіч|(Астравец)}} (59) |- |style="text-align:center;" | 32 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ніва Доўбізна|Ніва Доўбізна]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы Мінск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Партызан Салігорск|Партызан Салігорск]] | {{Comment|Павел Пампуха|(Ніва Доўбізна)}} (50) |- |style="text-align:center;" | 33 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Партызан Салігорск|Партызан Салігорск]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы Мінск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Цэнтр футбола Брэст|Цэнтр футбола Брэст]] | {{Comment|Ілья Цішуроў|(Цэнтр футбола Брэст)}} (44) |- |style="text-align:center;" | 34 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Мінск#Мінск-2|Мінск-2]] <small>({{Comment|1|Першы раз}})</small> | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Партызан Салігорск|Партызан Салігорск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Стэнлес Пінск|Стэнлес Пінск]] | {{Comment|Мікіта Някрасаў|(ФК Гомель-2 )}} (8) |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/?tournamentId=69 Другая ліга на сайце АБФФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220511192141/https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/?tournamentId=69 |date=11 мая 2022 }} {{ref-be}} {{Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] tslbg8mq2enbuhqrqdj53jrekyssplx 0 56246 5150370 4825100 2026-06-04T05:14:27Z StarDeg 16311 5150370 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Шнайдэр}} '''Ромі Шнайдэр''' ({{lang-de|Romy Schneider}}; сапраўднае імя '''Розмары Магдалена Альбах-Рэці''', {{lang-de|Rosemarie Magdalena Albach-Retty}}; {{ДН|23|9|1938}}, [[Вена]] — {{ДС|29|5|1982}}, [[Парыж]]) — аўстрыйская кінаактрыса, зорка аўстрыйскага, нямецкага і французскага кіно. == Фільмаграфія == * (1959) «[[Анёл на зямлі]]» — сцюардэса, анёл-абаронца * (1972) «[[Забойства Троцкага (фільм)|Забойства Троцкага]]» — Гіта Сэмюэлс {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе}} {{DEFAULTSORT:Шнайдэр}} 1djm116vqbf1f0rhis6h2be0ho3p3tf 0 59153 5150352 5020179 2026-06-04T02:29:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150352 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |назва = «Дынама» |выява = [[Выява:Dinamo_Stadium_Minsk.png|300px|Стадыён «Дынама»]] |катэгорыя = '''стадыён УЕФА 4-й катэгорыі'''<br/>{{rating|4|4}} |поўная назва = Дзяржаўная ўстанова «Нацыянальны алімпійскі стадыён «Дынама» |месцазнаходжанне = [[Беларусь]], [[Мінск]],<br/>[[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліца Кірава]], 8 |пабудаваны = 1934 |адкрыты = 12 чэрвеня 1934 |рэканструяваны = 1937—1939, 1946—1954,<br/>1978—1980, 2014—2018 |уладальнік = |каманда = [[зборная Беларусі па футболе]],<br/>[[ФК Дынама Мінск|«Дынама» Мінск]] |умяшчальнасць = 22 246<ref>[https://stadium-dinamo.by/ru/osobennosti-stadiona Афіцыйная ўмяшчальнасць стадыёна «Дынама»]</ref> |габарыты = 105×68 м |пакрыццё = натуральнае |вікісховішча = Dynama Stadium, Minsk }} '''Нацыянальны алімпійскі стадыён «Дынама»''' — шматфункцыянальны стадыён у [[Мінск]]у, галоўная спартыўная арэна [[Беларусь|Беларусі]]. Выкарыстоўваецца для правядзення футбольных матчаў і спаборніцтваў па лёгкай атлетыцы. З’яўляецца хатняй арэнай для [[Зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі па футболе]] і футбольнага клуба [[ФК Дынама Мінск|«Дынама» Мінск]]. Умяшчальнасць стадыёна складае 22 000 месцаў. == Гісторыя == Стадыён быў афіцыйна адкрыты [[12 чэрвеня]] [[1934]] года. Уласнікам арэны з’яўляўся Мінскі абласны савет фізкультурна-спартыўнага таварыства «Дынама». Першапачаткова трыбуны ўмяшчалі 10 тысяч чалавек. Стадыён хутка стаў самым наведвальным спартыўным аб’ектам БССР, і неўзабаве паўстала патрэба ў павелічэнні яго ўмяшчальнасці. Таму ў 1937—1939 гадах была праведзена першая рэканструкцыя, у выніку якой колькасць месцаў для гледачоў павялічана на 12 000. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px" caption="Стадыён у 1930-х гадах" > Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1936).jpg|1936 Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1935).jpg|1935 Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1936) (3).jpg|1936 </gallery> [[Файл:Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (23.08.1943).jpg|міні|злева|Фінальны забег на 75 метраў сярод жанчын чэмпіянат па лёгкай атлетыцы, які праводзіўся ў час нямецкай акупацыі, 24 жніўня 1943 года]] [[Файл:Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (05.1941).jpg|thumb|Праект уваходнай групы, май 1941]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стадыён быў разбураны — захаваліся толькі рэшткі трыбун. Астатнія спартыўныя збудаванні былі цалкам знішчаны. Аднаўленне стадыёна пасля вайны пачалося ў 1946 годзе. Першы футбольны матч на «Дынама» прайшоў 12 чэрвеня 1948 года, аднак будаўніцтва вялося яшчэ да 1954. Над праектам працавалі архітэктары [[В. Вальфензон]], [[М. Колі]], [[М. Паруснікаў]], [[С. Сатунц]], [[Е. Шаркова]] і [[М. Шміт]]. Пасля заканчэння будаўніцтва трыбуны спартыўнай арэны ўмяшчалі 35 тысяч гледачоў. У [[1978]]—[[1980]] гадах напярэдадні [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|ХХII летніх Алімпійскіх гульняў]] стадыён быў рэканструяваны спецыяльна для правядзення матчаў адборачнага футбольнага турніру Алімпіяды. Аўтары праекта — архітэктары [[С. Баткоўскі]], [[М. Гаўхфельд]], [[Л. Гельфанд]], [[Ю. Спясіўцаў]]<ref name="ЗП"/>, скульптар [[В. Занковіч]]. Да галоўнага старту чатырохгоддзя на «Дынама» ўстаноўлены новае табло і асвятляльныя мачты, надбудаваны другі ярус трыбун (умяшчальнасць павялічана да 50 000), абсталяваны ложы для прэсы і спецыяльнае памяшканне для допінг-кантролю. У 1999 годзе на трыбунах былі ўсталяваныя пластыкавыя сядзенні, у выніку чаго колькасць месцаў для гледачоў скарацілася да 34 тысяч. === Рэканструкцыя 2000-х гадоў === [[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (16).jpg|міні|злева|Стадыён да рэканструкцыі]] [[Выява:Dynamo Minsk stadium. October 2012. Main view, Pic.05.JPG|міні|Стадыён да рэканструкцыі]] У [[2012]] годзе ўлады горада абвясцілі міжнародны конкурс на лепшы архітэктурны праект [[рэканструкцыя|рэканструкцыі]] стадыёна. У тэндэры прымалі ўдзел спачатку венгерская кампанія «Грабаплан», а затым нямецкая кампанія GMP International GmbH. Нягледзячы на перамогу ў конкурсе нямецкай GMP, [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] адмовіўся ад прапанаванага праекта з-за высокага кошту яго рэалізацыі. [[16 мая]] [[2014]] года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў Указ № 220 «Аб рэканструкцыі комплексу аб’ектаў стадыёна „Дынама“ ў г. Мінску». Заказчыкам было вызначана [[Упраўленне капітальнага будаўніцтва Мінгарвыканкама|ўпраўленне капітальнага будаўніцтва Мінгарвыканкама]], генеральнай праектнай арганізацыяй — прадпрыемства «[[Мінскпраект]]» (галоўны архітэктар праекта [[Аляксандр Елісееў]]<ref name="tribuna">{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/1855892.html |title=«Футбол — это просто дополнительная опция». Архитектор, который придумал новый облик стадиона «Динамо» |access-date=7 сакавіка 2020 |archive-date=1 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401220049/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/1855892.html |url-status=dead }}</ref>). Фінансаванне ажыццяўлялася за кошт сродкаў бюджэту сталіцы. [[Файл:Decommissioned Tram tracks at three-way Junction in Minsk 5 May 2016.jpg|міні|злева|Рэканструкцыя стадыёна ў 2016 годзе]] Пазней улады горада прапанавалі перабудаваць стадыён «Дынама» ў Нацыянальны алімпійскі стадыён. Было вырашана зрабіць лёгкаатлетычную арэну з магчымасцю правядзення на ёй футбольных матчаў. Рэканструкцыя прадугледжвала захаванне гістарычнага аблічча стадыёна і скарачэнне ўмяшчальнасці да 22 тысяч. Агульная колькасць гледачоў уключае ложу ганаровых гасцей больш чым на 600 чалавек. Значна пашыраны плошчы для работы спартыўных журналістаў: для прадстаўнікоў СМІ адводзіцца 800 месцаў на трыбунах і 200 у галоўным прэс-цэнтры. [[Выява:Мінск. Кірава ў сакавіку 2019 (30).jpg|міні|злева||Галоўны ўваход]] Сучасны выгляд стадыёну надаюць навес з пакрыццём з алюмініевых прафіляваных лістоў, а таксама зашклёная частка фасада заходняй трыбуны. Старыя асвятляльныя мачты спартыўнай арэны заменены на новыя. Пад навесам былі ўсталяваныя дадатковыя пражэктары і гукавая сістэма. Праведзена мадэрнізацыя сістэмы вадкаснага падагрэву поля, з’явіліся два новых мультымедыйных табло. На стадыёне ўпершыню ў краіне ўкаранёна сістэма «старт-фініш», якая дазваляе за лічаныя секунды фіксаваць [[фальстарт]], [[фотафініш]], вымяраць дакладную адлегласць, на якую паляцеў снарад у спаборніцтвах па кіданні. Лёгкаатлетычнае ядро спартыўнай арэны ўключае ў сябе дзевяць бегавых дарожак, сектары для скачкоў у даўжыню, у вышыню, з шастом і патройнага скачку, для штурхання ядра, кідання дзіды, дыска і молата, яма для бегу стыпль-чэз. Газон на футбольным полі натуральны, памеры поля — 105×68 метраў. Вялікая ўвага пры распрацоўцы праекта была нададзена пытанням бяспекі. На тэрыторыі спартыўнага аб’екта размешчана каля чатырохсот відэакамер. Дзве тысячы квадратных метраў у падтрыбунных памяшканнях адведзены пад камерцыйныя мэты. Для заўзятараў і наведвальнікаў прадугледжаны 64 месцы на падземнай паркоўцы і 229 на тэрыторыі побач з арэнай. Па перыметры трыбун стадыёна размешчаны кропкі грамадскага харчавання. === Сучаснасць === Адкрыццё спартыўнай арэны пасля рэканструкцыі адбылося [[21 чэрвеня]] [[2018]] года. Ва ўрачыстай цырымоніі прынялі ўдзел Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка і Прэзідэнт [[Міжнародная асацыяцыя лёгкаатлетычных федэрацый|Міжнароднай асацыяцыі лёгкаатлетычных федэрацый]]. Нацыянальнаму алімпійскаму стадыёну «Дынама» прысвоены чацвёртая катэгорыя УЕФА і першы клас ад IAAF. [[Выява:Belarus — San Marino (UEFA Nations League 08.09.2018), Беларусь — Сан-Марино (Лига наций УЕФА 08.09.2018).jpg|міні|Матч Беларусь — Сан-Марына, верасень 2018 года]] Галоўная спартыўная арэна Мінска прымае матчы з удзелам [[Зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі па футболе]] і футбольнага клуба [[ФК Дынама Мінск|«Дынама» Мінск]], фіналы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. З [[21 чэрвеня|21]] па [[30 чэрвеня]] [[2019]] года на стадыёне «Дынама» праходзілі [[II Еўрапейскія гульні]]. == Архітэктура == [[Файл:Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (04).jpg|thumb|злева|Стадыён пасля рэканструкцыі, аркады з боку Ульянаўскай вуліцы былі захаваныя]] [[Выява:Мінск. У час Еўрагульняў (80).jpg|міні|Уваходная аркада з агароджай]] Спартыўны комплекс разам з паркавай зонай размешчаны на 2 [[тэраса]]х плошчай 12 [[га]]. Пасля рэканструкцыі [[1978]]—[[1980]] гадоў стадыён ўключаў вялікую спартыўную арэну, пляцоўкі [[валейбол]]ьную, [[баскетбол]]ьную, для [[гарадкі (гульня)|гульні ў гарадкі]], [[тэнісныя корты]]. Стадыён меў асобны будынак стралковага [[цір]]а з тэхнічна абсталяванымі агнявымі рубяжамі. Тэрыторыя стадыёна была абнесена [[агароджа]]й [[Мастацкае ліццё|мастацкага чыгуннага ліцця]]. Галоўны ўваход аформлены ў выглядзе стройнай [[Аркада (архітэктура)|аркады]] [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]] (архіт. [[М. Баршч]]). У [[1980]] годзе з боку [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|вул. Ульянаўскай]] створаны другі парадны ўваход. Па восі яго размешчана скульптурная група «Бег» (скульптар [[В. Занковіч]]). [[Асвятляльная мачта|Асвятляльныя мачты]] размешчаны звонку па перыметры трыбун<ref name="ЗП"/>. Авальнае ў плане спартыўнае ядро ([[футбольнае поле]], 8 [[бегавая дарожка|бегавых дарожак]], сектар для скачкоў і кідання) абкружана [[трыбуна]]мі, якія змяшчалі больш як на 50 гледачоў. Большая іх частка ў выглядзе сегментнага [[амфітэатр]]а размешчана на натуральным земляным адхоне. Галоўны архітэктурны акцэнт трыбун — павільён-ложа з боку галоўнага ўваходу. Пад трыбунамі размяшчаліся залы для [[Лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыкі]], [[барацьба|барацьбы]], [[бокс]]у, лёгкаатлетычны цэнтр з [[трэнажор]]нымі ўстаноўкамі<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|113|Стадыён «Дынама»}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Нацыянальны футбольны стадыён (Мінск)]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Мінск|113|Стадыён «Дынама»}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|712Г000069}} * [https://stadium-dinamo.by/ru Афіцыйны сайт стадыёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190525160731/https://stadium-dinamo.by/ru |date=25 мая 2019 }} * [https://minsk-old-new.com/places/sportivnye-obekty/stadion-dinamo Гісторыя стадыёна «Дынама»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190926135313/https://minsk-old-new.com/places/sportivnye-obekty/stadion-dinamo |date=26 верасня 2019 }} * [https://minsknews.by/vozvrashhenie-stadiona-dinamo-chto-izmenilos-a-chto-ostalos-prezhnim-na-legendarnoy-arene/ Вяртанне стадыёна «Дынама»: што змянілася, а што засталося ранейшым на легендарнай арэне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190926135312/https://minsknews.by/vozvrashhenie-stadiona-dinamo-chto-izmenilos-a-chto-ostalos-prezhnim-na-legendarnoy-arene/ |date=26 верасня 2019 }} * [https://zviazda.by/be/news/20240708/1720446782-syoleta-stadyyonu-dynama-spaunyaecca-90-gadou Стадыён «Дынама» — больш, чым стадыён] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240708184404/https://zviazda.by/be/news/20240708/1720446782-syoleta-stadyyonu-dynama-spaunyaecca-90-gadou |date=8 ліпеня 2024 }} — zviazda.by {{Стадыёны чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Кірава (Мінск)]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сяргея Баткоўскага]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мікалая Колі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Міхаіла Паруснікава]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Леаніда Гельфанда]] iwpfw84n6uib3gppcu2mc3z6q24qpsr 0 62504 5150324 4758852 2026-06-03T21:24:27Z Pabojnia 135280 афармленне 5150324 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Міхаіл Кікоін''' (Мішэль Кікоін, {{lang-fr|Michel Kikoïne}}; {{ДН|31|5|1892}}, [[Гомель]] — {{ДС|4|11|1968}}, [[Парыж]]) — беларускі і французскі [[мастак]] яўрэйскага паходжання, прадстаўнік {{нп3|Парыжскай школы||ru|Парижская школа}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і камерсанта ў [[Гомель|Гомелі]]. У хуткім часе сям'я пераехала ў г. Рэжыцу [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер [[Рэзэкнэ]], Латвія). У 1904 сям'я перабралася ў [[Мінск]]. [[File:Michel Kikoine, Faibish-Schraga Zarfin and their friends.jpg|thumb|270px|Міхаіл Кікоін (у першым шэрагу злева), Вільня (1912)]] Вучыўся ў прыватнай школе мастака [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]] (Минск, 1907—1910), потым у малявальнай школе мастака [[І. Трутнеў|І. Трутнева]] ([[Вільня]], 1910—1912). З'ехаў у [[Парыж]] у [[1912]], дзе пасяліўся ў інтэрнаце бедных мастакоў {{нп3|«Вулле»||ru|Улей (Париж)}} («La Ruche»). На працягу некалькі месяцаў занімаўся ў [[Нацыянальная вышэйшая школа прыгожых мастацтваў|парыжскай Нацыянальнай вышэйшай школе]]. З 1914 прымаў удзел у выстаўках {{нп3|Восеньскага салона||ru|Осенний салон}} і {{нп3|салона Незалежных||ru|Салон Независимых}} у Парыжы. У 1920 выконваў абавязкі сакратара Восеньскага салона. Першыя персанальныя выстаўкі прайшлі ў [[1919]] (галерэя «Cheron») і [[1924]] (галерыі «Netter», «L. Zborovsky»). У 1924 атрымаў французскае грамадзянства. Удзельнічаў у выстаўке сучаснага французскага мастацтва ў Маскве (1928). З 1928 працаваў ва ўласным атэлье–майстэрні на [[Манпарнас]]е, актыўна ўдзельнічаў у шматлікіх выстаўках. У 1968 памёр у Парыжы ў сваёй майстэрні. Яго сын — французскі мастак Якаб Кікоін (14 красавіка 1920 — 2 красавіка 2020<ref>[https://www.lyonne.fr/noyers-89310/actualites/le-peintre-presque-centenaire-etait-tres-attache-a-lyonne_13773910/ Le peintre presque centenaire était très attaché à l’Yonne]</ref>, псеўданім {{нп3|Жак Янкель||fr|Jacques Yankel}}). Разам з сястрой Клэр (1915—2013<ref>[https://akadem.org/scopefiche.php?ID=127126 Rencontre avec Claire Maratier ]</ref><ref>[https://jguideeurope.org/en/2021/04/11/donations-from-claire-maratier-and-lydie-lachenal-the-school-of-paris-in-the-collections-of-the-mahj/ Donations from Claire Maratier and Lydie Lachenal. The School of Paris in the collections of the mahJ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210828145616/https://jguideeurope.org/en/2021/04/11/donations-from-claire-maratier-and-lydie-lachenal-the-school-of-paris-in-the-collections-of-the-mahj/ |date=28 жніўня 2021 }}</ref>) ён заснаваў Фонд Кікоіна пад эгідай грамадскай арганізацыі «Fondation du Judaïsme Français». У экспазіцыі [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] знаходзіцца адзін твор Міхаіла Кікоіна<ref>{{cite web|url= https://www.artmuseum.by/by/news1/novosti-2019/navny-2018-g/urachystaya-cyrymonya-peradachy-dar-zhyvapsnaga-tvora-mhala-kkona-18921968-nacyurmort.html|title= Урачыстая цырымонія перадачы ў дар жывапіснага твора Міхаіла Кікоіна (1892—1968) «Нацюрморт»|publisher= Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|lang= be|archiveurl= https://web.archive.org/web/20210828145616/https://www.artmuseum.by/by/news1/novosti-2019/navny-2018-g/urachystaya-cyrymonya-peradachy-dar-zhyvapsnaga-tvora-mhala-kkona-18921968-nacyurmort.html|archivedate= 28 жніўня 2021|url-status= dead}}</ref>. У [[карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка|карпаратыўнай калекцыі ААТ «Белгазпрамбанк»]] налічваецца шэсць жывапісных работ мастака<ref>[https://artbelarus.by/ru/collection.html?artist_id=1559 Кикоин Михаил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210828145613/https://artbelarus.by/ru/collection.html?artist_id=1559 |date=28 жніўня 2021 }}</ref>. Па замове ААТ «Белгазпрамбанк» быў зняты фільм «Михаил Кикоин. Поэтический мир на холсте». == Публічныя зборы == * Musée d'art et d'histoire du Judaïsme ([[Парыж]], [[Францыя]]) — http://www.mahj.org/ * Museum voor Moderne Kunst ([[Астэндэ]], [[Фламандскі рэгіён|Фландрыя]], [[Бельгія]]) — http://www.pmmk.be/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20001206210100/http://www.pmmk.be/ |date=6 снежня 2000 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Владимир Счастный. Художники Парижской школы из Беларуси: эссе, биографии, путеводитель. - 2-е изд., переработанное и дополненное. - Минск : Четыре четверти, 2012. - 173 с. - ISBN 978-985-7026-60-9. * Kikoïne: Les pionniers de l’Ecole de Paris. Textes de Ariel Kyrou et al., Ed. de l’Albaron, Thonon-les-Bains (Fondation Kikoïne),1996. * Kikoïne et ses amis de l’École de Paris (Paris: Fondation Kikoïne, sous l’égide du Judaïsme Français, 1993). * Kikoïne, un maître de l'Ecole de Paris. Textes de Jean-Marie Dunoyer et Gilles Néret. Ed. Arte, Adrien Maegt, Paris, 1987. * Hommage a Kikoine: [Catalogue]. Galerie de France. Paris, 1973. * Kikoine. Catalogue Raisonné sur l'oeuvre de Kikoïne / Préface de Jean Cassou: Textes Edouard Roditi, Mendel Mann, Jacques Yankel. Paris: Ed. d’Art H. Piazza, 1973. == Спасылкі == {{external media | topic = Работы Міхаіла Кікоіна | align = | width = 30% | image1 = [https://www.artmuseum.by/assets/images/News/2018_December/Raznoe_2/190.jpg «Нацюрморт»], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] }} * [https://artbelarus.by/ru/artists/1559.html Михаил Кикоин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200830113602/https://artbelarus.by/ru/artists/1559.html |date=30 жніўня 2020 }} // на сайце artbelarus.by * [https://www.photo.rmn.fr/CS.aspx?VP3=SearchResult&VBID=2CMFCIXA9VCWK&SMLS=1&RW=1024&RH=482 Michel Kikoïne] // www.photo.rmn.fr. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кікоін М}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Францыі]] [[Катэгорыя:Парыжская школа]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Беларусі]] 7s1sn6lxur5vfp83ezotka0cjndcho2 0 66584 5150307 4446323 2026-06-03T20:10:00Z 5150307 wikitext text/x-wiki '''«Праваабаронцы за свабодныя выбары»''' — грамадскія кампаніі ў [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта ў 2008 — 2010 гадах. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў прымалася заява, у якой акрэслівалася мэта і асноўныя формы ажыццяўлення кампаніі. Так, мэтай кампаніі на прэзідэнцкіх выбарах 2010 г. было названа правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці. == Перыяды правядзення == * Выбары ў Нацыянальны сход [[2008]] г. * Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў [[2010]] г. * [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Выбары Прэзідэнта 2010 г.]] == Дзейнасць == Удзельнікі кампаніі ажыццяўлялі доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, як правіла, накіроўваліся ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання. Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваліся ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія былі абраны для назірання. Яны вялі назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў. Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраліся для назірання па ўсіх абласцях краіны і г. Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 г., паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых. 94gh2uwzj8uc39mj68gf0ogqvfepaif 5150432 5150307 2026-06-04T08:01:54Z 5150432 wikitext text/x-wiki [[Выява:Zasvabodnyjavybarylogo.png||thumb|Лагатып.]] '''«Праваабаронцы за свабодныя выбары»''' — грамадская кампанія ў [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта. Арганізатарамі і ўдзельнікамі кампаніі з'яўляюцца грамадскае праваабарончае аб'яднанне «Беларускі Хельсінкскі камітэт», грамадскі [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончы цэнтр «Вясна»]] і інш. праваабаронцы. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў імі прымаецца заява, у якой акрэсліваюцца мэта і асноўныя формы ажыццяўлення кампаніі. Так, мэтай кампаніі на прэзідэнціх выбарах 2010 г. названа «правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра нашы высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці»<ref>[http://www.belhelcom.org/?q=node/4416 Заява праваабаронцаў з нагоды пачатку кампаніі па маніторынгу выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110207190825/http://www.belhelcom.org/?q=node%2F4416 |date=7 лютага 2011 }}</ref>. == Перыяды правядзення == * Выбары ў Нацыянальны сход [[2008]] г. * Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў [[2010]] г. * [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Выбары Прэзідэнта 2010 г.]] == Дзейнасць == Удзельнікі кампаніі ажыццяўляюць доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, як правіла, накіроўваюцца ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання. Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваюцца ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія абраны для назірання. Яны вядуць назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў. Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраюцца для назірання па ўсіх абласцях краіны і г. Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 г., паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых. {{зноскі}} == У сеціве == * [http://belhelcom.org/?q=taxonomy/term/292 Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары прэзідэнта 2010 // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201403/http://belhelcom.org/?q=taxonomy%2Fterm%2F292 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://spring96.org/be/tags/993/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Навіны на тэму: выбары прэзідэнта — 2010 // Вясна.] * [http://vybary-2010.livejournal.com/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2010 // Livejournal.] * [http://twitter.com/vybary2010 Vybary 2010 // Twitter.] * [http://www.facebook.com/pages/Za-svabodnya-vybary-u-Belarusi-For-free-elections-in-Belarus/336343430954 За свабодныя выбары ў Беларусі | For free elections in Belarus // Facebook.] * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=user&show_user=15 Vybary 2010 // Рэгіянальны партал — Светлагорск.] [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] hm0hndtg85t1hjjn70espa5bkb68zgs 5150439 5150432 2026-06-04T08:12:11Z 5150439 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць сумнеўная, прынамсі незалежных крыніцы няма}} [[Файл:Zasvabodnyjavybarylogo.png||thumb|Лагатып.]] '''«Праваабаронцы за свабодныя выбары»''' — грамадская кампанія ў [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта. Арганізатарамі і ўдзельнікамі кампаніі з’яўляюцца грамадскае праваабарончае аб’яднанне «Беларускі Хельсінкскі камітэт», грамадскі [[праваабарончы цэнтр «Вясна»]] і інш. праваабаронцы. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў імі прымаецца заява, у якой акрэсліваюцца мэта і асноўныя формы ажыццяўлення кампаніі. Так, мэтай кампаніі на прэзідэнціх выбарах 2010 г. названа «правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра нашы высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці»<ref>[http://www.belhelcom.org/?q=node/4416 Заява праваабаронцаў з нагоды пачатку кампаніі па маніторынгу выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110207190825/http://www.belhelcom.org/?q=node%2F4416 |date=7 лютага 2011 }}</ref>. == Перыяды правядзення == * Выбары ў Нацыянальны сход [[2008]] г. * Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў [[2010]] г. * [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Выбары Прэзідэнта 2010 г.]] == Дзейнасць == Удзельнікі кампаніі ажыццяўляюць доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, як правіла, накіроўваюцца ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання. Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваюцца ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія абраны для назірання. Яны вядуць назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў. Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраюцца для назірання па ўсіх абласцях краіны і г. Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 г., паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://belhelcom.org/?q=taxonomy/term/292 Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары прэзідэнта 2010 // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201403/http://belhelcom.org/?q=taxonomy%2Fterm%2F292 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://spring96.org/be/tags/993/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Навіны на тэму: выбары прэзідэнта — 2010 // Вясна.] * [http://vybary-2010.livejournal.com/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2010 // Livejournal.] * [http://twitter.com/vybary2010 Vybary 2010 // Twitter.] * [http://www.facebook.com/pages/Za-svabodnya-vybary-u-Belarusi-For-free-elections-in-Belarus/336343430954 За свабодныя выбары ў Беларусі | For free elections in Belarus // Facebook.] * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=user&show_user=15 Vybary 2010 // Рэгіянальны партал — Светлагорск.] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] 23wtxp9ctt5iq9rkvem7qkecihmhy5b 0 70110 5150323 4244191 2026-06-03T21:20:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150323 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Доўгая}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Доўгая |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_deg= 52|lat_min= 31|lat_sec=51.91 |lon_deg= 25|lon_min=43|lon_sec=46.23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён =Івацэвіцкі |сельсавет =Святавольскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 43 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 225274 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''До́ўгая'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Doŭhaja}}, {{lang-ru|Долгая}}) — [[вёска]] ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Святавольскі сельсавет|Святавольскага сельсавета]]. Праз вёску праходзіць аўтадарога {{таблічка-by|Р|6}}. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 197 чалавек у 37 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/1236 Долгая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306013613/http://db.narb.by/search/1236 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў жніўні 1941 года гітлераўцамі было спалена 36 дамоў, забіта 9 чалавек<ref name="Бер"/>. == Славутасці == * [[Дуга Струвэ|Геадэзічная дуга Струвэ]]: пункт «Марынус», за 1,6 км на паўночны захад ад заходняй ускраіны вёскі  — {{ГККРБ 4|110Д000001}} {{зноскі}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Святавольскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Святавольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна]] jb38hhyzjdappt0sn0iu5bxi5kt3k3j 0 72423 5150509 4703243 2026-06-04T10:30:44Z Autumndancer 168015 5150509 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Марава}} {{Рака |Назва = Морава |Арыгінальная назва = cz/Morava/sk/Morava/de/March |Выява = Morava reka.JPG |Подпіс = Морава ля [[Бзенец|Бзенца]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 388 |Плошча басейна = 26658 |Басейн = Чорнае мора |Басейн рэк = |Расход вады = 120 |Месца вымярэння = |Выток = [[гара Краліцкі-Снежнік]], [[Крконашэ]], [[Чэхія]] |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = 1370,67 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 50|s_lat_min = 12|s_lat_sec = 18 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 16|s_lon_min = 50|s_lon_sec = 58 |Вусце = [[Дунай]] |Месцазнаходжанне вусця = ля [[Дзевін]]а, [[Славакія]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 48|m_lat_min = 10|m_lat_sec = 26 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 16|m_lon_min = 58|m_lon_sec = 33 |Ухіл ракі = |Краіна = Чэхія/Славакія/Аўстрыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Еўропа |Тып вываду для ПК = 22 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Morava River }} '''Мо́рава''' ({{lang2|cz|sk|Morava}}, {{lang-de|March}}) — рака ў Цэнтральнай [[Еўропа|Еўропе]], левы прыток [[Дунай|Дуная]]. Цячэ па тэрыторыі [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]], [[Славакія|Славакіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Даўжыня 353 км. Вадазбор 26 658 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 120 м³/с. Бярэ пачатак ва Усходніх [[Судэты|Судэтах]]. Суднаходства пачынаецца ў 130 км ад вусця (тэрыторыя Чэшскай Рэспублікі). Назва, відавочна, мае [[кельты|кельцкае]] паходжанне. Упершыню ўзгадваецца ў працы [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]] пад назвай ''Манус'' ({{lang-la|Manus}}). Ад наймення ракі паходзіць назва вобласці [[Маравія]]. Прыток (левы): [[Бістршыцы (прыток Маравы)|Бістршыцы]]. == Спасылкі == * [http://marekdostal.blog.idnes.cz/c/193386/Reka-Morava-od-pramene-k-soutoku.html Řeka Morava, od pramene k soutoku] * [http://www.kudyznudy.cz/Aktivity-a-akce/Aktivity/Morava-%E2%80%93-reka-nabizejici-pravou-vodackou-romantiku.aspx Morava — řeka nabízející pravou vodáckou romantiku] * [http://jt.wz.cz/reky/moravauvod.htm Kilometráž Moravy včetně Mlýnského náhonu — úvodní informace] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121011021029/http://jt.wz.cz/reky/moravauvod.htm |date=11 кастрычніка 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-22}} [[Катэгорыя:Рэкі Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Рэкі Славакіі]] [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] 8eag5ql8srqlo2fqkhu76m0ynj23hzw 0 72589 5150422 4812249 2026-06-04T07:46:31Z DenisBorum 139498 5150422 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Царства Цынь|Царствам Цынь|старажытнакітайскай дзяржавай VIII–III ст.ст. да н.э}} {{Гістарычная дзяржава |назва =Дзяржава Вялікая Цын |саманазва ={{Кітайская|大清國}} |статус =[[Імперыя]] |гімн =«[[Залаты кубак, гімн|Залаты кубак]]»<br /><div align="center">[[Файл:Gǒng Jīn'ōu.ogg|100px|noicon]]</div> |сцяг =Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg |герб = Seal of Qing dynasty.svg |апісанне_герба = Імператарская пячатка |карта =Empire of the Great Qing (orthographic projection).svg |апісанне =Імперыя Цын у [[1890]] — [[1912]] гадах |p1 =Імперыя Мін |flag_p1 = Flag of Ming Dynasty (fictitious).svg |p2 =Позняя Цзінь |утворана =[[1636]] |ліквідавана =[[1912]] |s1 =Кітайская Рэспубліка (Бэйянскі ўрад) |flag_s1 =Flag of China (1912–1928).svg |s2 =Манголія (1911—1924) |flag_s2 =Flag of Mongolia (1911-1921).svg |s3 =Тыбет (1912—1951) |flag_s3 =Flag of Tibet 1920-1925.svg |плошча =14,7 млн. км² (1790 год) |сталіца = [[Мукдэн]] ([[1636]] — [[1644]]) <br />[[Пекін]] ([[1644]] — [[1912]]) |мова =[[маньчжурская мова|маньчжурская]], [[мангольская мова|мангольская]], [[кітайская мова|кітайская]], [[тыбецкая мова|тыбецкая]] |насельніцтва =383 100 000 |форма_праўлення =[[Абсалютная манархія]] |дынастыя = [[Айсін Гёро]] |валюта = [[Ямб, злітак серабра|Сярэбраны лян]] ([[1636]] — [[1835]])<br /> [[Кітайскі юань]] ([[1835]] — [[1912]]) |рэлігія =[[Канфуцыянства]], [[Даасізм]], [[Будызм]] }} '''Дынастыя Цын''' ці '''Імперыя Цын''' ([[маньчжурская мова|па-маньчжурску]]: [[Файл:Daicing gurun.png|10px]], {{lang-zh|清朝}}) — шматнацыянальная імперыя, якая была створана [[маньчжуры|маньчжурамі]] і імі кіравалася. Згодна з традыцыйнай кітайскай гістарыяграфіяй — апошняя дынастыя манархічнага [[Кітай|Кітая]]. Была заснавана ў [[1616]] годзе маньчжурскім кланам [[Айсінь Гёро]] на тэрыторыі [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], сёння яна называецца [[Паўночна-Усходні Кітай|паўночна-ўсходнім Кітаем]]. Менш чым праз 30 гадоў пад яе ўладаю аказаўся ўвесь Кітай і частка [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Першапачаткова дынастыя называлася «Цзінь» (金 — золата), але пазней у [[1636]] годзе назва была зменена на «Цын» (清 — «чысты»). У першай палавіне [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]] цынскаму ўраду ўдалося наладзіць дастаткова эфектыўнае кіраванне краінай, адным з вынікаў гэтага было тое, што Кітай быў краінай з найвышэйшым паказчыкам павелічэння колькасці насельніцтва. Цынскі двор праводзіў [[Хайцын|палітыку самаізаляцыі]], што, нарэшце, прывяло да таго, што ў [[19 стагоддзе|XIX стагоддзі]] Кітай, які ўваходзіў у склад імперыі, быў сілаю адкрыты заходнім дзяржавам і ператварыўся ў паўкаланіяльную краіну. Пазней супрацоўніцтва з заходнімі дзяржавамі дапамагло дынастыі пазбегнуць паражэння ў часы [[паўстанне тайпінаў|паўстання тайпінаў]], праводзіць адносна паспяховую мадэрнізацыю краіны і такім чынам праіснаваць да пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]], аднак і стала чыннікам росту нацыяналістычных (антыманчжурскіх) настрояў. У выніку [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]], якая пачалася ў 1911 годзе, імператрыца [[Цысі]] [[12 лютага]] [[1912]] года адмовілася ад стальца ад імя свайго малалетняга сына [[Пу І]], імперыя Цын была ліквідавана. Кітай стаў рэспублікай, а краіны, якія ўваходзілі ў былую імперыю, атрымалі права на самавызначэнне. == Гісторыя == === Узнікненне маньчжурскай дзяржавы === У пачатку XVII ст. правадыр аселых [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]] [[Нурхацы]] (1559—1626), якія жылі ў Маньчжурыі, здолеў не толькі згуртаваць пад сваім пачаткам некалькі дзясяткаў разрозненых плямёнаў, але і закласці асновы палітычнай арганізацыі. Прэтэндуючы на сваяцтва з чжурчжэньскай дынастыяй [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]], Нурхацы абвясціў свой клан «Залатым родам» (Айсінь Гёро). Роду Нурхацы належала валоданне [[Маньчжурыя|Маньчжоу]], якое знаходзілася за паўночнай мяжой Кітая. У 1585—1589 гадах Нурхацы, падпарадкаваўшы плямёны [[Імперыя Мін|мінскага]] [[Вэй Цзяньчжоу|Вэя Цзяньчжоу]] (сваіх непасрэдных суседзяў), аб’яднаў іх з насельніцтвам Маньчжоу. Затым ён прыступіў да захопу зямель суседніх плямёнаў. За два дзесяцігоддзі маньчжуры здзейснілі каля 20 ваенных экспедыцый супраць суседзяў. Для ўмацавання свайго становішча Нурхацы распачаў паездку ў [[Пекін]], дзе быў прадстаўлены на аўдыенцыі імператару Ваньлі. У 1589 годзе Нурхацы абвясціў сябе ванам (вялікім князем), а ў 1596 — ванам дзяржавы Цзяньчжоу. Яго саюзнікі — усходнемангольскія князі — паднеслі яму у 1606 годзе тытул Кундулэн-хана. У 1616 годзе Нурхацы абвясціў аднаўленне чжурчжэньскай дзяржавы Цзінь (у гісторыі стала вядома як «[[Позняя Цзінь]]»), а сябе абвясціў яго [[хан]]ам. Сталіцай гэтай дзяржавы стаў горад [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзян]]. Дзякуючы дыпламатычнай і ваеннай актыўнасці Нурхацы, да 1619 года ў рамках новай дзяржавы было аб’яднана большасць чжурчжэньских плямёнаў. У 1621 годзе маньчжуры ўварваліся ў Ляадун і разбілі кітайскія войскі. Нурхацы аблажыў і ўзяў штурмам горад [[Шэньян]] (які атрымаў маньчжурскую назву «Мукдэн»), і горад [[Ляаян]]. Увесь гэты край апынуўся ў руках хана Нурхацы. Вырашыўшы трывала замацавацца на захопленай тэрыторыі, ён не стаў зганяць заваяванае насельніцтва ў Маньчжоу, пакінуўшы яго і сваё войска ў Ляадуне, а сталіцу з Сіньцзяна перанёс у 1625 годзе ў [[Шэньян|Мукдэн]]. Пасля смерці Нурхацы ў 1626 годзе яго ўспадкаваў сын [[Хунтайдзы|Абахай]] (вядомы таксама як Хунтайджы або Хуантайцзы). Працягваючы справу бацькі, Абахай падпарадкаваў чжурчжэньских правадыроў, якія яшчэ заставаліся незалежнымі. З 1629 па пачатак 40-х гадоў XVII стагоддзя Абахай здзейсніў каля дзесяці паходаў на суседнія плямёны. Пры гэтым ён працягваў будаваць дзяржаву: ў 1629 годзе была ўведзена кітайская экзаменацыйная сістэма для будучых чыноўнікаў і военачальнікаў, арганізаваны Сакратарыят, вядучы дзяржаўнае справаводства, а ў 1631 годзе — сістэма «шасці ведамстваў», аналагічная якой існавала ў той час у Кітаі. На шэраг пасад былі прызначаныя кітайскія чыноўнікі-перабежчыкі. Паход на Кітай у 1627 годзе пад кіраўніцтвам самога Абахая не даў адчувальных вынікаў. Паколькі [[Карэя]], як васал Кітая, усяляк падтрымлівала дынастыю Мін, маньчжуры ўварваліся ў гэтую краіну, пачаліся масавыя забойствы і рабаванні. Карэйскі ван быў вымушаны саступіць сіле, заключыць мір з Маньчжоу, выплаціць яму даніну і наладзіць гандаль з пераможцамі. У сувязі з умацаваннем кітайскай абароны, для заваявання паўночнага Кітая трэба было абысці рэгіён Ляасі (частка Ляанін на захад ад ракі [[Ляахэ]]), а гэта было магчыма толькі праз Паўднёвую Манголію. Абахай прыцягнуў на свой бок многіх мангольскіх кіраўнікоў і падтрымаў іх у барацьбе супраць Лігдан-хана — кіраўніка Чахара, які спрабаваў аднавіць імперыю Чынгіс-хана. У абмен на гэта Абахай абавязаў мангольскіх кіраўнікоў ўдзельнічаць у вайне супраць Кітая. Ужо ў 1629 годзе [[Кавалерыя|конніца]] Абахая абыйшла крэпасці Ляасі з захаду, прарвалася праз [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікую сцяну]] і апынулася перад сценамі Пекіна, дзе пачалася паніка. З багатай здабычай войскі Абахая сышлі дадому. Акрамя таго, пасля разгрому Чахара, Абахай заявіў, што ён завалодаў імператарскай пячаткай мангольскай дынастыі Юань, якая называлася «Пячатка Чынгіс-хана». У 1636 годзе Абахай даў дынастыі новае імя — «Цын», а падданых загадаў называць не «чжурчжэнямі», а «маньчжурамі». Новая дзяржава маньчжураў з гэтага часу стала называцца Цын (Вялікае Чыстае Дзяржава — Да Цын-го) — па найменні дынастыі. Да тытула «імператар» Абахай далучыў яго мангольскі аналаг «багдахан», бо ў склад маньчжурскай імперыі ўвайшла частка Паўднёвай Манголіі. Гадам свайго кіравання ён даў дэвіз «Чундэ». У 1637 годзе маньчжурская армія разграміла Карэю, якая была вымушаная скарыцца, стаць «даннікам» цынскай імперыі і разарваць адносіны з Кітаем. З гэтага часу маньчжурская конніца стала здзяйсняць рэгулярныя набегі на Кітай, рабуючы і вязучы ў палон, ператвараючы ў рабоў сотні тысяч кітайцаў. Усё гэта вымусіла мінскіх імператараў не проста сцягнуць войскі да Шаньхайгуаня, але і сканцэнтраваць тут ці ледзь не лепшую, найбуйнейшую і найбольш баяздольную з усіх сваіх армій на чале з [[У Саньгуй|У Саньгуем]]. === Заняпад імперыі Мін === [[Файл:Манж улс.jpg|міні]] Заняпад Мін стаў відавочным у сувязі з [[засуха]]мі, [[Неўраджай|неўраджаем]], [[Эканамічны крызіс|эканамічным крызісам]], [[карупцыя]]й і самаўпраўнасцю чыноўнікаў і вайной з маньчжурамі (1618—1644). Гэтыя катастрафічныя падзеі вымусілі сялян ўзяцца за зброю. У 1628 годзе ў правінцыі [[Шаньсі|Шэньсі]] разрозненыя паўразбойныя групы сталі ствараць паўстанцкія атрады і абіраць правадыроў. З гэтага моманту ў паўночна-ўсходнім Кітаі пачалася сялянская вайна, якая працягвалася 19 гадоў (1628—1647). У 1640-х гадах сялян больш не палохала аслабелая армія, якая пацярпела паразу за паразай. Рэгулярныя войскі трапілі ў абцугі паміж маньчжурскімі войскамі на поўначы і паўсталымі правінцыямі, у іх ўзмацнілася разлажэнне і [[дэзерцірства]]. Армія, пазбаўленая грошай і харчавання, пацярпела паражэнне ад правадыра паўстанцаў сялян [[Лі Цзычэн]]я. Сталіца была пакінутая практычна без барацьбы ([[аблога]] доўжылася ўсяго два дні). Здраднікі адкрылі вароты перад войскамі Лі, і тыя бесперашкодна змаглі ўвайсці ўнутр. У красавіку 1644 Пекін скарыўся паўсталым; апошні мінскі імператар Чунчжэнь скончыў жыццё [[самагубства]]м, павесіўшыся на дрэве ў імператарскім садзе. Гэтым скарысталіся маньчжуры. Маньчжурская армія пад кіраўніцтвам князя [[Даргонь|Даргоня]], злучыўшыся з войскамі У Саньгуя, разбіла паўстанцаў ля Шаньхайгуаня і ўслед за тым падышла да сталіцы. 4 чэрвеня 1644 года Лі Цзычэнь, пакінуўшы сталіцу, у замяшанні адступіў. Праз 2 дні маньчжуры разам з генералам У занялі горад і абвясцілі імператарам юнага Айсіньгёро Фуліня. Войскі паўстанцаў пацярпелі яшчэ адну параўзу ад маньчжурскага войска ў [[Сіянь|Сіяні]] і вымушаныя былі адступіцца па цячэнні ракі [[Ханьшуй]] аж да [[Ухань|Уханя]], потым уздоўж паўночнай мяжы правінцыі [[Цзянсу]]. Тут Лі Цзычэн памёр. === Маньчжурскае заваяванне Кітая === Ачагі супраціўлення Маньчжурыі, дзе яшчэ кіравалі нашчадкі мінскіх імператараў, у прыватнасці, царства [[Чжэн Чэнгун]] у [[Фуцзянь|Фуцзяні]] існавала яшчэ доўгі час. Нягледзячы на страту сталіцы і смерць імператара, мінскі Кітай ўсе яшчэ не быў пераможаны. [[Нанкін]], [[Фуцзянь]], [[Гуандун]], [[Шаньсі]] і [[Юньнань]] ўсё яшчэ заставаліся верныя звергнутай дынастыі. Аднак на трон прэтэндавала адразу некалькі князёў і іх сілы апынуліся раздробленымі. Адзін за адным гэтыя апошнія агмені супраціўлення падпадалі пад уладу Цын, і ў 1662 годзе разам з гібеллю Чжу Юлана, знікла апошняя надзея на [[Рэстаўрацыя (значэнні)|рэстаўрацыю]] Мін (хоць на [[Тайвань|Тайвані]] аж да 1682 года існавала дзяржава, якая ваявала з маньчжурамі пад сцягам імперыі Мін). === Перыяд праўлення Даагуана === ==== Армія і чынавенства ==== Аднак да пачатку XIX стагоддзя імперыя Цын ўсё больш і больш адчувала ціск з боку еўрапейскіх дзяржаў. Нацыянальныя ўнутрыпалітычныя праблемы імперыі асабліва моцна сталі выяўляцца, калі на імператарскі прастол узышоў Айсіньгёро Мяньнін. У пачатку яго кіравання выявілася вельмі моцная пагроза разлажэння «васьмісцягавых» маньчжураў і іх асіміляцыі кітайцамі. Маньчжуры, для якіх самым галоўным былі [[верхавая язда]], [[стральба з лука]] і веданне роднай мовы, сталі ўсё больш пераходзіць да чыста кітайскай шкалы грамадскіх каштоўнасцей — вывучэнню [[Вэньянь|вэньяня]], атрыманню класічнай [[Канфуцыянства|канфуцыянскай]] адукацыі, здачы экзаменаў на навуковую ступень, ператварэння ў шэньшы і цывільнай чыноўнай кар’еры. Першы час ўрад як мог змагаўся з гэтай небяспекай. Так, у 1822 годзе імператар адмовіў у грашовай субсідыі школе для маньчжураў, якія вывучалі кітайскую класіку, у 1833 годзе рэкамендаваў не навучаць «сцягавых» нічому іншаму, акрамя верхавой язды і стральбы з лука, у 1836 годзе абрынуў пакаранне на шэраг вышэйшых «сцягамі» камандзіраў за допуск падначаленага да іспытаў на навуковую ступень без папярэдніх выпрабаванняў па гэтых двух відах ваеннай падрыхтоўкі. Збядненне салдат і ніжэйшых [[афіцэр]]аў станавілася масавай з’явай, што рэзка знізіла баяздольнасць арміі. Пры гэтым яе колькасць і, адпаведна, ваенныя выдаткі, пастаянна раслі. Павялічваліся штат чынавенства і сродкі на яго ўтрыманне. Яшчэ хутчэй ўзрастала колькасць імператарскага двара. Выдаткі па змесце дзяржаўнага і ваенна-адміністрацыйнага апарата цяжкім грузам клаліся на казну. Сітуацыя ўскладнялася далейшым скарачэннем [[Падатак|падатковых]] паступленняў з землеўладальнікаў — драбнеючыя сялянскія гаспадаркі ўжо не маглі выплачваць зямельна-падушны падатак у яго ранейшых памерах. У выніку ўсё больш расла як агульная запазычанасць насельніцтва казне, так і штогадовая сума нядоімак. У пошуках выхаду ўрад ўводзіла новыя падаткі, брала пазыкі ў найбуйнейшых ліхвярскіх «перакладных кантор» і банкірскіх дамоў Шаньсі, павялічвала [[Стаўка падатку|стаўкі]] салянага падаткаабкладання. Нарастанне нядоімак і ўзмацненне сацыяльнай напружанасці прымусілі імператара Міньніна і Мучжану ў 1830 годзе выдаць указ аб прабачэнні старых нядоімак. ==== Унутрыпалітычнае «хваляванне» у імперыі пры Даогуане ==== У краіне працягвала павялічвацца маса беднякоў, валацугаў і жабракоў. Усё больш абяздоленых і незадаволеных ўступала ў шэрагі таемных таварыстваў. Паўстанні правінцый сталі звычайнай з’явай; падаўленыя ў адным раёне, яны ўспыхвалі ў іншым. У 1823 годзе адбылося паўстанне ў правінцыі Шаньдун, у 1830—1832 гг. — у правінцыі [[Гуандун]] і на востраве [[Хайнань]], у 1833 — у правінцыях [[Сычуань]] і [[Хубэй]], а ў 1835 — у [[Шаньсі]]. З 1836 годзе пачалася паласа паўстанняў у [[Хунань|Хунані]], у 1839 — у [[Гуйчжоу]]. Зноў ўскладнілася сітуацыя на Тайвані. Аграрныя хваляванні з-за незаконнага размеркавання зямель чыноўнікамі ў Цзяі выліліся ў 1830 годзе ў масавае выступленне, якое хутка ахапіла ўсю паўднёвую частку вострава. Яго ўзначалілі мясцовыя «[[Трыяда (арганізацыя)|Трыяды]]». Паўсталыя адціснулі мясцовыя войскі і [[Бюракратыя|бюракратыю]] ў паўночныя раёны, усталяваўшы ў паўднёвай частцы вострава антыманьчжурскую ўладу, якая пратрымалася тут больш за два гады. Для яе ліквідацыі з мацерыка былі дасланыя карныя часткі і ваенная эскадра. З вялікай цяжкасцю ім атрымалася ў 1833 годзе аднавіць маньчжурскае панаванне на Тайвані. Тым не менш з 1834 года новыя паўстанні хвалямі пракатваліся па ўсім востраве і былі падушаныя толькі да 1844 года. Далейшы наплыў кітайскіх перасяленцаў, падатковы гнет і чыноўнае самавольства выклікалі ў 30-х гадах XIX стагоддзя новыя паўстанні неханьскіх народнасцей у Паўднёва-Заходнім Кітаі. У пачатку 1832 года на поўдні Хунаня супраць цынскай ўлады паднялася народнасць [[яо]] на чале з Чжаа Цзіньлунам. Урад накіраваў туды карныя войскі пад камандаваннем Хай Лін’а (ваеннага губернатара Хунаня), але яны былі цалкам знішчаныя. Затым да паўстанцаў далучыліся яа паўночных раёнаў правінцыі Гуандун. Супраць іх былі кінутыя буйныя сілы на чале з Ло Сыцзюем (ваенным губернатарам правінцыі Хубэй). Яны доўга не маглі справіцца з яа, ўмацаванымі ў гарах. Толькі пасля цяжкіх баёў, выцесніўшы паўстанцаў на раўніну, цынскія войскі ўзялі штурмам іх крэпасць Янцюань і пакаралі смерцю кіраўніка абароны Чжаа Цзыньлуна. Новае паўстанне яа ўспыхнула на паўднёвым захадзе Хунань ў 1836 годзе. Кіраваў ім тайны саюз «[[Лунхуа]]» — адгалінаванне «[[Белы лотас|Белага лотаса]]», узначаліў яго Лань Чжэнцзун (Хункуан), які прыняў напярэдадні паўстання княскі тытул Вэй-вана. Рух пасля велізарных высілкаў быў задушаны, а яго кіраўнікі пакараныя. ==== Знешняя палітыка да 1830-х гадоў (канфлікт у Кашгарыі) ==== У пачатку XIX стагоддзя рэзка абвастрылася сацыяльна-палітычнае становішча ў [[Кашгарыя|Кашгарыі]]. Карыстаючыся адсутнасцю кантролю з боку намесніка Сіньцзяна, маньчжурскія і кітайскія чыноўнікі без сарамлівасці выкарыстоўвалі сваё службовае становішча для хуткага асабістага ўзбагачэння. Акрамя таго, насельніцтва неміласэрна абіралі кітайскія купцы, танна скупаючы мясцовыя прадукты і вырабы, але ўтрая даражэй сбываючы прывазныя, асабліва [[чай]]. Усё гэта адбывалася на фоне складаных узаемаадносін цынскай імперыі з суседнім какандскім ханствам. Какандскія ханы, даючы прытулак змагарам супраць маньчжурскіх заваёўнікаў, умела выкарыстоўвалі іх для ціску на Цынскі ўрад, і вялі ў гэтым краі складаную палітыку. Сыны Сарымсака Хаджа [[Джахангір]] і [[Юсуф-Хаджа]] — нашчадкі былых кіраўнікоў Кашгарыі — усталі на чале руху за аднаўленне незалежнасці краю. Улетку 1820 года Джахангір «бег» з [[Каканд]]а да кіргізаў, дзе сабраў конны атрад у некалькі соцень шабляў, і ўвосень прарваўся праз цынскія заслоны. Насельніцтва сустрэла Джыхангіра як вызваліцеля. На чале паўстанцаў ён рушыў на [[Кашгар]], але цынскія войскі не падпусцілі яго да горада. Яны ўчынілі над паўстанцамі крывавую расправу. Адступіўшы ў вярхоўі [[Нарын]]а, Джахангір стварыў новы атрад з какандцаў, горных [[Таджыкі|таджыкаў]] і [[Кіргізы|кіргізаў]]. У наступныя гады конніца Джахангіра неаднаразова атакавала цынскія пасты і каравулы на мяжы. Джахангір прыцягнуў на свой бок какандскага хана [[Мамед-Алі|Мамеда-Алі]], абяцаўшы яму ў выпадку поспеху Кашгар і палову здабычы. Улетку 1826 года Джахангір на чале пяці сотняў коннікаў зноў перайшоў мяжу, заклікаючы уйгураў на «святую вайну». Да сцен Кашгарыі ён падышоў ужо з вялізным войскам. Паўсталае насельніцтва адкрыла вароты горада. Імкнучыся аднавіць былую [[Тэакратыя|тэакратычную]] дзяржаву белагорскіх ходжаў, Джахангір пасля ўзяцця Кашгара абвясціў сябе Сеід-Султанам. У Кашгар са сваім войскам прыбыў Мамед-Алі, аднак у яго ўзніклі спрэчкі з Джахангірам, і ён з большай часткай войскі вярнуўся ў Каканд. Паўстанцы рушылі на іншыя гарады, і на дзесяць месяцаў Джахангір апынуўся кіраўніком большай частцы Кашгарыі. Паўсюдна паўстанцы забівалі цынскіх чыноўнікаў, афіцэраў і салдат, а таксама кітайскіх купцоў і ліхвяроў. Аднак новы [[султан]] так і не стаў сапраўдным народным правадыром. Ён пакінуў без змен саму сістэму [[Феадалізм|феадальнага прыгнёту]]. Дэкхане, рамеснікі і дробныя гандляры ўсё больш адыходзілі ад Джахангіра. У яго Султанаце абвастрылася рэлігійная варожасць паміж белагорскімі і чарнагорскімі муламі. Узмацнілася нацыянальная варожасць — паміж уйгурамі, з аднаго боку, і прышэльцамі з Сярэдняй Азіі, якія служылі ў войску Джахангіра — з другога. Новаму султану даводзілася ўсё больш і больш спадзявацца на сваё войска. У цынскім лагеры спачатку панавала разгубленасць, ваенныя няўдачы прывялі да хуткай змене аднаго за адным двух кіраўнікоў Кашгарыі. Нарэшце падаўленне паўстання было ўскладзена на новага намесніка Сіньцзяна — «сцягавага» мангола [[Чанлін]], скаардынаваць усе неабходныя экстраныя дзеянні. Джахангір як ваенны кіраўнік апынуўся не на вышыні. Калі ў кастрычніку 1826 года цынскі войскі прыйшлі на дапамогу асаджаным у гарнізонах Аксу і Уч-Турфана, наступіў пералом у ваенных дзеяннях у карысць урада. Бязлітаснымі карамі і ў той жа час адменай на год пазямельнага падатку уладам удалося раскалоць адзінства уйгураў і прыцягнуць на свой бок частка мясцовых феадалаў. Пасля паразы галоўных сіл Джахангір яго прыхільнікі здалі Кашгар. Заняўшы горад, карнікі наладзілі там масавую разню. У красавіку 1827 года яны ўзялі штурмам кашгарскую цытадэль і разбурылі мусульманскую частку горада. Да лета 1827 года асноўныя ачагі паўстання былі падушаныя, Джахангір бег за мяжу — пад абарону кіргізскіх старшын. У студзені 1828 года цынскім военачальнікам атрымалася прывабіць Джахангіра і яго паўтысячны атрад на сваю тэрыторыю, дзе ён быў разбіты. Джахангір быў схоплены, дастаўлены ў Пекін і ў 1828 годзе пакараны смерцю. Падаўленне уйгурскага паўстання 1826—1827 гадоў і наступная барацьба з Джахангірам абышліся цынскаму ўраду ў 10 мільёнаў лянаў. Гэта паўстанне ўзрушыла саму аснову цынскага панавання ў Кашгарыі, а зверствы карнікаў стваралі глебу для новага мусульманскага выступу. Усе надзеі цяпер ўскладаліся на [[Юсуф-Хаджа|Юсуфа-Хаджа]] — брата Джахангіра. На выступ яго ўзмоцнена падбіваў і хан Каканд. Восенню 1830 годзе Юсуф са сваім атрадам перайшоў мяжу і быў радасна сустрэты белагорцамі. Памятаючы пра ўрокі паўстання Джахангіра, Юсуф шчодра раздаваў абяцанні народу і пры яго падтрымцы ўступіў у Кашгар. Аднак у Яркендзе штурм цытадэлі скончыўся няўдачай, паўсталыя пацярпелі там буйную паразу, пасля чаго наступіў пералом і паўстанне пайшло на спад. Насельніцтва падтрымлівала паўстанне значна менш, чым у 1826—1827 гадах, рабаванні войскаў Юсуфа таксама аднавілі супраць Хаджы мірных жыхароў. Вельмі прахалодна сустрэла белогорскага хаджу чарнагорская секта. Цынскія ўлады ўмела выкарыстоўвалі рэлігійную варожасць двух ісламскіх сект. У кастрычніку 1830 года намеснік Чанлін пачаў наступ на паўстанцаў. У канцы 1830 года Юсуф-Хаджа з некалькімі тысячамі прыхільнікаў-белагорцамі і палоннымі адступіў да мяжы і сышоў на какандскую тэрыторыю. Падаўленне абышлося казне ў 8 мільёнаў лянаў. Заключыўшы з Какандам у 1832 годзе фактычнае гандлёвае пагадненне, Пекін разрадзіў абстаноўку на мяжы, але не ў самой Кашгарыі. ==== Наспяванне опіюмнага канфлікту ==== [[Файл:China divided 1901.jpg|міні|Сферы ўплыву вялікіх дзяржаў на Далёкім Усходзе . 1900 год]] Пад націскам Пекіна ўлады правінцыі Гуандун ў 1820 годзе запатрабавалі прыбраць замежныя [[Мак снатворны|опіумныя]] караблі з кітайскіх вод. Тады англійскія гандляры перабазаваліся на востраў [[Ліндзін]] ў заліве [[Чжуцзянкоў]] (у вусці ракі Чжуцзян), і адтуль наркотык расцякаўся ва ўнутраныя раёны. Па загадзе з Пекіна вартавыя караблі правінцыі Гуандун ўсталявалі кантроль над прылеглай да вострава Ліндзін [[акваторыя]]й. Але [[Кантрабанда|кантрабандысты]] сталі плаваць да загадзя ўмоўленых стаянак ля берага, дзе і перагружалі тавар на мясцовыя [[Джонка|джонкі]]. Цінскі ўрадавыя ціхаходныя ваенныя [[ветразнік]]і нічога не маглі зрабіць з хуткаходнымі і добра ўзброенымі [[кліпер]]амі англічан і амерыканцаў. Неўзабаве чыноўнікі і афіцэры патрульнай марской службы ператварылі барацьбу з опіумнай кантрабандай ў прыбытковы для сябе промысел. Таемна збіраючы з кантрабандыстаў і гандляроў зборы, хабары і адчэпныя, яны прапускалі «тавар» на бераг. Удзел патрульных судоў у опіумнай кантрабандзе стала настолькі відавочным, што Лю Кунь, прызначаны ў 1832 годзе намеснікам [[Лянгуан]]а (у гэты намесніцтва ўваходзілі правінцыі Гуандун і Гуансі), быў вымушаны скараціць іх лік. Тым не менш, у 1836 годзе патрульны флот быў адноўлены ў ранейшым складзе і працягнуў сваё садзейнічанне таемнай дастаўцы наркотыку ў імперыю Цын. Пагроза змяншэння запасаў [[Серабро|срэбра]], узмацненне карупцыі дзяржапарату, маральная і фізічная дэградацыя афіцэраў і салдат пад уздзеяннем наркотыку прымушалі ўрад рабіць больш жорсткімі антыопіумную палітыку. З 1822 па 1834 гады было выдадзена пяць законаў, якімі Мяньнін і Мучжана беспаспяхова спрабавалі спыніць рост [[імпарт]]у гэтага наркотыку і [[Курэнне|курэння]] опіума. Пастаянна абвяшчалася ва ўказах імператара і ўсталёўваліся законамі забарона на ўвоз і перапродаж опіуму. Аднак яны выкарыстоўваўся чыноўнікамі ўсіх рангаў ў якасці падставы для вымагання яшчэ большых хабароў у кітайскіх і замежных гандляроў. Фактычна, у краіне ўтварылася «[[пятая калона]]» з наркагандляроў і чыноўнікаў, якія нажываліся на хабарах за кантрабанду. Да канца 1830-х гадоў наркотык распаўсюджваўся фактычна па ўсёй краіне. Опіумныя «канторы» з’явіліся не толькі ў маленькіх павятовых і гандлёва-рамесных гарадах, але і ў буйных вёсках. Наркотык, трубкі і прылады для палення прадаваліся амаль адкрыта. Пасля правалу забароннай палітыкі ўрада, частка бюракратыі і шэньшы на чале з гуандунскім чыноўнікам Сюй Найцзі мелі намер любой цаной спыніць уцечку срэбра з Кітая, бачачы ў ёй галоўную небяспеку. Гэтая групоўка прапаноўвала легалізаваць опіумны гандаль, спаганяць з замежнага зелля увазную пошліну, але не плаціць срэбрам за сам наркотык, а абменьваць яго на гарбату, [[шоўк]] і іншыя кітайскія тавары. Ахвяруючы здароўем народа, яны мелі намер выратаваць казну і дзяржапарат, пазбегнуўшы пры гэтым канфлікту з Англіяй. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Цын||146}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Qing Dynasty|выгляд=міні}} * Compton’s Living Encyclopedia (1995—2008). «[http://academic.brooklyn.cuny.edu/core9/phalsall/texts/chinhist.html Chinese Cultural Studies: Concise Political History of China].» {{ref-en}} * [http://www-chaos.umd.edu/history/toc.html «History of China» from the University of Maryland web site]. {{ref-en}} * «[http://www.cosmopolis.ch/english/art/68/qing_art.htm Qing art of the reigns of the Kangxi, Yongzhen and Qianlong Emperors]{{Недаступная спасылка}}.» {{ref-en}} * Section on the Ming and Qing dynasties of «[http://afe.easia.columbia.edu/china/geog/population.htm#2b China’s Population: Readings and Maps] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719173803/http://afe.easia.columbia.edu/china/geog/population.htm#2b |date=19 ліпеня 2011 }}.» {{ref-en}} * «[http://drben.net/ChinaReport/Sources/History/Qing/Descendancy_Summary_Qing_Dynasty_1644-1911AD.html Short History & Time-Line of the Qing Dynasty].» {{ref-en}} * [http://www.history-of-china.com/qing-dynasty/kangxi-emperor.htm Kangxi Emperor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101227144758/http://www.history-of-china.com/qing-dynasty/kangxi-emperor.htm |date=27 снежня 2010 }} {{ref-en}} * [http://freespace.virgin.net/bob.ellerton/WMesney.htm Extensive notes on William Mesny, Qing general, author and plant collector, and his family tree] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080422212304/http://freespace.virgin.net/bob.ellerton/WMesney.htm |date=22 красавіка 2008 }} {{ref-en}} {{Імперыя Цын}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Імперыя Цын| ]] 4lw7v4uluwq75a5ital37iodclrrma0 0 80625 5150340 4847702 2026-06-03T23:49:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150340 wikitext text/x-wiki [[Выява:Dresden codex, page 2.jpg|thumb|right|200px|Дрэздэнскі кодэкс]] [[Выява:Dresden Codex p09.jpg|thumb|right|200px|Дрэздэнскі кодэкс c. 9]] {{main|Месаамерыканскія кодэксы}} '''Дрэздэнскі кодэкс''' — адна з чатырох рукапісных кніг [[мая]], якія дажылі да нашых дзён. У 1739 набыты ў невядомай асобы ў карыстанне Дрэздэнскай Каралеўскай Бібліятэкі. Прадстаўляе сабой рукапіс, датаваны 11-12 стст, які, як мяркуецца, у сваю чаргу з'яўляецца спісам больш ранняга тэксту.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11621/ |title = The Dresden Codex |website = [[World Digital Library]] |date = 1200-1250 |accessdate = 2013-08-21 |archive-date = 22 студзеня 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160122042334/https://www.wdl.org/en/item/11621/ |url-status = dead }}</ref> == Літаратура == * Ruggles, Clive L. N., ''Ancient Astronomy'', ABC-CLIO, 2005, ISBN 1-85109-477-6 * Aveni, Anthony F., ''Empires of Time'', Tauris Parke Paperbacks, 2000, ISBN 1-86064-602-6 * Sharer, Robert J. et al, ''The Ancient Maya'', Stanford University Press, 2006, ISBN 0-8047-4817-9 * Anzovin, Steven et al, ''Famous First Facts International Edition,'' H. W. Wilson Company (2000), ISBN 0-8242-0958-3 * Thompson, J. Eric, ''A Commentary on the Dresden Codex: A Maya Hieroglyphic Book'', Philadelphia: American Philosophical Society, 1972 == Гл. таксама == * [[Мадрыдскі кодэкс]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://archive.today/20121225103158/mesoamerica.narod.ru/codexdres.html Дрэздэнскі кодэкс. (фатаграфіі)] * {{cite web | author = Талах В.М. | url = http://bloknot.info/gfe/view.php?file=Textos/Maya/Talakh_Viktor_Introduction_to_hieroglyphic_script_of_the_Maya_manual_ukr_2010.pdf | title = Введение в иероглифическую письменность Майя (на украинском языке). | publisher = www.bloknot.info | datepublished = 2011-03-19 | accessdate = 2011-03-19 | description = учебник языка майя | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120829072232/http://bloknot.info/gfe/view.php?file=Textos%2FMaya%2FTalakh_Viktor_Introduction_to_hieroglyphic_script_of_the_Maya_manual_ukr_2010.pdf | archivedate = 29 жніўня 2012 | url-status = dead }} {{Мая}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мая]] [[Катэгорыя:Месаамерыканскія кодэксы]] [[Катэгорыя:Дрэздэн]] 5zv4y13avyk9oefz46buxpy6uzza93m 14 89559 5150274 1653687 2026-06-03T19:36:12Z JerzyKundrat 174 5150274 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] 4115jyzd71at34vzgfafm4v6hz191to 0 93358 5150221 4734938 2026-06-03T15:19:38Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дадаў, удакладніў, дадаў спасылкі 5150221 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Касцёл |Беларуская назва = Святой Троіцы |Арыгінальная назва = | Выява =ГлыбокаеТроіцкі касьцёл.JPG | Подпіс выявы =Глыбоцкі Троіцкі касцёл (2009) | Шырыня выявы = |Статус =Дзейнічае |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Глыбокае |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[барока]] |Аўтар праекта = [[Ю. Заро]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1764 |Заканчэнне будаўніцтва =1908 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons =Church of the Holy Trinity in Hlybokaye }} [[File:Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg|thumb|290пкс|Касцёл з вышыні птушынага палёту]] '''Касцёл Прасвятой Тройцы''' — [[Каталіцтва|каталіцкі]] храм у горадзе [[Глыбокае]], [[Беларусь]]. Знаходзіцца ў гістарычным цэнтры горада, на штучнай насыпной пляцоўцы. == Гісторыя == У 1640 годзе мсціслаўскі ваявода і дзісенскі стараста [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] склаў тэстамэнт, паводле якога перадаваў большую частку сваіх маёнткаў ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]. Ён загадаў манахам утрымліваць пры сваім касцёле ў мястэчку Глыбокае свецкага святара для адміністравання сакрамантаў для мясцовага насельніцтва<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. У справу ўмяшаўся віленскі біскуп [[Абрагам Война]], які лічыў няправільнай сітуацыю, у якой свецкі святар падпарадкоўваўся б кармелітам босым. Іосіф Корсак пастанавіў заснаваць у Глыбокім парафіяльны касцёл і плябанію. На гэтую патрэбу 3 чэрвеня 1642 года ён запісаў свой фальварак Дзмітраўшчына, а таксама абавязаўся пабудаваць касцёл на працягу паўтара года<ref>{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003871089/|загаловак=Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске, и изд. под ред. Созонова : Вып. 22|год=1891|месца=Витебскъ|старонкі=277-284}}</ref>. Няма інфармацыі пра тое, ці змог Іосіф Корсак пабудаваць парафіяльны касцёл - ён памёр у 1643 годзе. Паводле матэрыялаў візітацыі 1654 года, касцёл быў збудаваны "на новым корані" ў 1652 годзе. Ён быў драўляны, меў дзве вежы<ref name=":0" />. Касцёл быў знішчаны ў час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Маскоўскай дзяржавай]] і па стане на 1675 год не быў адбудаваны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski Jan, ks.|загаловак=Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=часопіс|месяц=3|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. Вядомыя на сённяшні дзень крыніцы не даюць адказу на пытанне пра тое, калі быў адбудаваны драўляны касцёл. Да 1764 года глыбоцкі пробашч кс. Антоні Яшчалт пачаў будаваць мураваны касцёл у стылі барока, скончыў у 1782 годзе кс. Міхал Федаровіч. Касцёл асвяціў 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі<ref name=":0" />. У 1902-1908 гадах касцёл быў пашыраны паводле праекта архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]] пры захаванні першачапачатковага стылю. Былі дабудаваныя два ярусы вежаў, два бакавыя нефы, трансепт і прэзбітэрый<ref name=":0" />. У глыбоцкім касцёле былі ахрышчаныя палітык [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]], мастак [[Язэп Драздовіч]], польскі пісьменнік [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуш Далэнга-Мастовіч]]. У 1898-1921 гадах арганістам у касцёле працаваў Вінцэнт Мядзёлка, бацька грамадскай дзяячкі [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлка]]. У 1924-1951 гадах пробашчам быў [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антоні Зянкевіч]], беларускі рэлігійны дзеяч. У савецкі час касцёл не зачыняўся. == Асаблівасці архітэктуры == Помнік архітэктуры позняга [[барока]]. Першапачаткова меў выгляд 1-[[неф]]авага 2-[[вежа]]вага храма з выцягнутай паўкруглай [[апсіда]]й. У выніку перабудовы да яго далучаны [[трансепт]], бакавыя [[неф]]ы і сакрысціі, што надало будынку аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю 3-нефавай крыжовай [[Базіліка|базілікі]]. Галоўны фасад насычаны архітэктурнай пластыкай: вязкамі вытанчаных [[пілястра]]ў, хвалістымі крапаванымі карнізамі, фігурнымі [[Арка|арачнымі]] праёмамі, высокім [[франтон]]ам з [[Валюта (архітэктура)|валютамі]] па баках і скульптурай «Укрыжаванне» ў арачным праёме. Фасад быў фланкіраваны 2 невысокімі вежамі, якія пры перабудове былі павялічаны на 2 ярусы і набылі, як і цэнтральны фігурны франтон, выцягнутыя вертыкальныя прапорцыі. Фігурным франтонам увенчана і [[алтар]]ная сцяна храма. Сцены раскрапаваны пілястрамі і [[карніз]]нымі паясамі, прарэзаны вялікімі арачнымі аконнымі праёмамі. == Інтэр’ер == [[File:ГлыбокаеТроіцкі касьцёл 1.JPG|thumb|злева|Інтэр'ер касцёла]] У [[інтэр'ер]]ы цэнтральны неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі на [[распалубка]]х, бакавыя — крыжовымі. Сцены крапаваны пілястрамі і карнізным поясам. Над нішамі бакавых нефаў невялікія арнаментальныя ўстаўкі ў вохрыста-аліўкавай гаме. Тры драўляныя разныя алтары выкананы ў стылі барока. Цэнтральны ў 1-м ярусе вырашаны [[Карынфскі ордар|карынфскай]] [[каланада]]й з дынамічна раскрапаваным [[антаблемент]]ам, скульптурнымі паліхромнымі постацямі святых апосталаў [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]] і іерархаў касцёла па баках. Другі ярус уяўляе сабой прамавугольны шчыт з абразом пачатку 18 ст. «[[Адзігітрыя|Маці Божая Адзігітрыя]]»; завершаны [[барэльеф]]най кампазіцыяй «Глорыя з анёламі». [[Фератрон]] «Маці Божая Замілаванне» і «Юзаф з дзіцем» (пачатак 18 ст.), абраз «Святая Сям'я» (1730-я гг.). Над [[нартэкс]]ам [[хоры]] з [[арган]]ам у стылі [[Неаготыка|неаготыкі]]. У касцёле знаходзіўся абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] (120 х 80 см, палатно, [[алей]]), які ўяўляў сабой паясную выяву Святога, змешчаную ў авале. Ніжэй знаходзіліся мітра і скрыжаваныя епіскапскі посах і [[пальма]]вая галінка. У верхняй частцы абраза, на [[воблака]]х, былі прадстаўлены выявы чатырох [[Пута|пуцці]]<ref>{{cite web|url = http://artmuseum.by/by/research/pavedamlenn%D1%96-naczyiyanalnaga-mastaczkaga-muzeya-respubl%D1%96k%D1%96-belarus,-vyipusk-7/vobraz-%D0%86asafata-kunczev%D1%96cha-%D1%9E-sakralnyim-mastacztve-belarus%D1%96|title = Вобраз Іасафата Кунцэвіча ў сакральным мастацтве Беларусі|date = 2010|publisher = [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]|language = be|archive-url = https://archive.today/20121206031738/http://artmuseum.by/by/research/pavedamlenn%D1%96-naczyiyanalnaga-mastaczkaga-muzeya-respubl%D1%96k%D1%96-belarus,-vyipusk-7/vobraz-%D0%86asafata-kunczev%D1%96cha-%D1%9E-sakralnyim-mastacztve-belarus%D1%96|archive-date = 6 снежня 2012|access-date = 04.07.2019}}</ref>. == Літаратура == * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн., 1985. — 478 с. * ''Кулагін А. М.'' З архітэктурнай спадчыны // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэд.: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мн., 1995. — С. 59—73. * ''Кулагін А. М.'' Каталіцкія храмы Беларусі / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — Мн., 2008. — 487 с. * ''Кулагін А. М.'' Каталіцкія храмы на Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — Мн., 2000. — 215 с. * ''Габрусь Т. В.'' Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001. — 287 с.: іл. —С. 255—256. ISBN 985-04-0499-X == Спасылкі == {{ГККРБ|212Г000366}} {{Commons|Category:Church of the Holy Trinity in Hlybokaye}} * {{Cite web | url = http://catholic.by/2/belarus/dioceses/vitebsk/101044.html | title = Глыбокае — парафія Найсвяцейшай Тройцы | publisher = [[Catholic.by]]| date = 11 кастрычніка 2016 | access-date = 12 студзеня 2017}} * [http://radzima.org/be/object/4787.html Radzima.org] {{Глыбоцкі дэканат}} [[Катэгорыя:Храмы Глыбокага]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Глыбокага ў стылі барока]] fs90c2b2fgtcj24xs892vrnom92yzjl 5150222 5150221 2026-06-03T15:29:46Z K.shytal 58227 дадаў фоты, і дробныя праўкі 5150222 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Касцёл | Беларуская назва = Святой Троіцы | Арыгінальная назва = | Выява = ГлыбокаеТроіцкі касьцёл.JPG | Подпіс выявы = Глыбоцкі Троіцкі касцёл (2009) | Шырыня выявы = | Статус = Дзейнічае | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Глыбокае | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = [[Каталіцтва]] | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[барока]] | Аўтар праекта = Антоні Філіповіч-Дубовік | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1764 | Заканчэнне будаўніцтва = 1908 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = Church of the Holy Trinity in Hlybokaye }} [[File:Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg|thumb|290пкс|Касцёл з вышыні птушынага палёту]] '''Касцёл Найсвяцейшай Тройцы''' — [[Каталіцтва|каталіцкі]] храм у горадзе [[Глыбокае]], [[Беларусь]]. Знаходзіцца ў гістарычным цэнтры горада, на штучнай насыпной пляцоўцы. == Гісторыя == У 1640 годзе мсціслаўскі ваявода і дзісенскі стараста [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] склаў тэстамэнт, паводле якога перадаваў большую частку сваіх маёнткаў ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]. Ён загадаў манахам утрымліваць пры сваім касцёле ў мястэчку Глыбокае свецкага святара для адміністравання сакрамантаў для мясцовага насельніцтва<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. У справу ўмяшаўся віленскі біскуп [[Абрагам Война]], які лічыў няправільнай сітуацыю, у якой свецкі святар падпарадкоўваўся б кармелітам босым. Іосіф Корсак пастанавіў заснаваць у Глыбокім парафіяльны касцёл і плябанію. На гэтую патрэбу 3 чэрвеня 1642 года ён запісаў свой фальварак Дзмітраўшчына, а таксама абавязаўся пабудаваць касцёл на працягу паўтара года<ref>{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003871089/|загаловак=Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске, и изд. под ред. Созонова : Вып. 22|год=1891|месца=Витебскъ|старонкі=277-284}}</ref>. Няма інфармацыі пра тое, ці змог Іосіф Корсак пабудаваць парафіяльны касцёл - ён памёр у 1643 годзе. Паводле матэрыялаў візітацыі 1654 года, касцёл быў збудаваны "на новым корані" ў 1652 годзе. Ён быў драўляны, меў дзве вежы<ref name=":0" />. Касцёл быў знішчаны ў час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Маскоўскай дзяржавай]] і па стане на 1675 год не быў адбудаваны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski Jan, ks.|загаловак=Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=часопіс|месяц=3|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (H. Vinča, 1903).jpg|міні|465x465пкс|Касцёл Святой Тройцы да перабудовы. Фота: Генрык Віньча, каля 1900 года.]] Вядомыя на сённяшні дзень крыніцы не даюць адказу на пытанне пра тое, калі быў адбудаваны драўляны касцёл. Да 1764 года глыбоцкі пробашч кс. Антоні Яшчалт пачаў будаваць мураваны касцёл у стылі барока, скончыў у 1782 годзе кс. Міхал Федаровіч. Касцёл асвяціў 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі<ref name=":0" />. У 1902-1908 гадах касцёл быў пашыраны паводле праекта архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]] пры захаванні першачапачатковага стылю. Былі дабудаваныя два ярусы вежаў, два бакавыя нефы, трансепт і прэзбітэрый<ref name=":0" />. У глыбоцкім касцёле былі ахрышчаныя палітык [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]], мастак [[Язэп Драздовіч]], польскі пісьменнік [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуш Далэнга-Мастовіч]]. У 1898-1921 гадах арганістам у касцёле працаваў Вінцэнт Мядзёлка, бацька грамадскай дзяячкі [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлка]]. У 1924-1951 гадах пробашчам быў [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антоні Зянкевіч]], беларускі рэлігійны дзеяч. У савецкі час касцёл не зачыняўся. == Асаблівасці архітэктуры == Помнік архітэктуры позняга [[барока]]. Першапачаткова меў выгляд 1-[[неф]]авага 2-[[вежа]]вага храма з выцягнутай паўкруглай [[апсіда]]й. У выніку перабудовы да яго далучаны [[трансепт]], бакавыя [[неф]]ы і сакрысціі, што надало будынку аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю 3-нефавай крыжовай [[Базіліка|базілікі]]. Галоўны фасад насычаны архітэктурнай пластыкай: вязкамі вытанчаных [[пілястра]]ў, хвалістымі крапаванымі карнізамі, фігурнымі [[Арка|арачнымі]] праёмамі, высокім [[франтон]]ам з [[Валюта (архітэктура)|валютамі]] па баках і скульптурай «Укрыжаванне» ў арачным праёме. Фасад быў фланкіраваны 2 невысокімі вежамі, якія пры перабудове былі павялічаны на 2 ярусы і набылі, як і цэнтральны фігурны франтон, выцягнутыя вертыкальныя прапорцыі. Фігурным франтонам увенчана і [[алтар]]ная сцяна храма. Сцены раскрапаваны пілястрамі і [[карніз]]нымі паясамі, прарэзаны вялікімі арачнымі аконнымі праёмамі. == Інтэр’ер == [[File:ГлыбокаеТроіцкі касьцёл 1.JPG|thumb|злева|Інтэр'ер касцёла]] У [[інтэр'ер]]ы цэнтральны неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі на [[распалубка]]х, бакавыя — крыжовымі. Сцены крапаваны пілястрамі і карнізным поясам. Над нішамі бакавых нефаў невялікія арнаментальныя ўстаўкі ў вохрыста-аліўкавай гаме. Тры драўляныя разныя алтары выкананы ў стылі барока. Цэнтральны ў 1-м ярусе вырашаны [[Карынфскі ордар|карынфскай]] [[каланада]]й з дынамічна раскрапаваным [[антаблемент]]ам, скульптурнымі паліхромнымі постацямі святых апосталаў [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]] і іерархаў касцёла па баках. Другі ярус уяўляе сабой прамавугольны шчыт з абразом пачатку 18 ст. «[[Адзігітрыя|Маці Божая Адзігітрыя]]»; завершаны [[барэльеф]]най кампазіцыяй «Глорыя з анёламі». [[Фератрон]] «Маці Божая Замілаванне» і «Юзаф з дзіцем» (пачатак 18 ст.), абраз «Святая Сям'я» (1730-я гг.). Над [[нартэкс]]ам [[хоры]] з [[арган]]ам у стылі [[Неаготыка|неаготыкі]]. [[Файл:Hłybokaje, Fara. Глыбокае, Фара (J. Hopen, 1930-39).jpg|міні|461x461пкс|Інтэр'ер капліцы Маці Божай Глыбоцкай. 1930-я гады.]] У капліцы справа ад галоўнага алтара знаходзіцца абраз Маці Божай Падхорнай Глыбоцкай, які лічыцца цудадзейным. У касцёле знаходзіўся абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] (120 х 80 см, палатно, [[алей]]), які ўяўляў сабой паясную выяву Святога, змешчаную ў авале. Ніжэй знаходзіліся мітра і скрыжаваныя епіскапскі посах і [[пальма]]вая галінка. У верхняй частцы абраза, на [[воблака]]х, былі прадстаўлены выявы чатырох [[Пута|пуцці]]<ref>{{cite web|url = http://artmuseum.by/by/research/pavedamlenn%D1%96-naczyiyanalnaga-mastaczkaga-muzeya-respubl%D1%96k%D1%96-belarus,-vyipusk-7/vobraz-%D0%86asafata-kunczev%D1%96cha-%D1%9E-sakralnyim-mastacztve-belarus%D1%96|title = Вобраз Іасафата Кунцэвіча ў сакральным мастацтве Беларусі|date = 2010|publisher = [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]|language = be|archive-url = https://archive.today/20121206031738/http://artmuseum.by/by/research/pavedamlenn%D1%96-naczyiyanalnaga-mastaczkaga-muzeya-respubl%D1%96k%D1%96-belarus,-vyipusk-7/vobraz-%D0%86asafata-kunczev%D1%96cha-%D1%9E-sakralnyim-mastacztve-belarus%D1%96|archive-date = 6 снежня 2012|access-date = 04.07.2019}}</ref>. == Літаратура == * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн., 1985. — 478 с. * ''Кулагін А. М.'' З архітэктурнай спадчыны // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэд.: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мн., 1995. — С. 59—73. * ''Кулагін А. М.'' Каталіцкія храмы Беларусі / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — Мн., 2008. — 487 с. * ''Кулагін А. М.'' Каталіцкія храмы на Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — Мн., 2000. — 215 с. * ''Габрусь Т. В.'' Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001. — 287 с.: іл. —С. 255—256. ISBN 985-04-0499-X == Спасылкі == {{ГККРБ|212Г000366}} {{Commons|Category:Church of the Holy Trinity in Hlybokaye}} * {{Cite web | url = http://catholic.by/2/belarus/dioceses/vitebsk/101044.html | title = Глыбокае — парафія Найсвяцейшай Тройцы | publisher = [[Catholic.by]]| date = 11 кастрычніка 2016 | access-date = 12 студзеня 2017}} * [http://radzima.org/be/object/4787.html Radzima.org] {{Глыбоцкі дэканат}} [[Катэгорыя:Храмы Глыбокага]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Глыбокага ў стылі барока]] j0d23eppd0d014wm3g5jtkc1vijkhnr 5150235 5150222 2026-06-03T16:47:56Z JerzyKundrat 174 5150235 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Касцёл | Беларуская назва = Святой Троіцы | Арыгінальная назва = | Выява = ГлыбокаеТроіцкі касьцёл.JPG | Подпіс выявы = Глыбоцкі Троіцкі касцёл (2009) | Шырыня выявы = | Статус = Дзейнічае | Краіна = Беларусь | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Глыбокае | Канфесія = [[Каталіцтва]] | Архітэктурны стыль = [[барока]] | Аўтар праекта = Антоні Філіповіч-Дубовік | Пачатак будаўніцтва = 1764 | Заканчэнне будаўніцтва = 1908 }} '''Касцёл Найсвяцейшай Тройцы''' — [[Каталіцтва|каталіцкі]] храм у горадзе [[Глыбокае]], [[Беларусь]]. Знаходзіцца ў гістарычным цэнтры горада, на штучнай насыпной пляцоўцы. == Гісторыя == У 1640 годзе мсціслаўскі ваявода і дзісенскі стараста [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] склаў тэстамэнт, паводле якога перадаваў большую частку сваіх маёнткаў ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]. Ён загадаў манахам утрымліваць пры сваім касцёле ў мястэчку Глыбокае свецкага святара для адміністравання сакрамантаў для мясцовага насельніцтва<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. У справу ўмяшаўся віленскі біскуп [[Абрагам Война]], які лічыў няправільнай сітуацыю, у якой свецкі святар падпарадкоўваўся б кармелітам босым. Іосіф Корсак пастанавіў заснаваць у Глыбокім парафіяльны касцёл і плябанію. На гэтую патрэбу 3 чэрвеня 1642 года ён запісаў свой фальварак Дзмітраўшчына, а таксама абавязаўся пабудаваць касцёл на працягу паўтара года<ref>{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003871089/|загаловак=Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящихся в Центральном архиве в Витебске, и изд. под ред. Созонова : Вып. 22|год=1891|месца=Витебскъ|старонкі=277-284}}</ref>. Няма інфармацыі пра тое, ці змог Іосіф Корсак пабудаваць парафіяльны касцёл - ён памёр у 1643 годзе. Паводле матэрыялаў візітацыі 1654 года, касцёл быў збудаваны "на новым корані" ў 1652 годзе. Ён быў драўляны, меў дзве вежы<ref name=":0" />. Касцёл быў знішчаны ў час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны з Маскоўскай дзяржавай]] і па стане на 1675 год не быў адбудаваны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski Jan, ks.|загаловак=Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=часопіс|месяц=3|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (H. Vinča, 1903).jpg|міні|злева|Касцёл Святой Тройцы да перабудовы. Фота: Генрык Віньча, каля 1900 года.]] Вядомыя на сённяшні дзень крыніцы не даюць адказу на пытанне пра тое, калі быў адбудаваны драўляны касцёл. Да 1764 года глыбоцкі пробашч кс. Антоні Яшчалт пачаў будаваць мураваны касцёл у стылі барока, скончыў у 1782 годзе кс. Міхал Федаровіч. Касцёл асвяціў 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі<ref name=":0" />. У 1902-1908 гадах касцёл быў пашыраны паводле праекта архітэктара [[Антоні Філіповіч-Дубовік|Антонія Філіповіча-Дубовіка]] пры захаванні першачапачатковага стылю. Былі дабудаваныя два ярусы вежаў, два бакавыя нефы, трансепт і прэзбітэрый<ref name=":0" />. У глыбоцкім касцёле былі ахрышчаныя палітык [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]], мастак [[Язэп Драздовіч]], польскі пісьменнік [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуш Далэнга-Мастовіч]]. У 1898-1921 гадах арганістам у касцёле працаваў Вінцэнт Мядзёлка, бацька грамадскай дзяячкі [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлка]]. У 1924-1951 гадах пробашчам быў [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антоні Зянкевіч]], беларускі рэлігійны дзеяч. У савецкі час касцёл не зачыняўся. == Асаблівасці архітэктуры == [[File:Траецкі касцёл, Глыбокае.jpg|thumb|290пкс|Касцёл з вышыні птушынага палёту.]] Помнік архітэктуры позняга [[барока]]. Першапачаткова меў выгляд 1-[[неф]]авага 2-[[вежа]]вага храма з выцягнутай паўкруглай [[апсіда]]й. У выніку перабудовы да яго далучаны [[трансепт]], бакавыя [[неф]]ы і сакрысціі, што надало будынку аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю 3-нефавай крыжовай [[Базіліка|базілікі]]. Галоўны фасад насычаны архітэктурнай пластыкай: вязкамі вытанчаных [[пілястра]]ў, хвалістымі крапаванымі карнізамі, фігурнымі [[Арка|арачнымі]] праёмамі, высокім [[франтон]]ам з [[Валюта (архітэктура)|валютамі]] па баках і скульптурай «Укрыжаванне» ў арачным праёме. Фасад быў фланкіраваны 2 невысокімі вежамі, якія пры перабудове былі павялічаны на 2 ярусы і набылі, як і цэнтральны фігурны франтон, выцягнутыя вертыкальныя прапорцыі. Фігурным франтонам увенчана і [[алтар]]ная сцяна храма. Сцены раскрапаваны пілястрамі і [[карніз]]нымі паясамі, прарэзаны вялікімі арачнымі аконнымі праёмамі. == Інтэр’ер == [[File:ГлыбокаеТроіцкі касьцёл 1.JPG|thumb|Інтэр'ер касцёла.]] У [[інтэр'ер]]ы цэнтральны неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі на [[распалубка]]х, бакавыя — крыжовымі. Сцены крапаваны пілястрамі і карнізным поясам. Над нішамі бакавых нефаў невялікія арнаментальныя ўстаўкі ў вохрыста-аліўкавай гаме. Тры драўляныя разныя алтары выкананы ў стылі барока. Цэнтральны ў 1-м ярусе вырашаны [[Карынфскі ордар|карынфскай]] [[каланада]]й з дынамічна раскрапаваным [[антаблемент]]ам, скульптурнымі паліхромнымі постацямі святых апосталаў [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]] і іерархаў касцёла па баках. Другі ярус уяўляе сабой прамавугольны шчыт з абразом пачатку 18 ст. «[[Адзігітрыя|Маці Божая Адзігітрыя]]»; завершаны [[барэльеф]]най кампазіцыяй «Глорыя з анёламі». [[Фератрон]] «Маці Божая Замілаванне» і «Юзаф з дзіцем» (пачатак 18 ст.), абраз «Святая Сям'я» (1730-я гг.). Над [[нартэкс]]ам [[хоры]] з [[арган]]ам у стылі [[Неаготыка|неаготыкі]]. [[Файл:Hłybokaje, Fara. Глыбокае, Фара (J. Hopen, 1930-39).jpg|міні|Інтэр'ер капліцы Маці Божай Глыбоцкай. 1930-я гады.]] У капліцы справа ад галоўнага алтара знаходзіцца абраз Маці Божай Падхорнай Глыбоцкай, які лічыцца цудадзейным. У касцёле знаходзіўся абраз [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] (120 х 80 см, палатно, [[алей]]), які ўяўляў сабой паясную выяву Святога, змешчаную ў авале. Ніжэй знаходзіліся мітра і скрыжаваныя епіскапскі посах і [[пальма]]вая галінка. У верхняй частцы абраза, на [[воблака]]х, былі прадстаўлены выявы чатырох [[Пута|пуцці]]<ref>{{cite web|url = http://artmuseum.by/by/research/pavedamlenn%D1%96-naczyiyanalnaga-mastaczkaga-muzeya-respubl%D1%96k%D1%96-belarus,-vyipusk-7/vobraz-%D0%86asafata-kunczev%D1%96cha-%D1%9E-sakralnyim-mastacztve-belarus%D1%96|title = Вобраз Іасафата Кунцэвіча ў сакральным мастацтве Беларусі|date = 2010|publisher = [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]|language = be|archive-url = https://archive.today/20121206031738/http://artmuseum.by/by/research/pavedamlenn%D1%96-naczyiyanalnaga-mastaczkaga-muzeya-respubl%D1%96k%D1%96-belarus,-vyipusk-7/vobraz-%D0%86asafata-kunczev%D1%96cha-%D1%9E-sakralnyim-mastacztve-belarus%D1%96|archive-date = 6 снежня 2012|access-date = 04.07.2019}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн., 1985. — 478 с. * ''Кулагін А. М.'' З архітэктурнай спадчыны // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна / рэд.: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мн., 1995. — С. 59—73. * ''Кулагін А. М.'' Каталіцкія храмы Беларусі / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — Мн., 2008. — 487 с. * ''Кулагін А. М.'' Каталіцкія храмы на Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — Мн., 2000. — 215 с. * ''Габрусь Т. В.'' Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001. — 287 с.: іл. —С. 255—256. ISBN 985-04-0499-X == Спасылкі == {{ГККРБ|212Г000366}} * {{Cite web | url = http://catholic.by/2/belarus/dioceses/vitebsk/101044.html | title = Глыбокае — парафія Найсвяцейшай Тройцы | publisher = [[Catholic.by]]| date = 11 кастрычніка 2016 | access-date = 12 студзеня 2017}} * {{radzima|4787}} {{Глыбоцкі дэканат}} [[Катэгорыя:Храмы Глыбокага]] [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Глыбокага ў стылі барока]] aw5f3wmdf7mhvvvww47ojhzv6zejgfk 0 93724 5150549 5043488 2026-06-04T11:22:25Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5150549 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэпардзьё}} {{Кінематаграфіст | Імя = Жэрар Дэпардзьё | Арыгінал імя = Gérard Depardieu | Фота = Gérard Depardieu 2001.jpg | Шырыня = 230px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Gérard Xavier Marcel Depardieu | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = акцёр | Грамадзянства = {{FRA}}<br/>{{RUS}} | Гады актыўнасці = 1967 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = «[[Залаты глобус]]» (1991)<br />«[[Сезар]]» (1981 і 1991) {{{!}} {{!}}{{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Кавалер ордэна За заслугі, Францыя}} {{!}}} | imdb_id = 0000367 | Сайт = }} '''Жэрар Ксаўе Марсель Дэпардзьё'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча '''Жэрар Ксаўе Дэпардзьё''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.6, Мн., 1998, С.354.</ref> ({{lang-fr|Gérard Xavier Marcel Depardieu}}; <small>[[МФА]]</small> {{Audio|Fr-Gerard Depardieu.ogg|[ʒeʁaʁ dəpaʁdjø]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі акцёр, лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]» у намінацыі «Найлепшы акцёр» у фільме «[[Від на жыхарства (фільм, 1990)|Від на жыхарства]]» (1990) і двухразовы лаўрэат прэміі «[[Сезар]]» у намінацыі «[[Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру|Найлепшы акцёр]]» у фільмах «Апошняе метро» (1980) і «Сірано дэ Бержэрак» ([[1990]]), намінант на прэмію «[[Оскар]]» у намінацыі «Найлепшы акцёр» у фільме «Сірано дэ Бержэрак» ([[1990]]), кавалер ордэна Ганаровага легіёна і ордэна «За заслугі», рэстаратар, вінароб. Лічыцца адным з «найпапулярных і найлюбімых акцёраў не толькі ў Францыі, але і далёка за яе межамі». Жонка — [[Элізабет Дэпардзьё]]. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1974|[[Ставіскі (фільм)|Ставіскі]]|Stavisky…|вынаходнік}} {{УФільме|1974|[[Вальсоўшчыкі]]|Les Valseuses|Жан-Клод}} {{УФільме|1974|[[Венсан, Франсуа, Поль і іншыя]]|Vincent Francois Paul Et Les Autres|Жан Лавалье}} {{УФільме|1976|[[Барока (фільм)|Барока]]|Barocco|Самсон / наёмны забойца}} {{УФільме|1976|[[Дваццатае стагоддзе (фільм, 1976)|Дваццатае стагоддзе]]|Novecento|Ольма Далька}} {{УФільме|1978|[[Падрыхтуйце вашы насоўкі]]|Préparez vos mouchoirs|Рауль}} {{УФільме|1980|[[Апошняе метро]]|Le Dernier Métro|Бернар Гранжэ}} {{УФільме|1976|[[Лулу (фільм, 1980, Францыя)|Лулу]]|Loulou|Лулу}} {{УФільме|1981|[[Суседка (фільм, 1981)|Суседка]]|La Femme d'à côté|Бернар Кудрэ}} {{УФільме|1985|[[Паліцыя (фільм, 1985)|Паліцыя]]|Mangin|Луі Венсан Манжэн}} {{УФільме|1986|[[Жан дэ Фларэт]]|Jean de Florette|Жан дэ Фларэт}} {{УФільме|1986|[[Уцекачы (фільм, 1986)|Уцекачы]]|Les Fugitifs|Жан Люка}} {{УФільме|1987|[[Пад сонцам Сатаны]]|Sous le soleil de Satan|абат Данісан}} {{УФільме|1989|[[Занадта прыгожая для цябе]]|Trop Belle Pour Toi|Бернар}} {{УФільме|1990|[[Від на жыхарства (фільм, 1990)|Від на жыхарства]]|Green Card|Жорж}} {{УФільме|2003|[[Змоўкні!]]|Tais-toi!|Квенцін}} {{УФільме|2004|[[Набярэжная Арфеўр, 36]]|36 Quai des Orfèvres|Дэні Клейн}} {{УФільме|2007|[[Мішу з д'Абера]]|Michou d'Auber|Жорж Дзюваль}} {{УФільме|2008|[[Астэрыкс на Алімпійскіх гульнях]]|Astérix aux Jeux Olympiques|Абелікс}} {{УФільме|2012|[[Астэрыкс і Абелікс: На службе яе вялікасці]]|Astérix & Obélix: Au service de Sa Majesté|Абелікс}} {{УФільме|2021|[[Таямніца Сен-Трапэ]]|Mystère à Saint-Tropez|прэфект Марыс Лефранк}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Gérard Depardieu}} * {{imdb name|id=0000367|name=Жэрар Дэпардзьё}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру}} {{DEFAULTSORT:Дэпардзьё Жэрар}} [[Катэгорыя:Рэстаратары Францыі]] [[Катэгорыя:Вінаробы Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Рыцары Нацыянальнага Ордэна Квебека]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Канскага кінафестывалю]] 23ny5r5obptr5ho8mf8xf92z77gcw9t 0 94147 5150344 5121999 2026-06-04T00:28:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150344 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дуброва}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дуброва |арыгінальная назва = |назва ў родным склоне= |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51.7843151092529|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 28.2136416435242|lon_min = |lon_sec = |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Лельчыцкі |сельсавет2= Дуброўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне = 18 снежня 1551 года |згадванне ref = |магдэбургскае права= |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 896 |год перапісу = 1999 |шчыльнасць = |колькасць двароў= |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +375 2356 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Дубро́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubrova}}, {{lang-ru|Дуброва}}) — [[аграгарадок]] у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Дуброўскага сельсавета]]. У складзе камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Новая ніва». == Геаграфія == Аўтадарогамі злучана з [[Лельчыцы|Лельчыцамі]] і [[Тураў|Туравам]]. Знаходзіцца за 8 км на захад ад Лельчыц, за 215 км ад [[Гомель|Гомеля]], 75 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск (станцыя)|Ельск]]. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з [[1551]] года як дзяржаўнае сяло ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З [[1793]] года — у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сяло знаходзілася ў [[Лельчыцкая воласць|Лельчыцкай воласці]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У ліпені-жніўні [[1943]] года нямецка-фашысцкія захопнікі спалілі ўсю вёску (210 двароў) і забілі 19 жыхароў<ref>[http://db.narb.by/search/1326 Дубрава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306080903/http://db.narb.by/search/1326 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><ref>НАРБ. Ф. 1450. Воп.2. Спр. 8. Л. 94; НАРБ. Ф. 4п. Воп.33а. Спр. 229. Л. 56-63.</ref>. 3 [[23 снежня]] [[1959]] года цэнтр сельсавета. === Гістарычная хроніка === * [[18 снежня]] [[1551]], снежня 18: «У селе Дубровой в дому ч[о]л[о]в[е]ка тамошнего Конона» падданыя віленскага біскупа ўбарцкія мужыкі забілі былога службоўца Убарцкай вол. Фёдара Адзінцэвіча. * [[1763]], студзеня 3: Дуброва («Dubrowa»), с. сталовага маён. Убарць Мазырскага павета Вілен. біскупства. 48 дымоў, 153 жых. муж. полу (імянны спіс). Сяляне мелі 70 валоў, 26 коней. Паводле інв. маён., даніна з с. склала 165 вядзерцаў мёду, 48 вязанак грыбоў, па 24 асьміны жыта, ячменю і грэчкі, па 24 вядзерцы пшаніцы і гароху, 48 асьмін аўса, 96 квартаў проса, па 48 квартаў маку, канапель і рыбы, 48 вазоў сена, 280 вазоў дроў і 339 пол. злотых чыншу. Царква. * [[1775]], кастрычнік: 43 дымы. * [[1777]], студзеня 27: «Дуброва, вялікая і малая», в. парафіі Картыніцкай царквы Тураўскай дыяцэзіі Убарцкага дэканата. 45 хат. * [[1787]], лютага 15: «Дуброва, вялікая і малая», в. Уніяцкая капліца Уваскрэсення Гасподняга старасвецкай пабудовы. * [[1789]]: 53 дымы (50 грунтавых і 3 [[халупнікі]]), 322 жых. (ад 1 да 16 гадоў — 80 муж. і 69 жан., ад 16 да 30 — 53 муж. і 53 жан., ад 30 да 45 — 15 муж. і 11 жан., ад 45 да 60 — 14 муж. і 16 жан., старэйшых за 60 гадоў — 4 муж. і 7 жан.). * [[1795]], лютага 16: Прапісная в. казённага маён. Убарць Мазырскага павета Расійскай імперыі. * [[1800]]: Дуброва, в. маён. Убарць, падараваная графу Якаву Сіверсу з уладанняў Вілен. біскупства. 50 дв., 340 жых. (175 муж. і 165 жан.). Рудня. * [[1808]]: Маён., які ў выніку падзелу маён. Убарць на часткі купіў пам. Кушалёў. * [[1847]], лістапада 3: В. і маён. пам. [Марыі (?)] Вішнеўскай, жонкі Кушалёва. * [[1849]], студзеня 1: 29 дв. * [[1866]]: 30 дв. Царква. Панскі дв. за 2 вярсты на З ад с. Дуброва. * [[1859]]: «Dąbrowa», маён. пам. Рафаіла Рыбнікава. Перабудова капліцы ў царкву Архістратыга Міхаіла на сродкі пам.<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 859. Воп. 1. А. з. 3. (Гл. таксама справу наконт асвячэння Дуброўскай Міхайлаўскай царквы пасля рамонту: НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. А. з. 29602.)</ref> * [[1862]]: Паводле ўстаўной граматы маён., кожны цяглы сялян. дв. в. быў надзелены зямлёю ў памеры 15 дзес. на выкуп. * [[1866]]: 64 дв., 327 жых. (165 муж. і 162 жан.). Царква. * [[1867]]: 252 праваслаўных; 3 каталікі, 1 дв. 7 вёрст ад Лельчыцкай царквы і 99 вёрст ад Петрыкаўскага касцёла. * [[1870]], студзеня 1: В. Дуброўскага т-ва і маён. Лельчыцкай вол. пам. Рыбнікава. Паводле рэвізіі, 88 сялян-уласнікаў. 8 вёрст ад вал. праўлення. Прыход Сіманіцкай царквы. * [[1875]]: Дуброва-Сіманічы, маён. малалетніх нашчадкаў Рафаіла Рыбнікава. Зямлі: 847 дзес. прыдатнай, 5092 дзес. лесу і 16000 дзес. непрыдатнай. * [[1876]]: Дуброва, маён. Землеўласн. па спадчыне Аляксандр, Валяр’ян, Іван, Яўген, Рафаіл, Любоў і Ганна Рыбнікавы. Гас. займалася апякунка, а маён. знаходзіўся пад наглядам дваранскай апекі. * [[1879]]: Прыход Лельчыцкай царквы. Прыпісная Міхайлаўская царква. * [[1886]]: С. Лельчыцкай вол. 40 дв., 243 жых. Прыпісная царква ў імя Архістратыга Міхаіла. 318 прыхаджан (160 муж. і 158 жан.). * [[1889]]: «Дуброва», в. 8 вёрст ад мяст. Лельчыцы. Дуброва, маён. Аляксандра, Валяр’яна, Рафаіла, Любові і Ганны Рыбнікавых. * [[1897]]: В. Дуброўскага т-ва Лельчыцкай вол. Царква, збожжазапасны магазін. Ветраны млын. Шавец. Піцейная ўстанова. 90 дв., 581 жых. (282 муж. і 299 жан.). Паводле Яўр. энцыкл., 781 жых., з іх 72 яўрэі. Дуброва, улад. сядзіба пам. Рыбнікава, пры сажалцы. 3 дв., 9 жых. (5 муж. і 4 жан.). * [[1898]]: Паблізу смалярны ці дзягцярны завод Валяр’яна Рыбнікава, ветраны млын Самойлы Ляхаўца. * [[1899]]: 56 дв. сялян, 446 прыхаджан (224 муж. і 222 жан.). * [[1905]], 1 кастрычніка: Адкрыццё Дуброўскага земскага вучылішча (у найманых памяшканнях). * [[1906]]: Першы настаўнік Сцяпан Паляк. * [[1909]]: 105 дв., 667 жых. У маён. (11 вёрст ад ц. вол.) 1 дв., 12 жых. * [[1910]]: У Дуброўскім земскім вуч. навучаюцца 42 хлопчыкі і 2 дзяўчынкі. Абвінавачванне сялян Ф. Ляхаўца і Ф. Коласа ў богазневажанні і абразлівых словах на адрас цара. * [[1913]], студзень: Эпідэмія брушнога тыфу. У траўні — эпідэмія дызентэрыі. * [[1914]]: Маён. жонкі генерала ад кавалерыі Марыі Мікалаеўны дэ Віт. * [[1915]]: 50 дв. Царква. Скошана ўсяго 2980 дзес. лугавога сена. * [[1916]]: 136 гас. З іх не мелі: работнікаў муж. 44 гас., коней і буйной рагатай жывёлы 1 гас., пасеваў 7 гас. 710 жых. (316 муж. і 394 жан.). З іх сваіх і найманых работнікаў: 108 муж. і 188 жан. Жывёла: 95 коней, 120 цяглых і 17 няцяглых валоў, 224 каровы, 8 быкоў (бугаёў), 633 авечак і бараноў, 317 свіней і парсюкоў. Засеяна: 151,4 дзес. (1256,5 пуда) азімага жыта, 22,4 дзес. (171,15 пуда) ячменю, 12,7 дзес. (111 пудоў) яравога жыта, 2,4 дзес. (19,5 пуда) яравой пшаніцы, 66,2 дзес. (635,4 пуда) аўса, 23,2 дзес. (39 пудоў 26 фунтаў) проса, 101,5 дзес. (641 пуд 20 фунтаў) грэчкі, 29,3 дзес. (3161 пуд) бульбы, 7,6 дзес. (48 пудоў 21 фунт) лёну, 7,6 дзес. (48 пудоў 14 фунтаў) канапель, а ўсяго — 424,3 дзес. * [[1917]]: 141 дв., 895 жых. (455 муж. і 440 жан.): 849 бел., 46 яўр. У маён. (11 вёрст ад ц. вол.) 1 дв., 76 жых. (35 муж. і 41 жан.): 44 бел., 1 вялікарус, 4 укр., 9 пал., 15 яўр., 3 інш.; 26683 дзес., з якіх самавольна захоплена рознымі асобамі 3000 дзес. ворыва і 522 дзес. лугавых сенажацяў. Напэўна, тут быў арганізаваны адзін з першых саўгасаў [[БССР]] — «Дуброва» (Калініна) з агульнай плошчай зямельных угоддзяў 523 дзес. * [[1925]]: Лельчыцкі раён. Школа на бел. мове: 45 вучняў (42 хлопчыкі і 3 дзяўчынкі): 41 бел., 4 яўр. 1 дзес. ворыва. * [[1929]]: 214 дв., 1026 жых. (488 муж. і 544 жан.); усе бел. 80 гас. беднякоў, 122 — сераднякоў, 12 — заможных. У наяўнасці 230 валоў, 86 коней, 300 кароў. Школай ахоплена 45 % дзяцей. * [[1933]]: Калгас «Новая ніва». * [[1941]]: Вёска спальваецца ням.-фашысцкімі карнікамі. * [[1946]]: Калгас імя Сталіна. * [[1959]], 17 снежня: Дуброва, в., цэнтр Дуброўскага сельсавета Лельчыцкага раёна. * [[1980]], 5 студзеня: 408 жых. Калгасны дв. * [[1986]]: Цэнтр калгаса «Чырвоны Кастрычнік». * [[1997]]: 370 дв., 960 жых. * [[1999]], 1 студзеня: 355 гас., 921 жых., з іх 342 працуюць, 200 дзяцей да 15 гадоў, 331 пенсіянер. Паводле перапісу насельніцтва, 896 жых. (423 муж. і 473 жан.). == Насельніцтва == * [[1886]] год — 40 двароў, 243 жыхары * [[1909]] год — 105 двароў, 670 жыхароў; маёнтак, двор — 12 жыхароў * [[1917]] год — 141 двор, 895 жыхароў; маёнтак — 76 жыхароў * [[1940]] год — 210 двароў, 1056 жыхароў * [[1971]] год — 410 двароў, 1556 жыхароў * [[1997]] год — 370 двароў, 960 жыхароў<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}} — С. 246.</ref> * [[1998]] год — 316 двароў, 942 жыхары * [[2000]] год — 347 двароў, 915 жыхароў == Інфраструктура == Сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, аўтаматычная тэлефонная станцыя, дзіцячы сад, [[фельчарска-акушэрскі пункт]], аддзяленне ААТ «[[Беларусбанк]]», 3 крамы. == Страчаная спадчына == * Міхайлаўская царква == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Андрэевіч Бойка]] (нар. 1967) — беларускі фізік, спецыяліст у галіне тэхналогіі сілікатных і тугаплаўкіх неметалічных матэрыялаў, фізікі цвёрдага цела, оптыкі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Лельчыцкі раён}} * Хроніка Убарцкага Палесся / Аўтар-укладальнік А. І. Атнагулаў; Навук.рэд. В. Л. Насевіч. — Мн.: Тэхналогія, 2001. 496 с.: іл. ISBN 985-459-051-2 * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.lelchitsy.info/info/dubrova.htm Дуброва] {{Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)}} [[Катэгорыя:Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Маёнтак Убарць]] ldxlum3xovk05bp6xvfspjk2z3t9uyi 0 95968 5150245 4706471 2026-06-03T17:23:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150245 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кругер}} {{Кінематаграфіст | Імя = Дзіяна Кругер | Арыгінал імя = Diane Kruger | Фота = Diane Kruger May 2014.jpg | Подпіс = Дзіяна Кругер у [[2014]] годзе | Імя пры нараджэнні = Дзіяна Хайдкругер | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = {{Сцяг|ФРГ}} [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|ФРГ]] | Гады актыўнасці = [[2002]]—[[цяперашні час|цяпер. час]] | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} {{Фотамадэль | Імя = Дзіяна Кругер | Ключ = Кругер, Дзіяна | Фота = Diane Kruger May 2014.jpg | Нараджэнне = 15.07.1976 | Адкуль = {{Сцяг|ФРГ|1976}} [[Альгермісен]] | Рост = па розных крыніцах 170 ці 174 см<ref name=FMD>[http://www.fashionmodeldirectory.com/models/Diane_Heidkruger/ Diane Heidkruger Profile on FMD — Diane Heidkruger pictures / images<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref><!--<ref name="Bio" />--> | Грудзі = 84 см<ref name=FMD/> | Стан = 59 см<ref name=FMD/> | Сцёгны = 89 см<ref name=FMD/> | Валасы = Бландынка<ref name=FMD/> | Вочы = Блакітныя<ref name=FMD/> | Грамадзянства = [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|ФРГ]] }} '''Дзіяна Кругер''' ({{lang-en|Diane Kruger}}, нар. [[15 ліпеня]] [[1976]] г, Альгермісен, [[Германія]]), народжаная '''Дзіяна Хайдкругер''' (ням. Diane Heidkrüger) — нямецкая актрыса, прадзюсар<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/34754/|title=Фільмаграфія Дыяны Кругер|lang=ru|publisher=[[Кинопоиск.Ru]]|accessdate=}} {{v|8|1|2010}}</ref> і фотамадэль. На [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]] ў 2003 годзе атрымала прыз кампаніі «Шопар» як найлепшая маладая актрыса. Атрымала вядомасць дзякуючы ролям у гістарычным фільме «Троя» (2004), ваеннай драме «Шчаслівых Калядаў» (2005), а таксама ў прыгодніцкім баявіку «Скарб нацыі» (2004) і яго прадаўжэнні «Скарб нацыі: Кніга таямніц» (2007). == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=1208167|name=Дыяна Кругер}} * [http://www.kinopoisk.ru/level/4/people/34754/ Дыяна Кругер] на сайце [[Кинопоиск.Ru]] * [http://www.diane-kruger.net/ Фан-сайт Дыяна Кругер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080209183741/http://www.diane-kruger.net/ |date=9 лютага 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/kruger/ Дыяна Кругер] на сайце [http://www.peoples.ru/ Peoples.ru] * [http://www.cosmo.ru/in_focus/cosmostars/266020/ Анкета і артыкул пра Дыяну Кругер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080107025837/http://www.cosmo.ru/in_focus/cosmostars/266020/ |date=7 студзеня 2008 }} на сайце часопіса «[[Касмаполітан]]» * Інтэрв’ю: ** На сайце [http://www.filmz.ru/pub/13/3730_1.htm Filmz.ru] пра фільм «[[Троя, фільм|Троя]]», май 2004 года ** На сайце [http://www.bbc.co.uk/films/2004/12/16/diane_kruger_national_treasure_interview.shtml BBC.co.uk] перад прэм’ерай фільма «[[Скарб нацыі, фільм|Скарб нацыі]]», снежань 2004 года {{ref-en}} ** На сайце [http://www.ellegirl.ru/articles/stars/person/person_703.html Ellegirl.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071230010508/http://www.ellegirl.ru/articles/stars/person/person_703.html |date=30 снежня 2007 }} перад прэм’ерай фільма «[[Скарб нацыі: Кніга таямніц, фільм|Скарб нацыі: Кніга таямніц]]», снежань 2007 года {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Кругер}} [[Катэгорыя:Фотамадэлі Германіі]] [[Катэгорыя:Топ-мадэлі]] 3jjjmk9t8afcxc9cuf4psr52hv810vy 14 96275 5150275 1653685 2026-06-03T19:38:44Z JerzyKundrat 174 5150275 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} {{Commonscat|Finnish language}} [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] fksertndpcyto0h3ze90frj3cvu8oqt 5150305 5150275 2026-06-03T20:01:28Z JerzyKundrat 174 5150305 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} {{Commonscat|Finnish language}} [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] 8bbxpy8zkremb7plp0jm3slrk9hmrk8 4 98193 5150261 5135027 2026-06-03T18:36:10Z Антон 740 76022 5150261 wikitext text/x-wiki {{Архівы| * [[/2011|2011]] * [[/2020|2020]] * [[/2021|2021]] * [[/2022|2022]] * [[/2023|2023]] * [[/2024|2024]] * [[/2025|2025]] }} == 68 == Выпуск № 68 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * У лютым 2026 колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] (перыяд 30 дзён) дасягнула [[Адмысловае:Statistics|469]] * [[4 лютага]] 2026 быў напісаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260 000-ы артыкул]] * [[15 лютага]] 2026 падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025|Артыкулы года — 2025]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|2554 артыкулы]] '''Выдатныя артыкулы:''' Не абраны артыкул [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[15 лютага]] 2026 Беларускія Вікікнігі перайшлі парог у [[:be:b:Адмысловае:Statistics|8000]] правак ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Навіны раздзела:''' * [[11 лютага]] 2026 прынята як рэкамендацыя старонка [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Даступнасьць|Даступнасьць]], наконт якой на форуме пачата [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікіпэдыя:Даступнасьць|абмеркаванне]] '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|97 артыкулаў]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' == 69 == Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяга [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] ў Беларускім Вікіслоўніку атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] m3a1dsgw5xoxia60ei8wuayqtuz5gns 0 105412 5150179 5131646 2026-06-03T12:44:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150179 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Эдвард Кэнедзі («Дзюк») Элінгтан''' ({{lang-en|Edward Kennedy "Duke" Ellington}}, [[29 красавіка]] [[1899]], [[Вашынгтон]] — {{ДС|24|5|1974}}, [[Нью-Ёрк]]) — {{піяніст|ЗША|XX стагоддзя}}, аранжыроўшчык, {{кампазітар|ЗША|XX стагоддзя}}, кіраўнік аркестра, прадстаўнік [[джаз]]авага мастацтва. Пасмяротна ўзнагароджаны Пуліцэраўскай прэміяй. == Канцэрты ў Мінску == У 1971 годзе {{нп3|біг–бэнд||ru|Биг-бенд}} Дзюка Элінгтана паспяхова гастраляваў па гарадах СССР. З 20 па 27 верасня ён з аншлагам выступаў у [[Мінскі палац спорту|Мінскім палацы спорту]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Коллиер, Д. Л .|частка = |загаловак =Дюк Эллингтон: пер. с англ.|арыгінал = |спасылка = |адказны = вступ. ст. А. Медведева |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=Радуга|год =1991|том = |старонкі = |старонак =349|серыя = |isbn =5-05-002580-Х|тыраж =25000}} == Спасылкі == {{Commons|Duke Ellington}} * [http://fakepixies.hiblogger.net/250438.html/ Дзюк Элінгтан на fakepixies.hiblogger.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110822134437/http://fakepixies.hiblogger.net/250438.html/ |date=22 жніўня 2011 }} * [http://www.jazzpla.net/biografy/DukeEllington.htm Дзюк Элінгтан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080214200820/http://www.jazzpla.net/biografy/DukeEllington.htm |date=14 лютага 2008 }} на Планеце Джаза * [http://disc.dp.ua/info/music/duke_ellington/description/132/ Пра Дзюка Элінгтана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080602045313/http://disc.dp.ua/info/music/duke_ellington/description/132/ |date=2 чэрвеня 2008 }} * [http://www.rollingstone.com/artists/dukeellington/discography Дыскаграфія Дзюка Элінгтана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080417113552/http://www.rollingstone.com/artists/dukeellington/discography |date=17 красавіка 2008 }} * [http://www.cduniverse.com/search/xx/music/artist/Ellington,+Duke/a/Duke+Ellington.htm Duke Ellington Discography of CDs] * [http://jazz-jazz.ru/?category=about_artists&altname=duke_ellington Музыка Дзюка Элінгтана] * [http://www.duke-ellington.com/ Duke Ellington] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080526010912/http://www.duke-ellington.com/ |date=26 мая 2008 }} * [http://www.scaruffi.com/jazz/ellingto.html Ellington's website] [[File:Duke Ellington at the Minsk Sports Palace 01.jpg|thumb|450px|злева|За фартэпіяна Дзюк Элінгтан. Канцэрт у Мінскім палацы спорту. 20 верасня 1971 г.]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Элінгтан Дзюк}} [[Катэгорыя:Джазмены ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Пулітцэраўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] 155q3nu163ps0721pyhwienpwy3c5wn 0 108060 5150434 4839611 2026-06-04T08:02:21Z Surajr7 165596 5150434 wikitext text/x-wiki {{музей |назва = Нацыянальная галерэя сучаснага мастацтва |арыгінал = Galleria Nazionale d’Arte Moderna |выява = |заснаваны = |месцазнаходжанне = Via delle Belle Arti, 113 Roma |lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 55|lat_sec = 01 |lon_dir = |lon_deg = 12|lon_min = 28|lon_sec = 55 |region = IT |CoordScale = 1000 |наведвальнікі = |дырэктар = |праезд = |карта = Італія Рым |спасылка = http://www.gnam.beniculturali.it/ |вікісховішча = Galleria nazionale d'arte moderna (Rome) }} '''Нацыянальная галерэя сучаснага мастацтва''' ({{lang-it|Galleria Nazionale d’Arte Moderna}}, скарочана ''GNAM'') — мастацкі [[музей]] у [[Рым]]е ([[віла Баргезэ]]). У яго 75 залах прадстаўлена больш 5000 палотнаў і скульптур розных эпох. Вялікая калекцыя італьянскага жывапісу XIX—XX стагоддзяў. == Галерэя == <gallery> Выява:Filippo Palazzi - Un contadino fermo e un contadinello che suona il piffero (Napoli).jpg|Filippo Palazzi: <br />''Un contadino fermo e un contadinello che suona il piffero (Napoli)'' Выява:Eugenio Gignous - Monte Rosa.jpg|Eugenio Gignous: <br />''Monte Rosa'' Выява:Vincenzo Caprile - L'acqua zurfegna a Santa Lucia2.jpg|Vincenzo Caprile: <br />''L'acqua zurfegna a Santa Lucia'' Выява:Klimt - The Three Ages of Woman (1905) Google Art Project.jpg|[[Густаў Клімт]]: <br />''[[Тры ўзросты жанчыны]]'' Выява:Vincent van Gogh - L'Arlesienne (Madame Ginoux).jpg|[[Вінцэнт ван Гог]]: <br />''Арлезіянка (Партрэт мадам Жыну)'' Выява:Claude Monet - Waterlilies (Rome).jpg|[[Клод Манэ]]: <br />''Гарлачыкі'' Выява:Paul Cézanne - Le Cabanon de Jourdan.jpg|[[Поль Сезан]]: <br />''Le Cabanon de Jourdan'' Выява:(Treviso) Sogni by Vittorio Matteo Corcos - Rome Galleria nazionale d'arte moderna.jpg|[[Выторыё Матэа Коркас|Выторыё Коркас]]: <br />''[[Мары, карціна|Мары]]'' </gallery> == Гл. таксама == * [[Рымскі музей сучаснага мастацтва]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Galleria nazionale d'arte moderna (Rome)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Італіі]] [[Катэгорыя:Музеі Рыма]] [[Катэгорыя:Музеі сучаснага мастацтва]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Нацыянальнай галерэі сучаснага мастацтва|*]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя музеі Італіі]] 7gaip9zj8j6eeiq82cwvaxmjrjo3lyq 0 112062 5150345 3731011 2026-06-04T00:57:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150345 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Дуглас Моўсан |Арыгінал імя = {{lang-en|Sir Douglas Mawson}} |Фота = Douglas Mawson.jpg |Шырыня = 180px |Подпіс = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[геолаг]], даследчык [[Антарктыда|Антарктыды]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = адзін з першых, хто ўзышоў на [[Эрэбус]] і пабываў на [[Паўднёвы магнітны полюс|Паўднёвым магнітным полюсе]] |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Брытанскай імперыі|грамадзянскі|MBE}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Сэр Дуглас Моўсан''' ({{lang-en|Sir Douglas Mawson}}; [[5 мая]] [[1882]], [[Брэдфард]], [[Ёркшыр]], [[Вялікабрытанія]] — [[14 кастрычніка]] [[1958]], [[Адэлаіда]], [[Аўстралія]]) — аўстралійскі [[геолаг]], падарожнік, даследчык [[Антарктыка|Антарктыкі]], аўтар прац па [[геалогія|геалогіі]] і [[гляцыялогія|гляцыялогіі]]. Удзельнік трох антарктычных экспедыцый. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1923). == Біяграфія == Скончыў [[Сіднейскі ўніверсітэт]]. З 1905 года выкладаў ва [[Універсітэт Адэлаіды|ўніверсітэце Адэлаіды]], дзе ў 1920—1954 гг. займаў пасаду загадчыка кафедрай геалогіі. == Экспедыцыі == У 1907—1909 гг. прымаў удзел у [[Экспедыцыя «Німрада»|экспедыцыі Э. Шэклтана]], якая дасягнула [[Паўднёвы магнітны полюс|Паўднёвага магнітнага полюса]]. У 1911—1914 гг. кіраваў [[Аўстралійская антарктычная экспедыцыя|Аўстралійскай антарктычнай экспедыцыяй]] на шхуне «Аўрора». У 1929—1931 гг. кіраваў Брытана-Аўстралійска-Новазеландскай антарктычнай экспедыцыяй на караблі «Дыскаверы». == Памяць == У гонар Д. Моўсана названы шэраг геаграфічных аб’ектаў: [[паўвостраў Моўсана]], [[бераг Моўсана]], [[мора Моўсана]], аўстралійская антарктычная станцыя і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Моўсан Дуглас}} — С. 530. == Спасылкі == * [https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/MOUSON_DUGLAS.html Моусон Дуглас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128022439/https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/MOUSON_DUGLAS.html |date=28 студзеня 2021 }}{{Ref-ru}} // Энцыклапедыя «[[Кругасвет]]» {{Антарктычныя экспедыцыі, 1819 — 1922}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Моўсан Дуглас}} [[Катэгорыя:Геолагі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Антарктыкі]] [[Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Адэлаідзе]] 9airh2ss6egjbdy0mejh2vrfc36ebcb 0 112104 5150270 4570619 2026-06-03T19:32:26Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150270 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Эрзя́нский язы́к | саманазва = зрзянь кель | краіны = [[Расія]]. Таксама носьбіты эрзянскай мовы пражываюць у краінах: [[Азербайджан]], [[Казахстан]], [[Кіргізія]], [[Туркменія]], [[Украіна]] і [[Узбекістан]]. | рэгіёны = У Расіі: [[Мардовія]], [[Чувашыя]], [[Татарстан]], [[Башкартастан]], [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародская]], [[Ульянаўская вобласць|Ульянаўская]], [[Пензенская вобласць|Пензенская]], [[Самарская вобласць|Самарская]], [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургская]], [[Саратаўская вобласць|Саратаўская]] вобл. | афіцыйная мова = {{Сцягафікацыя|Мардовія}} | рэгулюе = | лік носьбітаў = Усяго ~ менш 514 322 чал., у тым ліку ў Расіі не больш за 431 692 чал.(сума ўсіх мардоўскіх моў) [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=myv](з улікам перапісу за 2010 год) | рэйтынг = | вымер = | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская галіна]] ::[[Волжскія мовы|Волжская група]] <ref name="МакКоннел, Солнцев">Г. Д. МакКоннел, В. Солнцев, В. Михальченко "Письменные языки мира. Языки Российской Федерации. Социолингвистическая энциклопедия. Книга 1."</ref> [[Роднасныя мовы]]: [[макшанская]], [[марыйская]] | роднасныя мовы = макшанская (блізкароднасная), марыйская (горная і лугавая), прыбалтыйска-фінскія мовы [Макконнелл, 2000] | пісьменнасць = [[кірыліца]] ([[эрзянская пісьменнасць]]) | ISO1 = - | ISO2 = myv | ISO3 = myv }} '''Эрзянская мова''' (саманазва ''эрзянь кель'') — адна з мардоўскіх моў фіна-вугорскай сям'і, мова эрзян, адна з трох дзяржаўных моў [[Мардовія|Рэспублікі Мардовія]], разам з [[макшанская мова|макшанскай]] і [[руская мова|рускай]]. == Колькасць носьбітаў == Па прычыне, што пры перапісе насельніцтва многія жыхары Рэспублікі Мардовія пазначылі валоданне мардоўскай мовай, не падзяляючы яе на макшанскую і эрзянскую, дакладная колькасць носьбітаў эрзянскай мовы вызначыць складана. Па дадзеных рэсурсу Ethnologue носьбітамі гэтай мовы з'яўляюцца 517575 чалавек, у тым ліку ў Расіі 440000 чалавек.{{rq|refless|translate|sources}}{{зноскі}} == Спасылкі == {{interwiki|myv|Пракслопа|эрзянскай|лога=Wikipedia-logo-myv.png}} {{Wiktionarycat|type=эрзянскай мовы|category=Эрзянская мова}} {{Дзяржаўныя мовы Расіі}} {{Фіна-вугорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мардоўскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Эрзянская мова| ]] [[Катэгорыя:Эрзя]] np5pz3d90sxsq6y25i967eg2l9sydpy 0 113985 5150433 4964489 2026-06-04T08:02:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150433 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Еўзель Гаўрыілавіч Гінцбург | арыгінал імя = Іосіф Габрыэлавіч Гінцбург | партрэт = Гінцбург Євзель.jpg | памер = 250px | апісанне = Барон, фінансіст | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} {{Цёзкі2|Гінцбург}} '''Еўзель Гаўрылавіч Гінцбург''' ('''Восіп Гаўрылавіч Гінцбург'''; {{ДН|||1812}}, [[Віцебск]] — {{ДС|12|1|1878}}, {{МС|Парыж||}}) — расійскі філантроп, фінансіст, барон. Заснавальнік баронскага роду [[Гінцбургі|Гінцбургаў]]. == Біяграфія == Сын [[равін]]а. Атрымаў традыцыйнае яўрэйскае выхаванне. Займаўся віннымі водкупамі ў [[Бесарабская губерня|Бесарабскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]] і [[Валынская губерня|Валынскай губернях]]. Падчас [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] трымаў вінны водкуп у абложаным [[Севастопаль|Севастопалі]]. У [[1859]] заснаваў у [[Санкт-Пецярбург]]у адзін з найбуйнейшых у Расіі [[банк]]аў, які зрабіў значны ўнёсак у развіццё крэдытнага фінансавання ў Расіі. Субсідаваў будаўніцтва чыгунак, здабычу золата на [[Урал]]е, [[Алтай|Алтаі]] і ў Забайкаллі. На яго ініцыятыву царскі ўрад дазволіў пабудаваць першую [[сінагога|сінагогу]] ў Пецярбургу ([[Санкт-Пецярбургская Вялікая Харальная Сінагога|Вялікую Харальную Сінагогу]]), яўрэйскую абшчыну якой ён узначальваў. У [[1863]] заснаваў Таварыства для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі і амаль цалкам яго субсідаваў. [[2 жніўня]] [[1874]], услед за сваім [[Гарацый Гінцбург|сынам Гарацыем]], атрымаў ад вялікага герцага [[Гесэн]]-Дармштацкага [[барон]]скі тытул; [[19 красавіка]] [[1875]] года Аляксандр II дазволіў карыстанне гэтым тытулам у Расіі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Jeŭzieĺ Hincburh}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9038551/Joseph-Baron-Gunzburg Артыкул у Энцыклапедыі ''Брытаніка''] * [http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=2534 Кіеўскія Ротшыльды (старонкі гісторыі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304195404/http://www.jewukr.org/observer/eo2003/page_show_ru.php?id=2534 |date=4 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гінцбург Еўзель Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Банкіры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Расійскай імперыі]] 3jgrj2iffvwo7s4bhv02r8mxhishbar 0 115748 5150294 5072436 2026-06-03T19:51:27Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150294 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя = Вепская мова |саманазва = vepsän kel' |краіны = [[Расія]] |рэгіёны = [[Карэлія]], [[Ленінградская вобласць]], [[Валагодская вобласць]], [[Іркуцкая вобласць]], [[Кемераўская вобласць]] |афіцыйная мова =[[Рэспубліка Карэлія]], <br />[[Вепскае нацыянальнае сельскае паселішча]] |рэгулюе = |колькасць носьбітаў = 3613 (2010) |рэйтынг = |статус = |вымер = |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] : [[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] :: [[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ::: [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] |пісьменнасць = [[лацініца]] |ISO3 = vep }} '''Вепская мова''' ('''вепск'''. vepsän kel 'і vepsän keli, vepsä) — мова [[вепсы|вепсаў]], уваходзіць у паўночную падгаліну прыбалтыйска-фінскіх моваў. Некаторыя даследчыкі вылучаюць яе ў адмысловую — усходнюю падгаліну прыбалтыйска-фінскіх моваў. == Геаграфічная распаўсюджанасць == Вепская мова распаўсюджана ў Рэспубліцы Карэлія (Прыанежскі раён), Ленінградскай вобласці (Падпарожскі, Ціхвінскі, Ладзейнапольскі, Баксітагорскі раёны), а таксама Валагодскай вобласці (Выцегорскі і Бабаеўскі раёны). Кампактныя групы вепсаў ёсць на мяжы Іркуцкай вобласці і Усць-Ардынскага Бурацкай акругі (большасць — у пасёлку, раённым цэнтры Аларскага раёна Кутулік). Вепсы-перасяленцы пражываюць таксама ў пасёлку Кузедзеева Кемераўскай вобласці. == Колькасць носьбітаў == Унесена ў 2009 годзе [[ЮНЕСКА]] ў Атлас знікаючых моў свету як мова, якая знаходзіцца пад пагрозай знікнення. Па дадзеных Усерасійскай перапісу насельніцтва 2010 года колькасць асоб, якія валодаюць вепскай мовай, складала ў Расіі 3,6 тыс. чалавек. Лічбы, атрыманыя ў выніку правядзення перапісаў насельніцтва, не выклікаюць даверу ў даследчыкаў з-за таго, што вядомы шматлікія факты запісу вепсаў рускімі. Асноўныя прычыны прылічэння сябе вепсамі да рускіх — непрэстыжнасць мовы, нізкі ўзровень нацыянальнай самасвядомасці.{{rq|sources|translate}} == Спасылкі == {{Interwiki|vep|Pälehtpol’|вепскім||}} {{wiktionarycat|type=вепскай мовы|category=Вепская мова}} * [http://fulr.karelia.ru/cgi-bin/flib/view.cgi?id=39 Электронная калекцыя выданняў на вепскай мове] * [http://www.fonts.ru/help/language/language1.asp?langCode=153 Вепская мова на Паратайп.ру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305112104/http://fonts.ru/help/language/language1.asp?langcode=153 |date=5 сакавіка 2016 }} — знакі мовы; шрыфты, якія падтрымліваюць Вепская мова * [http://vepsian.ru Корпус вепскай мовы] {{Дзяржаўныя мовы Расіі}} {{Фіна-вугорскія мовы}} [[Катэгорыя:Вепсы]] [[Катэгорыя:Вепская мова|*]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] {{Бібліяінфармацыя}} b3qo4s1d3xkijr2cqakcl3fa3p2kpej 100 121975 5150225 5149932 2026-06-03T15:50:57Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5150225 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Секст Аўрэлій Віктар|2026-06-03T14:02:24Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Вальдзямарас Чарняцкіс|2026-06-03T08:11:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Анатолевіч Клімавец|2026-06-02T15:06:08Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Эрнст Фрэнкель|2026-06-02T14:20:38Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ёсіф дэль Медзіга|2026-06-02T14:18:48Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Ювеналій Харкевіч|2026-06-02T14:08:34Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Салтан Кекезавіч Магаметаў|2026-06-01T14:43:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Загорскі|2026-06-01T13:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Прэстан Блэр|2026-06-01T09:25:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Cruel Summer (альбом GOOD Music)|2026-06-01T09:12:55Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Андрэй Заерка|2026-05-31T20:16:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Уладзімір Ціхаміраў|2026-05-31T17:51:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Нікіфароўская|2026-05-31T17:45:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Надзея Нікалаева-Комісар|2026-05-31T17:39:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхась Краўчанка|2026-05-31T17:27:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лорэн Мак-Малан|2026-05-31T14:24:02Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ядвіга Тэйшэрская|2026-05-31T14:06:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вацлаў Макоўскі|2026-05-31T13:33:43Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ева Гульбінова|2026-05-31T12:53:53Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> b1eloa9k7g1sfvsv37wnm0u3693980n 0 123982 5150212 4917016 2026-06-03T14:10:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150212 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Дзяніс Парэчын | поўнае імя = Дзяніс Рыгоравіч Парэчын | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Польшча}} [[ФК Сталь Сталёва Воля|Сталь (Сталёва Воля)]] | нумар = | пасада = трэнер брамнікаў | пазіцыя = [[брамнік (футбол)|брамнік]] | клубы = {{футбольная кар’ера |1997| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Атака-Спорт Мінск|Атака-407 (Мінск)]]|5 (-9) |1998| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Рагачоў|Рагачоў]]|5 (-3) |1999| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Змена Мінск|Змена-БАТЭ (Мінск)]]|3 (-2) |2000| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК РШВСМ-Алімпія|РШВСМ-Алімпія (Мінск)]]|12 (-14) |2001| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|0 (0) |2001—2004| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]|48 (-59) |2005| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Полацк|Полацк]]|14 (-10) |2006—2007| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Мінск|Мінск]]|7 (-9) |2007| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы)]]|0 (0) |2008—2009| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы)]]|28 (-38) |2009—2012| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|19 (-26) |2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ (Мінск)]]|6 (-5) |2014| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]|10 (-17)}} | трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2019—2020|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|{{Comment|брамнікі|трэнер брамнікаў}} |2019—2020|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|Беларусь (да 21)]]|{{Comment|брамнікі|трэнер брамнікаў}} |2021—|{{Сцяг|Польшча||20px}} [[ФК Сталь Сталёва Воля|Сталь (Сталёва Воля)]]|{{Comment|брамнікі|трэнер брамнікаў}} }} }} '''Дзяніс Парэчын''' (нар. {{ДН|17|11|1979}}, [[Мінск]]) — беларускі [[футбол|футбаліст]] ([[брамнік (футбол)|брамнік]]) і трэнер. У цяпершні час працуе трэнерам брамнікаў у польскім клубе [[ФК Сталь Сталёва Воля|«Сталь»]] са [[Сталёва Воля|Сталёвай Волі]]. == Клубная кар’ера == Гуляў у розных клубах розных ліг беларускага чэмпіянату. У лютым 2010 года падпісаў кантракт з жодзінскім [[ФК Тарпеда Жодзіна|«Тарпеда»]], дзе звычайна быў другім брамнікам (у сезоне 2010 — пасля [[Уладзімір Бушма|Уладзіміра Бушмы]], у сезоне 2011 — пасля [[Антон Кавалеўскі|Антона Кавалеўскага]] і [[Арцём Гамялько|Арцёма Гамялько]], у сезоне 2012 — пасля [[Павел Часноўскі|Паўла Часноўскага]]). Усяго за жодзінскі клуб правёў 19 матчаў. У сакавіку 2013 года перайшоў у [[ФК Зорка-БДУ|«Зорку-БДУ»]]<ref>[http://www.pressball.by/news/football/130023 Футбол. Юрий Рыжко подписал контракт со "Слуцком", а Денис Паречин пополнил ряды "Звезды"-БГУ]</ref>. Спачатку гуляў у асноўным складзе, пасля звычайна быў запасным брамнікам. Па заканчэнні сезона 2013 перайшоў на працу ў мінскае [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] трэнерам брамнікаў юнацкіх каманд<ref>[http://by.tribuna.com/football/158781153.html Анатолий Шкляр: «В прошлом году «Звезда» комплектовалась с прицелом на перспективу, ставя целью выход в первую лигу»]</ref>. У чэрвені 2014 года далучыўся да [[ФК Бяроза-2010|«Бярозы-2010»]], адначасова застаўся на трэнерскай працы ў «Дынама»<ref>[http://www.football.by/news/59026.html Денис Паречин перешел в "Березу-2010", Алексей Харитонович выбыл до конца сезона]</ref>. Да верасня 2014 года быў асноўным брамнікам «Бярозы-2010», пазней заставаўся на лаўцы. Па заканчэнні сезона канчаткова завяршыў кар’еру<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/heavy_bald/747674.html |title=Денис Паречин: «Увидев сигару Евсеева, Каралахти поднял большой палец и сказал: «Champion!» |access-date=4 сакавіка 2015 |archive-date=1 мая 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501191021/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/heavy_bald/747674.html |url-status=dead }}</ref>. == Трэнерская кар’ера == З 2013 года працаваў трэнерам у мінскім [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]], спачатку ў юнацкіх камандах, пазней — у дублі. У чэрвені 2019 года стаў трэнерам брамнікаў асноўнай каманды «Дынама» ў штабе [[Сяргей Гурэнка|Сяргея Гурэнкі]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1075232141.html Ассистентом Гуренко в минском «Динамо» будет Омельянчук, тренер вратарей – Паречин]</ref>. Заставаўся на пасадзе да красавіка 2021 года да звальнення Гурэнкі, пасля зноў стаў працаваць у юнацкіх камандах дынамаўцаў. Пакінуў «Дынама» ў снежні 2020 года. У верасні 2019 года ўвайшоў у трэнерскі штаб [[Сяргей Яромка|Сяргея Яромкі]] ў [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевай зборнай Беларусі]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1077843786.html Радьков, Павлюкович и Паречин вошли в тренерский штаб Яромко в молодежной сборной Беларуси]</ref>. Працаваў у зборнай да 2020 года. У ліпені 2021 года ўвайшоў у трэнерскі штаб салігорскага [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёра»]] на чале з Сяргеем Гурэнкам у якасці трэнера брамнікаў<ref>[https://bytribuna.global.ssl.fastly.net/football/1099447670.html «Шахтер» представил Гуренко в качестве главного тренера команды. В штаб вошли Жавнерчик и Паречин]</ref>, аднак хутка пакінуў клуб<ref>[https://bytribuna.global.ssl.fastly.net/football/1099521195.html Паречин покинул тренерский штаб Гуренко в «Шахтере». Причина – подпись под письмом за честные выборы и против насилия]</ref>. У кастрычніку 2021 года стаў трэнерам брамнікаў у клубе [[ФК Сталь Сталёва Воля|«Сталь»]] ([[Сталёва Воля]]) з чацвёртага дывізіёна Польшчы<ref>[https://football.by/news/156810.html Бывший тренер вратарей минского "Динамо" Денис Паречин нашел работу в польском клубе]</ref>. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] == Статыстыка == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезон !rowspan="2"|Ліга |- !Матчы !Сухія !Прапушчана |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК Атака-Спорт Мінск|Атака-407]] |[[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Трэцяя ліга]] |5||||9 |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК Рагачоў|Рагачоў]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |5||||3 |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК Змена-БАТЭ|Змена-БАТЭ]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |3||||2 |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК РШВСМ-Алімпія|РШВСМ-Алімпія]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |12||||14 |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |0||0||0 |- |rowspan="3" valign="center"|[[ФК Нафтан|Нафтан]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |25||||19 |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |11||1||20 |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |12||2||20 |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК Полацк|Полацк]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |14||||10 |- |rowspan="2" valign="center"|[[ФК Мінск|Мінск]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |2||1||2 |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |5||2||7 |- |rowspan="3" valign="center"|[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |0||0||0 |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |23||6||28 |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |5||0||10 |- |rowspan="3" valign="center"|[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]] | valign="center"|[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |0||0||0 |- |rowspan="2" valign="center"|[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |9||1||14 |- |Пераходныя матчы |0||0||0 |- |rowspan="2" valign="center"|[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда-БелАЗ]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |6||4||4 |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |4||1||8 |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |[[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другая ліга]] |6||3||5 |- |rowspan="1" valign="center"|[[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |10||2||17 |- !colspan="1"|Сума !colspan="2"| Нафтан !! 48 !! ? !! 59 |- !colspan="1"|Сума !colspan="2"| Мінск !! 7 !! 3 !! 9 |- !colspan="1"|Сума !colspan="2"| Граніт !! 28 !! 6 !! 38 |- !colspan="1"|Сума !colspan="2"| Тарпеда/Тарпеда-БелАЗ !! 19 !! 6 !! 26 |- !colspan="1"|Сума !colspan="2"| Зорка-БДУ !! 6 !! 3 !! 5 |- !colspan="1"|Сума !colspan="2"| Бяроза-2010 !! 10 !! 2 !! 17 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Парэчын Дзяніс Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Футбольныя варатары]] [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бяроза-2010]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Энергетык-БДУ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Полацк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК РШВСМ-Алімпія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Рагачоў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атака-Спорт Мінск]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі]] 9fnqdooc9009kxgxykaxwobhqqb4tyq 0 124274 5150378 4733111 2026-06-04T05:26:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150378 wikitext text/x-wiki {{Legal status}} {{Не блытаць|Экстрадыцыя}} '''Дэпарта́цыя''' — выгнанне асобы або групы асоб з мясціны або [[Краіна|краіны]]. Можа таксама звацца [[высылка]]й, [[выгнанне]]м або [[катарга]]й. <blockquote> '''Дэпартацыя''' — адміністрацыйнае выправаджэнне за межы Рэспублікі Беларусь — ужываецца ў дачыненні да замежнага грамадзяніна і асобы без грамадзянства. <br /><small>Артыкул 6.11 Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях.<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=hk0300194 Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110827113943/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=Hk0300194 |date=27 жніўня 2011 }}</ref></small> </blockquote> == Ваенная акупацыя == [[Wikisource:Fourth Geneva Convention#Article 49|49-ы артыкул]] [[Жэнеўская канвенцыя па абароне ахвяраў вайны|4-й Жэнеўскай канвенцыі]] забараняе дэпартацыю людзей на або з тэрыторыі, якая знаходзіцца пад [[Ваенная акупацыя|акупацыяй]]: {{Цытата|Individual or mass forcible transfers, as well as deportations of protected persons from occupied territory to the territory of the Occupying Power or to that of any other country, occupied or not, are prohibited, regardless of their motive.... The Occupying Power shall not deport or transfer parts of its own civilian population into the territory it occupies.|аўтар=[http://www.icrc.org/ihl.nsf/COM/380-600056?OpenDocument Жэнеўская канвенцыя па абароне ахвяр вайны]}} == Знешняя дэпартацыя == [[Выява:Vertreibung.jpg|thumb|250px|Дэпартацыя немцаў з [[Судэцкая вобласць|Судэтаў]] пасля [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]]]] Кожная краіна пакідае за сабой магчымасць дэпартацыі іншаземцаў, нават доўгачасовых [[Рэзідэнцыя, знаходжанне|рэзідэнтаў]]. Тыя замежнікі, што ўчынілі сур'ёзныя правапарушэнні, нелегальна трапілі на тэрыторыю краіны, пратэрмінавалі сваю [[Віза|візу]] ці іншым чынам страцілі свой легальны статус, могуць быць дэпартаваны<ref>Henckaerts, ''Mass Expulsion in Modern International Law and Practice,'' 1995, p. 5; Forsythe and Lawson, ''Encyclopedia of Human Rights,'' 1996, p. 53-54.</ref>. Ужо ў [[Натуральнае права|натуральным праве]] [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]] існавала пагадненне, што высяленне нацыі з тэрыторыі, якую тая насяляе, недапушчальна<ref>глядзіце, напрыклад, {{Кніга|аўтар = Emerich de Vattel|частка = § 90|загаловак = The Law of Nations — Principles of the Law of Nature, Applied to the Conduct and Affairs of Nations and Sovereigns|спасылка = http://books.google.com/books?id=pBwMAAAAYAAJ&pg=PA168|месца = Philadelphia|год = 1856|серыя = Кніга II}}</ref>. Дэпартацыя часта павінна быць зацверджаная судом або службовымі асобамі, што адрознівае яе ад адміністрацыйнай высылкі, калі асобе адмаўляецца ва ўездзе ў краіну<ref>Fragomen and Bell, ''Immigration Fundamentals: A Guide to Law and Practice.'' New York: Practising Law Institute, 1996</ref>. == Унутраная дэпартацыя == [[Выява:Bisbee deportation lowell.jpg|thumb|250px|[[Бісбійская дэпартацыя|Дэпартацыя]] шахцёраў і іншых стачачнікаў з [[Бісбі, Арызона|Лоўэла]] 12 ліпеня 1917 года]] Дэпартацыя ў межах дзяржавы ў дачыненні да этнасаў таксама мае азначэнне [[перасяленне народаў]]. Тлумачэннем унутранай дэпартацыі народнасці, напрыклад, можа быць пагроза іх дапамогі ворагу падчас вайны або паўстання. Напрыклад, падчас [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]] [[паволжскія немцы]], [[чачэнцы]] і [[крымскія татары]] былі дэпартаваны [[Іосіф Сталін|Сталінам]] ў [[СССР|Савецкім Саюзе]] (глядзіце [[Дэпартацыя народаў у СССР]]). == Дэпартацыі і халакост == [[Выява:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 09.jpg|thumb|250px|Дэпартацыя падчас [[Паўстанне ў Варшаўскім гета|паўстання ў Варшаўскім гета]]<ref>[http://www.yadvashem.org/yv/ru/holocaust/about/chapter_7/warsaw_uprising.asp Восстание в Варшавском гетто] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180515171149/http://www.yadvashem.org/yv/ru/holocaust/about/chapter_7/warsaw_uprising.asp |date=15 мая 2018 }} - [[Яд ва-Шэм]] {{ref-ru}}</ref>]] [[Нацызм|Нацысцкая]] паліцыя дэпартавала [[яўрэі|яўрэяў]] і [[Цыганы|цыганаў]] у [[Лагер смерці|лагеры смерці]] або [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]] (глядзіце [[Endlösung]]). Таму эўфемізм «дэпартацыя» ў дачыненні да [[Халакост]]а азначае хутчэй «адасланне на смерць». == Глядзіце таксама == * [[Этнічныя чысткі]] * [[Вымушаная міграцыя]] * [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|Выгнанні немцаў]] * [[Дэпартацыя народаў у СССР]] * [[Перасяленне народаў]] {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Спасылка | аўтар = Campana, Aurélie.| дата публікацыі = 3 лютага 2009| url = http://www.massviolence.org/The-Massive-Deportation-of-the-Chechen-People-How-and-why?artpage=8#outil_sommaire_5| загаловак = «Case Study: The Massive Deportation of the Chechen People: How and why Chechens were Deported»| назва праекту = Case Studies| выдавецтва = Online Encyclopedia of Mass Violence| дата = 2 лістапада 2010 }} * {{Кніга|аўтар = Conquest, Robert.|загаловак = The Nation Killers|месца = New York|выдавецтва = Macmillan|год = 1970|isbn = 0-333-10575-3}} * {{Кніга|аўтар = Fischer, Ruth and Leggett, John C.|загаловак = Stalin and German Communism: A Study in the Origins of the State Party|месца = Edison, N.J.|выдавецтва = Transaction Publishers|год = 2006|isbn = 0-87855-822-5}} * {{Кніга|аўтар = Forsythe, David P. and Lawson, Edward.|загаловак = Encyclopedia of Human Rights|выданне = 2d ed|месца = Florence, Ky.|выдавецтва = Taylor & Francis|год = 1996}} * {{Кніга|аўтар = Fragomen, Austin T. and Bell, Steven C.|загаловак = Immigration Fundamentals: A Guide to Law and Practice|месца = New York|выдавецтва = Practising Law Institute|год = 1996|isbn = 0-87224-093-2}} * {{Кніга|аўтар = Jaimoukha, Amjad M.|загаловак = The Chechens: A Handbook|месца = Florence, Ky.|выдавецтва = Routledge|год = 2005|isbn = 0-415-32328-2}} * {{Кніга|аўтар = Mawdsley, Evan.|загаловак = The Stalin Years: The Soviet Union 1929—1953|месца = Manchester|выдавецтва = Manchester University Press|год = 2003|isbn = 0-7190-6377-9}} * {{Кніга|аўтар = Naimark, Norman M.|загаловак = Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe|месца = Cambridge, Mass.|выдавецтва = Harvard University Press|год = 2001|isbn = 0-674-00994-0}} == Спасылкі == * [http://jhist.org/shoa/sweden/sweden036.htm Дэпартацыі яўрэяў фашыстамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120229130439/http://jhist.org/shoa/sweden/sweden036.htm |date=29 лютага 2012 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пакаранні]] [[Катэгорыя:Дэпартацыя| ]] e00tedhmx6snzjh5pxv6tczn9p06m3n 0 139001 5150387 4525553 2026-06-04T06:42:10Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/75353202|Aleksander Chodkiewicz (1776–1838)]]» 5150387 wikitext text/x-wiki {{Szlachcic infobox|imię=Aleksander Chodkiewicz|wszystkie imiona=|imię oryginalne=|grafika=Portret Aleksandra Chodkiewicza.jpg|opis grafiki=grafika nieznanego autora z 1822 roku|herb=POL COA Chodkiewicz II.svg|opis herbu=|tytuł=|dynastia=|rodzina=[[Chodkiewiczowie herbu własnego]]|data urodzenia=|miejsce urodzenia=[[Czarnobyl]]|data śmierci=[[24 stycznia]] [[1838]]|miejsce śmierci=[[Młynów (obwód rówieński)|Młynów]]|ojciec=[[Jan Mikołaj Chodkiewicz]]|matka=Ludwika Maria Beydo-Rzewuska|mąż=|żona=|dzieci=|rodzeństwo=|faksymile=|opis faksymile=|odznaczenia=|commons=}}'''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў « Храм Ісіды» ў Варшаве і «Школа Сакрата » ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1816c}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816d}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816e}}{{Sfn|Chodkiewicz|1817a}}, том 5 арганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1817b}}, том 6 хіміі жывёльных арганізмаў {{Sfn|Chodkiewicz|1818}}, том 7 аналітычнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1819}}У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.) {{Sfn|Chodkiewicz|1811a}}. У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла»'' {{Sfn|Chodkiewicz|1837}} == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы'' » (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары (« ''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года'' »), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Успаміны пра Хадкевіча == <blockquote>«Ва ўсіх адносінах (...) годны, непараўнальны чалавек; без найменшага арыстакратычнага гонару, паважаны і любімы ўсімі, вясёлы і красамоўны ў грамадстве, але сур'ёзны і глыбокі ў сваёй вучобе і навуковых занятках. Ён ніколі не сядзеў бяз справы і заўсёды быў заняты працай дома або ў садзе. Ва ўсіх адносінах ён быў варты славутага імя, якое насіў (...) »</blockquote>Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote>«Вы, якімі рухае велічнае каханне да краіны Ты ведаў, як аддаць перавагу прыгожай рэчы перад карыснай, Які мог бы быць узорам для многіх паэтаў, Рыфмы, каб адмовіцца... ты быў першым, хто паказаў прыклад у свеце (...)”</blockquote>Фізічнае аблічча Хадкевіча было характэрным. Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі ахарактарызаваў яго наступным чынам :<blockquote>Кашталян Аляксандр Хадкевіч быў высокі, стройны, але з шырокімі, узнятымі плячыма, з якіх выглядала яго маленькая галава, з прыемным, задуменным тварам і задуменным позіркам у вачах. Калі ён ішоў па вуліцы, ён заўсёды быў злёгку схіліўся і пагрузіўся ў думкі.</blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 8pgvjp07ma3nl50jzw884hyop77b7jy 5150388 5150387 2026-06-04T06:42:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5150388 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Навуковец}}</nowiki>''' '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў « Храм Ісіды» ў Варшаве і «Школа Сакрата » ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1816c}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816d}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816e}}{{Sfn|Chodkiewicz|1817a}}, том 5 арганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1817b}}, том 6 хіміі жывёльных арганізмаў {{Sfn|Chodkiewicz|1818}}, том 7 аналітычнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1819}}У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.) {{Sfn|Chodkiewicz|1811a}}. У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла»'' {{Sfn|Chodkiewicz|1837}} == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы'' » (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары (« ''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года'' »), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Успаміны пра Хадкевіча == <blockquote>«Ва ўсіх адносінах (...) годны, непараўнальны чалавек; без найменшага арыстакратычнага гонару, паважаны і любімы ўсімі, вясёлы і красамоўны ў грамадстве, але сур'ёзны і глыбокі ў сваёй вучобе і навуковых занятках. Ён ніколі не сядзеў бяз справы і заўсёды быў заняты працай дома або ў садзе. Ва ўсіх адносінах ён быў варты славутага імя, якое насіў (...) »</blockquote>Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote>«Вы, якімі рухае велічнае каханне да краіны Ты ведаў, як аддаць перавагу прыгожай рэчы перад карыснай, Які мог бы быць узорам для многіх паэтаў, Рыфмы, каб адмовіцца... ты быў першым, хто паказаў прыклад у свеце (...)”</blockquote>Фізічнае аблічча Хадкевіча было характэрным. Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі ахарактарызаваў яго наступным чынам :<blockquote>Кашталян Аляксандр Хадкевіч быў высокі, стройны, але з шырокімі, узнятымі плячыма, з якіх выглядала яго маленькая галава, з прыемным, задуменным тварам і задуменным позіркам у вачах. Калі ён ішоў па вуліцы, ён заўсёды быў злёгку схіліўся і пагрузіўся ў думкі.</blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] fogrxd66n620yi1n8u1465b9dcurvcx 5150389 5150388 2026-06-04T06:43:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5150389 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{Асоба}}</nowiki> '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў « Храм Ісіды» ў Варшаве і «Школа Сакрата » ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1816c}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816d}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816e}}{{Sfn|Chodkiewicz|1817a}}, том 5 арганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1817b}}, том 6 хіміі жывёльных арганізмаў {{Sfn|Chodkiewicz|1818}}, том 7 аналітычнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1819}}У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.) {{Sfn|Chodkiewicz|1811a}}. У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла»'' {{Sfn|Chodkiewicz|1837}} == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы'' » (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары (« ''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года'' »), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Успаміны пра Хадкевіча == <blockquote>«Ва ўсіх адносінах (...) годны, непараўнальны чалавек; без найменшага арыстакратычнага гонару, паважаны і любімы ўсімі, вясёлы і красамоўны ў грамадстве, але сур'ёзны і глыбокі ў сваёй вучобе і навуковых занятках. Ён ніколі не сядзеў бяз справы і заўсёды быў заняты працай дома або ў садзе. Ва ўсіх адносінах ён быў варты славутага імя, якое насіў (...) »</blockquote>Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote>«Вы, якімі рухае велічнае каханне да краіны Ты ведаў, як аддаць перавагу прыгожай рэчы перад карыснай, Які мог бы быць узорам для многіх паэтаў, Рыфмы, каб адмовіцца... ты быў першым, хто паказаў прыклад у свеце (...)”</blockquote>Фізічнае аблічча Хадкевіча было характэрным. Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі ахарактарызаваў яго наступным чынам :<blockquote>Кашталян Аляксандр Хадкевіч быў высокі, стройны, але з шырокімі, узнятымі плячыма, з якіх выглядала яго маленькая галава, з прыемным, задуменным тварам і задуменным позіркам у вачах. Калі ён ішоў па вуліцы, ён заўсёды быў злёгку схіліўся і пагрузіўся ў думкі.</blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] g4ekuw3968x0sxbg5m1b1953xjariw2 5150390 5150389 2026-06-04T06:43:23Z Aliaksei Lastouski 75892 5150390 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў « Храм Ісіды» ў Варшаве і «Школа Сакрата » ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1816c}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816d}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816e}}{{Sfn|Chodkiewicz|1817a}}, том 5 арганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1817b}}, том 6 хіміі жывёльных арганізмаў {{Sfn|Chodkiewicz|1818}}, том 7 аналітычнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1819}}У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.) {{Sfn|Chodkiewicz|1811a}}. У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла»'' {{Sfn|Chodkiewicz|1837}} == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы'' » (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары (« ''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года'' »), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Успаміны пра Хадкевіча == <blockquote>«Ва ўсіх адносінах (...) годны, непараўнальны чалавек; без найменшага арыстакратычнага гонару, паважаны і любімы ўсімі, вясёлы і красамоўны ў грамадстве, але сур'ёзны і глыбокі ў сваёй вучобе і навуковых занятках. Ён ніколі не сядзеў бяз справы і заўсёды быў заняты працай дома або ў садзе. Ва ўсіх адносінах ён быў варты славутага імя, якое насіў (...) »</blockquote>Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote>«Вы, якімі рухае велічнае каханне да краіны Ты ведаў, як аддаць перавагу прыгожай рэчы перад карыснай, Які мог бы быць узорам для многіх паэтаў, Рыфмы, каб адмовіцца... ты быў першым, хто паказаў прыклад у свеце (...)”</blockquote>Фізічнае аблічча Хадкевіча было характэрным. Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі ахарактарызаваў яго наступным чынам :<blockquote>Кашталян Аляксандр Хадкевіч быў высокі, стройны, але з шырокімі, узнятымі плячыма, з якіх выглядала яго маленькая галава, з прыемным, задуменным тварам і задуменным позіркам у вачах. Калі ён ішоў па вуліцы, ён заўсёды быў злёгку схіліўся і пагрузіўся ў думкі.</blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] dalk5ixjj5sy7pms5uz4osxzy8u1oxp 5150391 5150390 2026-06-04T06:44:03Z Aliaksei Lastouski 75892 5150391 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў « Храм Ісіды» ў Варшаве і «Школа Сакрата » ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1816c}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816d}}{{Sfn|Chodkiewicz|1816e}}{{Sfn|Chodkiewicz|1817a}}, том 5 арганічнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1817b}}, том 6 хіміі жывёльных арганізмаў {{Sfn|Chodkiewicz|1818}}, том 7 аналітычнай хіміі {{Sfn|Chodkiewicz|1819}}У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.) {{Sfn|Chodkiewicz|1811a}}. У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла»'' {{Sfn|Chodkiewicz|1837}} == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы'' » (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары (« ''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года'' »), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Успаміны пра Хадкевіча == <blockquote>«Ва ўсіх адносінах (...) годны, непараўнальны чалавек; без найменшага арыстакратычнага гонару, паважаны і любімы ўсімі, вясёлы і красамоўны ў грамадстве, але сур'ёзны і глыбокі ў сваёй вучобе і навуковых занятках. Ён ніколі не сядзеў бяз справы і заўсёды быў заняты працай дома або ў садзе. Ва ўсіх адносінах ён быў варты славутага імя, якое насіў (...) »</blockquote>Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote>«Вы, якімі рухае велічнае каханне да краіны Ты ведаў, як аддаць перавагу прыгожай рэчы перад карыснай, Які мог бы быць узорам для многіх паэтаў, Рыфмы, каб адмовіцца... ты быў першым, хто паказаў прыклад у свеце (...)”</blockquote>Фізічнае аблічча Хадкевіча было характэрным. Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі ахарактарызаваў яго наступным чынам :<blockquote>Кашталян Аляксандр Хадкевіч быў высокі, стройны, але з шырокімі, узнятымі плячыма, з якіх выглядала яго маленькая галава, з прыемным, задуменным тварам і задуменным позіркам у вачах. Калі ён ішоў па вуліцы, ён заўсёды быў злёгку схіліўся і пагрузіўся ў думкі.</blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] i00uq3u1876iy9yrxkarv15v689jpnj 5150392 5150391 2026-06-04T06:46:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5150392 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5mzg5g8ksc7plk7fcb6dqi0lg4pwcgw 5150393 5150392 2026-06-04T06:48:59Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Аляксандр Хадкевіч]] у [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)]]: Вырашэнне неадназначнасці 5150392 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5mzg5g8ksc7plk7fcb6dqi0lg4pwcgw 5150398 5150393 2026-06-04T07:00:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5150398 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] l5mpnpfeoil4wg86j3q9p0tcudvsx9w 5150400 5150398 2026-06-04T07:06:50Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)]] у [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]]: гады не зашкодзяць, але ёсць магчымасць развязаць пра імя 5150398 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] l5mpnpfeoil4wg86j3q9p0tcudvsx9w 5150403 5150400 2026-06-04T07:12:57Z M.L.Bot 261 5150403 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Аляксандр Хадкевіч}}{{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у Варшаве ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі Вільні Напалеонам стаў членам Камітэта ўзброеных сіл Часовага ўрада. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]] . У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]] . Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна ён быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў Санкт-Пецярбург і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую, рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млынове, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]] . Ён праводзіў эксперыменты з стэкам Замбоні . Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] lwbuumfyig12qvjdgjcpu2xmee5gv7k 5150416 5150403 2026-06-04T07:40:31Z Aliaksei Lastouski 75892 5150416 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Аляксандр Хадкевіч}}{{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — асветнік, пісьменнік, [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], мецэнат, калекцыянер, палкоўнік войска Варшаўскага герцагства, генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139193|title=Хадкевіч Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Хадкевіч Аляксандр // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 518.</ref><ref>Chodkiewicz Alrksander. W: ''Polski słownik biograficzny''. T. 3. Kraków 1937, s. 363-367. </ref> == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у [[Варшава|Варшаве]] ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] стаў членам Камітэта ўзброеных сіл [[Часовы ўрад ВКЛ|Часовага ўрада]]. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]]. У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]]. Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі Каралеўства Польскага, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. У 1820 годзе быў абраны ў сойм Каралеўства Польскага ад Сандамірскага ваяводства. У пачатку 1824 года арганізаваў спатканне ў Кіеве дзекабрыстаў [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаіла Бястужава-Руміна]] і [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргея Мураўёва-Апостала]] з прадстаўніком [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] С. Крыжаноўскім. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую і рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млыніве, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млынаве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча». Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3mpdmeb7y5s408kwiy235g36qvnfvkn 5150419 5150416 2026-06-04T07:44:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5150419 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Аляксандр Хадкевіч}}{{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — [[асветнік]], [[пісьменнік]], [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], [[мецэнат]], [[калекцыянер]], палкоўнік войска [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139193|title=Хадкевіч Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Хадкевіч Аляксандр // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 518.</ref><ref>Chodkiewicz Alrksander. W: ''Polski słownik biograficzny''. T. 3. Kraków 1937, s. 363-367. </ref> == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у [[Варшава|Варшаве]] ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] стаў членам Камітэта ўзброеных сіл [[Часовы ўрад ВКЛ|Часовага ўрада]]. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]]. У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]]. Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі Каралеўства Польскага, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. У 1820 годзе быў абраны ў сойм Каралеўства Польскага ад Сандамірскага ваяводства. У пачатку 1824 года арганізаваў спатканне ў Кіеве дзекабрыстаў [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаіла Бястужава-Руміна]] і [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргея Мураўёва-Апостала]] з прадстаўніком [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] С. Крыжаноўскім. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую і рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млыніве, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млыніве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Хадкевіч пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе . == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.''<blockquote></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча».<ref>Jan Stanisław Bystroń: ''[https://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=18827 Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815–1831]''. Lwów-Warszawa: Książnica–Atlas, 1938, s. 153–162.</ref> Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча.<ref>Sophie Korwin-Piotrowska: ''Balzac et le monde slave; Balzac en Pologne: Essai de bibliographie''. Paris: 1933, s. 230–231</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] me7yvbshj5bpjq6ulzzoyom0vyasxuw 5150440 5150419 2026-06-04T08:12:46Z Aliaksei Lastouski 75892 5150440 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Аляксандр Хадкевіч}}{{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — [[асветнік]], [[пісьменнік]], [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], [[мецэнат]], [[калекцыянер]], палкоўнік войска [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139193|title=Хадкевіч Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Хадкевіч Аляксандр // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 518.</ref><ref>''Tadeusz Estreicher, Henryk Mościck''i: Chodkiewicz Aleksander (1776–1838) generał, literat, technolog. W: ''Polski Słownik Biograficzny''. T. III. Kraków: 1937, s. 355–358.</ref> == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у [[Варшава|Варшаве]] ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] стаў членам Камітэта ўзброеных сіл [[Часовы ўрад ВКЛ|Часовага ўрада]]. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]]. У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]]. Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі Каралеўства Польскага, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. У 1820 годзе быў абраны ў сойм Каралеўства Польскага ад Сандамірскага ваяводства. У пачатку 1824 года арганізаваў спатканне ў Кіеве дзекабрыстаў [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаіла Бястужава-Руміна]] і [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргея Мураўёва-Апостала]] з прадстаўніком [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] С. Крыжаноўскім. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую і рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млыніве, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Віктар Гельтман|Віктара Гельтмана]], [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]] . Памёр Хадкевіч у Млыніве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе.<ref>Marek Nalepa: ''„Płyną godziny pomiędzy nadzieją i bojaźnią czułą”. Polityczne i egzystencjalne rany Polaków epoki porozbiorowej. Studia i teksty''. Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2010. <nowiki>ISBN 978-83-7338-592-4</nowiki>.</ref> == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.'' Антоні Анджэёўскі так згадваў свайго патрона:<blockquote> Дом графа Аляксандра Хадкевіча можна было назваць малым музеем: багатая бібліятэка, прыгожы збор карцін, шматлікія і найноўшыя інструменты і прылады астранамічныя і фізічныя, заможная хімічная лабараторыя, у якой граф, дасведчаны ў гэтай навуцы, любіў працаваць, правяраючы новыя адкрыцці і робячы ўсё новыя назіранні. Да таго невялікі, але добра ўладкаваны тэатр, выдатны аркестр пад кіраўніцтвам віртуоза і кампазітара п. Каршміта — словам, усё там было, што толькі розум мог пажадаць, каб задаволіць пачуцці. Граф быў вучоным, выдатным вучоным — гэта нядзіўна, з дзяцінства выпрацаваў у сабе гэтага духа, гэтую любоў да навук і ішоў ужо гэтым шляхам усё сваё жыццё. Але граф меў сэрца, у якім тлелі найшляхетнейшыя пачуцці веры, любові да айчыны і любові да бліжніх.<ref>[https://polona.pl/item-view/e57f981d-3406-4d95-be75-589a2c8d89eb/0/20376d1d-7218-4b92-996c-0574f4636df0 ''Andrzejowski, Antoni''. Ramoty starego Detiuka o Wołyniu. T. 1. Wilno: 1914.] Ss. 221-223.</ref></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча».<ref>Jan Stanisław Bystroń: ''[https://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=18827 Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815–1831]''. Lwów-Warszawa: Książnica–Atlas, 1938, s. 153–162.</ref> Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча.<ref>Sophie Korwin-Piotrowska: ''Balzac et le monde slave; Balzac en Pologne: Essai de bibliographie''. Paris: 1933, s. 230–231</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] nhrlf7ktzsd5agqdu7z1bc8314ds6by 5150449 5150440 2026-06-04T08:26:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5150449 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Аляксандр Хадкевіч}}{{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — [[асветнік]], [[пісьменнік]], [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], [[мецэнат]], [[калекцыянер]], палкоўнік войска [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139193|title=Хадкевіч Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Хадкевіч Аляксандр // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 518.</ref><ref>''Tadeusz Estreicher, Henryk Mościck''i: Chodkiewicz Aleksander (1776–1838) generał, literat, technolog. W: ''Polski Słownik Biograficzny''. T. III. Kraków: 1937, s. 355–358.</ref> == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у [[Варшава|Варшаве]] ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] стаў членам Камітэта ўзброеных сіл [[Часовы ўрад ВКЛ|Часовага ўрада]]. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]]. У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]]. Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі Каралеўства Польскага, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. У 1820 годзе быў абраны ў сойм Каралеўства Польскага ад Сандамірскага ваяводства. У пачатку 1824 года арганізаваў спатканне ў Кіеве дзекабрыстаў [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаіла Бястужава-Руміна]] і [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргея Мураўёва-Апостала]] з прадстаўніком [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] С. Крыжаноўскім. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую і рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млыніве, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]]. Вядомы рэвалюцыянер [[Віктар Гельтман]] нарадзіўся 23 снежня 1796 года ў вёсцы [[Вярховічы]] (зараз - [[Камянецкі раён]]), дзе яго бацька служыў адміністратарам маёнтка Аляксандра Хадкевіча. Граф не толькі матэрыяльна падтрымліваў маладога Віктара падчас навучання ў [[Свіслацкая гімназія|гімназіі ў Свіслачы]], але і наняў яго бібліятэкарам і куратарам мінералагічных і нумізматычных кабінетаў. Яго сыны Ян Караль і Мечыслаў змагаліся ў паўстанні 1830-31 гадоў. Ян Караль, знаходзячыся ў выгнанні ў Арэнбургскай вобласці, пасябраваў з [[Адам Сузін|Адамам Сузінам]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томашам Занам]]. Пасля адбыцця катаргі Сузін некаторы час жыў у маёнтку Аляксандра Хадкевіча ў Млынаве і вучыў яго пляменнікаў. У 1838 годзе Адама арыштавалі ў Млынаве па абвінавачванні ў членстве ў Дэмакратычным таварыстве. Пасля падаўлення паўстання 1831 года маёнтак Вярховічы, які належаў Мечыславу Хадкевічу, быў канфіскаваны.<ref>{{Cite web|url=https://polesie.org/11750/aleksander-chodkiewicz-i-wiktor-heltman/|title=Aleksander Chodkiewicz i Wiktor Heltman – Echa Polesia|website=polesie.org|access-date=2026-06-04}}</ref> Памёр Хадкевіч у Млыніве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе.<ref>Marek Nalepa: ''„Płyną godziny pomiędzy nadzieją i bojaźnią czułą”. Polityczne i egzystencjalne rany Polaków epoki porozbiorowej. Studia i teksty''. Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2010. <nowiki>ISBN 978-83-7338-592-4</nowiki>.</ref> == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.'' Антоні Анджэёўскі так згадваў свайго патрона:<blockquote> Дом графа Аляксандра Хадкевіча можна было назваць малым музеем: багатая бібліятэка, прыгожы збор карцін, шматлікія і найноўшыя інструменты і прылады астранамічныя і фізічныя, заможная хімічная лабараторыя, у якой граф, дасведчаны ў гэтай навуцы, любіў працаваць, правяраючы новыя адкрыцці і робячы ўсё новыя назіранні. Да таго невялікі, але добра ўладкаваны тэатр, выдатны аркестр пад кіраўніцтвам віртуоза і кампазітара п. Каршміта — словам, усё там было, што толькі розум мог пажадаць, каб задаволіць пачуцці. Граф быў вучоным, выдатным вучоным — гэта нядзіўна, з дзяцінства выпрацаваў у сабе гэтага духа, гэтую любоў да навук і ішоў ужо гэтым шляхам усё сваё жыццё. Але граф меў сэрца, у якім тлелі найшляхетнейшыя пачуцці веры, любові да айчыны і любові да бліжніх.<ref>[https://polona.pl/item-view/e57f981d-3406-4d95-be75-589a2c8d89eb/0/20376d1d-7218-4b92-996c-0574f4636df0 ''Andrzejowski, Antoni''. Ramoty starego Detiuka o Wołyniu. T. 1. Wilno: 1914.] Ss. 221-223.</ref></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча».<ref>Jan Stanisław Bystroń: ''[https://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=18827 Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815–1831]''. Lwów-Warszawa: Książnica–Atlas, 1938, s. 153–162.</ref> Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча.<ref>Sophie Korwin-Piotrowska: ''Balzac et le monde slave; Balzac en Pologne: Essai de bibliographie''. Paris: 1933, s. 230–231</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] irq3a5d9ni7e51xk5pk3mjn23b2qfmc 5150464 5150449 2026-06-04T09:17:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5150464 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Аляксандр Хадкевіч}}{{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — [[асветнік]], [[пісьменнік]], [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], [[мецэнат]], [[калекцыянер]], палкоўнік войска [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139193|title=Хадкевіч Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Хадкевіч Аляксандр // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 518.</ref><ref>''Tadeusz Estreicher, Henryk Mościck''i: Chodkiewicz Aleksander (1776–1838) generał, literat, technolog. W: ''Polski Słownik Biograficzny''. T. III. Kraków: 1937, s. 355–358.</ref> == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у [[Варшава|Варшаве]] ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] стаў членам Камітэта ўзброеных сіл [[Часовы ўрад ВКЛ|Часовага ўрада]]. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]]. У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]]. Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі Каралеўства Польскага, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. У 1820 годзе быў абраны ў сойм Каралеўства Польскага ад Сандамірскага ваяводства. У пачатку 1824 года арганізаваў спатканне ў Кіеве дзекабрыстаў [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаіла Бястужава-Руміна]] і [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргея Мураўёва-Апостала]] з прадстаўніком [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] С. Крыжаноўскім. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую і рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млыніве, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]]. Вядомы рэвалюцыянер [[Віктар Гельтман]] нарадзіўся 23 снежня 1796 года ў вёсцы [[Вярховічы]] (зараз - [[Камянецкі раён]]), дзе яго бацька служыў адміністратарам маёнтка Аляксандра Хадкевіча. Граф не толькі матэрыяльна падтрымліваў маладога Віктара падчас навучання ў [[Свіслацкая гімназія|гімназіі ў Свіслачы]], але і наняў яго бібліятэкарам і куратарам мінералагічных і нумізматычных кабінетаў. Яго сыны Ян Караль і Мечыслаў змагаліся ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830-31 гадоў]]. Ян Караль, знаходзячыся ў выгнанні ў [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]], пасябраваў з [[Адам Сузін|Адамам Сузінам]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томашам Занам]]. Пасля адбыцця катаргі Сузін некаторы час жыў у маёнтку Аляксандра Хадкевіча ў Млынаве і вучыў яго пляменнікаў. У 1838 годзе Адама арыштавалі ў Млынаве па абвінавачванні ў членстве ў [[Дэмакратычнае таварыства|Дэмакратычным таварыстве]]. Пасля падаўлення паўстання 1831 года маёнтак Вярховічы, які належаў Мечыславу Хадкевічу, быў канфіскаваны.<ref>{{Cite web|url=https://polesie.org/11750/aleksander-chodkiewicz-i-wiktor-heltman/|title=Aleksander Chodkiewicz i Wiktor Heltman – Echa Polesia|website=polesie.org|access-date=2026-06-04}}</ref> Памёр Хадкевіч у Млыніве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе.<ref>Marek Nalepa: ''„Płyną godziny pomiędzy nadzieją i bojaźnią czułą”. Polityczne i egzystencjalne rany Polaków epoki porozbiorowej. Studia i teksty''. Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2010. <nowiki>ISBN 978-83-7338-592-4</nowiki>.</ref> == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.'' Антоні Анджэёўскі так згадваў свайго патрона:<blockquote> Дом графа Аляксандра Хадкевіча можна было назваць малым музеем: багатая бібліятэка, прыгожы збор карцін, шматлікія і найноўшыя інструменты і прылады астранамічныя і фізічныя, заможная хімічная лабараторыя, у якой граф, дасведчаны ў гэтай навуцы, любіў працаваць, правяраючы новыя адкрыцці і робячы ўсё новыя назіранні. Да таго невялікі, але добра ўладкаваны тэатр, выдатны аркестр пад кіраўніцтвам віртуоза і кампазітара п. Каршміта — словам, усё там было, што толькі розум мог пажадаць, каб задаволіць пачуцці. Граф быў вучоным, выдатным вучоным — гэта нядзіўна, з дзяцінства выпрацаваў у сабе гэтага духа, гэтую любоў да навук і ішоў ужо гэтым шляхам усё сваё жыццё. Але граф меў сэрца, у якім тлелі найшляхетнейшыя пачуцці веры, любові да айчыны і любові да бліжніх.<ref>[https://polona.pl/item-view/e57f981d-3406-4d95-be75-589a2c8d89eb/0/20376d1d-7218-4b92-996c-0574f4636df0 ''Andrzejowski, Antoni''. Ramoty starego Detiuka o Wołyniu. T. 1. Wilno: 1914.] Ss. 221-223.</ref></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча».<ref>Jan Stanisław Bystroń: ''[https://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=18827 Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815–1831]''. Lwów-Warszawa: Książnica–Atlas, 1938, s. 153–162.</ref> Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча.<ref>Sophie Korwin-Piotrowska: ''Balzac et le monde slave; Balzac en Pologne: Essai de bibliographie''. Paris: 1933, s. 230–231</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] to5kq3v1jdpdir61bkinpwgtvayl6ff 5150557 5150464 2026-06-04T11:54:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5150557 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Аляксандр Хадкевіч}}{{Вучоны}} '''Аляксандр Францішак Хадкевіч''' (польск. ''Aleksander Franciszek Chodkiewicz,'' [[4 чэрвеня]] [[1776|1776,]] [[Чарнобыль]] - [[24 студзеня]] [[1838|1838,]] [[Млыніў]]) — [[асветнік]], [[пісьменнік]], [[Хімія|хімік]], [[Літаграфія|літограф]], [[мецэнат]], [[калекцыянер]], палкоўнік войска [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], генерал і сенатар [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139193|title=Хадкевіч Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Хадкевіч Аляксандр // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 16. – С. 518.</ref><ref>''Tadeusz Estreicher, Henryk Mościck''i: Chodkiewicz Aleksander (1776–1838) generał, literat, technolog. W: ''Polski Słownik Biograficzny''. T. III. Kraków: 1937, s. 355–358.</ref> == Біяграфія == Сын [[Ян Мікалай Хадкевіч|Яна Мікалая Хадкевіча]] [[Ян Мікалай Хадкевіч|(]] 1738—1781), старасты жамойцкага, і Людвікі Жэвускай. Меў братоў Вацлава і Юзафа, а таксама сясцёр Разалію (1768—1794), замужам Любамірскую, і Эльжбету (пам. 1804), замужам за [[Мацей Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1749—1800) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Ад першага шлюбу з Тэрэзай Каралінай Валеўскай (1778–1846), дачкой Міхала Валеўскага, меў дачку Зоф’ю (1803–1871), замужам за графам Віктарам Асалінскім (1790–1860), і сыноў Яна Караля (1804–1855) і Мечыслава Міхала (1807–1851). Першая жонка здрадзіла яму, мела раман з князем Аляксандрам Галіцыным і пасля разводу з Хадкевічам выйшла за яго замуж. Ад другога шлюбу з Францішкай Ксаверай Шчэняўскай (1806—1855) меў сына Баляслава (1826—1867) {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. Спачатку ён атрымаў адукацыю дома, а з 1790 года — у [[Варшава|Варшаве]] ў пансіянаце для маладых магнатаў, якім кіраваў [[Marcin Nikuta|Марцін Нікута]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні Касцюшкі]], дзе [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшка]] прызначыў яго маёрам Нацыянальнай гвардыі. Пасля паразы паўстання звольніўся з войска і пасяліўся на [[Валынь|Валыні]]. Прысвяціў сябе навуковай і літаратурнай працы. Яго маёнткі былі секвестраваны. Пасля акупацыі [[Вільня|Вільні]] [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] стаў членам Камітэта ўзброеных сіл [[Часовы ўрад ВКЛ|Часовага ўрада]]. Прызначаны палкоўнікам, выставіў свой уласны полк ([[18-ы літоўскі пяхотны полк]] ). Затым стаў ад'ютантам генерала [[Юзаф Антоні Касакоўскі|Юзафа Касакоўскага]]. У снежні 1812 года яго адправілі ў Варшаву. Правёў адзінаццаць месяцаў у абложанай [[Модлінская крэпасць|Модлінскай крэпасці]]. Пасля капітуляцыі Дэндэльса ён не падпісаў яе і быў арыштаваны расіянамі. 20 студзеня 1815 года атрымаў званне палкоўніка і начальніка штаба Гвардзейскай дывізіі Каралеўства Польскага, а 2 снежня 1818 года быў вызвалены ад службы па ўласным жаданні ў званні брыгаднага генерала. 9 красавіка 1819 года быў прызначаны сенатарам-кашталянам. Пасля прамовы ў Сенаце 4 кастрычніка 1819 года, у якой ён рэзка выступіў супраць палітыкі князя Канстанціна, Найвышэйшым указам ад 17 кастрычніка 1819 года быў пазбаўлены сенатарскага звання {{Sfn|Estreicher|Mościcki|1937}}. У 1820 годзе быў абраны ў сойм Каралеўства Польскага ад Сандамірскага ваяводства. У пачатку 1824 года арганізаваў спатканне ў Кіеве дзекабрыстаў [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаіла Бястужава-Руміна]] і [[Сяргей Іванавіч Мураўёў-Апостал|Сяргея Мураўёва-Апостала]] з прадстаўніком [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] С. Крыжаноўскім. 8 лютага 1826 года па загаду вялікага князя Канстанціна быў арыштаваны ў Млынове, пад канвоем адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] і там зняволены. Вызвалены з-за адсутнасці больш сур'ёзных абвінавачванняў, павінен быў заставацца ў [[Жытомір|Жытоміры]] яшчэ год пад наглядам паліцыі. Пасля паразы [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830-31 гадоў]] заставаўся ў Млыніве да сваёй смерці. У сваіх вёсках (у Млыніве і Чарнобылі) заснаваў школы, дзе выкладалі польскую і рускую мовы, арыфметыку, маральнае выхаванне і катэхізіс. У 1830 годзе зафундаваў праваслаўную царкву ў Млыніве, каб выратаваць мясцовы касцёл ад ліквідацыі. Браў удзел у стварэнні [[Крамянецкі калегіум|Валынскай гімназіі]] ў [[Крэмэнэць|Крамянцы]], штогод ахвяруючы 300 рублёў срэбрам і запісаў хімічнаму факультэту 40 000 злотых. Быў членам шматлікіх навуковых таварыстваў: Варшаўскага таварыства сяброў навукі (1804), Літоўскай адукацыйнай камісіі (1807), а ў 1818 годзе па просьбе [[Alexander Nicolaus Scherer|Аляксандра Шэрэра]] быў абраны членам-карэспандэнтам [[Расійская акадэмія навук|Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] (1818). [[Файл:Death_record_of_Aleksander_Chodkiewicz_(1838).jpg|міні|Пасведчанне аб смерці Аляксандра Хадкевіча]] Быў ганаровым членам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (1819). Належаў да масонскіх ложаў «''Храм Ісіды''» ў Варшаве і «''Школа Сакрата''» ў Вільні. Падтрымліваў навукоўцаў і мастакоў, у тым ліку Антонія Анджэёўскага, Якуба Шымкевіча, [[Mikołaj Mianowski|Мікалая Мяноўскага]] і [[Юзаф Аляшкевіч|Юзэфа Аляшкевіча]]. Вядомы рэвалюцыянер [[Віктар Гельтман]] нарадзіўся 23 снежня 1796 года ў вёсцы [[Вярховічы]] (зараз - [[Камянецкі раён]]), дзе яго бацька служыў адміністратарам маёнтка Аляксандра Хадкевіча. Граф не толькі матэрыяльна падтрымліваў маладога Віктара падчас навучання ў [[Свіслацкая гімназія|гімназіі ў Свіслачы]], але і наняў яго бібліятэкарам і куратарам мінералагічных і нумізматычных кабінетаў. Яго сыны Ян Караль і Мечыслаў змагаліся ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830-31 гадоў]]. Ян Караль, знаходзячыся ў выгнанні ў [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]], пасябраваў з [[Адам Сузін|Адамам Сузінам]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Томашам Занам]]. Пасля адбыцця катаргі Сузін некаторы час жыў у маёнтку Аляксандра Хадкевіча ў Млынаве і вучыў яго пляменнікаў. У 1838 годзе Адама арыштавалі ў Млынаве па абвінавачванні ў членстве ў [[Дэмакратычнае таварыства|Дэмакратычным таварыстве]]. Пасля падаўлення паўстання 1831 года маёнтак Вярховічы, які належаў Мечыславу Хадкевічу, быў канфіскаваны.<ref>{{Cite web|url=https://polesie.org/11750/aleksander-chodkiewicz-i-wiktor-heltman/|title=Aleksander Chodkiewicz i Wiktor Heltman – Echa Polesia|website=polesie.org|access-date=2026-06-04}}</ref> Памёр Хадкевіч у Млыніве 24 студзеня 1838 г. Пахаваны ў Млынаўскім касцёле. == Хімічныя штудыі == У 1811 годзе ён стварыў хімічную лабараторыю ў сваім палацы ў Варшаве і разам з [[Анджэй Снядэцкі|Анджэем Снядэцкім]] быў піянерам хіміі ў Польшчы Ён склаў сямітомны падручнік па хіміі (1816–1820): першыя чатыры тамы былі прысвечаны неарганічнай хіміі, том 5 - арганічнай хіміі, том 6 - хіміі жывёльных арганізмаў, том 7 - аналітычнай хіміі. У сваіх працах ён увёў уласную хімічную лексіку, якая стала прадметам палемікі са Снядэцкім. У 1816 годзе абвясціў пра спрошчаны метад атрымання калію з [[Калійныя солі|поташу]]. У 1819 годзе апублікаваў трактат пра [[Хлор|хлор,]] у якім выступаў супраць разглядання хлору як элемент. Удасканаліў кіслародную гарэлку і прадэманстраваў членам Варшаўскага таварыства сяброў навук эксперыменты па плаўленні [[Плаціна (хімічны элемент)|плаціны]], крэмнезёму і [[Бор (хімічны элемент)|бору]]. Таксама напісаў кіраўніцтва па варэнні піва (1811 г.). У 1806–1810 гадах ён праводзіў метэаралагічныя назіранні на Валыні, рукапіс якіх ён перадаў у Варшаўскае таварыства сяброў навук. У 1837 годзе быў апублікаваны яго ''«Трактат пра вагу святла».'' == Літаграфія == [[Файл:Miłośnicy_litografii_w_Warszawie_(1818).jpg|злева|міні|Літаграфія ''Аматары літаграфіі ў Варшаве'' паводле малюнка Юзэфа Лекса]] У 1818 годзе разам з Янам Сестжынскім стварыў першую ў Польшчы літаграфічную друкарню ў сваёй кватэры на вуліцы Мёядавай. Першая літаграфія («''Першая спроба літаграфіі ў Варшаве'' »), заснаваная на малюнку Яна Паўла Лелевеля, была надрукавана на друкарскім станку Хадкевіча 16 лютага 1818 года. У маі 1818 года была надрукавана літаграфія з выявай літаграфічнай студыі Хадкевіча па малюнку Юзэфа Лекса. На ёй былі выяўлены Ян Павел Лелевель, Ян Сестжынскі і граф Хадкевіч (сярэдняя постаць). У хімічнай майстэрні ён працаваў над удасканаленнем матэрыялаў, якія выкарыстоўваліся для падрыхтоўкі літаграфіі (чарніла, мел, папера). Каля 1825 года перанёс сваю студыю ў Млыніў. У 1820 годзе ён апублікаваў зборнік літаграфій вядомых палякаў з іх біяграфіямі, напісаны ім самім'', пад назвай «Партрэты знакамітых палякаў, намаляваныя на камні Валенціем Слівіцкім, з апісаннямі іх жыцця».'' == Літаратурныя творы == Пісаў і перакладаў раманы, вершы і п'есы. Ён пераклаў пяціактавую трагедыю [[Аўгуст фон Кацэбу|Аўгуста Коцэбу]] ''«Іспанія ў Перу, або Смерць Раілы'' » (1797) і напісаў трагедыі ''«Катон ва Утыцы''» (1809), ''Тэона'' (1816), ''Вірджынія'' (надрукавана разам з ''Катонам'' як першы том Збору твораў, 1817 г.). У рукапісах захаваліся драмы ''«Селіко, або Узнагароджаная цнота»'', ''«Ядвіга — каралева Польшчы»'', ''«Карфаген»'', раман ''«Паўліна»'' і іншыя . Хадкевіч таксама пакінуў мемуары («''Гісторыя найвыдатнейшых падзей майго жыцця, напісаная мной уласнаручна, разам з некаторымі дадаткамі, якія могуць быць выкарыстаны для польскай гісторыі з 1777 па 28 снежня 1819 года''»), апублікаваныя толькі ў 2010 годзе.<ref>Marek Nalepa: ''„Płyną godziny pomiędzy nadzieją i bojaźnią czułą”. Polityczne i egzystencjalne rany Polaków epoki porozbiorowej. Studia i teksty''. Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2010. <nowiki>ISBN 978-83-7338-592-4</nowiki>.</ref> == Калекцыянаванне == [[Файл:Exlibris_Aleksandra_Chodkiewicza.jpg|міні|Экслібрыс Хадкевіча]] Збіраў кнігі, карціны, манеты, мінералы і скульптуры. Ён таксама вёў архіў. Спачатку калекцыя знаходзілася ў [[Пэкаліў|Пэкаліве]], потым у Варшаве ў кватэры на вуліцы Мядовай, 484, і, нарэшце, у палацы ў Млыніве. Пачаў збіраць бібліятэку ў 1801 годзе. Да 1810 года яна налічвала 10 000 тамоў. У 1812 годзе ён пашырыў яе, купіўшы кніжную калекцыю Нікуты, а ў 1816 годзе — кнігі, якія ён атрымаў у спадчыну ад маці, і набытую бібліятэку Юзэфа Жэвускага . Да 1826 года кніжная калекцыя сям'і Хадкевічаў налічвала 25 000 тамоў. У 1823 годзе бібліятэка была прададзена з аўкцыёну і раскідана. Астатнія кнігі былі інвентарызаваны пасля смерці Хадкевіча; спіс уключае прыблізна 3600 адзінак захоўвання. Некаторыя з тамоў мелі экслібрыс з гербам Хадкевічаў і надпісам «З кніг Аляксандра Хадкевіча». Бібліятэчная калекцыя, пашыраная спадчыннікамі Аляксандра да 30 000 тамоў, была часткова знішчана бальшавікамі ў 1917–1919 гадах; рэшткі разам з архіўнымі матэрыяламі былі перададзены ў дар Нацыянальнаму музею ў Кракаве Мечыславам Хадкевічам у 1920 і 1936 гадах. З 1951 года калекцыя, так званы Млыніўскі архіў Хадкевіча, які змяшчае дакументы 1499–1932 гадоў, знаходзіцца ў Нацыянальным архіве ў Кракаве (спасылка AMCh 1–1121), а рукапісы знаходзяцца ў Бібліятэцы князёў Чартарыйскіх. == Працы == ·       ''[https://polona.pl/item/664121/2/ Mowa ... Alexandra ... Chodkiewicza, członka Zgromadzenia Warszawskiego Przyjaciół Nauk, jmieniem tegoż Zgromadzenia przy otwarciu Wołyńskiego Gimnazyum dnia 1 października 1805 roku w Krzemieńcu miana]. 1805.'' ·       ''[https://polona.pl/item/786003/2/ Nauka robienia piwa]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[https://polona.pl/item/766228/2/ Tablice stosunku dawnych miár i wag francuzkich i koronno-litewsko-polskich z miarami i wagami nowémi a przyiętémi we Francyi]. Warszawa: 1811.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication/111321/ O rękodzielni Prusianu żelaza. „Dziennik Gospodarczo-Rolniczy”. 1, s. 55–73], 1812.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/126106/index.djvu O robieniu hałunu. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 135–141], 1815.'' ·       ''[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=97604&from=&dirids=1&ver_id=&lp=9&QI= O nowej istocie odkrytej w roślinie zwanej Vareck. „Pamiętnik Warszawski”. 1, s. 62–74], 1815.'' ·       ''[https://polona.pl/item/417641/187/ Proces robienia kruszcu zwanego Potasium]. W: Aleksander Kraushar: Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 3, Czasy Królestwa Kongresowego. [T. 1], Czterolecie pierwsze: 1816–1820. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1902, s. 359–361.'' ·       ''[https://polona.pl/item/827274/0/ Teona: traiedyiá w 3 aktach]. Warszawa: 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 1.] Warszawa, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 2.] Warszawa: drukiem Józefa Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/776246/3/ Chemiia. T. 3.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1816.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799766/3/ Chemiia. T. 4.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/800491/4/ Chemiia. T. 5.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/759245/2/ Pisma wierszém i prozą Alexandra Chodkiewicza]. Warszawa: w Druk. przy Nowolipiu Nro 646, 1817.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122552/index.djvu Odpowiedź na niektóre uwagi Jędrzeja Śniadeckiego, umieszczone w Pamiętniku Warszawskim na miesiąc sierpień roku bieżącego. „Pamiętnik Warszawski”. 9, s. 59–77], 1817.'' ·       ''[https://polona.pl/item/794970/4/ Chemiia. T. 6.] Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122436/index.djvu Postrzeżenia względem topnienia ciał. „Pamiętnik Warszawski”. 10, s. 381–390], 1818.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122554/index.djvu O pyroforach. „Pamiętnik Warszawski”. 11, s. 88–93], 1818.'' ·       ''[https://polona.pl/item/778641/4/ Rozprawa o gazie kwasu solowego ukwaszonego, czyli chlorynie]. Warszawa: 1819.'' ·       ''[http://www.wbc.poznan.pl/Content/122565/index.djvu?djvuopts&page=118 O machinie Abrahama Sterna. „Pamiętnik Warszawski”. 14, s. 118–122], 1819.'' ·       ''[https://polona.pl/item/799323/3/ Chemiia. T. 7]. Warszawa: drukiem Zawadzkiego i Węckiego, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/283138/1/ Portrety wsławionych Polaków rysowane na kamieniu przez Walent. Sliwickiego, z opisem ich życia przez Alex. Chodkiewicza]. Warszawa: w Drukarni przy Nowolipiu, 1820.'' ·       ''[https://polona.pl/item/770595/2/ Rozprawa o ciężarze światła]. Wilno: J. Zawadzki, 1837.'' == Успаміны пра Хадкевіча == Казімір Брадзінскі прысвяціў яму паэтычны ліст ''Да графа Аляксандра Хадкевіча.'' Антоні Анджэёўскі так згадваў свайго патрона:<blockquote> Дом графа Аляксандра Хадкевіча можна было назваць малым музеем: багатая бібліятэка, прыгожы збор карцін, шматлікія і найноўшыя інструменты і прылады астранамічныя і фізічныя, заможная хімічная лабараторыя, у якой граф, дасведчаны ў гэтай навуцы, любіў працаваць, правяраючы новыя адкрыцці і робячы ўсё новыя назіранні. Да таго невялікі, але добра ўладкаваны тэатр, выдатны аркестр пад кіраўніцтвам віртуоза і кампазітара п. Каршміта — словам, усё там было, што толькі розум мог пажадаць, каб задаволіць пачуцці. Граф быў вучоным, выдатным вучоным — гэта нядзіўна, з дзяцінства выпрацаваў у сабе гэтага духа, гэтую любоў да навук і ішоў ужо гэтым шляхам усё сваё жыццё. Але граф меў сэрца, у якім тлелі найшляхетнейшыя пачуцці веры, любові да айчыны і любові да бліжніх.<ref>[https://polona.pl/item-view/e57f981d-3406-4d95-be75-589a2c8d89eb/0/20376d1d-7218-4b92-996c-0574f4636df0 ''Andrzejowski, Antoni''. Ramoty starego Detiuka o Wołyniu. T. 1. Wilno: 1914.] Ss. 221-223.</ref></blockquote> == Спасылкі ў літаратуры == Паводле Яна Станіслава Быстроня, «можна было б выказаць здагадку, што малады граф у ''[[Пан Тадэвуш|«Пане Тадэвушы»]]'', таксама фантазер, мастак, закаханы ў атмасферу, які фінансуе полк для Напалеона за свой кошт, створаны па ўзоры Хадкевіча».<ref>Jan Stanisław Bystroń: ''[https://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=18827 Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815–1831]''. Lwów-Warszawa: Książnica–Atlas, 1938, s. 153–162.</ref> Софі Корвін-Пётроўская высунула тэзіс, што [[Анарэ дэ Бальзак]] стварыў героя свайго рамана ''[[Poszukiwanie absolutu|«У пошуках абсалюту»]]'', Бальтазара Клаэса, па ўзоры Хадкевіча.<ref>Sophie Korwin-Piotrowska: ''Balzac et le monde slave; Balzac en Pologne: Essai de bibliographie''. Paris: 1933, s. 230–231</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Хімікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3zogv3dh8h817bs4iqcs0ub0mj8pprc 0 143608 5150348 5110140 2026-06-04T01:19:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150348 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Дукора |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |гімн = |першае згадванне = 1582 |ранейшыя назвы = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |пасялковы савет = |глава = |плошча = |вышыня = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |двароў = |тэлефонны код = +375 1713 |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |выява = Дукорскі маёнтак. Брама і стайня.jpg |подпіс = Брама і стайня [[Палацава-паркавы комплекс Оштарпаў (Дукора)|сядзібы Оштарпаў]], 2018 г. |OpenStreetMap = 243015754 }} '''Дуко́ра'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dukora}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014672&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 11 марта 2008 года № 63 "О преобразовании деревни Дукора Дукорского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. Месціцца за 24,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 28,5 км ад [[Мінск|Мінска]], на скрыжаванні аўтамабільных дарог Мінск — [[Бабруйск]] і [[Рудзенск]] — [[Смілавічы]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі Мінск — Асіповічы. == Назва == Корань ''Duk-'' у балцка-літоўскіх антрапонімах тыпу ''Dukas''. У [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай Метрыцы]] ў XV стагоддзі фіксуецца адпісанне ўладання «Дукурну Ятевичу»<ref>Lietuvos Metrika. Kn. 3 (1440—1498). Vilnius, 1998. С. 22.</ref>. На думку [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандра Ельскага]], назва, якая раней пісалася як Дукары, паходзіць ад [[Лацінская мова|лацінскага]] слова «dux» (князь){{Sfn|SgKP|1881|с=212}}. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === У XVI стагоддзі Дукора знаходзілася ў складзе маёнтка [[Бакштанская воласць|Бакшты]] і належала [[Кезгайлы|Кезгайлам]], з 1554 года — ва ўладанні іх нашчадкаў паводле жаночай лініі: [[Завішы|Завішаў]] і [[Шэметы|Шэметаў]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Першы пісьмовы ўспамін пра Дукору як уласнасць непаўналетніх дзяцей Я. Завішы, маці якіх другім шлюбам выйшла за князя А. Вішнявецкага, датуецца 1582 годам. Тады ж упамінаецца тутэйшы сельскі старац Еська Юр’евіч. Паводле юрыдычных актаў 1592 года [[сяло]]. Пад 1592 і 1595 гадамі ў якасці ўладальнікаў паселішча значацца Ян і Вацлаў Шэметы, старца — С. Мазоўка. З 1606 года Дукора знаходзілася ў супольным валоданні ўдоў А. Завішы і В. Шэмета, старац — Ц. Мазоўчыч. У 1615 годзе сяло аддалі ў заклад К. Слушку, у гэты час тут былі 84 двары сялян-кунічнікаў{{sfn|ЭГБ|1996|с=313}}. З 2-й паловы XVII стагоддзя ўласнасць нашчадкаў князя [[Самуэль Леў Агінскі|Самуэля Банданавіча Агінскага]]. Апошнім уладальнікам Дукоры і ўсяго Бакштанскага графства з роду [[Агінскія|Агінскіх]] быў гетман [[Міхал Казімір Агінскі|Міхал Казімір]]. У 1667 годзе было мястэчка Дукора, маёнтак, 170 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]] (з вёскамі ў яго складзе), залога ў [[Казімір Навацкі|Казіміра Навацкага]]. З 1690 года ўласнасць [[Крыштаф Завіша|Крыштафа Завішы]]{{sfn|ГВБ|2013|с=138}}. У 1708 годзе ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] шведскія войскі караля [[Карл XII|Карла XII]] знаходзіліся ў Дукоры. У 1791 годзе мястэчка паводле купчай перайшло да [[Францішак Оштарп|Францішка Оштарпа]], сына аселага на [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]] шведскага жаўнера арміі [[Карл XII|Карла XII]]. У XVIII стагоддзі быў пабудаваны касцёл. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Dukora, Aštorp. Дукора, Ашторп (N. Orda, 4.07.1876).jpg|міні|злева|[[Палацава-паркавы комплекс Оштарпаў (Дукора)|Сядзіба Оштарпаў]] на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876 г.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1795 года ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе была пабудавана мураваная царква. У 1800 годзе Дукора складалася з сядзібы, невялікага мястэчка, сяла; мела ўніяцкую Узвіжанскую царкву, яўрэйскую школу, будаваўся мураваны касцёл; [[год|рэгулярна]] праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы. У першай палове XIX стагоддзя сын Францішка [[Леў Францавіч Оштарп|Леў Оштарп]] (1786—1851) пабудаваў мураваны палац, завёў у маёнтку цырк з замежнымі акцёрамі, аркестр, бібліятэку. У 1845 годзе пабудавана царква ў імя святых Пятра і Паўла. З 1861 года цэнтр [[Дукорская воласць|Дукорскай воласці]], быў вінакурны завод, 2 царквы, касцёл, малітоўная школа. У 1862 годзе мястэчку дадзена права на штотыднёвыя таргі. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] ў 1864 годзе расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі касцёл у царкву [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У 1863 годзе адкрыта 2-класнае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], з 1865 года з жаночай зменай. У 1874 годзе маёнтак перайшоў да галандца [[Канстанцін Гарцінг|Канстанціна Гарцінга]] (памёр у 1891), сям’я якога ўсталявалася на Міншчыне ў пачатку XIX стагоддзя. У 1876 годзе ў Дукоры існаваў вадзяны млын і 3 карчмы. У 1877 годзе акдрыта сельская бальніца. У 1881 годзе мястэчка злілося з сялом. [[Файл:Dukora, Aštorp. Дукора, Ашторп (1914).jpg|міні|злева|Брама палаца, 1914 г.]] У 1886 годзе ў народных вучылішчах займаліся 80 хлопчыкаў і 35 дзяўчынак. Настаўнікамі працавалі Леанід і Надзея Астапені. У 1897 годзе дзейнічала валасное праўленне, 2 народных вучылішчы, царкоўнапрыходская школа, пітны дом, 2 праваслаўныя царквы, 2 хлебазапасныя магазіны, 14 дробных лавак, капліца, сінагога, вадзяны млын. На 1900 год у 2 вучылішчах налічваўся 131 вучань, у тым ліку 52 дзяўчынкі. У 1901 годзе дзейнічаў сыраварны завод. У мястэчку заўсёды бытавалі промыслы і рамёства: ткацкія, бандарныя, кавальскія, ганчарныя, шорныя, гарбарныя, кравецкія, шавецкія, пчалярскія, збор ягад, грыбоў, лекавых траў, лоўля рыбы і ракаў у Свіслачы. У жыцці насельніцтва важнае месца займалі земляробства і жывёлагадоўля, агародніцтва, дробны гандаль. Па нядзелях, святочных днях адбываліся таржкі і базары. Прадметамі гандлю былі: бандарныя вырабы (бочкі, вёдры, цэбры, бойкі і іншыя), дугі, збруя, мёд, воўна, сукно, аўчына, жывёла, дары прыроды і іншае. Частка вырабаў вывозілася для продажу на фурманках па паштовым тракце ў Мінск{{Sfn|Памяць|2003|с=699}}. [[Файл:Dukora, Aštorp. Дукора, Ашторп (1914) (4).jpg|міні|Палац Оштарпаў, 1914 г.]] У час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] у Дукорскай воласці адбываліся масавыя хваляванні. Яны праяўляліся ў самавольных высечках лесу, захопе сенажацей і пасеваў памешчыкаў, у адкрытых сутычках сялян з паліцыяй, аховай і адміністрацыяй маёнтка{{Sfn|Памяць|2003|с=699}}. З 1916 года дзейнічала паштовае аддзяленне. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Дукорскай воласці пісалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (Гміна Дукора, [[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). Дзейнічаў бальшавіцкі партызанскі атрад пад кіраўніцтвам [[Андрэй Агеевіч Блажко|Андрэя Блажко]] і [[Міхаіл Рудовіч|Міхаіла Рудовіча]] («[[Дукорскія партызаны]]»)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/ikh-bylo-shestnadtsat.html|title=Память о погибших 16 дукорских партизанах и их товарищах жива и спустя век после трагических событий|first=СБ-Беларусь|last=|website=www.sb.by|date=2021-09-22|access-date=2024-01-05}}</ref>. 3 траўня 1920 года партызаны былі захоплены ў палон польскімі войскамі, 17 траўня 11 партызан былі расстраляны каля Дукоры, ва ўрочышчы Пушча, 30 партызан зняволены ў турме, дзе 5 з іх загінулі ці былі забіты. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]] [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 8 ліпеня 1931 года ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]], з 12 лютага 1935 года ў [[Рудзенскі раён|Рудзенскім]], з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. За савецкім часам уласнасць маёнтка [[Нацыяналізацыя|нацыяналізавана]], у палацы размясцілася школа. У 1926 годзе дзейнічала сямігадовая школа з сельскагаспадарчым ухілам, у якой працавала 11 настаўнікаў. Пры Дукорскай школе былі створаны: бібліятэка, якая налічвала 1000 кніг (1926 год), пункт па ліквідацыі непісьменнасці сярод дарослых. Працаваў клуб, чытальня. У 1920-х гадах існаваў Дукорскі драматычны гурток, удзельнікам яго быў драматург [[Васіль Савіч Гарбацэвіч|Васіль Гарбацэвіч]] і актрыса [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]]{{Sfn|Памяць|2003|с=699}}. [[Файл:Dukora, Aštorp. Дукора, Ашторп (1932).jpg|міні|Школа ў палацы, 1932 г.]] У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[саўгас]] «Дукора», працавала цыркулярка, майстэрня па рамонце сельскагаспадарчых машын, кузня, валяльная майстэрня. У 1938 годзе статус паселішча панізілі з [[мястэчка]] да вёскі. У 1933 годзе працавала [[машынна-трактарная станцыя]] (МТС). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У першыя ж дні нямецкай акупацыі нацысцкія войскі стварылі [[Гета ў Дукоры|яўрэйскае гета]]. 10 кастрычніка 1941 года адбыўся масавы расстрэл яўрэяў з гета ў Дукоры, загінула каля 400 чалавек. У 1943 годзе ў часе карнай нямецкай аперацыі было спалена 96 дамоў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8806|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-01-08|archive-date=8 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108152728/http://db.narb.by/search/8806|url-status=dead}}</ref>. Колішні палац Оштарпаў быў узарваны ў час савецкай партызанскай аперацыі, будынак быў штабам нямецкіх структур<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24400196.html|title=Адзінокі боль вялікай Дукоры|first=Віталь|last=Сямашка|website=Радыё Свабода|date=2011-11-23|access-date=2024-01-08}}</ref>. [[Файл:Central Square of Dukora, Post Office, Building 03.jpg|міні|злева|Цэнтральная плошча Дукоры, 2014 г.]] 28 верасня 1967 года да Дукоры былі далучаны вёскі [[Дукоркі]] і [[Харэвічы]]. Харэвічы цяпер вуліца Блажко. У 1970 годзе цэнтр калгаса імя 16 партызан. У лютым 1974 года ў Дукоры адкрыты раённы краязнаўчы музей (у 1993 годзе пераведзены ў [[Блонь]]). У 2008 годзе Дукора атрымала статус [[аграгарадок|аграгарадка]]<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Дэмаграфія === '''XIX стагоддзе''': * 1861 год — мястэчка, 225 жыхароў; сяло, 133 жыхары * 1881 год — 842 жыхары * 1886 год — 41 двор, 537 жыхароў * 1897 год — мястэчка, 193 двары, 1101 жыхар; маёнтак, 54 жыхары; вадзяны млын, 6 двароў, 58 жыхароў '''XX стагоддзе''': * 1901 год — маёнтак, 102 жыхары; мястэчка, 1444 жыхары * 1917 год — мястэчка, 243 двары, 1654 жыхары; маёнтак, 228 жыхары; млын, 4 двары, 19 жыхароў * 1970 год — 797 двароў, 2258 жыхароў * 1993 год — 652 двароў, 1588 жыхароў{{sfn|ЭГБ|1996|с=313}} * 1997 год — 1429 жыхароў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6к|старонкі=256}}</ref> * 1999 год — 1331 жыхароў '''XXI стагоддзе''': * 2002 год — 571 двор, 1307 жыхароў * 2010 год — 1304 жыхары * 2019 год —1287 жыхароў === Яўрэі === [[Файл:Дукора. Помнік забітым габрэям.jpg|міні|Помнік забітым яўрэям.]] [[Файл:Dukora, žydoŭskija mohilki. Дукора, жыдоўскія могілкі (2022) 16.jpg|міні|Старыя яўрэйскія могілкі ў Дукоры]] У XIX стагоддзі ў мястэчку было многа [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]]. Яўрэйскае насельніцтва займалася гандлем і рамяством. Была цырульня, шаўцы, кавалі, краўцы. Дзейнічала сінагога. Яўрэйская школа адкрылася пад канец XIX стагоддзя. Перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] была пачатковая яўрэйская школа, а з пятага класа — агульная. У першыя ж дні нямецкай акупацыі нацысцкія войскі стварылі [[Гета ў Дукоры|яўрэйскае гета]]. 10 кастрычніка 1941 года адбыўся масавы расстрэл яўрэяў з гета ў Дукоры. На расстрэл прыехалі чатыры грузавыя машыны з салдатамі, сярод якіх быў літоўскі атрад з Мінска. Дакладная колькасць загінулых невядома, каля 400 чалавек. На месцы расстрэлу ў 1956 годзе ўсталяваны помнік<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_minsk/dukora/dukora.html|title=Мое местечко\Дукора|website=shtetle.com|access-date=2024-01-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://by-mohilki.livejournal.com/46313.html|title=Еврейское кладбище в местечке Дукора|last=dmitrij_kr|website=Могілкі Беларусі|date=2014-04-30|access-date=2024-01-07|last2=by_mohilki}}</ref>. === Рэлігія === * [[Царква Святога Ільі (Дукора)|Царква Святога Ільі]] (у 1800 годзе ўніяцкая, з 1831 года касцёл, з 1864 года праваслаўная). * Капліца ў гонар Перамянення Пана<ref>https://krynica.info/be/2018/10/01/arcybiskup-kandrusevich-asvyaciu-kascjol-u-rudzensku-i-kaplicu-u-dukory/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Інфраструктура == === Эканоміка === * Пошта * Механічная майстэрні * Сталовая * Ашчадная каса * Дом быту * Крамы === Турызм === У Дукоры знаходзіцца музейны комплекс [[Дукорскі маёнтак]] === Сацыяльная сфера === ==== Адукацыя і культура ==== * [[Дукорскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа|Дукорскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад-сярэдняя школа]] * Дзіцячая музыкальная школа * Дзіцячыя яслі-сад * Дом культуры * Бібліятэка ==== Медыцына ==== * Амбулаторыя<ref>{{Cite web|url=http://healthcare.by/instinfo.php?orgnum=14130|title=Здравоохранение Беларуси — Дукорская врачебная амбулатория общей практики|website=healthcare.by|access-date=2024-01-07}}</ref> == Сімвалы == [[Файл:Coat of arms of Dukora.jpg|злева|120px|Герб Дукоры]] У якасці неафіцыйнага геральдычнага знака Дукоры выкарыстоўваецца частка герба [[Кезгайлы|Кезгайлаў]] «[[Задора (герб)|Задора]]», якім карысталіся першыя вядомыя ўладальнікі мястэчка. Апісанне: у [[Блакітны колер у геральдыцы|блакітным]] полі [[Іспанскі шчыт|іспанскай тарчы]] [[Сярэбраны колер|сярэбраная]] [[галава]] [[леў|льва]], з пашчы якога шугае [[полымя]]<ref>[https://puchavickirajon.info/%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%8B/ Гербы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230609133655/https://puchavickirajon.info/%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%8B/ |date=9 чэрвеня 2023 }}. puchavickirajon.info/</ref>. == Славутасці == === Славутасці === [[Файл:Church of Elias Prophet in Dukora 09.JPG|міні|[[Царква Святога Ільі (Дукора)|Царква Святога Ільі]]]] [[Файл:Dukora, žydoŭskija mohilki. Дукора, жыдоўскія могілкі (2022) 17.jpg|міні|Старыя яўрэйскія могілкі ў Дукоры, 2022 г.]] * [[Палацава-паркавы комплекс Оштарпаў (Дукора)|Палацава-паркавы комплекс Оштарпаў]] (XVIII ст.) * [[Царква Святога Ільі (Дукора)|Царква Святога Ільі]] (XIX ст.) * Яўрэйскія могілкі ==== Мемарыялы і помнікі ==== * Помнік загінулым у Другой сусветнай вайне * Помнік забітым яўрэям у кастрычніку 1941 года * [[Брацкая магіла (Дукора, 1920, 1944)|Брацкая магіла (1920, 1944 гады)]] ва ўрочышчы Пушча * [[Брацкая магіла (Дукора, 1941—1944)|Брацкая магіла (1941—1944 гады)]] * Памятная дошка драматургу і педагогу [[Васіль Савіч Гарбацэвіч|Васілю Гарбацэвічу]]<ref>http://www.gorka.by/wp-content/uploads/2013/04/P4190044.jpg{{Недаступная спасылка}}</ref> === Страчаная спадчына === * Капліца (1897 — ?) * Царква ў імя святых Пятра і Паўла (1845 — ?) * Палац Оштарпаў (XVIII ст.) Узарваны савецкімі партызанамі у час Другой сусветнай вайны * Сінагога (XIX ст.) * Царква Узвышэння Святога Крыжа (XVIII ст.; грэка-каталіцкая) == Этнаграфія == У вёсцы фалькларыстам [[Мікалай Чуркін|Мікалаем Чуркіным]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:Антон_маладзенькі|Антон маладзенькі]]»<ref>Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.</ref>. == Вядомыя асобы == {{калонкі|2|малы=так}} * [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык]] (1902—1974) — беларуская актрыса. * [[Андрэй Агеевіч Блажко]] ([[Харэвічы]], цяпер у межах Дукоры; 1895—1920) — арганізатар і кіраўнік [[Дукорскія партызаны|дукорскіх партызан]]. * [[Міхаіл Фёдаравіч Гантман]] (1922—2010) — мастак кіно, маляр. * [[Васіль Савіч Гарбацэвіч|Васіль Гарбацэвіч]] (1893—1985) — беларускі драматург, педагог. * [[Марыя Андрэеўна Жыдовіч]] (1906—1977) — беларуская мовазнаўца. * [[Лейба Мордухавіч Кантаровіч]] (1915 — ?) — беларускі інжынер-эканаміст. * [[Міхаіл Пятровіч Кунько]] (нар. 1936) — беларускі архітэктар. * [[Ганна Віктараўна Лявіцкая]] (1961) — беларуская ўрач, дзяржаўная функцыянерка, дэпутатка Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь V склікання. * [[Шмуэль Нігер]] (1883—1955)— літаратурны крытык і публіцыст. * [[Леў Францавіч Оштарп]] (1786—1851) — дзяржаўны і ваенны дзеяч. * [[Фёдар Ігнатавіч Пастарнацкі]] (1845—1902) — лекар-тэрапеўт. * [[Алесь Пісарык]] (нар. 1954) — беларускі паэт. * [[Рыгор Пракопавіч Рак]] (1893—1938) — беларускі краязнаўца. * [[Тарас Максімавіч Сянчук]] (1905—1959) — беларускі архітэктар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] (в. [[Дукоркі]]; 1892—1937) — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч. * [[Даніэль Чарны]] (1888—1959) — паэт, празаік, мемуарыст, публіцыст, перакладчык. Пісаў на [[ідыш]]. * [[Барух Нахман Чарны|Барух Чарны]] (1886—1938) — пісьменнік, літаратуразнавец, рэдактар, журналіст, грамадскі дзеяч. Пісаў на ідыш. * [[Валерый Паўлавіч Ярашэўскі]] (нар. 1950) — беларускі дзяржаўны функцыянер. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дукора|137—138}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Дукора|[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]]|313}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|212|Dukora|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дукора| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 264osepdiwmr8y0ljhprbh1dy7x78zr 14 147517 5150302 1605933 2026-06-03T20:00:40Z JerzyKundrat 174 5150302 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул па тэме катэгорыі}} {{Commonscat|Estonian language}} [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] cqp922ir9yjj025mu40r0ujxis1iev2 0 149687 5150175 4758260 2026-06-03T12:31:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150175 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ліхтаровіч}} {{футбаліст | імя = Дзмітрый Ліхтаровіч | поўнае імя = Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] | нумар = трэнер | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |1994—2001| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш (Магілёў)]]|183 (12) |1995—1997| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро-2 Магілёў|Дняпро-2 (Магілёў)]]|14 (4) |2002—2015| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|288 (6)}} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1993—1994|{{Сцяг|Беларусь|1991|20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-16|Беларусь (да 16)]]|6 (0) |1995|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-18|Беларусь (да 18)]]|2 (0) |1998—1999|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|11 (0) |2004|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алімпійская зборная Беларусі па футболе|Беларусь (алімпійская)]]|2 (0) |2007|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе|Беларусь]]|1 (0)}} | трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2016—2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|{{Comment|дубль|асістэнт галоўнага трэнера дубліруючага складу}} |2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2021—2022| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|{{Comment|дубль|асістэнт галоўнага трэнера дубліруючага складу}} |2023—| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} | медалі = {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} {{!}}} | абнаўленне даных пра клуб = 26 студзеня 2024 | абнаўленне даных пра зборную = }} '''Дзмітрый Ліхтаровіч''' (нар. {{ДН|1|3|1978}}, {{МН|Магілёў||}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]] ([[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]) і трэнер. На працягу 14 гадоў выступаў за футбольны клуб [[ФК БАТЭ|БАТЭ]], з 2009 па 2015 гады быў яго капітанам. З’яўляецца 12-разовым чэмпіёнам Беларусі. У цяперашні час працуе памочнікам галоўнага трэнера БАТЭ. == Клубная кар’ера == Выхаванец магілёўскага футбола, доўгі час гуляў за мясцовы «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш]]», у складзе якога стаў чэмпіёнам краіны ў 1998 годзе. У 2001 годзе перайшоў у барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]], за які бесперапынна гуляў на працягу 14 гадоў. У 2009 годзе стаў капітанам каманды. 1 кастрычніка 2009 года забіў першы ў гісторыі гол беларускіх клубаў у групавым этапе [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] (у браму «[[ФК Эвертан|Эвертана]]»). Пачынаючы з 2011 года стаў радзей з’яўляцца на полі, вельмі рэдка праводзіў усе 90 хвілін. Тым не менш, працягваў быць капітанам. У студзені 2013 года падоўжыў кантракт з БАТЭ<ref>{{cite web|date = 2013-01-15|url = https://football.by/news/40901 |title = Дмитрий Лихтарович продлил контракт с БАТЭ |website = football.by|access-date = 2024-01-26|language = ru}}</ref>, а ў студзені 2015 года стала вядома, што Дзмітрый застанецца ў камандзе і ў сезоне 2015<ref>{{cite web|date = 2015-01-23|url = https://football.by/news/66034 |title = Дмитрий Лихтарович продлил соглашение с БАТЭ |website = football.by|access-date = 2024-01-26|language = ru}}</ref>. У студзені 2016 года Ліхтаровіч прыняў рашэнне аб завяршэнні кар’еры<ref>{{cite web|date = 2016-01-13|url = https://football.by/news/80278 |title = Дмитрий Лихтарович завершил игровую карьеру |website = football.by|access-date = 2024-01-26|language = ru}}</ref>. З’яўляецца дванаццаціразовым чэмпіёнам Беларусі — рэкордная колькасць чэмпіёнскіх тытулаў. == Міжнародная кар’ера == Гуляў за моладзевыя зборныя розных узростаў. У 2007 годзе згуляў у таварыскім матчы [[Зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]] супраць зборнай [[Зборная Ірана па футболе|Ірана]]. == Трэнерская кар’ера == Неўзабаве пасля завяршэння кар’еры быў прызначаны асістэнтам галоўнага трэнера дубліруючага склада БАТЭ [[Ігар Чумачэнка|Ігара Чумачэнкі]]<ref>{{cite web |date = |url = http://by.tribuna.com/football/1036361457.html |title = Чумаченко возглавил дубль БАТЭ, Лихтарович стал ассистентом |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 26 снежня 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191226205627/https://by.tribuna.com/football/1036361457.html |url-status = dead }}</ref>, працаваў у дублі на працягу чатырох гадоў. У студзені 2020 года ўвайшоў у трэнерскі штаб [[Кірыл Альшэўскі|Кірыла Альшэўскага]] ў асноўнай камандзе барысаўчан<ref>{{cite web|date = 2020-01-03|url = https://football.by/news/135247|title = Альшевский назвал имена специалистов, которые войдут в тренерский штаб БАТЭ|website = football.by|access-date = 2024-01-26|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20240126140630/https://football.by/news/135247|archivedate = 26 студзеня 2024|url-status = dead}}</ref>. Са студзеня 2021 года вярнуўся ў трэнерскі штаб дубля. У студзені 2023 года зноў стаў памочнікам Альшэўскага ў асноўнай камандзе<ref>{{cite web|date = 2023-01-09|url = https://football.by/news/171032 |title = Александр Лисовский и Игорь Рожков вошли в тренерский штаб БАТЭ |website = football.by|access-date = 2024-01-26|language = ru}}</ref>. Застаўся ў трэнерскім штабе асноўнай каманды і пасля прызначэння ў студзені 2024 года новым галоўным трэнерам [[Ігар Крывушэнка|Ігара Крывушэнкі]]<ref>{{cite web|date = 2024-01-04|url = https://football.by/news/182408 |title = Игорь Криушенко спустя 16 лет вновь возглавил БАТЭ |website = football.by|access-date = 2024-01-26|language = ru}}</ref>. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (12): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|2006]], [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|2010]], [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|2015]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (5): [[Суперкубак Беларусі па футболе 2010|2010]], [[Суперкубак Беларусі па футболе 2011|2011]], [[Суперкубак Беларусі па футболе 2013|2013]], [[Суперкубак Беларусі па футболе 2014|2014]], [[Суперкубак Беларусі па футболе 2015|2015]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} У спісе 22 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Беларусі (10): 1999, 2000, 2002, 2003, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Найлепшы футбаліст чэмпіянату Беларусі: 2002 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Найлепшы паўабаронца чэмпіянату Беларусі (2): 2002, 2009 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уваходзіць у [[Клуб Сяргея Алейнікава]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліхтаровіч Дзмітрый Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дняпро-2 Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі]] ki086h4g21841qh0vi3ruu8aw78q9ne 0 155343 5150547 4936488 2026-06-04T11:20:19Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5150547 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Іў Мантан |Арыгінал імя = Yves Montand |Выява = Yves Montand Cannes.jpg |Шырыня = 250px |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Ivo Livi |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Гады актыўнасці = 1945—1991 |Краіна = {{fra}} |Прафесіі = |Жанры = [[шансон]] |Супрацоўніцтва = [[Эдзіт Піяф]], [[Франсіс Лемарк]] |Вікісховішча = }} '''Іў Мантан''' ({{lang-fr|Yves Montand}} {{IPA|[iv mɔ̃ˈtɑ̃]}}, сапраўднае імя '''Іва Ліві''' ({{lang-it|Ivo Livi}}), {{ДН|13|10|1921}} — {{ДС|9|11|1991}}) — французскі {{спявак|Францыі|XX стагоддзя}}-[[шансон|шансанье]] і {{акцёр|Францыі|XX стагоддзя}}. Упершыню ён выйшаў на сцэну пад псеўданімам у сямнаццаць гадоў. У 1944 годзе падчас выступу Мантана ў [[Парыж]]ы яго заўважае [[Эдзіт Піяф]]. На некаторы час Мантан, які быў маладзейшы Піяф на 6 гадоў, становіцца палюбоўнікам, а яна — настаўніцай. Таксама яна займаецца яго рэпертуарам і просіць сваіх суаўтараў напісаць яму некалькі песень. Яны разам выступаюць на эстрадзе да 1946 года, калі Піяф парывае з Мантанам. == Эстрада == У канцы 1940-х гадоў Мантан знаёміцца з музыкантамі, якія стануць яго вернымі сябрамі і суаўтарамі: піяністам Бобам Кастэла, гітарыстам Анры Крола і паэтам-выканаўцам Франсісам Лемаркам. Крола знаёміць Мантана з паэтам Жакам Прэверам. Вершы Прэвера стануць асновай рэпертуару Мантана на шмат гадоў і праславяць яго на ўвесь свет (Les Feuilles mortes, Barbara). У маладосці Мантан культываваў вобраз «пралетара-спевака»: частыя героі яго песень — дальнабойшчык, салдат, сезонны рабочы, баксёр. Апошняя серыя яго канцэртаў прайшла ў 1981 годзе ў прэстыжным парыжскім зале «Алімпія». == Кінакар’ера == У 1946 годзе Мантан сыграў галоўную мужчынскую ролю ў фільме «Брама ночы» [[Марсель Карнэ|Марселя Карнэ]] паводле сцэнарыя [[Жак Прэвер|Жака Прэвера]]. Тым не менш, яго гульня не выклікала даверу публікі. Вобраз, створаны ў трылеры «Плата за страх», быў больш пераканаўчым. У 1960-1970-я гады пасталелы Мантан па-сапраўднаму раскрываецца як акцёр (фільмы Коста-Гаўраса і [[Клод Сатэ|Клода Сатэ]]). Мантан таксама здымаўся ў кіно ў Еўропе і Амерыцы: у прыватнасці, у фільме «Зоймемся каханнем», дзе яго партнёрам была [[Мэрылін Манро]]. == Фільмаграфія == * (1974) «[[Венсан, Франсуа, Поль і іншыя]]» — Венсан {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Мантан}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] cel3ti6n36acr1gj5aspppw07sljcl2 0 157379 5150326 4766185 2026-06-03T21:35:10Z JerzyKundrat 174 5150326 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Віцір |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 13|lat_sec = 54.3 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 20.1 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 0,5 |Шырыня = 0,22 |Плошча = 0,09 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = 1,25 |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Віцір''' — [[возера]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Сечна]], за 8 км на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], за 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Непароты]]. == Апісанне == Плошча паверхні 0,09 км². Даўжыня 0,5 км. Найбольшая шырыня 0,22 км. Даўжыня берагавой лініі 1,25 км. Схілы катлавіны вышынёй 10—15 м, на поўначы разараныя, на поўдні пад лесам. Пратокамі злучана з азёрамі [[Княжно (возера, Шумілінскі раён)|Княжно]] і [[Разван]]. == Назва == [[В. А. Жучкевіч]] вывоздзіў назву ад {{lang-be|віць}} — вільготнае месца, дрыгва. Зважаючы на наяўнасць у гідроніме асновы ''віт-'' і фарманта ''-р-'', можна казаць аб яго фіна-ўгорскім паходжанні, параўн. {{lang-fi|vesi}}, {{lang-et|vesi}}, {{lang-chm|вӱд}}, {{lang-myv|ведь}}. == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * Овчинникова Р. И. Отражение древней физико-географической лексики в субстратной гидронимии бассейна Западной Двины финно-угорского происхождения // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 2, Химия. Биология. География. — 1993. — № 2. — С. 60-63. == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517060932/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=17 мая 2017 }} * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна]] g6fxdgxe2xht4h3rt5uybgwgxi006z1 5150327 5150326 2026-06-03T21:48:01Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5150327 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Віцір |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 13|lat_sec = 54.3 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 20.1 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 0,5 |Шырыня = 0,22 |Плошча = 0,09 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = 1,25 |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Віцір''' — [[возера]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Сечна]], за 8 км на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], за 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Непароты]]. == Апісанне == Плошча паверхні 0,09 км². Даўжыня 0,5 км. Найбольшая шырыня 0,22 км. Даўжыня берагавой лініі 1,25 км. Схілы катлавіны вышынёй 10—15 м, на поўначы разараныя, на поўдні пад лесам. Пратокамі злучана з азёрамі [[Княжно (возера, Шумілінскі раён)|Княжно]] і [[Разван]]. == Назва == [[В. А. Жучкевіч]] вывоздзіў назву тэрміна ''віць'' — «вільготнае месца, багна». Зважаючы на наяўнасць у гідроніме асновы ''віт-'' і фарманта ''-р-'', можна казаць аб яго фіна-ўгорскім паходжанні, параўн. {{lang-fi|vesi}}, {{lang-et|vesi}}, {{lang-chm|вӱд}}, {{lang-myv|ведь}}. == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * Овчинникова Р. И. Отражение древней физико-географической лексики в субстратной гидронимии бассейна Западной Двины финно-угорского происхождения // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 2, Химия. Биология. География. — 1993. — № 2. — С. 60-63. == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517060932/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=17 мая 2017 }} * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна]] ib9k92cs03d56zwsxwq1d4lys8juojh 5150328 5150327 2026-06-03T21:52:19Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5150328 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва = Віцір |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 13|lat_sec = 54.3 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 20.1 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 0,5 |Шырыня = 0,22 |Плошча = 0,09 |Аб'ём = |Даўжыня берагавой лініі = 1,25 |Найбольшая глыбіня = |Сярэдняя глыбіня = |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Віцір''' — [[возера]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Сечна]], за 8 км на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], за 0,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Непароты]]. == Апісанне == Плошча паверхні 0,09 км². Даўжыня 0,5 км. Найбольшая шырыня 0,22 км. Даўжыня берагавой лініі 1,25 км. Схілы катлавіны вышынёй 10—15 м, на поўначы разараныя, на поўдні пад лесам. Пратокамі злучана з азёрамі [[Княжно (возера, Шумілінскі раён)|Княжно]] і [[Разван]]. == Назва == [[В. А. Жучкевіч]] вывоздзіў назву тэрміна ''віць'' — «вільготнае месца, багна». Зважаючы на наяўнасць у гідроніме асновы ''віт-'' і фарманта ''-р-'', можна казаць аб яго фіна-ўгорскім паходжанні, параўн. {{lang-fi|vesi}}, {{lang-et|vesi}}, {{lang-chm|вӱд}}, {{lang-myv|ведь}} — «вада». == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * Овчинникова Р. И. Отражение древней физико-географической лексики в субстратной гидронимии бассейна Западной Двины финно-угорского происхождения // Вестник Белорусского государственного университета. Сер. 2, Химия. Биология. География. — 1993. — № 2. — С. 60-63. == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Агульная характарыстыка азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517060932/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=17 мая 2017 }} * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфаметрычныя параметры азёр Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113156/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=6 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Азёры Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Азёры Шумілінскага раёна]] muhh8gtot9pyocewbnrnni9w3jaoldq 0 162263 5150313 4432964 2026-06-03T20:29:11Z 5150313 wikitext text/x-wiki '''Лагос''' — грамадская кампанія ў [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта ў 2008 — 2010 гадах. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў прымалася заява, у якой акрэслівалася мэта і асноўныя формы ажыццяўлення кампаніі. Так, мэтай кампаніі на прэзідэнцкіх выбарах 2010 г. было названа правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці. == Перыяды працы == * Выбары ў Нацыянальны сход [[2008]] г. * Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў [[2010]] г. * [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Выбары Прэзідэнта 2010 г.]] == Рада == Удзельнікі кампаніі ажыццяўлялі доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, як правіла, накіроўваліся ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання. Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваліся ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія былі абраны для назірання. Яны вялі назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў. Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраліся для назірання па ўсіх абласцях краіны і г. Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 г., паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых. b14fhhk3m9cb8v8c4gm827f70lliwph 5150423 5150313 2026-06-04T07:49:13Z 5150423 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць не ясная, выглядае як улютка, артыкул ізаляваны}} [[Файл:Zasvabodnyjavybarylogo.png||thumb|Лагатып.]] '''Лагос''' — грамадская кампанія ў [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта. Арганізатарамі і ўдзельнікамі кампаніі былі грамадскае праваабарончае аб’яднанне «Беларускі Хельсінкскі камітэт», грамадскі [[праваабарончы цэнтр «Вясна»]] і іншыя праваабаронцы. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў імі прынята заява, у якой акрэслены мэта і асноўныя формы правядзення кампаніі. Мэтай кампаніі на прэзідэнцкіх выбарах 2010 года названа «правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра нашы высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці»<ref>[http://www.belhelcom.org/?q=node/4416 Заява праваабаронцаў з нагоды пачатку кампаніі па маніторынгу выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110207190825/http://www.belhelcom.org/?q=node%2F4416 |date=7 лютага 2011 }}</ref>. == Перыяды працы == * Выбары ў Нацыянальны сход 2008 года. * Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў 2010 года. * [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Выбары Прэзідэнта 2010 года]]. == Рада == Удзельнікі кампаніі ажыццяўлялі доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, звычайна, накіроўваліся ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання. Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваліся ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія абраны для назірання. Яны вядуць назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў. Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраліся для назірання па ўсіх абласцях краіны і Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 года, паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://belhelcom.org/?q=taxonomy/term/292 Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары прэзідэнта 2010 // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201403/http://belhelcom.org/?q=taxonomy%2Fterm%2F292 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://spring96.org/be/tags/993/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Навіны на тэму: выбары прэзідэнта — 2010 // Вясна.] * [http://vybary-2010.livejournal.com/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2010 // Livejournal.] * [http://twitter.com/vybary2010 Vybary 2010 // Twitter.] * [http://www.facebook.com/pages/Za-svabodnya-vybary-u-Belarusi-For-free-elections-in-Belarus/336343430954 За свабодныя выбары ў Беларусі | For free elections in Belarus // Facebook.] * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=user&show_user=15 Vybary 2010 // Рэгіянальны партал — Светлагорск.] {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] r83aawgkbn3mn7d3i2wgkig996jv4aj 5150442 5150423 2026-06-04T08:13:10Z 5150442 wikitext text/x-wiki {{хв|дублікат [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]]}} [[Файл:Zasvabodnyjavybarylogo.png||thumb|Лагатып.]] '''Лагос''' — грамадская кампанія ў [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд падрыхтоўкі і правядзення выбараў у мясцовыя Саветы дэпутатаў, Нацыянальны сход і Прэзідэнта. Арганізатарамі і ўдзельнікамі кампаніі былі грамадскае праваабарончае аб’яднанне «Беларускі Хельсінкскі камітэт», грамадскі [[праваабарончы цэнтр «Вясна»]] і іншыя праваабаронцы. Напачатку падрыхтоўкі і правядзення выбараў імі прынята заява, у якой акрэслены мэта і асноўныя формы правядзення кампаніі. Мэтай кампаніі на прэзідэнцкіх выбарах 2010 года названа «правядзенне назірання за выбарамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, ацэнка выбарчага працэсу з пункту гледжання беларускага выбарчага заканадаўства і міжнародных стандартаў свабодных і дэмакратычных выбараў, інфармаванне пра нашы высновы беларускай грамадскасці і міжнароднай супольнасці»<ref>[http://www.belhelcom.org/?q=node/4416 Заява праваабаронцаў з нагоды пачатку кампаніі па маніторынгу выбараў Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110207190825/http://www.belhelcom.org/?q=node%2F4416 |date=7 лютага 2011 }}</ref>. == Перыяды працы == * Выбары ў Нацыянальны сход 2008 года. * Выбары дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў 2010 года. * [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Выбары Прэзідэнта 2010 года]]. == Рада == Удзельнікі кампаніі ажыццяўлялі доўгатэрміновае і кароткатэрміновае назіранне за падрыхтоўкай і правядзеннем выбараў. Доўгатэрміновыя назіральнікі, звычайна, накіроўваліся ў Цэнтральную камісію па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і ў тэрытарыяльныя выбарчыя камісіі (абласныя, гарадскія, раённыя, раёнаў у гарадах) па тэрыторыях, якія абраны для назірання. Кароткатэрміновыя назіральнікі накіроўваліся ва ўчастковыя выбарчыя камісіі на выбарчыя ўчасткі, якія абраны для назірання. Яны вядуць назіранне ад дня пачатку датэрміновага галасавання да падліку галасоў. Тэрыторыі і выбарчыя ўчасткі абіраліся для назірання па ўсіх абласцях краіны і Мінску. Колькасць назіральнікаў у перыяд прэзідэнцкіх выбараў 2010 года, паводле заявы арганізатараў: 80 доўгатэрміновых і каля 600 кароткатэрміновых. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://belhelcom.org/?q=taxonomy/term/292 Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары прэзідэнта 2010 // Беларускі Хельсінкскі камітэт.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201403/http://belhelcom.org/?q=taxonomy%2Fterm%2F292 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://spring96.org/be/tags/993/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Навіны на тэму: выбары прэзідэнта — 2010 // Вясна.] * [http://vybary-2010.livejournal.com/ Праваабаронцы за свабодныя выбары. Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь 2010 // Livejournal.] * [http://twitter.com/vybary2010 Vybary 2010 // Twitter.] * [http://www.facebook.com/pages/Za-svabodnya-vybary-u-Belarusi-For-free-elections-in-Belarus/336343430954 За свабодныя выбары ў Беларусі | For free elections in Belarus // Facebook.] * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=user&show_user=15 Vybary 2010 // Рэгіянальны партал — Светлагорск.] {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] ppfnqnccbuvo3yp8lqahwrakxuwu6d7 0 168277 5150283 5052366 2026-06-03T19:43:26Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150283 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Ліўская мова | саманазва = līvõ kēļ | краіны = [[Латвія]] | рэгіёны = [[Курляндыя]] | колькасць носьбітаў = - | рэйтынг = | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | пісьменнаць = [[лацінскі алфавіт|лацінка]] | афіцыйная мова = | рэгулюе = | ISO1 = - | ISO2 = fiu | ISO3 = liv }} '''Ліўская мова''' (саманазва: ''līvõ kēļ'') — фіна-ўгорская [[мова]], калісьці распаўсюджаная ў [[Курземе]], [[Латвія]]. Родная мова [[лівы|ліваў]]. Ліўская мова блізкая да [[Эстонская мова|эстонскай]] і [[фінская мова|фінскай моў]]. [[Алфавіт]] складзены ў XIX ст. на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], налічвае 39 [[літара|літар]]: <p style="font-size: large;"> a A, ā Ā, ä Ä, ǟ Ǟ, b B, d D, ḑ Ḑ, e E, ē Ē, f F, g G, h H, i I, ī Ī, j J, k K, l L, ļ Ļ, m M, n N, ņ Ņ, o O, ō Ō, ȯ Ȯ, ȱ Ȱ, (ö Ö), (ȫ Ȫ), õ Õ, ȭ Ȭ, p P, r R, ŗ Ŗ, s S, š Š, t T, &#x21B; &#x21A;, u U, ū Ū, v V, (y Y), (ȳ Ȳ), z Z, ž Ž </p> Першая [[кніга]] на ліўскай мове апублікавана ў 1863 годзе.<ref>[http://www.omniglot.com/writing/livonian.htm omniglot.com]</ref> У 2013 годзе ў [[Канада|Канадзе]] памёр апошні носьбіт ліўскай мовы, для якога гэтая мова была першай роднай<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article3782596.ece Death of a language: last ever speaker of Livonian passes away aged 103]</ref>. Менавіта ліўскае ''suž'' «воўк» з’яўляецца фанетычна найбліжэйшым словам з усёй фінскай лексікі (эстонскае ''suzi'', фінскае ''susi'') да першакрыніцы, ад якой пайшла назва дняпроўскай ракі [[Сож]] (''Suž > Съжь > Сож'')<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 208.</ref>. Узнікненне назвы адносяць да часоў балцка-фінскага ўзаемадзеяння ў рэгіёне сожскіх вярхоўяў, пачатак якога датуюць 4400-4200 гг. да н.э. Тады, у пачатку сярэдняга [[Неаліт|неаліту]], на тэрыторыю протабалтаў ([[Нарвенская культура|Нарвенская]] і [[Нёманская культура|Нёманская]] археалагічныя культуры) з паўночнага ўсходу насунулася [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорская]] па паходжанні археалагічная [[Культура тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі|культура ямачна-грабенчатай керамікі]]<ref>A. Girininkas. Baltų kultūros ištakos II. Klaipėda, 2011. С. 102—107.</ref>. {{Перакласці|ru|Ливский язык}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Інкубатар|liv||ліўскай|}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Ліўская народнасць]] [[Катэгорыя:Выміраючыя мовы]] [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] 6kppqsoonzarwds765qfifkr9tuqsyh 5150287 5150283 2026-06-03T19:48:47Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150287 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Ліўская мова | саманазва = līvõ kēļ | краіны = [[Латвія]] | рэгіёны = [[Курляндыя]] | колькасць носьбітаў = - | рэйтынг = | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | пісьменнаць = [[лацінскі алфавіт|лацінка]] | афіцыйная мова = | рэгулюе = | ISO1 = - | ISO2 = fiu | ISO3 = liv }} '''Ліўская мова''' (саманазва: ''līvõ kēļ'') — фіна-ўгорская [[мова]], калісьці распаўсюджаная ў [[Курземе]], [[Латвія]]. Родная мова [[лівы|ліваў]]. Ліўская мова блізкая да [[Эстонская мова|эстонскай]] і [[фінская мова|фінскай моў]]. [[Алфавіт]] складзены ў XIX ст. на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], налічвае 39 [[літара|літар]]: <p style="font-size: large;"> a A, ā Ā, ä Ä, ǟ Ǟ, b B, d D, ḑ Ḑ, e E, ē Ē, f F, g G, h H, i I, ī Ī, j J, k K, l L, ļ Ļ, m M, n N, ņ Ņ, o O, ō Ō, ȯ Ȯ, ȱ Ȱ, (ö Ö), (ȫ Ȫ), õ Õ, ȭ Ȭ, p P, r R, ŗ Ŗ, s S, š Š, t T, &#x21B; &#x21A;, u U, ū Ū, v V, (y Y), (ȳ Ȳ), z Z, ž Ž </p> Першая [[кніга]] на ліўскай мове апублікавана ў 1863 годзе.<ref>[http://www.omniglot.com/writing/livonian.htm omniglot.com]</ref> У 2013 годзе ў [[Канада|Канадзе]] памёр апошні носьбіт ліўскай мовы, для якога гэтая мова была першай роднай<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article3782596.ece Death of a language: last ever speaker of Livonian passes away aged 103]</ref>. Менавіта ліўскае ''suž'' «воўк» з’яўляецца фанетычна найбліжэйшым словам з усёй фінскай лексікі (эстонскае ''suzi'', фінскае ''susi'') да першакрыніцы, ад якой пайшла назва дняпроўскай ракі [[Сож]] (''Suž > Съжь > Сож'')<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 208.</ref>. Узнікненне назвы адносяць да часоў балцка-фінскага ўзаемадзеяння ў рэгіёне сожскіх вярхоўяў, пачатак якога датуюць 4400-4200 гг. да н.э. Тады, у пачатку сярэдняга [[Неаліт|неаліту]], на тэрыторыю протабалтаў ([[Нарвенская культура|Нарвенская]] і [[Нёманская культура|Нёманская]] археалагічныя культуры) з паўночнага ўсходу насунулася [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорская]] па паходжанні археалагічная [[Культура тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі|культура ямачна-грабенчатай керамікі]]<ref>A. Girininkas. Baltų kultūros ištakos II. Klaipėda, 2011. С. 102—107.</ref>. {{Перакласці|ru|Ливский язык}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Інкубатар|liv||ліўскай|}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Ліўская народнасць]] [[Катэгорыя:Выміраючыя мовы]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] ea2dv8t2gu7zbjw2jl9d3731vuif0uq 0 168329 5150292 5071634 2026-06-03T19:50:50Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150292 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Карэльская мова | саманазва = karjalan kieli | краіны = [[Расія]], [[Фінляндыя]] | рэгіёны = [[Карэлія]] | колькасць носьбітаў = больш за 20 тыс. | рэйтынг = | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | пісьменнаць = [[лацінскі алфавіт|лацінка]], [[кірыліца]] | афіцыйная мова = | рэгулюе = | ISO1 = | ISO2 = krl | ISO3 = krl }} '''Карэльская мова''' (саманазва: ''karjalan kieli'') — [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорская мова]], родная мова [[карэлы|карэлаў]]. Карэльская мова з’яўляецца адной з найстаражытнейшых моў [[Еўропа|Еўропы]]. Першы запіс на ёй быў знойдзены ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і адносіцца да пачатку [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Падзяляецца на 4 буйныя [[дыялект]]ы. Выкарыстанне [[пісьмо]]вай мовы дастаткова абмежавана, паколькі яна не мае ясна акрэсленага афіцыйнага статусу ні ў [[Карэлія|Карэліі]] ([[Расія]]), ні ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Аднак у Карэліі маюцца школы, дзе вядзецца вывучэнне карэльскай мовы, друкуюцца артыкулы ў [[сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]], а ў Фінляндыі можа выкарыстоўвацца ў перапісцы з органамі ўлады ў месцах, дзе маецца шчыльнае карэльскае насельніцтва. [[Пісьменнік]]і-карэлы звычайна пішуць на [[фінская мова|фінскай]] і [[руская мова|рускай мовах]]. У нашы дні найчасцей карыстаюцца пісьмовасцю на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], хаця неаднаразова складалася граматыка і на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. {{rq|refless|translate}} == Спасылкі == {{Інкубатар|1=krl|3=карэльскай|4=}} * [http://www.kotus.fi/files/523/uusi-karjala.jpg Карта распаўсюджаннасці дыялектаў карэльскай мовы] * [http://www.omniglot.com/writing/karelian.htm omniglot.com] * [http://depvladimir.narod.ru/urokkat УРОКИ КАРЕЛЬСКОГО ЯЗЫКА] {{Дзяржаўныя мовы Расіі}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карэлы]] [[Катэгорыя:Карэльская мова| ]] [[Катэгорыя:Культура Карэліі]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] 7sc09sc0t80h3q2aljv0fi4kk3puzfv 0 168366 5150297 4791325 2026-06-03T19:53:19Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150297 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Квенская мова | саманазва = kainun kieli | краіны = [[Нарвегія]] | рэгіёны = | колькасць носьбітаў = 6100 | рэйтынг = | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | пісьменнаць = [[лацінскі алфавіт|лацінка]] | афіцыйная мова = [[Нарвегія]] | рэгулюе = Kainun institutti | ISO1 = | ISO2 = | ISO3 = fkv }} '''Квенская мова''' (саманазва: ''kainun kieli'') — фіна-вугорская [[мова]], родная мова [[квены|квенаў]]. З [[2005]] г. мае статус мовы [[этнас|этнічнай]] меншасці ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], можа выкарыстоўвацца ў афіцыйным звароце. Квенская мова вельмі блізкая да [[фінская мова|фінскай]]. Адрозніваецца ад яе [[лексіка|лексічнымі]] запазычваннямі з [[нарвежская мова|нарвежскай мовы]], а таксама наяўнасцю састарэлых слоў. У наш час квены карыстаюцца фінскай [[арфаграфія]]й на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]], аднак вядуцца дыскусіі аб стварэнні асабіста квенскага правапісу. [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкін]] выкарыстаў квенскую мову як правобраз [[Эльфы (Міжзем’е)|эльфійскай]] мовы [[квэнья]]. ==Спасылкі== {{Інкубатар|fkv||квенскай|}} *[http://kvensk.no/ kvensk.no] *[http://www.omniglot.com/writing/kven.htm omniglot.com] *[http://www.hrelp.org/events/workshops/ideology/abstracts/raisanen.pdf Anna-Kaisa Räisänen, The situation of Kven language] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017023507/http://www.hrelp.org/events/workshops/ideology/abstracts/raisanen.pdf |date=17 кастрычніка 2015 }} {{Фіна-ўгорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] dhi7agkov73pfifz07fewamulxmcbge 0 174441 5150184 5109780 2026-06-03T12:52:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150184 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Вежа |Беларуская назва = Дзявочая вежа |Арыгінальная назва = {{lang-az|Qiz Qalasi}} |Выява = Baku Maiden Tower.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 320 |Статус = [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Азербайджане|Аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]] |Краіна = Азербайджан |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Баку]] |Каардынаты = {{coord|40|21|58.20|N|49|50|14.10|E|scale=2000}} |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 21 |lat_sec =58.20 |lon_dir = E |lon_deg = 49 |lon_min = 50 |lon_sec = 14.10 |region = AZ |CoordScale = 2000 |Заснавальнік = |Аўтар праекта = |Архітэктар = [[Масуд ібн Давуд]] |Архітэктурны стыль = [[Шырвана-апшэронская архітэктурная школа|Шырвана-апшэронская школа]] |Першае згадванне = |Заснаванне = XII ст. (пабудавана на месцы будынкаў VII-VI ст. да н.э.<ref>{{cite web |url = http://whc.unesco.org/en/list/958 |title = Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower |date = 2000 |publisher = Афіцыйны сайт [[ЮНЕСКА]] |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/66LOy9fX7?url=http://whc.unesco.org/en/list/958 |archivedate = 22 сакавіка 2012 |accessdate = 27 сакавіка 2015 |url-status = live }}</ref>) |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канец будаўніцтва = |Будынкі = |Стан = музей }} '''Дзявочая вежа''' ({{lang-az|Qız Qalası}} — Кыз-каласы, Гыз-галасы) — старажытная абарончая пабудова ў прыбрэжнай частцы «Старога горада» [[Ічэры-шэхер]]. З’яўляецца адным з важнейшых кампанентаў прыморскага ''«фасада»'' [[Баку]]. Яе суровы масіў узвышаецца ў прыбрэжнай частцы феадальнага горада — Крэпасці, Ічэры-шэхер. [[Вежа]] стаіць на скале, часткова абліцаванай гладка часаным камянём і абароненай крапасной сцяной з сістэмай паўкруглых выступаў, якія паднімаюцца ад падножжа амаль да самай вяршыні. == Гісторыя == Назва помніка «Гыз каласы» звязана, верагодна, з тым, што вежа ніколі не была захоплена ворагам. [[Файл:Baccu 1734.jpg|250px|thumb|left|Гравюра 1630 года [[Энгельберт Кемпфер|Э. Кемпфера]].]] Дата пабудовы Дзявочай вежы невядома. Хоць у верхнюю частку вежы справа ад увахода ўманціравана каменная пліта з двухрадковым куфічным надпісам. Надпіс кажа: «губбе (купал, звод) Масуда ібн-Давуда». Доўгі час, зыходзячы з гэтага надпісу, вежу датавалі XII стагоддзем, але гэтая пліта відавочна з’явілася на вежы пазней, бо яна выпадкова і неахайна прымацавана да кладкі, не над галоўным уваходам, а недзе збоку, на вышыні 14 метраў ад зямлі. Хутчэй за ўсё, гэта надмагільная пліта, якой падчас рамонту залажылі акно ў вежы, ці на ёй — імя майстра, які рамантаваў будынак. Падчас агляду можна заўважыць, што на гэтым месцы была квадратная ніша ці акно. Пасля ўсталявання пліты ў верхнюю частку нішы быў устаўлены выпадковы камень, а шчыліны замазаны растворам. Тое, што на месцы пліты было акно, ускосна пацвярджаецца і яго месцапалажэннем — ніша знаходзілася амаль на адным узроўні з галоўным акном вежы, але на супрацьлеглым ад яго баку. Вежа будавалася ў два этапы: першы адносіцца да даісламскай эры, а надпіс належыць да больш позняга часу, верагодна, XII стагоддзя. У XVIII—XIX стагоддзях Дзявочая вежа выкарыстоўвалася як [[маяк]]. Маяк пачаў свяціць 13 чэрвеня 1858 года, а раней над вежай уздымаўся крапасны сцяг. Пазней, з-за росту горада, агні маяка на вежы сталі злівацца з начнымі агнямі горада, і ў 1907 годзе [[Маяк на востраве Бёюк Зіря|маяк быў перанесены]] на востраў [[Бёюк Зіря|Наргін]]. Дзявочая вежа неаднаразова рэстаўравалася. Падчас рамонту, праведзенага ў сярэдзіне XIX стагоддзя рускім ваенным ведамствам, з вяршыні вежы зніклі машыкулі (зубцы), прызначаныя для абароны. Апошні раз вежа рэстаўравалася ў 1960-х гадах. У [[1964]] годзе Дзявочая вежа стала [[музей|музеем]], а ў [[2000]] годзе ўключана ў спіс аб’ектаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Будынак == [[Файл:Jungfrauenbastei.jpg|150px|left|thumb|План вежы]] У ХІІ стагоддзі Дзявочая вежа ўвайшла ў абарончую сістэму Баку цытадэллю Бакінскай крэпасці — адной з самых магутных крэпасцяў [[Шырваншахі|Шырваншахаў]]. Але пазнейшыя даследаванні Дзявочай вежы абверглі ўсе здагадкі аб яе абарончым прызначэнні. Па сваёй форме, па ўнутраным уладкаванні, па месцы знаходжання яна не адпавядала абарончым мэтам. Наглядным прыкладам гэтага з’яўляецца размяшчэнне вокнаў: іх усяго некалькі ва ўсёй вежы, і знаходзяцца яны не на паверхах, а ўздоўж лесвіцы, і глядзяць не ўніз, а ўверх. Акрамя таго, празмерна малой з’яўляецца плошча даху, дзе немагчыма размяшчэнне зброі. У вежы адсутнічае пастаянная сувязь паміж першым і астатнімі паверхамі. Ад першага паверха ўверх вяла не пастаянная лесвіца, а часовая, якую магчыма было прыбраць, пасля чаго абаронцы вежы фактычна самі б сябе замуравалі на верхніх паверхах. Гэта пацвярджае першапачатковае меркаванне аб рэлігійным прызначэнні Дзявочай вежы. Яна цалкам магла быць [[Зараастрызм|зараастрыйскай]] «'''вежай маўчання'''», узведзенай пры [[Сасаніды|Сасанідах]] ці нават раней (калі з’яўляецца праўдзівым згадваемае раней паданне аб пакаранні святога Варфаламея). Плоскімі каменнымі купаламі ўнутраны аб’ём вежы падзелены на 8 ярусаў, злучаных вінтавымі лесвіцамі і асветленых шчылінападобнымі вакенцамі, якія знаходзяцца з поўдня ад выступу. У вежы маглі знаходзіцца 200 чалавек, іх забяспечваў вадой глыбокі калодзеж. Сваімі памерамі (вышыня 30 метраў) і таўшчынёй сценаў (5 м каля аснавання і 4 м уверсе) Дзявочая вежа значна перавышае замкі [[Апшэрон]]а. Не сустракае аналогій і яе таямнічы выступ, які не быў ні контрфорсам, ні тайніком, ні «шпорай» для адбівання каменных ядраў. Сродкі абароны, верагодна, засяроджваліся на верхняй пляцоўцы, характар архітэктуры якой дакументальна не вызначаны. Незвычайнай з’яўляецца і рабрыстая паверхня корпуса, утвораная чаргаваннем выступаючых і ўтопленых радоў кладкі. Апісанні Дзявочай вежы, датуемыя пачаткам ХХ стагоддзя і раней, не згадваюць аб ярусах. <center> <gallery caption="Унутры вежы" widths="200px" heights="150px"> Файл:Баку Девичья Башня вид изнутри.jpg </gallery> </center> == Легенды == [[Файл:Maiden Tower baku.jpg|thumb|300px|Сцэна з балета «[[Дзявочая вежа, балет|Дзявочая вежа]]», сюжэт якога быў заснаваны на легендзе]] Аб узнікненні Дзявочай вежы існуе шмат легенд. Большасць з іх звязаная са словам «Дзяўчына». Паводле адной з легенд, шах спрабаваў выдаць дачку за чалавека, якога яна не кахала. Спрабуючы пазбавіць сябе ад такой долі і адгаварыць бацьку, дзяўчына папрасіла шаха пабудаваць вежу і пачакаць, пакуль будаўніцтва не будзе завершана. Да моманту заканчэння будаўніцтва цар не змяніў свайго рашэння, і тады дзяўчына ўзышла на вежу і адтуль кінулася ў мора. Пасля гэтага камень, аб які царэўна разбілася, назвалі «Камянём нявінніцы», і дзяўчыны-нявесты прыносілі да яго кветкі. Існуе і іншы варыянт легенды: пасля таго, як яна кінулася ў мора, яе каханы адпомсціў за яе, забіўшы цара, але неўзабаве даведаўся, што русалкі выратавалі дзяўчыну. Праз нейкі час закаханыя змаглі знайсці адзін аднаго і ажаніцца. Згодна з паданнем, каля Дзявочай вежы быў пакараны смерцю [[апостал Варфаламей|святы Варфаламей]], адзін з дванаццаці [[апостал]]аў Ісуса Хрыста. На тэрыторыі Баку Варфаламей з’явіўся ў І стагоддзі, прапаведуючы хрысціянства сярод паганскіх плямёнаў. Але вучэнне Варфаламея было адрынута, і яго забілі каля сценаў Дзявочай вежы. Падчас раскопак каля Дзявочай вежы былі знойдзены рэшткі старажытнага храма, які атаясамліваецца з базілікай, узведзенай над месцам гібелі апостала.<ref>{{кніга|аўтар = |частка = Варфоломей|загаловак = Православная энциклопедия|арыгінал = |спасылка = https://www.pravenc.ru/text/154389.html|адказны = |выданне = |месца = М|выдавецтва = Церковно-научный центр «Православная энциклопедия»|год = 2003|том = VI|старонкі = 706-711|старонак = 753|серыя = |isbn = 5-895-72-010-2|тыраж = 39000|ref = }}</ref> == Дзявочая вежа ў культуры == У 1923 годзе вядомы [[літаратура Азербайджана|азербайджанскі драматург]] [[Джафар Кафар аглы Джабарлы|Джафар Джабарлы]] напісаў паэму пад назвай «Дзявочая вежа». У наступным годзе на экраны выйшаў першы савецкі фільм, зняты ў Азербайджане, які быў заснаваны на сюжэце легенды. Дзявочай вежы прысвечаны і [[Дзявочая вежа, балет|першы азербайджанскі балет]], створаны [[Афрасіяб Бадалбейлі|Афрасіябам Бадалбейлі]] ў 1940 годзе. Сімвалу горада Баку прысвяціў верш [[Расул Рза]]. Дзявочую вежу магчыма сустрэць на карцінах вядомых мастакоў. <center> <gallery caption="Дзявочая вежа ў карцінах [[Аляксей Багалюбаў|А. Багалюбава]]" widths="200px" heights="150px"> Файл:Bogolyubov. Baku view.jpg Файл:Bogolyubov. Baku.jpg Файл:Баку. Набережная. 1861.jpg File:Баку. Набережная. Боголюбов.jpg </gallery> </center> З 2010 года з мэтай папулярызацыі Дзявочай вежы адбываецца [[міжнародны фестываль мастацтва «Дзявочая вежа»]], у межах якога мастакі з розных краін упрыгожваюць макеты вежы. === Дзявочая вежа на паштовых марках === Дзявочай вежы прысвечаны маркі СССР і Азербайджана. <center> <gallery caption="Дзявочая вежа на паштовых марках" widths="100px" heights="200px"> Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6172 stamp (Maiden Tower and Divankhana (Shirvanshah's Palace), Baku, Azerbaijan).jpg Файл:Stamps of Azerbaijan, 1992-166.jpg Файл:Stamp of Azerbaijan 857.jpg File:Stamps of Azerbaijan, 2010-is2-1.jpg </gallery> </center> == Гл. таксама == * [[Азербайджан]] * [[Архітэктура Азербайджана]] * [[Баку]] * [[Апшэронскі паўвостраў|Апшэрон]] * [[Сімвалы Азербайджана]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дзявочая вежа}} * {{кніга |аўтар = Бретаницкий Л. С., Веймарн Б. В. |загаловак = Искусство Азербайджана IV - XVIII веков |адказны = Редактор И. А. Шкирич |месца = Москва |выдавецтва = Искусство |год = 1976 |старонак = 272 |ref = Бретаницкий, Веймарн }} == Спасылкі == {{Commonscat|Maiden Tower}} * [http://blagoverie.org/holy/literature/modi.phtml «Мае падарожжы за межы Бамбея» Джывагджы Джамшыдзі Модзі]{{Недаступная спасылка}} {{Баку ў тэмах}} {{Сусветная спадчына ў Азербайджане}} [[Катэгорыя:Вежы]] [[Катэгорыя:Помнікі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Азербайджане]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Азербайджане]] [[Катэгорыя:Баку]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XII стагоддзі]] 9fsumlay6gpvqn5j84xdfctal4lm9kz 0 176014 5150386 4425090 2026-06-04T06:36:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150386 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = Езуіцкія місіі рэгіёна Гуарані<br/>''Jesuit Missions of the Guaranis'' | Image = [[Выява:Ruinas de Sao Miguel das Missoes.jpg|260px|Руіны місіі Сан-Мігель-дас-Місойнс]] | State Party = {{ARG}}<br />{{BRA}} | Type = Культурны | Criteria = iv | ID = 275 | Region = [[Лацінская Амерыка]] і [[Вест-Індыя]] | Year = 1983 | Session = 7-я | Link = http://whc.unesco.org/en/list/275 }} '''Езуіцкія місіі рэгіёна Гуарані''' — разгалінаваная сетка [[езуіцкія рэдукцыі|місій-рэдукцый]], створаная [[езуіты|езуітамі]] ў 17-18 стагоддзях на тэрыторыі сучасных [[Аргенціна|Аргенціны]], [[Бразілія|Бразіліі]] і [[Парагвай|Парагвая]] з мэтай звароту [[амерыканскія індзейцы|індзейцаў]] [[Гуарані (група народаў)|гуарані]] ў [[каталіцтва]]. [[Гуарані (група народаў)|Індзейцы гуарані]] былі асноўнай народнасцю на поўдні Бразіліі, у [[Балівія|Балівіі]], [[Парагвай|Парагваі]] і на поўначы Аргенціны. У пачатку 16 ст. пачалося засваенне Бразіліі [[Партугалія|партугальцамі]]. Разам з генерал-губернатарам Томе дэ Суса ў краіну прыехалі Мануэль дэ Набрэга і іншыя езуіты, якія распачалі актыўную [[Місіянерства|місіянерскую дзейнасць]]. Звернутыя ў [[хрысціянства]] [[індзейцы]] сяліліся ў спецыяльна арганізаваных езуітамі паселішчах. У [[Амазонка|Амазоніі]], напрыклад, мноства місій заснаваў Антоніа Віейра. Паміж езуітамі і [[Каланізацыя|каланістамі]] распачалася сапраўдная вайна за індзейцаў: каланісты ператваралі іх у [[Рабства|рабоў]] і выкарыстоўвалі на работах. Толькі ў канцы 16 ст. спецыяльны каралеўскі дыкрэт спыніў гэтае суперніцтва. Езуіцкія місіі, з аднаго боку, ратавалі індзейцаў ад рабства і навучалі іх [[Рамёствы|рамёствам]], з іншага боку, місіі спрыялі распаўсюду смяротных для гуарані еўрапейскіх хвароб. У [[1983]] годзе па большай частцы закінутыя комплексы пяці місій былі ўнесены ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]: * [[Сан-Ігнасіа-Міні]] ({{lang-es | San Ignacio Mini}}, [[Аргенціна]]) * [[місія Санта-Ана|Санта-Ана]] ({{lang-es | Santa Ana}}, [[Аргенціна]]) * [[Нуэстра-Сеньёра-дэ-Ларэта]] ({{lang-es | Nuestra Señora de Loreto}}, [[Аргенціна]]) * [[Санта-Марыя-ла-Маёр]] ({{lang-es | Santa Maria Mayor}}, [[Аргенціна]]) * [[Сан-Мігел-дас-Місойнс]] ({{lang-pt | São Miguel das Missões}}, [[Бразілія]]; захаваліся рэшткі) == Літаратура == * Тысяча чудес света. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2007. — 336 с. == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Jesuit Reductions}} * [http://www.jesuitasparaguay.org.py/ Езуіты ў Парагваі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090701032825/http://www.jesuitasparaguay.org.py/ |date=1 ліпеня 2009 }} * [http://www.jesuitas.org.ar/ Езуіты ў Аргенціне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603175008/http://www.jesuitas.org.ar/ |date=3 чэрвеня 2009 }} {{Сусветная спадчына ў Аргенціне}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Аргенціне]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Бразіліі]] [[Катэгорыя:Ордэн езуітаў]] [[Катэгорыя:Архітэктура Аргенціны]] [[Катэгорыя:Архітэктура Бразіліі]] 1fki9loka5c846h2he8a5cn276fl1zf 0 181668 5150312 5138817 2026-06-03T20:15:14Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150312 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя=Пруская мова |саманазва=Prūsiskan<ref name="Palmaitis">{{cite book |title=Dictionary of revived Prussian: basic English-Prussian dictionary for further lexical reconstruction |last=Palmaitis |first=Mykolas Letas |publisher=Lithuanian's World Center for Advancement of Culture, Science and Education |isbn=978-9-986-41855-9 |year=2007 |page=353}}</ref>, Prūsiska Bila |краіны=[[Усходняя Прусія]] |рэгіёны= |афіцыйная мова= |колькасць носьбітаў= |рэгулюе= |рэйтынг= |статус=[[мёртвая мова]] |вымер=[[XVII стагоддзе]] — пач. [[XVIII]] стагоддзя |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям’я]] :[[Балта-славянскія мовы|Балта-славянская галіна]] ::[[Балтыйскія мовы]] :::[[Заходнебалтыйская група]] |пісьменнасць=большую частку гісторыі бяспісьменная;<br />[[лацінскі алфавіт]] (фіксацыі [[XIV стагоддзе|XIV]]-[[XVI]] стагоддзя) |ISO3=prg }} [[Выява:Baltic Tribes c 1200.svg|thumb|231px|Балцкія плямёны прыблізна ў [[12 стагоддзе|XII]] ст.]] '''Пру́ская мова''' (саманазва: ''Prūsiskan''<ref name="Palmaitis"/>, ''Prūsiska Bila'') — мёртвая [[заходнебалцкія мовы|заходнебалцкая]] мова [[балцкія мовы|балцкае групы]] [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай]] моўнай сям’і, на якой гаварылі [[прусы]] — балцкі народ. Была распаўсюджана на паўночным усходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] і [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] сучаснай [[Расія|Расіі]]. Часам мову называюць ''старапрускай'' ({{lang-de|Altpreußische Sprache}}, {{lang-en| Old Prussian}}), каб адрозніваць яе ад прускіх гаворак [[нямецкая мова|нямецкай мовы]]. Першыя пісьмовыя фіксацыі мовы прыпадаюць на [[13 стагоддзе|XIII]] ст. і былі зроблены лацінскім алфавітам. На цяперашні момант захавалася невялікая колькасць пісьмовых помнікаў мовы. Многія з іх адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку польскай і нямецкай моў. Некаторае ўяўленне пра мову даюць тапаніміка і антрапаніміка, а таксама прускія запазычанні і субстратныя элементы ў суседніх мовах: [[нямецкая мова|нямецкай]], [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[беларуская мова|беларускай]]. == Гісторыя == Апрача ўласна гістарычнага рэгіёна [[рэгіён Прусія|Прусія]], на ўсход ад ракі [[Вісла]], мова магла быць таксама распаўсюджанай на ўсходзе гістарычнага рэгіёна [[Усходняе Памор'рэгіён е|Усходняе Памор’е]], разам з гэтым, на думку некаторых даследчыкаў, тэрыторыя распаўсюджвання носьбітаў мовы магла працягвацца на ўсход і поўдзень, закранаючы [[Падляшша]] і [[Палессе]]. Па войнах [[13 стагоддзе|XIII]]-[[15 стагоддзе|XV]] стст. ў гэтым рэгіёне, арэал прускай мовы распаўся на шэраг невялікіх тэрыторый. Ад пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. мова стала выміраць нават у апошніх традыцыйных арэалах (напрыклад, існуюць сведчанні пра смерць «апошняга старога, які жыў на [[Куршская каса|Куршскай касе]] і ведаў прускую» ў [[1677]] годзе), на пачатак [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. нашчадкі прусаў поўнасцю перайшлі на [[ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] мову; таксама шэраг апошніх носьбітаў мовы вымер з прычыны голаду і чумы, якія доўжыліся ў перыяд з [[1709]] да [[1711]] гады<ref>[http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf Donelaitis Source, Lithuania] {{Архівавана|url=https://wayback.archive-it.org/all/20070926162334/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Engl.pdf |date=26 верасня 2007 }}</ref>. У [[лексіка|лексіцы]] нямецкага маўлення нашчадкаў прусаў часам захоўваліся некаторыя элементы прускага [[Субстрат (мовазнаўства)|субстрату]] (напрыклад, ''kurp'' — «абутак», ад прускага ''kurpi'', параўн. з літаратурным нямецкім ''Schuh''). У дадатак да нямецкіх каланістаў, падчас [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Прусіі знаходзілі прытулак перасяленцы з [[Каралеўства Польскае|Польшчы]]<ref>{{Кніга|аўтар = Wickham Steed, et al.|загаловак = A Short History of Austria-Hungary and Poland}}</ref><ref>{{Спасылка | url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc09/htm/iv.iii.vii.htm| загаловак = Christianity in Poland| назва праекту = Ccel.org| дата = 12 лістапада 2013 | мова = en}}</ref>, [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]], [[Францыя|Францыі]], [[Шатландыя|Шатландыі]]<ref>{{Спасылка | url = http://www.electricscotland.com/history/prussia/part3-3.htm| загаловак = Scots in Eastern and Western Prussia, Part III – Documents, 3| назва праекту = electricscotland.com| дата = 12 лістапада 2013 | мова = en}}</ref>. Гэтыя прычыны выклікалі паступовы пераход прусаў на іншыя мовы, асабліва нямецкую, якая была дзяржаўнай мовай тагачаснай [[Прусія|Прусіі]]. == Асноўная характарыстыка == === Фанетыка === Для фанетыкі прускай мовы былі характэрнымі проціпастаўленне [[галосны]]х паводле даўжыні або кароткасці, адносна простая сістэма [[зычны]]х, вольны націск, супрацьпастаўленне інтанацый, палаталізацыя і лабіялізацыя зычных, змяшэнне шыпячых і свісцячых, [[Дыфтонг|дыфтангізацыя]] доўгіх галосных, захаванне ''di'', ''ti'' (перайшлі ў шыпячыя ў латышскай і літоўскай), але пераход ''si'' у шыпячы; змена глухіх і звонкіх (у шэрагу выпадкаў звязаная з успрыманнем мовы немцамі). === Марфалогія === Некаторыя сведчанні (у прыватнасці, [[катэхізіс]]ы) даюць некаторую аснову для рэканструкцыі граматыкі прускай мовы. У прускай мове засведчана наяўнасць склонаў, аднак не існуе пэўнага меркавання пра іх колькасць. У прускай мове налічваюцца прынамсі чатыры склоны: [[назоўны склон|назоўны]], [[родны склон|родны]], [[давальны склон|давальны]] і [[вінавальны склон|вінавальны]]. Ёсць сляды [[клічны склон|клічнага склону]] (напрыклад, фраза ''O Deiwe Rikijs'' — «О Божа»), у якіх адлюстроўваецца захаванне праіндаеўрапейскага канчатку клічнага склону *''-e''. Адзначаецца наяўнасць вызначаных і нявызначаных артыкляў, аднак застаецца спрэчным пытанне, ці было гэта ўласна прускай моўнай з’явай, ці калькаванем з нямецкай мовы. У прускай мове вылучаюцца дзеясловы мінулага, цяперашняга і будучага часу, існуе аналітычны перфект з дзеясловам ''быць'', чатыры лады, стан. У прускай мове адзначаўся лексікалізаваны дзеяслоўны від славянскага тыпу (напрыклад, прыстаўка ''po-''), аднак ён слаба задакументаваны. У некаторых адносінах пруская мова праяўляе падабенства са славянскімі мовамі (у прыватнасці, агульныя структурныя рысы ў марфалогіі). === Сінтаксіс і лексіка === Не захавалася дакладных звестак пра [[сінтаксіс]] у прускай мове, што звязана з дакладнай адпаведнасцю парадку слоў у катэхізісах нямецкаму арыгіналу. Пруская мова была досыць блізкай да іншых заходнебалцкіх моў (на цяперашні момант усе яны з’яўляюцца [[мёртвая мова|мёртвымі]]), у меншай ступені — да ўсходнебалцкіх ([[літоўская мова|літоўская]], [[латышская мова|латышская]]). Мова мае запазычанні [[славянскія мовы|славянскага]], [[германскія мовы|германскага]] (напрыклад, з [[гоцкая мова|гоцкай мовы]]), а таксама [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага]] паходжання<ref name="britannica.com">{{Спасылка | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50949/Baltic-languages/74885/Loanwords-in-Baltic| загаловак = Baltic languages| назва праекта = Encyclopædia Britannica| дата = 12 лістапада 2013 | мова = en}}</ref>. == Сведчанні == [[Выява:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|thumb|Прускі катэхізіс.]] Да прамых сведчанняў прускай мовы адносяцца тапонімы Прусіі (першае даследаванне па гэтай тэматыцы было ажыццёўлена Георгам Герулісам), уласныя імёны<ref name = "Trautmann">Reinhold Trautmann, ''[http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf Die altpreußischen Personennamen] {{Архівавана|url=https://wayback.archive-it.org/all/20060220021331/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/Tr_APN.pdf |date=20 лютага 2006 }}'' (''The Old Prussian Personal-names''). ''Vandenhoeck und Ruprecht'', Göttingen: 1923. Includes the work of Ernst Lewy in 1904.</ref>, асобныя словы ў гістарычных дакументах, дыялектызмы ў нямецкай, літоўскай і беларускай мовах. Разам з гэтымі звесткамі асабліва вылучаецца выпадкова знойдзены ў 1970-х гадах Базельскі фрагмент ([[14 стагоддзе|XIV]] ст., пасля [[1369]] года), які лічыцца найстаражытнейшым балцкім тэкстам. Гэты тэкст з’яўляецца жартаўлівай эпіграмай, складзенай, верагодна, прускім студэнтам [[Карлаў універсітэт|Карлаўскага ўніверсітэта]]. <poem> ''Kails rekyse Thoneaw labonache thewelyse'' ''Eg koyte poyte Nykoyte pennega doyte.'' </poem> {| class="wikitable" |- bgcolor=#FFDEAD ! пруская ! беларуская |- |''Kails'' || Здароў |- |''rekyse'' || пане |- |''Tho ne aw'' || ты не ёсць |- |''labonache'' || добры |- |''thewelyse'' || дзядзька |- |''eg''|| калі |- |''koyte'' || хочаш |- |''poyte'' || піць |- |''Nykoyte'' || не хочаш |- |''peningā''|| грошы |- |''dōiti'' || даваць |} Звычайна тэкст перакладаюць наступным чынам: «Здароў, пане! Ты не ёсць добрым дзядзькам, калі хочаш піць, а не хочаш грошай даваць». Серад некаторых іншых пісьмовых сведчанняў адзначаюцца слоўнік з 100 слоў, складзены ў [[1517]]—[[1526]] гг. Сымонам Грунаў, эльбінскі слоўнік [[14 стагоддзе|XIV]] ст. (памезанскі дыялект, 802 словы), выкананыя немцамі пераклады трох катэхізісаў ([[16 стагоддзе|XVI]] ст., самбійскі дыялект), аднак застаецца дыскусійным пытанне пра ступень правільнасці адлюстравання прускага маўлення ў гэтых катэхізісах. == Адраджэнне == У [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]] і некаторых іншых краінах існуе некалькі эксперыментальных супольнасцей, якія ставяць мэту рэканструкцыі прускай мовы. Каля 200 чалавек вывучыла мову і спрабуе выкарыстоўваць яе ў паўсядзённым жыцці ў пэўнай ступені. Сярод дзеячаў руху адзначаюцца Вітаўтас Мажуліс і Летас Палмаціс, лідар руху і аўтар тэматычнага сайта<ref>{{Спасылка| аўтар = Letas Palmaitis| url = http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| загаловак = PRUSSIAN RECONSTRUCTIONS BALTIC PRUSSIAN IN BALTIC PRUSSIA Language, country and people once and today| дата = 12 лістапада 2013| мова = en| title = Архіўная копія| access-date = 17 лістапада 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20110806112605/http://donelaitis.vdu.lt/prussian/index.htm| archive-date = 6 жніўня 2011| url-status = dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * G. H. F. Nesselmann, Thesaurus linguae Prussicae, Berlin, 1873. * E. Berneker, Die preussische Sprache, Strassburg, 1896. * R. Trautmann, Die altpreussischen Sprachdenkmäler, Göttingen, 1910. * G. Gerullis, Die altpreussischen Ortsnamen, Berlin-Leipzig, 1922. * G. Gerullis, Georg: Zur Sprache der Sudauer-Jadwinger, in Festschrift A. Bezzenberger, Göttingen 1927 * R. Trautmann, Die altpreussischen Personnennamen, Göttingen, 1925. * J. Endzelīns, Senprūšu valoda. — Gr. Darbu izlase, IV sēj., 2. daļa, Rīga, 1982. 9.-351. lpp. * L. Kilian: Zu Herkunft und Sprache der Prußen Wörterbuch Deutsch-Prußisch, Bonn 1980 * J.S. Vater: Die Sprache der alten Preußen Wörterbuch Prußisch-Deutsch, Katechismus, Braunschweig 1821/Wiesbaden 1966 * J.S. Vater: Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprachprobe, Berlin 1809 * V. Mažiulis, Prūsų kalbos paminklai, Vilnius, t. I 1966, t. II 1981. * W. R. Schmalstieg, An Old Prussian Grammar, University Park and London, 1974. * W. R. Schmalstieg, Studies in Old Prussian, University Park and London, 1976. * В. Топоров, Прусский язык: Словарь, A — L, Москва, 1975—1990. * V. Mažiulis, Prūsų kalbos etimologijos žodynas, Vilnius, t. I—IV, 1988—1997. * M. Biolik, Zuflüsse zur Ostsee zwischen unterer Weichsel und Pregel, Stuttgart, 1989. * R. Przybytek, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreussens, Stuttgart, 1993. * M. Biolik, Die Namen der stehenden Gewässer im Zuflussgebiet des Pregel, Stuttgart, 1993. * M. Biolik, Die Namen der fließenden Gewässer im Flussgebiet des Pregel, Stuttgart, 1996. * G. Blažienė, Die baltischen Ortsnamen in Samland, Stuttgart, 2000. * R. Przybytek, Hydronymia Europaea, Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpreußens, Stuttgart 1993 * A. Kaukienė, Prūsų kalba, Klaipėda, 2002. * V. Mažiulis, Prūsų kalbos istorinė gramatika, Vilnius, 2004. * LEXICON BORVSSICVM VETVS. Concordantia et lexicon inversum. / Bibliotheca Klossiana I, Universitas Vytauti Magni, Kaunas, 2007. * OLD PRUSSIAN WRITTEN MONUMENTS. Facsimile, Transliteration, Reconstruction, Comments. / Bibliotheca Klossiana II, Universitas Vytauti Magni / Lithuanians' World Center, Kaunas, 2007. == Спасылкі == {{Інкубатар|prg||прускай|}} * [http://wirdeins.twanksta.org/ Six-languages dictionary of Modern Prussian] * [http://www.kortlandt.nl/editions/ Frederik Kortlandt: Electronic text editions]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20061017184331/http://www.vaidilute.com/books/gimbutas/gimbutas-01.html Marija Gimbutas — The Balts — Chapter 1]{{ref-en}} * [http://www.languages-study.com/preussisch.html Изучение прусского языка в Интернете]{{ref-en}} * [http://poshka.bizland.com/prussian/reconstructions.htm Prussian Language Reconstructions]{{ref-en}} {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Прусіі]] rp02l388xe9ld1pihabv1mu3prhub1c 0 185478 5150176 4873628 2026-06-03T12:39:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150176 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Дзью́ла Ба́гі''' ({{lang-hu|Gyula Baghy}}), на эсперанта звычайна падпісваўся эсперантызаванай формай імя ''Julio'', ужываў псеўданім '''Jobo''' ({{ВД-Прэамбула}}) — вядомы [[венгры|венгерскі]] эсперантыст, паэт і празаік на [[эсперанта]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[13 студзеня]] [[1891]] года ў [[Сегед]]зе ў тэатральнай сям’і. Бацька быў акцёрам, а маці — суфлёрам. Пасля заканчэння школы Дзьюла наследаваў бацькам, да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працаваў акцёрам і рэжысёрам. З эсперанта Дзьюла пазнаёміўся ў 1911 годзе. Першая сусветная вайна спыніла яго акцёрскую кар’еру. Каля шасці гадоў ён правёў у сібірскіх лагерах для ваеннапалонных, дзе вёў актыўную эсперанта-дзейнасць, арганізуючы курсы эсперанта і міжнародную перапіску (потым ён апіша гэтыя падзеі ў некаторых сваіх творах). Пасля вяртання ў Венгрыю да самой смерці ён быў адным з вядучых дзеячаў міжнароднага эсперанта-руху — арганізоўваў курсы, займаў кіруючыя пасты ў некаторых арганізацыях, супрацоўнічаў з літаратурнымі часопісамі, быў адным з рэдактараў уплывовага эсперанта-часопіса «Літаратурны свет» ({{lang-eo|Literatura mondo}}). Памёр [[18 сакавіка]] [[1967]], у [[Будапешт|Будапешце]]. == Эсперанта-дзейнасць == Нягледзячы на сваю актыўную арганізацыйную дзейнасць, Дзьюла стаў вядомы ў першую чаргу як паэт і празаік. Яго творы характарызуюцца ідэалізмам і чалавекалюбствам; яго дэвізам было сцвярджэнне: «Любоў стварае свет, свет захоўвае чалавечнасць, чалавечнасць — вышэйшы ідэал». Акрамя гэтага, у асобных яго творах ён выступае і як тонкі сатырык, і як цікавы мысляр. Шмат у чым яго погляды адпавядалі «ўнутранай ідэі» эсперанта і знаходзілі шырокую падтрымку сярод простых эсперантыстаў. {{пачатак цытаты}} Багі, якога ласкава называлі Татам, выразіў тыя пачуцці, якія з самага пачатку былі каштоўнымі для ўсіх эсперантыстаў… Ён пазбягаў сувязі з вядомымі палітыка-ідэалагічнымі пазіцыямі і такім чынам дапамог сярэднестатыстычнаму эсператнысту, які быў далёкі ад палітыкі, звязаць сябе з яго ідэалам чалавечага брацтва. {{oq|eo|Baghy, karese nomata Paĉjo, esprimis senton, kiu dekomence estis karaj al la esperantistoj... Li evitis ligi sin al konataj politikaj-ideologiaj pozicioj kaj tiamanere helpis al la meza nepolitikema esperantisto identigi sin kun lia idealo de homa frateco.}} {{канец цытаты|крыніца=У. Лінс (нямецкі гісторык, аўтар некалькіх твораў аб гісторыі эсперанта)}} Дзьюла Багі быў аўтарам шматлікіх паэтычных зборнікаў, аповесцяў, раманаў, падручнікаў эсперанта, тэатральных твораў. На шматлікіх [[Сусветны Кангрэс эсперантыстаў|Сусветных кангрэсах эсперантыстаў]] ён прымаў удзел у тэатральных пастаноўках, шмат з якіх рэжысіраваў сам. Быў членам [[Акадэмія эсперанта|Акадэміі эсперанта]]. Яго вучэбная аповесць «Зялёнае сэрца» ({{lang-eo|La verda koro}}; назву трэба разумець як «сэрца эсперантыста» ці больш шырока як «сэрца, напоўненае гуманізмам») да нашага часу адна з найбольш папулярных падручнікаў эсперанта. Стыль твораў Багі вылучаецца прастатой і зразумеласцю. Ён быў прыхільнікам «простага» эсперанта і актыўна палемізаваў з прыхільнікамі «багатага» эсперанта, якія ўводзілі шматлікія неалагізмы (адным з такіх апанентаў Багі быў другі выдатны венгерскі эсперантыст [[Кальман Калачай]], з якім Багі, тым не менш актыўна супрацоўнічаў). Менавіта з ініцыятывы Багі [[15 снежня]] (дзень нараджэння ініцыятара эсперанта [[Людвіг Лазар Заменгоф|Лазара Заменгофа]]) адзначаецца эсперантыстамі яшчэ і як [[Дзень Заменгофа|Дзень эсперантамоўнай кнігі]]. == Асноўныя творы == [[Файл:Gorskii. Austrian prisoners of war in Olonets province.jpg|thumb|Група аўстра-венгерскіх палонных каля барака, 1915 год. Фота С. М. Пракудзіна-Горскага]] [[Файл:Baghy Gyula.jpg|thumb|right|Магіла Д. Багі ў Будапешце]] У ніжэйпрыведзеным спісе пазначаны толькі год першага выдання. Большасць твораў Багі шматразова перавыдавалі; некаторыя перакладзены на нацыянальныя мовы. * «Preter la vivo» (Міма жыцця, паэтычны зборнік; 1922) * «Viktimoj» (Ахвяры, раман; 1925) — раман апавядаючы аб жыцці ваеннапалонных у Сібіры, раман шмат у чым аўабіяграфічны * «Pilgrimo» (Пілігрым, паэтычны зборнік; 1926) * «Dancu, marionetoj» (Танчыце, марыянеткі, зборнік апавяданняў; 1927) * «Migranta plumo» (Блукаючае пяро, апавяданні і вершы, пераклады; 1929) — у гэтым зборніку Д. Багі асцярожна эксперыментуе з формамі і паэтычнай мовай. * «Hura» (Ура, раман; 1930) — сатырычны і часткова [[утопія|утапічны]] твор, які нярэдка прызнаецца найбольш выдатным творам Багі. Аўтар планаваў напісаць працяг пад назвай «Insulo de Espero» (Востраў надзеі), але чарнавікі былі страчаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. * «Printempo en la aŭtuno» (Вясна восенню, раман; 1931 лірычны твор аб першым каханні) * «La vagabondo kantas» (Бадзяга спявае, паэтычны зборнік, 1933) * «Verdaj donkiĥotoj» (Зялёныя Донкіхоты, зборнік апавяданняў і скетчаў; 1933; слова «зялёныя» гэта канатацыя да «Унутранай ідэі» эсперанта) * «Sur sanga tero» (На акрываўленай зямлі, раман; 1933) — працяг і распрацоўка рамана «Viktimoj» * «La Teatra korbo» (Тэатральны кошык, невялікія замалёўкі; 1934) * «La verda koro» (Зялёнае сэрца, вучэбная аповесць для пачынаючых; 1937; назву трэба разумець як «сэрца эсперантыста» ці «сэрца, напоўненае гуманізмам») — аўтабіяграфічная аповесць пра падзеі [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]]. Аповесць напісана спецыяльна для пачынаючых эсперантыстаў і выкарыстоўвае спачатку просты эсперанта, але граматычны і лексічны матэрыял паступова ўскладняецца ад раздзела да раздзела; вытрымала шмат перавыданняў і дагэтуль папулярная. * Sonĝe sub pomarbo (У мроях пад яблыняй, лірычная трохактовая вершаваная камедыя; 1958) * «Koloroj» (Колеры, апавяданні; 1960) * «Aŭtuna foliaro» (Асенняя лістота, паэтычны зборнік; 1965) * «Ĉielarko» (Вясёлка, казкі ў вершах, 1966) * «En maskobalo» (На маскарадзе, пяць невялікіх тэатральных твораў; 1977) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://egalite.hu/baĝĝ/indeĉ.htm Асобныя кнігі Д. Багі]{{Недаступная спасылка}} * [http://di=onh.best.vĵh.net/Esperanto/Literaturo/literaturo.originala.b.html#julio_baghy Падборка асобных вершаў і апавяданняў]{{Недаступная спасылка}} * [http://esperantio.narod.ru/pasho3/koro.rar Аповесць «La verda koro» з рускімі каментарыямі rar-архіў doc-файла] * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Kirsoj/Verda_Koro/leciono_01.html Аповесць «La verda koro» з англійскімі каментарыямі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.esperanto.net/literaturo/roman/baghy.html Фатаграфіі Д. Багі, бібліяграфія, рэцэнзіі на яго творы (на эсперанта)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Багі Дзьюла}} [[Катэгорыя:Эсперантысты]] [[Катэгорыя:Паэты на эсперанта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]] [[Катэгорыя:Паэты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Венгрыі]] nroin5eqo67a3agyjs7bdbad6xoimrs 0 189783 5150285 4850866 2026-06-03T19:45:26Z JerzyKundrat 174 5150285 wikitext text/x-wiki {{Моўная група |назва = Прыбалтыйска-фінская |прарадзіма = |таксон = падгрупа |статус = |арэал =[[Прыбалтыка]] |колькасць носьбітаў =7 млн |знікла = |катэгорыя =[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская падгаліна]] :::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] |падзяляецца на =— |час распаду = |працэнт супадзенняў = }} [[Выява:Uralic-Yukaghir(Rus).png|thumb|241px|Класіфікацыя ўральскіх моў паводле карты Еўразіі| {{легенда|#FF00F8|[[Юкагірскія мовы|Юкагірскія]]}} {{легенда|#FFD000|[[Самадыйскія мовы|Самадыйскія]]}} {{легенда|#009800|[[Венгерскія мовы|Венгерскія]]}} {{легенда|#58A8FF|[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжскія]] і пермскія (разам з прыбалтыйска-фінскімі)}} ]] '''Прыбалты́йска-фі́нскія мовы''' — група роднасных моў у складзе [[Фіна-волжскія мовы|фіна-волскай групы]] [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай галіны]] [[Уральскія мовы|ўральскай моўнай сям'і]], на якіх размаўляюць [[фіна-ўгорскія народы]], што пражываюць на паўночным узбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], а таксама ў некаторых іншых навакольных рэгіёнах. На прыбалтыйска-фінскіх мовах увогуле размаўляе прыкладна 7 млн чалавек. == Гісторыя == Развіццё прыбалтыйска-фінскіх моў пачынаецца прыкладна ў раёне 1500—1000 гадоў да н.э., калі агульная протафіна-саамская мова падзялілася на [[Саамскія_мовы#Гісторыя|протасаамскую]] і протапрыбалтыйска-фінскую. Існуюць меркаванні, паводле якіх протапрыбалтыйска-фінская мова пазней падзялілася на тры гаворкі — паўднёвую, на якой размаўляла фіна-ўгорскае насельніцтва [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Інфлянты|паўночнай Латвіі]], паўночную, на якой размаўлялі на тэрыторыі сучаснай Фінляндыі і ўсходнюю, носьбіты якой жылі ў ваколіцах возера [[Ладажскае возера|Ладага]]. == Класіфікацыя == Прыбалтыйска-фінскія мовы знаходзяцца ўнутры фіна-волскай групы фіна-пермскай падгаліны фіна-ўгорскай галіны ўральскіх моў. Найбольш блізкімі да прыбалтыйска-фінскіх моў з'яўляюцца [[саамскія мовы]], але некаторымі вучонымі гэтая блізкасць аспрэчваецца<ref>[http://helsinki.fi/~tasalmin/kuzn.html T. Salminen. Problems in the taxonomy of the Uralic languages in the light of modern comparative studies. Kuznecova Festschrift] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120922225120/http://www.helsinki.fi/~tasalmin/kuzn.html |date=22 верасня 2012 }}{{ref-en}}</ref>. Унутры прыбалтыйска-фінскія мовы падзяляюцца на 3 групоўкі: паўднёвую, паўночную і ўсходнюю. Калі паказваць схематычна, то класіфікацыя прыбалтыйска-фінскіх моў адносна ўральскіх выглядае наступным чынам. * [[Уральскія мовы]] ** [[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] *** [[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская падгаліна]] **** [[Фіна-волжскія мовы]] ***** Прыбалтыйска-фінскія мовы ****** Паўднёвая група ******* [[Водская мова]] ******* [[Ліўская мова]] ******* [[Паўднёваэстонская мова]] ******** [[Выруская мова]] ******** Гаворкі [[мулгі, мова|мулгі]], [[Сету (дыялект)|сету]], [[тарту, мова|тарту]], а таксама паўднёваэстонскія гаворкі Лудзы і Краснагародскага ******* [[Эстонская мова]] ****** Паўночная група ******* [[Фінская мова]] ******** [[Квенская мова]] ******** [[Меянкіелі]] ****** Усходняя група ******* [[Вепская мова]] ******* [[Іжорская мова]] ******* [[Карэльская мова]] ******** [[Лівікаўская карэльская мова]] ******** [[Людзікаўская карэльская мова]] ******** [[Уласнакарэльская мова]] ********* [[Цверская карэльская мова]] == Асноўная характарыстыка == === Пісьменнасць === [[Выява:Birch-bark letter 292 real.jpg|thumb|235px|right|Берасцяная грамата № 292.]] Першай пісьменнасцю, якая была ўжыта для прыбалтыйска-фінскіх моў, можна лічыць кірыліцу: найстаражытнейшы помнік гэтых моў — {{нп4|наўгародская берасцяная грамата № 292||ru|Новгородская берестяная грамота № 292}}, якая датуецца прыкладна палавінай [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Гэты тэкст быў напісаны [[кірыліца]]й і ўяўляў з сябе замову ад нячысцікаў. '''Арыгінальны тэкст''' : юмолануолиїнимижи<br />ноулисѣханолиомобоу<br />юмоласоудьнииохови '''Прыкладны пераклад''' : Страла бога з дзясяткамі імёнаў<br />Божая гэта страла<br />Чыніць божы суд ==== Водская мова ==== Зараз нешматлікімі энтузіястамі, што займаюцца пашырэннем мовы, ужываецца [[лацінскі алфавіт]]. Да гэтага часу паміж імі не заканчваюцца спрэчкі наконт абазначэння зычнага гука /t͡ʃ/, які ў розных аўтараў абазначаецца па-рознаму: ''tš''/''c''. Афіцыйна зацверджаная сістэма арфаграфіі для мовы адсутнічае. У 1930-х гадах воддзю па паходжанні лінгвістам Дзмітрыем Цвятковым быў распрацаваны кірылічны алфавіт, але ён не стаў папулярным. У нашыя часы водскі алфавіт з'яўляецца падобным на алфавіты іншых прыбалтыйска-фінскіх моў. Ужываюцца дыграфы са знакам апостраф. Сучасны выгляд водскага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D' ď | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L' l' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N' n' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R' r' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S' s' |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T' ť | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z' z' |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü |} ==== Вепская мова ==== Першыя працы па стварэнні літаратурнага стандарту і арфаграфіі мовы пачаліся ў 1930 гадах. Ужо ў тыя часы вепская пісьменнасць засноўвалася на лацінскай графіцы. У [[1937]] годзе алфавіт быў пераведзены на [[кірыліца|кірыліцу]], але ў наш час на практыцы ён ужываецца вельмі рэдка. У наш час вепская пісьмовасць таксама засноўваецца на лацінскім алфавіце, але сённяшні алфавіт адрозніваецца ад алфавіта 1930 гадоў. Сучасны вепскі алфавіт. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Č č | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ’ |} ==== Іжорская мова ==== Першая пісьменнасць для іжорскай мовы была створана ў [[1932]] годзе і мела [[лацінскі алфавіт|лацінскую]] аснову. Раней мова была бяспісьменнай. У гэты час вялося актыўнае выданне літаратуры па-іжорску, а ў месцах кампактнага пражывання іжоры частка афіцыйнага дакументаабароту таксама вялася па-іжорску. У [[1936]] годзе алфавіт рэфармаваны, а ў [[1938]] годзе іжорскамоўнае выдавецтва, іжорскамоўная адукацыя і іжорскія нацыянальныя сельсаветы былі скасаваны. Сучасны іжорскі алфавіт. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö |} ==== Карэльскія мовы ==== Як адзначалася вышэй, першым узорам ужывання пісьма для карэльскіх моў з'яўляецца [[Вялікі Ноўгарад|наўгародская]] берасцяная грамата № 292. Да [[19 стагоддзе|ХІХ]] ст. кнігавыданне на карэльскай мове практычна не вялося, пакуль у [[1820]] годзе кірылічным шрыфтам не было выдадзена [[Евангелле паводле Мацвея]]. У гэтыя часы не існавала адзінага літаратурнага стандарту і арфаграфіі мовы, у выніку чаго алфавіты розных выданняў адрозніваліся адзін ад аднаго. У [[СССР|савецкія часы]], у [[1931]] годзе для карэльскай мовы быў створаны лацінскі алфавіт, але ў [[1937]] годзе ён быў зноў пераведзены на кірылічную аснову. У нашыя часы афіцыйна зацверджаны карэльскі алфавіт, заснаваны на лацінскай графіцы<ref>[http://gov.karelia.ru/gov/News/2007/04/0417_06.html Постановление Правительства Республики Карелия № 37-П от 16.03.2007 «Об утверждении алфавитов карельского и вепсского языков»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141104132051/http://gov.karelia.ru/gov/News/2007/04/0417_06.html |date=4 лістапада 2014 }}{{ref-ru}}, {{ref-en}}, {{ref-fi}}</ref>. Сучасны карэльскі алфавіт. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Č č | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |} ==== Ліўская мова ==== Алфавіт ліўскай мовы заснаваны на [[Лацінскі алфавіт|лацініцы]] і змяшчае ў сабе элементы латышскага і эстонскага алфавіта. У 2005 годзе былі зацверджаны правілы ліўскай арфаграфіі. Сучасны ліўскі алфавіт. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ā ā | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ǟ ǟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ḑ ḑ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ē ē | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ī ī |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ļ ļ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ņ ņ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ō ō | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ȯ ȯ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ȱ ȱ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ȫ ȫ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ȭ ȭ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŗ ŗ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ț ț | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ū ū | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ȳ ȳ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž |colspan="4"| |} ==== Паўднёваэстонская мова ==== ===== Выруская мова ===== Выруская мова мае свой уласны літаратурны стандарт і алфавіт<ref>[http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/handle/10062/4860/iva_sulev.pdf;jsessionid=79ED5AF2C4C81A81C13C9C222002199C?sequence=1 Võru kirjakeele sõnamuutmissüsteem (Inflectional Morphology in the Võro Literary Language) by Sulev Iva, Phd at Tartu University]{{ref-et}}</ref>, які аналагічны алфавітам многіх іншых прыбалтыйска-фінскіх моў. Сучасны выгляд вырускага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | W w |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | |} Літарай Qq паказваецца асаблівы гартанны гук, які не з'яўляецца ні галоснай, ні зычнай. Апостраф з'яўляецца паказчыкам памякчэння папярэдняга зычнага гука. ==== Фінская мова ==== Першы вопыт ужывання пісьма для фінскай мовы датуецца прыкладна [[16 стагоддзе|XVI ст.]] Сучасны фінскі алфавіт. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | W w | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Å å | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö |} Апроч вышэйпералічаных літар, у фінскай мове таксама ўжываюцца літары Šš, Žž для напісання ўласных імёнаў і г.д. ===== Квенская мова ===== Квенская пісьмо засноўваецца на [[лацінскі алфавіт|лацінскім]] алфавіце, носьбіты квенскай мовы ўжываюць алфавіт, блізкі да фінскага. Квенскі алфавіт адрозніваецца ад фінскага наяўнасцю літары Đđ. Сучасны выгляд квенскага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö |} ==== Эстонская мова ==== Як і многія іншыя [[фіна-ўгорскія мовы]], носьбіты эстонскай мовы карыстаюцца лацінскім алфавітам. Як у іншых прыбалтыйска-фінскіх мовах у эстонскай мове прысутнічаюць літары ä, ö, ü, а таксама літары š, ž, якія ў эстонскай мове з'явіліся пазней. Літары Cc, Qq, Ww, Xx, Ff, Zz, Šš, Žž ужываюцца толькі ў запазычаннях і напісанні ўласных назваў. Літара Õõ у эстонскай была дадана асобна лінгвістам Ота Вільгельмам Мазінгам. Сучасны выгляд эстонскага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | W w | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y |} === Геаграфія === [[Выява:Finnish language map, detailed areas.png|thumb|234px|right|Фінская мова ў Еўропе.| {{легенда|#000081|Фінская мова ўжываецца абсалютнай большасцю насельніцтва}} {{легенда|#008384|Фінская мова ўжываецца як мова нацыянальнай меншасці}} ]] [[Выява:Votic language map.png|thumb|234px|right|Этнаграфічная карта паселішчаў водзі, іжоры і фінаў на захадзе Ленінградскай вобласці ў перыяд з [[1848]] па [[2007]] гады.]] [[Выява:South Estonian language area.jpg|right|thumb|234px|Эстонская і паўднёваэстонская мовы.]] На прыбалтыйска-фінскіх мовах размаўляюць на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Балтыйскага мора ([[Эстонія]], [[Фінляндыя]], часткова [[Латвія]]), у рэгіёнах на ўсход ад Балтыйскага мора ([[Ленінградская вобласць]], рэспубліка [[Карэлія]], часткова [[Валагодская вобласць|Валагодская]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўская]] і [[Цвярская вобласць|Цвярская]] вобласці Расіі) і часткова ў [[Лапландыя|Лапландыі]] ([[Нарвегія|нарвежскі]] рэгіён [[Фінмарк]] і поўнач [[Швецыя|шведскага]] [[лен]]а [[Нарботэн (лен)|Нарботэн]]). ==== Водская мова ==== Распаўсюджаная ў асобных вёсках на захадзе Ленінградскай вобласці. ==== Вепская мова ==== Распаўсюджаная на паўднёвым усходзе Карэліі, а таксама ў памежных з Карэліяй раёнах Ленінградскай і Валагодскай абласцей. ==== Іжорская мова ==== Разам з водскай мовай распаўсюджаная ў асобных вёсках захаду Ленінградскай вобласці. ==== Карэльскія мовы ==== Карэльскія мовы ўжываюцца пераважна ў рэспубліцы Карэлія (Расія) і ў асобных вёсках [[Цвярская вобласць|Цвярской]] (цверскія карэлы) і Ленінградскай вобласці ([[Ціхвін|ціхвінскія]] карэлы), раней носьбіты карэльскай мовы жылі таксама на ўсходзе Фінляндыі і на паўночным захадзе Ленінградскай вобласці (г. зв. Карэльскі перашыек). У сваю чаргу носьбіты [[лівікаўская карэльская мова|лівікаўскай карэльскай мовы]] пражываюць на заходнім поўдні Карэліі (наваколле [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]]), [[людзікаўская карэльская мова|людзікаўскай карэльскай]] — на ўсходнім поўдні рэспублікі (заходні бераг [[Анежскае возера|Анежскага возера]]), уласнакарэльскай мовы — ў цэнтральных і паўночных раёнах Карэліі, а таксама ў асобных вёсках усходу Ленінградскай вобласці (вышэйадзначаныя ціхвінскія карэлы). Носьбіты [[Цверская карэльская мова|цверскай карэльскай мовы]] пражываюць у асобных вёсках на ўсходзе Цвярской вобласці. ==== Ліўская мова ==== У нашыя часы ліўская мова з'яўляецца мёртвай мовай. Яе носьбіты, а таксама іх нашчадкі, што ведаюць мову на навучальным узроўні, пражываюць на поўначы [[Курзэмэ]], Латвія. ==== Фінская мова ==== Носьбіты фінскай мовы пераважна пражываюць у Фінляндыі. Таксама носьбіты фінскай мовы жывуць на поўначы Нарвегіі і Швецыі (у якасці носьбітаў квенскай мовы і меянкіелі, якія структурна з'яўляюцца ўзаемазразумелымі дыялектамі фінскай мовы), на захадзе Ленінградскай вобласці (фіны-інкеры і фіны-еўрамёйсэт), у асобных раёнах Карэліі і цэнтральнай Швецыі. ==== Эстонская мова ==== Носьбіты эстонскай мовы перш за ўсё пражываюць у Эстоніі. Таксама носьбіты эстонскай мовы (у якасці носьбітаў мовы сету і іншых гаворак паўднёваэстонскай мовы) пражываюць у Пячорскім раёне Пскоўскай вобласці, таксама носьбіты паўднёваэстонскіх гаворак пражывалі на ўсходзе Латвіі і ў Краснагародскім раёне Пскоўскай вобласці, але яны вымерлі ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|ХХ ст.]] == Грамадскае жыццё == Эстонская і фінская мовы маюць статус дзяржаўнай адпаведна ў Эстоніі і Фінляндыі, прычым у Фінляндыі дзяржаўны статус таксама мае і [[шведская мова]]<ref>Гл. артыкул 17 Канстытуцыі Фінляндыі.</ref>. Вепская, фінская і карэльскія мовы маюць статус дапаможных моў у рэспубліцы Карэлія<ref>[http://gov.karelia.ru/Karelia/1162/15.html Карелия N 31 (23 марта 2004): Документы: закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финнского языков в Республике Карелия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170423033206/http://www.gov.karelia.ru/Karelia/1162/15.html |date=23 красавіка 2017 }}{{ref-en}}</ref>. Апроч гэтага, вепская мова мае статус афіцыйнай у Вепскім нацыянальным (Валагодская вобласць) і Шокшынскім вепскім (Карэлія) сельскіх паселішчах, вепская мова мела статус афіцыйнай у Вепскай нацыянальнай воласці ў перыяд яе існавання. Карэльскія мовы маюць статус мовы нацыянальнай меншасці ў Фінляндыі. Ліўская мова прызнана другой аўтахтоннай мовай Латвіі нароўні з [[латышская мова|латышскай]]. Квенская мова і меянкіелі маюць статус мовы нацыянальнай меншасці ў Нарвегіі і Швецыі адпаведна. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * ''Лаанест А. Х.'' [http://www.tapemark.narod.ru/les/396d.html Прибалтийско-финские языки] // Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская энциклопедия, 1990. == Спасылкі == * [http://ethnologue.org/show_family.asp?subid=1110-16 Language Family Trees. Uralic, Finnic. Ethnologue] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121001153146/http://www.ethnologue.org/show_family.asp?subid=1110-16 |date=1 кастрычніка 2012 }}{{ref-en}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы]] 69c84krpq884poxlcq037j9nj05091m 100 193297 5150226 5149933 2026-06-03T15:51:07Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5150226 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Макадамія|2026-06-03T13:00:41Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Аўсяніца лугавая|2026-06-01T18:05:49Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лебядзіны заказнік|2026-06-01T17:09:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Падсады (заказнік)|2026-06-01T17:04:19Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дакудаўскі заказнік|2026-06-01T16:42:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Салтан Кекезавіч Магаметаў|2026-06-01T14:43:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Горкі каштан васьмітычынкавы|2026-05-23T11:14:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Апельсін (плод)|2026-05-22T15:26:11Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Векавы дуб (Шыпілавічы)|2026-05-06T15:10:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы вяз (Мар’іна Горка)|2026-05-06T14:54:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Шыракалістае насаджэнне Старадарожскага лясгаса|2026-05-06T14:52:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавыя дрэвы Галынкаўскага лясніцтва|2026-05-05T16:37:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вяз-старажыл (Талуі)|2026-05-05T16:30:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы дуб Касцюковіцкага лясгаса|2026-05-05T16:25:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Крыстапольскія векавыя дрэвы|2026-05-05T16:21:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> girikmmyqe9wti83sq5vw7zpuia6gtr 100 193811 5150229 5143126 2026-06-03T15:51:47Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5150229 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Секст Аўрэлій Віктар|2026-06-03T14:02:24Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Veni, vidi, vici|2026-04-25T09:43:11Z|Karbutaroshik}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Хасроў I Анушырван|2026-03-19T21:22:27Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Апастэрыёры|2026-01-10T13:34:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Апрыёры|2026-01-10T13:34:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саюзніцкая вайна (91—88 да н.э.)|2026-01-07T12:35:30Z|Енкнн}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> anrqu9vmw7lzjymod3qm59l848lpnde 0 194973 5150203 4761090 2026-06-03T13:40:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150203 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Дзяніс Галайда | поўнае імя = Дзяніс Аляксандравіч Галайда | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расія}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2003—2010| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Таўрыя Сімферопаль|Таўрыя (Сімферопаль)]]|141 (5) |2005—2006| {{Арэнда}} {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Закарпацце Ужгарад|Закарпацце (Ужгарад)]]|36 (1) |2011—2013| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металург Данецк|Металург (Данецк)]]|61 (2) |2014| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]|10 (0) |2014—2015| {{Сцяг|Украіна||20px}} [[ФК Металург Данецк|Металург (Данецк)]]|1 (0) |2015—2017| {{Сцяг|Крым||20px}} [[ФК ТСК Сімферопаль|ТСК (Сімферопаль)]]|31 (1) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2003—2004|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе U-21|Украіна (да 21)]]|6 (1) |2008|{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Зборная Украіны па футболе|Украіна]]|4 (0) }} }} '''Дзяніс Галайда''' (нар. {{ДН|3|6|1984}}, {{МН|Сімферопаль}}) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. У 2008 годзе правёў чатыры матчы за [[Зборная Украіны па футболе|нацыянальную зборную Украіны]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец крымскага футбола (вучылішча Алімпійскага рэзерву, сяло Красналессе). У складзе «[[ФК Таўрыя Сімферопаль|Таўрыі]]» ў Вышэйшай лізе Украіны дэбютаваў у 17-гадовым узросце, пры трэнеры Анатоле Заяеве. У лістападзе 2008 года ў чвэрцьфінальным паядынку Кубка Украіны супраць «[[ФК Металіст Харкаў|Металіста]]» атрымаў пералом ключыцы і выбыў да канца сезона. Пасля таго як галоўным трэнерам у лістападзе 2010 года стаў [[Валерый Пятроў]], Галайда разам з [[Аляксандр Каўпак|Аляксандрам Каўпаком]] і [[Ілья Галюза|Ільём Галюзам]] былі пераведзены ў дубль, нягледзячы на тое што яны доўгі час былі лідарамі каманды<ref>{{cite web |date = 2010-11-10 |url = http://football.ua/ukraine/news/112184.html |title = Таврия: Ковпак, Голайдо и Галюза переведены в дубль |website = football.ua |access-date = 2024-05-07 |lang = ru }}</ref>. Перад апошнім восеньскім матчам «Таўрыі» ў чэмпіянаце Украіны супраць «[[ФК Ворскла|Ворсклы]]», Галайда быў вернуты ў першую каманду<ref>{{cite web |date = 2010-11-25 |url = http://football.ua/ukraine/news/113599.html |title = Голайдо возвращается в первую команду |website = football.ua |access-date = 2024-05-07 |lang = ru }}</ref>. У пачатку снежня 2010 года падпісаў трохгадовы кантракт з [[данецк]]ім «[[ФК Металург Данецк|Металургам]]»<ref>{{cite web |date = 2010-12-03 |url = http://metallurg.donetsk.ua/ru/news/archive/2010/december/6346 |title = Денис Голайдо — первый новичок «Металлурга» |work = Афіцыйны сайт данецкага «Металурга» |access-date = 2010-12-04 |lang = ru |url-status = dead }}</ref>. Па заканчэнні кантракта ў снежні 2013 года па ўзаемнай згодзе з клубам атрымаў статус свабоднага агента<ref>{{cite web|date = 2013-12-06|url = https://football.ua/ukraine/223208-golajjdo-yz-metallurga-ukhozhu-no-ne-fakt-chto-v-tavryju.html |title = Голайдо: "Из Металлурга ухожу, но не факт, что в Таврию" |website = football.ua|access-date = 2024-05-07|language = ru}}</ref>. У канцы сакавіка 2014 года падпісаў кантракт з дэбютантам беларускай Вышэйшай лігі «[[ФК Слуцк|Слуцкам]]»<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/stkshr/594635.html |title = Приключения иностранцев в Слуцке. Часть 2. «І покажем, що ми, браття, козацького роду» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. У складзе слуцкага клуба трывала выступаў у аснове на пазіцыі правага (часам таксама левага) паўабаронцы. У маі 2014 года атрымаў траўму, у канцы таго ж месяца вярнуўся ў асноўны склад, але стаў атрымоўваць менш часу. 23 чэрвеня 2014 года кантракт са «Слуцкам» быў скасаваны<ref>{{cite web|date = 2014-06-24|url = https://football.by/news/59143 |title = Голайдо покинул "Слуцк" |website = football.by|access-date = 2024-05-07|language = ru}}</ref><ref>{{cite web |date = |url = http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/stkshr/635171.html |title = Почему Денис Голайдо покинул «Слуцк» |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 6 сакавіка 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306121650/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/stkshr/635171.html |url-status = dead }}</ref>. У ліпені 2014 года вярнуўся ў «Металург»<ref>{{Cite web |date=2014-07-11 |url=http://footballfan.net.ua/news/ukraina/golaido-vernulsya-v-donetskii-metallurg |title=Голайдо вернулся в донецкий Металлург |lang=ru |website=footballfan.net.ua |access-date=2015-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131221/http://footballfan.net.ua/news/ukraina/golaido-vernulsya-v-donetskii-metallurg |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead }}</ref>. З-за траўмы, аднак, доўгі час не з’яўляўся на полі, і толькі ў лістападзе 2014 года стаў гуляць за моладзевую каманду данчан. У выніку, згуляў у асноўнай камандзе толькі адзін матч, а ўлетку 2015 года «Металург» спыніў існаванне. Пасля распаду «Металурга» Дзяніс вярнуўся ў Крым, стаўшы іграком клуба [[ФК ТСК Сімферопаль|ТСК]]. У дэбютным матчы чэмпіянату Крыма забіў гол у браму севастопальскага [[ФК СКЧФ Севастопаль|СКЧФ]]. У ліпені 2017 года абвясціў аб завяршэнні кар’еры. == Мижнародная кар’ера == У 2006 годзе пагадзіўся дапамагчы зборнай крымскіх татараў на турніры непрызнаных краін ELP Cup. У [[зборная Украіны па футболе|нацыянальнай зборнай Украіны]] дэбютаваў 26 сакавіка 2008 года ў таварыскім матчы са [[Зборная Сербіі па футболе|зборнай Сербіі]] (2:0), у якім адзначыўся галявой перадачай на [[Андрэй Шаўчэнка|Андрэя Шаўчэнку]]. == Дасягненні == * {{Сцяг|Украіна||20px}} Уладальнік Кубка Украіны: 2009/10 == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галайда Дзяніс Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Украіны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Таўрыя Сімферопаль]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гаверла Ужгарад]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Металург Данецк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Слуцк]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК ТСК Сімферопаль]] eknybxyno5yb2k27h5im6wmrf8kkr9o 0 199907 5150382 1895937 2026-06-04T05:46:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150382 wikitext text/x-wiki '''Дээтымалагізацыя''' ({{lang-grc|ἔτυμος}} — сапраўдны, правільны, дакладны + {{lang-grc|λόγος}} — слова, вучэнне) — страта словам першапачатковай [[Этымалогія|этымалагічнай]] сувязі з тым паняццем, ад якога паходзіць, у выніку чаго слова з матываванай назвы прадмета робіцца нематываваным [[тэрмін]]ам. Прычынай дээтымалагізацыі могуць быць гукавыя змены, якія парушаюць роднасныя сувязі слоў, знікненне першапачатковай вытворчай асновы, непрадуктыўнасць некаторых старых [[афікс]]аў, умоўны характар назвай тых ці іншых прадметаў. Прыклады дээтымалагізацыі: а) [[назоўнік]]аў: «[[відэлец]]» (страчана сувязь са словам «[[вілы]]»), «[[сталіца]]» (параўн. «[[Столінскі раён|стол]]»); б) прыметнікаў: «[[Карычневы колер|карычневы]]» (параўн. «[[карыца]]»). == Спасылкі == * [http://www.classes.ru/grammar/114.Rosental/05-d/html/unnamed_38.html Розенталь Д. Э. «Словарь лингвистических терминов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508121640/http://www.classes.ru/grammar/114.Rosental/05-d/html/unnamed_38.html |date=8 мая 2013 }} [[Катэгорыя:Лексікалогія]] [[Катэгорыя:Этымалогія]] bq123uujeh0inx34f1vku4f5a25ibhy 0 203467 5150268 4347937 2026-06-03T19:25:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150268 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палац |Беларуская назва = Дом Лабанава-Растоўскага |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Дом Лобанова-Ростовского}} | Выява =Lobanov-Rostovsky Residence (view).JPG | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Статус = {{культурная спадчына РФ 4|7810005000}} |Краіна = Расія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = г. Санкт-Пецярбург, [[Адміралцейскі праспект]], 12;<br /> [[Вазнясенскі праспект]], 1;<br />[[Ісакіеўская плошча]], 2 |Месцазнаходжанне = Санкт-Пецярбург |lat_dir = |lat_deg = 59|lat_min = 56|lat_sec =5 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 29 |region = |CoordScale = |Тып будынка = палац |Архітэктурны стыль = высокі [[класіцызм]] |Аўтар праекта = [[Агюст Манферан]] |Будаўнік = |Скульптар = П. Трыскорні |Заснавальнік = {{нп3|Аляксей Якаўлевіч Лабанаў-Растоўскі||ru|Лобанов-Ростовский, Алексей Яковлевич}} |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1817 |Заканчэнне будаўніцтва = 1820 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = гасцініца |Сайт = http://www.lionpalace.ru/ |Commons = }} '''Дом Лабанава-Растоўскага''' (ва ўжытку '''дом з ільвамі''') — помнік архітэктуры, былая дваранская рэзідэнцыя, збудаваная ў 1817-1820-х для князя {{нп3|Аляксей Якаўлевіч Лабанаў-Растоўскі|А. Я. Лабанава-Растоўскага|ru|Лобанов-Ростовский, Алексей Яковлевич}}{{Sfn|Фокин|2010|с=46}} па праекце [[Агюст Манферан|Агюста Манферана]] ў стылі [[класіцызм]]. Размешчаны ў [[Санкт-Пецярбург]]у па адрасе [[Адміралцейскі праспект]], 12, [[Вазнясенскі праспект]], 1 або [[Ісакіеўская плошча]], 2. Скульптуры на фасадзе (у тым ліку, легендарныя львы ля параднага уваходу) выкананы {{нп3|Трыскорні|Паала Трыскорні|ru|Трискорни}}. {{зноскі}} == Літаратура == * Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1 * {{артыкул|аўтар=Микишатьев М. Н.|загаловак=История дома со львами|выданне=Невский архив|тып=историко-краеведческий сборник|месца={{СПб}}|год=2003|выпуск=6|аўтар выдання=Добкин А. И., Кобак А. В.|выдавецтва=Атхенеум|старонкі=221 — 251|ref=Микишантьев}} * {{кніга|аўтар=Фокин М.|загаловак=Путешествие по набережным Фонтанки|выдавецтва=Центрполиграф|год=2010|isbn=9785952446809|старонак=316|ref=Фокин}} == Спасылкі == * [http://www.lionpalace.ru/project/ Афіцыйная старонка цяперашняга ўладальніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120221183157/http://www.lionpalace.ru/project/ |date=21 лютага 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spbschool225.narod.ru/hist_dom6.htm Гісторыя] {{ref-ru}} * [http://www.citywalls.ru/house2793.html Дом кн. А. Я. Лобанова-Ростовского — Здание Военного министерста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190125232113/http://www.citywalls.ru/house2793.html |date=25 студзеня 2019 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Палацы Санкт-Пецярбурга|Лабанава-Растоўскага]] [[Катэгорыя:Лабанавы-Растоўскія]] smcsx3cpvu5peb0f1sout9raibnvmq0 0 205024 5150214 5014641 2026-06-03T14:18:35Z Makenzis 56337 5150214 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Легія Варшава | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-pl|Klub Piłkarski Legia Warszawa S.S.A.}} | Мянушкі = ''Армейцы'' ({{lang-pl|Wojskowi}})<br/>''Легіянеры'' ({{lang-pl|Legioniści}}) | Горад = [[Варшава]], [[Польшча]] | Заснаваны = сакавік [[1916]] | Стадыён = [[Стадыён Войска Польскага]], [[Варшава]] | Умяшчальнасць = 31 103 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Экстракляса]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 6 месца | Сайт = http://legia.com/ | pattern_la1 = _legia2223h | pattern_b1 = _legia2223h | pattern_ra1 = _legia2223h | pattern_sh1 = _adidascondivo22bw | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _legia2122h | pattern_b2 = _legia2122h | pattern_ra2 = _legia2122h | pattern_sh2 = _legia2122h | pattern_so2 = _legia2122h | leftarm2 = 004015 | body2 = 004015 | rightarm2 = 004015 | shorts2 = 004015 | socks2 = 004015 | pattern_la3 = _legia2122t | pattern_b3 = _legia2122t | pattern_ra3 = _legia2122t | pattern_sh3 = _legia2122t | pattern_so3 = _legia2122t | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} [[File:Warszawa 8645.jpg|thumb|260px|[[Стадыён Войска Польскага]]]] '''«Легія»''' ({{lang-pl|Klub Piłkarski Legia Warszawa S.S.A.}}) — [[Польшча|польскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Варшава]]. Выступае ў [[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Экстраклясе]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіянат Польшчы]]:''' ** '''Чэмпіён (15):''' 1955, 1956, 1969, 1970, 1994, 1995, 2002, 2006, 2013, 2014, 2016, 2017, 2018, 2020, 2021 *'''[[Кубак Польшчы па футболе|Кубак Польшчы]]:''' ** '''Уладальнік (20):''' 1955, 1956, 1964, 1966, 1973, 1980, 1981, 1989, 1990, 1994, 1995, 1997, 2008, 2011, 2012, 2013, 2015, 2016, 2018, 2023 *'''[[Суперкубак Польшчы па футболе|Суперкубак Польшчы]]:''' ** '''Уладальнік (6):''' 1989, 1994, 1997, 2008, 2023, 2025 *'''[[Кубак польскай лігі]]:''' ** '''Уладальнік (1):''' 2002 *'''[[Кубак Інтэртота]]:''' ** '''Пераможца (1):''' 1967 == Спасылкі == {{commons|Legia Warszawa}} * [http://legia.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Экстракляса}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Польшчы|Легія Варшава]] [[Катэгорыя:ФК Легія Варшава| ]] [[Катэгорыя:1916 год у Варшаве]] 3at9fiorv3h3dn1mz7yv92f408l65xh 0 209067 5150489 5119033 2026-06-04T10:15:18Z Slavazai1973 60865 5150489 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Картка БК | назва = Мінск | лога = | лігі = [[Адзіная ліга ВТБ]]<br>[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянат Беларусі]] | заснаваны = 2006 | гісторыя = '''Мінск-2006''' (2006—2012)<br>'''Цмокі-Мінск''' (2012—2022)<br>'''Мінск''' (2022—{{ц.ч.}}) | колеры = {{color box|#142952}} {{color box|white}} | зала = Falcon Club | умяшчальнасць = 2300 месцаў | прэзідэнт = {{Сцяг Беларусі}} [[Пётр Леанідавіч Івашкоў|Пётр Івашкоў]] | трэнер = {{Сцяг Беларусі}} [[Эдуард Ігаравіч Кемен|Эдуард Кемен]] | горад = {{Сцяг Мінска}} [[Мінск]] | званні = | вэбсайт = https://minskbasket.by/ | д_майка = 142952 | д_выява_майка = _vneckwhite | д_трусы = 142952 | д_выява_трусы = | г_майка = FFFFFF | г_выява_майка = _thinwhitesides | г_трусы = 142952 | г_выява_трусы =_sides_on_white }} '''«Мінск»''' — прафесійны [[баскетбол]]ьны клуб з [[Мінск]]а, аб’ядноўвае тры прафесійныя баскетбольныя каманды (дзве мужчынскія і [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|жаночую]]). == Назва == З 2012 па 2022 год клуб меў назву «Цмокі-Мінск». Згодна з паданнем, [[Мінск]] быў заснаваны волатам-асілкам, чарадзеем млынаром, які пабудаваў млын, малоў муку з камянёў і пёк хлеб, а па начах лётаў на млыне, збіраў па акрузе адважных і моцных да сябе ў дружыну. Калі верыць міфам, гэтым асілкам і быў [[Цмок]], які прыняў чалавечае аблічча. У 2022 годзе клуб стаў называцца «Мінск»<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/5/predstavlyaem-novoe-nazvanie-kluba Представляем новое название клуба]</ref>. == Гісторыя == Ідэя стварэння прафесійнага баскетбольнага клуба належыць [[Канстанцін Мікалаевіч Шаравера|Канстанціну Шараверу]]. У 2001 годзе ён стварыў на базе агульнаадукацыйных школ Мінска праект «Мэджык баскет». Праца секцый па баскетболе прыцягнула ўвагу гарадскіх улад і атрымала развіццё. 9 сакавіка 2006 года яна здабыла спартыўную і юрыдычную форму: на свет з’явіўся заснаваны гарвыканкамам прафесійны баскетбольны клуб «Мінск-2006». Праект нароўні з мужчынскай камандай аб’ядноўваў у сваёй структуры калектыў дублёраў, жаночае падраздзяленне, а таксама дзіцяча-юнацкую школу. [[Файл:CSKA-Minsk2006.JPG|міні|справа|[[Мінск-Арэна]], 11 снежня 2010 года. Матч Адзінай лігі ВТБ, «Цмокі-Мінск» супраць «[[ЦСКА Масква (баскетбольны клуб)|ЦСКА Масква]]»]] Далучыўшыся да змаганняў пад эгідай нацыянальнай федэрацыі, «Мінск-2006» адразу ж стаў бачным іграком на спартыўным полі краіны. Прагрэсуючы з года ў год, каманда падбіралася да вяршыняў айчыннага баскетбола, а з 2009 года стала яго гегемонам — на ўнутранай арэне «гараджанам» не знаходзілася роўных. «Мінск-2006» стаў таксама ўдзельнікам Еўрачэленджа ФІБА. З сезону-2010/11 з’яўляецца адзіным прадстаўніком краіны ў рамках Адзінай лігі ВТБ. 14 верасня 2012 клуб абвясціў пра рэбрэндынг — змену наймення ўсіх прафесійных і дзіцячых каманд структуры. Гэта было зроблена з мэтай прыцягнуць дадатковую цікавасць аматараў баскетбола ў краіне, стаць вядомым і непаўторным спартыўным суб’ектам на міжнароднай арэне. Новае імя «Цмокі-Мінск» адлюстроўвала духоўныя і гістарычныя карані, уласцівыя беларусам, пры гэтым захоўваючы нестандартнасць, якія дыктаваліся маркетынгавай стратэгіяй. У першы ж год пасля змены «шыльды» каманда захапіла лідарства па колькасці гледачоў на хатніх матчах сярод усіх удзельнікаў Адзінай лігі ВТБ. == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (16)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (15)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (1)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (2)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]. == Склад 2020/21 == === Склад каманды === * {{Сцяг Беларусі}} [[Яўген Ігаравіч Белянкоў|Яўген Белянкоў]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Блізнюк|Уладзіслаў Блізнюк]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка|Уладзімір Верамеенка]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Андрэевіч Вікенцьеў|Дзяніс Вікенцьеў]] (прыйшоў у каманду ў ходзе сезону) * {{Сцяг Беларусі}} [[Бэнджамін-Павел Дуду]] * {{Сцяг ЗША}} Крыс Клайбарн * {{Сцяг ЗША}} [[Дэрэк Вінсэнт Кук|Дэрэк Кук]] (прыйшоў у каманду ў ходзе сезону) * {{Сцяг ЗША}} [[Роберт Лоўры]] (пакінуў каманду ў ходзе сезону) * {{Сцяг Латвіі}} [[Томс Лэйманіс]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Яўгенавіч Пустагвар|Аляксандр Пустагвар]] * {{Сцяг Беларусі}} Андрэй Рагазенка * {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Ігаравіч Салаш|Максім Салаш]] (пакінуў каманду ў ходзе сезону) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Стаброўскі]] * {{Сцяг Беларусі}} Аляксей Трасцінецкі * {{Сцяг Латвіі}} [[Клавс Чаварс]] === Трэнеры каманды === * {{Сцяг Беларусі}} Расціслаў Вяргун (галоўны трэнер) * {{Сцяг Латвіі}} Эдмундс Валейка * {{Сцяг Польшчы}} [[Войтэк Валіх]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! [[Адзіная ліга ВТБ]] і <br />[[Балтыйская баскетбольная ліга|Балтыйская ліга]] !! [[Кубак выкліку ФІБА]]<br />[[Кубак ФІБА Еўропы]] |- | [[Сезон 2006/2007 «Мінска-2006»|2006/07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|Вышэйшая]] || 4-е месца || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|5-е месца]] || н/у || н/у |- | [[Сезон 2007/2008 «Мінска-2006»|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Вышэйшая]] || 4-е месца || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|5-е месца]] || н/у || н/у |- | [[Сезон 2008/2009 «Мінска-2006»|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|3-е месца]] || н/у || н/у |- | [[Сезон 2009/2010 «Мінска-2006»|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|Уладальнік]] || н/у || [[Кубак выкліку ФІБА 2009/2010|Кубак выкліку ФІБА — вылет з групавога этапу]] |- | [[Сезон 2010/2011 «Мінска-2006»|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2010/2011|4 месца (гр. А)]] || [[Кубак выкліку ФІБА 2010/2011|Кубак выкліку ФІБА — вылет з адборачнага раўнда]] |- | [[Сезон 2011/2012 «Мінска-2006»|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2011/2012|9 месца (гр. В)]] || [[Кубак выкліку ФІБА 2011/2012|Кубак выкліку ФІБА — вылет з групавога этапу]] |- | [[Сезон 2012/2013 «Цмокі-Мінск»|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2012/2013|9 месца (гр. В)]] || [[Кубак выкліку ФІБА 2012/2013|Кубак выкліку ФІБА — ласт 16]] |- | [[Сезон 2013/2014 «Цмокі-Мінск»|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2013/2014|9 месца (гр. В)]] || [[Кубак выкліку ФІБА 2013/2014|Кубак выкліку ФІБА — вылет з чвэрцьфінала]] |- | [[Сезон 2014/2015 «Цмокі-Мінск»|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2014/2015|15 месца]] || [[Кубак выкліку ФІБА 2014/2015|Кубак выкліку ФІБА — вылет з групавога этапу]] |- | [[Сезон 2015/2016 «Цмокі-Мінск»|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2015|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2015/2016|12 месца]] || [[Кубак ФІБА Еўропы 2015/2016|Кубак ФІБА Еўропы — вылет з 2-га групавога этапу]] |- | [[Сезон 2016/2017 «Цмокі-Мінск»|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2016/2017|12 месца]] || [[Ліга чэмпіёнаў ФІБА 2016/2017|Ліга чэмпіёнаў — вылет з 2-га адборачнага раўнда]]<br />[[Кубак ФІБА Еўропы 2016/2017|Кубак ФІБА Еўропы — вылет з 2-га групавога этапу]] |- | [[Сезон 2017/2018 «Цмокі-Мінск»|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ]] — 9 месца<br />[[Балтыйская баскетбольная ліга 2017/2018|Балтыйская ліга]] — 6 месца (гр. А) || [[Ліга чэмпіёнаў ФІБА 2017/2018|Ліга чэмпіёнаў — вылет з 3-га адборачнага раўнда]]<br />[[Кубак ФІБА Еўропы 2017/2018|Кубак ФІБА Еўропы — вылет з 1/8 фінала]] |- | [[Сезон 2018/2019 «Цмокі-Мінск»|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2018/2019|14 месца]] || [[Ліга чэмпіёнаў ФІБА 2018/2019|Ліга чэмпіёнаў — вылет з 1-га адборачнага раўнда]]<br />[[Кубак ФІБА Еўропы 2018/2019|Кубак ФІБА Еўропы — вылет з 1-га групавога этапу]] |- | [[Сезон 2019/2020 «Цмокі-Мінск»|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2019/2020|13 месца]] || [[Ліга чэмпіёнаў ФІБА 2019/2020|Ліга чэмпіёнаў — вылет з 1-га адборачнага раўнда]]<br />[[Кубак ФІБА Еўропы 2019/2020|Кубак ФІБА Еўропы — чвэрцьфінал]] |- | [[Сезон 2020/2021 «Цмокі-Мінск»|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2020/2021|13 месца]] || [[Ліга чэмпіёнаў ФІБА 2020/2021|Ліга чэмпіёнаў — вылет з асноўнага групавога раўнда]] |- | [[Сезон 2021/2022 «Цмокі-Мінск»|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2021/2022|9 месца]] || [[Ліга чэмпіёнаў ФІБА 2021/2022|Ліга чэмпіёнаў — вылет з 3-га адборачнага раўнда]]<br />[[Кубак ФІБА Еўропы 2021/2022|Кубак ФІБА Еўропы — вылет з 1-га групавога этапу]] |- | [[Сезон 2022/2023 «Мінска» (баскетбол)|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|Уладальнік]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2022/2023|12 месца]] || н/у |- | [[Сезон 2023/2024 «Мінска» (баскетбол)|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|3-е месца]] || [[Адзіная ліга ВТБ 2023/2024|14 месца]] || н/у |- | [[Сезон 2024/2025 «Мінска» (баскетбол)|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая]] || bgcolor=silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|Фіналіст]] || н/у || н/у |- | [[Сезон 2025/2026 «Мінска» (баскетбол)|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|Вышэйшая]] || bgcolor=silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|Уладальнік]] || н/у || н/у |} == Трэнеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандр Папкоў]] (2006—2007) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Міхайлавіч Карнеенкаў|Ігар Карнеенкаў]] (2007—2008) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Віталевіч Крыванос|Андрэй Крыванос]] (2008—2013) * {{Сцяг Літвы}} [[Дональдас Кайрыс]] (2013—2014) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Віталевіч Крыванос|Андрэй Крыванос]] (2014) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Грышчук]] (2014—2017) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Васілевіч Круцікаў|Аляксандр Круцікаў]] (2017—2019) * {{Сцяг Беларусі}} [[Расціслаў Мікалаевіч Вяргун|Расціслаў Вяргун]] (2019—2023) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Іосіфавіч Сухавецкі|Аляксей Сухавецкі]] (2023—2024) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Аляксандравіч Падзерачоў|Аляксандр Падзерачоў]] (2024—2025) * {{Сцяг Беларусі}} [[Эдуард Ігаравіч Кемен|Эдуард Кемен]] (з 2025)<ref>[https://betnews.by/naznachen-glavnyj-trener-basketbolnogo-minska/ НАЗНАЧЕН ГЛАВНЫЙ ТРЕНЕР БАСКЕТБОЛЬНОГО «МИНСКА»]</ref> {{Div col end}} == Фарм-клубы == === Моладзевая каманда === Гл. [[Мінск (маладзёжная) (баскетбольны клуб)]] === Рэзервовая каманда === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Назва !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 2018/2019 «Цмокі-Мінск-рэзерв»|2018-19]] || Цмокі-Мінск-рэзерв || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=#CD7F32|Бронзавы прызёр || н/у || |- | [[Сезон 2019/2020 «Цмокі-Мінск-рэзерв»|2019-20]] || Цмокі-Мінск-рэзерв || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2021/2022 «Цмокі-Мінск-рэзерв»|2021-22]] || Цмокі-Мінск-рэзерв || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2022/2023 «Мінск-рэзерв»|2022-23]] || Мінск-рэзерв || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2023/2024 «Мінск-рэзерв»|2023-24]] || Мінск-рэзерв || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |} === Юніёрскія каманды === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Назва !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2007-08 || БДЭУ-Мінск-2006-3 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Першая ліга]] || 7 || н/у || |- | 2011-12 || СДЮШАР-Мінск-2006-3 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Першая ліга]] || 5 || н/у || |- | 2012-13 || СДЮШАР-Цмокі-Мінск-3 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|Першая ліга]] || 5 || н/у || |- | 2013-14 || СДЮШАР-Цмокі-Мінск-3 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014| Першая ліга]] || 7 || н/у || |- | [[Сезон 2014/2015 «Цмокі-Мінск-3»|2014-15]] || СДЮШАР-Цмокі-Мінск-3 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 10 || н/у || |- | [[Сезон 2017/2018 РЦАП-СДЮШАР|2017-18]] || РЦАП-СДЮШАР-Цмокі || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 10 || н/у || |- | [[Сезон 2018/2019 РЦАП-СДЮШАР|2018-19]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 9 || н/у || |- | [[Сезон 2019/2020 РЦАП-СДЮШАР|2019-20]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 11 || н/у || |- | [[Сезон 2020/2021 РЦАП-СДЮШАР|2020-21]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 11 || н/у || |- | [[Сезон 2021/2022 РЦАП-СДЮШАР|2021-22]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 11 || н/у || |- | [[Сезон 2022/2023 РЦАП-СДЮШАР|2022-23]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 9 || н/у || |- | [[Сезон 2023/2024 РЦАП-СДЮШАР|2023-24]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 12 || н/у || |- | [[Сезон 2024/2025 РЦАП-СДЮШАР|2024-25]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |- | [[Сезон 2025/2026 РЦАП-СДЮШАР|2025-26]] || РЦАП-СДЮШАР || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://bc-tsmoki.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210507033802/http://bc-tsmoki.by/ |date=7 мая 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2006 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Цмокі-Мінск| ]] 1q232eeom9pa2f3qqlwglgzbeog9gks 0 212824 5150277 5008398 2026-06-03T19:40:14Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150277 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Выру}} {{Мова |імя=Выруская мова |саманазва=võro kiil |краіны=[[Эстонія]] |рэгіёны=Паўднёвая Эстонія |афіцыйная мова= |рэгулюе=[[Вырускі інстытут]] (напаўафіцыйна) |колькасць носьбітаў=70 000 |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская падгаліна]] :::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ::::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] |пісьменнасць=[[Лацінскі алфавіт|лацінка]] |ДАСТ 7.75–97= |ISO1= - |ISO2= fiu |ISO3= vro }} [[Файл:Voromkaart.jpg|thumb|300px|Традыцыйная тэрыторыя [[Вырумаа]] (жоўтым)]] '''Вы́руская мова''', альбо '''вы́рускі дыялект''' ({{lang-vro|võro kiil}}, {{lang-et|võru keel}}) — адна з гаворак [[Паўднёваэстонская мова|паўднёваэстонскай мовы]] альбо дыялект у складзе паўднёвай гаворкі [[Эстонская мова|эстонскай мовы]]. З’яўляецца найбольш распаўсюджанай гаворкай паўднёваэстонскай моўнай супольнасці і яе літаратурным стандартам. Распаўсюджаная на ўсходнім поўдні Эстоніі, павет [[Вырумаа]]. == Гісторыя == [[Файл:South Estonian language area corrected 2017.jpg|right|thumb|229px|Паўднёваэстонскія дыялекты.]] Вырускія гаворкі з’яўляюцца часткай паўднёваэстонскай мовы (дыялекту). Выруская мова — найбольш далёкая ад паўночнаэстонскага літаратурнага стандарту. Блізкія паўднёваэстонскія гаворкі [[Тарту, мова|тарту]] і [[Мулгі, мова|мулгі]] з’яўляюцца бліжэйшымі да дыялектаў паўночнай Эстоніі. На гаворках, блізкіх да вырускай мовы, да другое паловы 20 ст. размаўлялі ў ваколіцах [[Лудза|Лудзы]], Лэйві (Латвія) і [[Краснагародскае, Расія|Краснагародскага]] (Расія). У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку праз пранікненне ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе [[Вырускі інстытут]]<ref>[http://wi.ee/ Võro Instituut]{{ref-en}}, {{ref-et}}</ref>. == Пісьмовасць == Выруская мова мае свой уласны літаратурны стандарт і алфавіт<ref>[http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/handle/10062/4860/iva_sulev.pdf;jsessionid=79ED5AF2C4C81A81C13C9C222002199C?sequence=1 Võru kirjakeele sõnamuutmissüsteem (Inflectional Morphology in the Võro Literary Language) by Sulev Iva, Phd at Tartu University]{{ref-et}}</ref>, які аналагічны алфавітам іншых шматлікіх прыбалтыйска-фінскіх моў. Выгляд вырускага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | W w |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ’ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | |} Літарай Qq паказваецца асаблівы гартанны гук, які не з’яўляецца ні галоснай, ні зычнай. Апостраф з’яўляецца паказчыкам памякчэння папярэдняга зычнага гуку. == Грамадскае жыццё == [[Файл:Estonian-Voro-bilingual-parish-sign.JPG|right|thumb|229px|Указальнік па-эстонску і выруску.]] Адраджэнне паўднёваэстонскіх гаворак і ў прыватнасці вырускай літаратурнай мовы пачалося ў 1980-х гадах. Цяпер вырускую мову ўжываюць у сваёй дзейнасці шэраг паўднёваэстонскіх паэтаў, аўтараў і драматургаў. Раз на два тыдні выдаецца газета Uma Leht. Маюцца 26 школ, у якіх даступна вывучэнне мовы. Нягледзячы на даволі істотную грамадскую падтрымку, выруская мова цяпер з’яўляецца мовай, якая знаходзіцца пад патэнцыяльнай пагрозай вымірання. Літаратурны паўночнаэстонскі стандарт мае большую папулярнасць сярод жыхароў паўднёвай Эстоніі. == Гл. таксама == * [[Выру (этнас)|Выру, этнас]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{interwiki|fiu-vro|вырускай|}} * [http://umaleht.ee/ Uma Leht] — газета на вырускай мове * [http://folklore.ee/Synaraamat/ Võro-Eesti synaraamat]{{ref-et}} — выруска-эстонскі слоўнік * [http://flyordie.com/mangoq.html Ilma rahaldaq intõrnetimängoq] — вырускамоўны гульнёвы партал * [http://www.lastekas.ee/?go=cartoons Lastekas.ee] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120720073008/http://www.lastekas.ee/?go=cartoons |date=20 ліпеня 2012 }}{{ref-en}}, {{ref-ru}} — мультфільмы па-выруску * [http://www.wi.ee/ Võro Instituut] {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] an2ruvwbbrkg0y5rl282t41mt2jrcdu 5150296 5150277 2026-06-03T19:52:22Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150296 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Выру}} {{Мова |імя=Выруская мова |саманазва=võro kiil |краіны=[[Эстонія]] |рэгіёны=Паўднёвая Эстонія |афіцыйная мова= |рэгулюе=[[Вырускі інстытут]] (напаўафіцыйна) |колькасць носьбітаў=70 000 |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская падгаліна]] :::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ::::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] |пісьменнасць=[[Лацінскі алфавіт|лацінка]] |ДАСТ 7.75–97= |ISO1= - |ISO2= fiu |ISO3= vro }} [[Файл:Voromkaart.jpg|thumb|300px|Традыцыйная тэрыторыя [[Вырумаа]] (жоўтым)]] '''Вы́руская мова''', альбо '''вы́рускі дыялект''' ({{lang-vro|võro kiil}}, {{lang-et|võru keel}}) — адна з гаворак [[Паўднёваэстонская мова|паўднёваэстонскай мовы]] альбо дыялект у складзе паўднёвай гаворкі [[Эстонская мова|эстонскай мовы]]. З’яўляецца найбольш распаўсюджанай гаворкай паўднёваэстонскай моўнай супольнасці і яе літаратурным стандартам. Распаўсюджаная на ўсходнім поўдні Эстоніі, павет [[Вырумаа]]. == Гісторыя == [[Файл:South Estonian language area corrected 2017.jpg|right|thumb|229px|Паўднёваэстонскія дыялекты.]] Вырускія гаворкі з’яўляюцца часткай паўднёваэстонскай мовы (дыялекту). Выруская мова — найбольш далёкая ад паўночнаэстонскага літаратурнага стандарту. Блізкія паўднёваэстонскія гаворкі [[Тарту, мова|тарту]] і [[Мулгі, мова|мулгі]] з’яўляюцца бліжэйшымі да дыялектаў паўночнай Эстоніі. На гаворках, блізкіх да вырускай мовы, да другое паловы 20 ст. размаўлялі ў ваколіцах [[Лудза|Лудзы]], Лэйві (Латвія) і [[Краснагародскае, Расія|Краснагародскага]] (Расія). У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку праз пранікненне ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе [[Вырускі інстытут]]<ref>[http://wi.ee/ Võro Instituut]{{ref-en}}, {{ref-et}}</ref>. == Пісьмовасць == Выруская мова мае свой уласны літаратурны стандарт і алфавіт<ref>[http://dspace.utlib.ee/dspace/bitstream/handle/10062/4860/iva_sulev.pdf;jsessionid=79ED5AF2C4C81A81C13C9C222002199C?sequence=1 Võru kirjakeele sõnamuutmissüsteem (Inflectional Morphology in the Võro Literary Language) by Sulev Iva, Phd at Tartu University]{{ref-et}}</ref>, які аналагічны алфавітам іншых шматлікіх прыбалтыйска-фінскіх моў. Выгляд вырускага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | W w |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ’ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | |} Літарай Qq паказваецца асаблівы гартанны гук, які не з’яўляецца ні галоснай, ні зычнай. Апостраф з’яўляецца паказчыкам памякчэння папярэдняга зычнага гуку. == Грамадскае жыццё == [[Файл:Estonian-Voro-bilingual-parish-sign.JPG|right|thumb|229px|Указальнік па-эстонску і выруску.]] Адраджэнне паўднёваэстонскіх гаворак і ў прыватнасці вырускай літаратурнай мовы пачалося ў 1980-х гадах. Цяпер вырускую мову ўжываюць у сваёй дзейнасці шэраг паўднёваэстонскіх паэтаў, аўтараў і драматургаў. Раз на два тыдні выдаецца газета Uma Leht. Маюцца 26 школ, у якіх даступна вывучэнне мовы. Нягледзячы на даволі істотную грамадскую падтрымку, выруская мова цяпер з’яўляецца мовай, якая знаходзіцца пад патэнцыяльнай пагрозай вымірання. Літаратурны паўночнаэстонскі стандарт мае большую папулярнасць сярод жыхароў паўднёвай Эстоніі. == Гл. таксама == * [[Выру (этнас)|Выру, этнас]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{interwiki|fiu-vro|вырускай|}} * [http://umaleht.ee/ Uma Leht] — газета на вырускай мове * [http://folklore.ee/Synaraamat/ Võro-Eesti synaraamat]{{ref-et}} — выруска-эстонскі слоўнік * [http://flyordie.com/mangoq.html Ilma rahaldaq intõrnetimängoq] — вырускамоўны гульнёвы партал * [http://www.lastekas.ee/?go=cartoons Lastekas.ee] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120720073008/http://www.lastekas.ee/?go=cartoons |date=20 ліпеня 2012 }}{{ref-en}}, {{ref-ru}} — мультфільмы па-выруску * [http://www.wi.ee/ Võro Instituut] {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] j8egr4eeh1178nat4vmdh2mkpks0erl 0 212829 5150272 4444146 2026-06-03T19:34:50Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150272 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя=Паўднёваэстонская мова |саманазва=lõunaeesti kiil |краіны=[[Эстонія]], [[Расія]], [[Латвія]] |рэгіёны= |афіцыйная мова= |колькасць носьбітаў=80 000 |рэгулюе= |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] |пісьменнасць=[[Лацінскі алфавіт|лацінка]] |ДАСТ 7.75–97= |ISO1= - |ISO2= fiu |ISO3= est }} '''Паўднёваэстонскія дыялекты''', або '''паўднёваэстонская мова''' — дыялектная група, на гаворках якой размаўляюць [[эстонцы]] на поўдні Эстоніі ([[Вырумаа]], [[Тартумаа]], [[Пылвамаа]], [[Валгамаа]], [[Вільяндзімаа]]). Традыцыйна лічыцца дыялектам у складзе [[эстонская мова|эстонскай мовы]], але ў нашыя часы ўсё часцей лічыцца асобнай эстонскай мовай. Межы паміж паўночнаэстонскімі і паўднёваэстонскімі гаворкамі праходзяць па рацэ [[Эмайыгі]] і паўночным беразе возера [[Выртс’ярв]]. Уключае ў сябе [[Выруская мова|гаворкі выру]], [[Сету (дыялект)|сету]], [[Тарту, мова|тарту]], [[Мулгі, мова|мулгі]], лудзінскія і краснагародскія дыялекты. == Гісторыя == [[Выява:South Estonian language area corrected 2017.jpg|thumb|229px|Паўднёваэстонскія дыялекты.]] У 17—19 стагоддзях літаратура паўднёвай Эстоніі развівалася на аснове тартускіх і паўночнавырускіх гаворак. У канцы 17 стагоддзя быў выдадзены пераклад на гэту мову [[Новы Запавет|Новага Запавету]]. У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку з-за пранікнення ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе вырускі інстытут<ref>[http://wi.ee/ Võro Instituut]{{ref-en}}, {{ref-et}}</ref>. == Прыклад мовы == [[Эстонская мова|Па-эстонску]]: Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim. Па-паўднёваэстонску: Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä. [[Беларуская мова|Па-беларуску]]: Усе людзі нараджаюцца вольнымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правах. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://gencat.net/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/docs/rannut.pdf Language Policy in Estonia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120216080522/http://www6.gencat.net/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/docs/rannut.pdf |date=16 лютага 2012 }}{{ref-en}} * [http://finugor.ru/en/node/10573 На поддержку языка и культуры Южной Эстонии выделено 2 миллиона крон (на русском и эстонском языках) // Finugor.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305084742/http://finugor.ru/en/node/10573 |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Эстонская мова]] a8dl9yivr486fo1yulmj5h8co58v2xz 5150279 5150272 2026-06-03T19:41:15Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150279 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя=Паўднёваэстонская мова |саманазва=lõunaeesti kiil |краіны=[[Эстонія]], [[Расія]], [[Латвія]] |рэгіёны= |афіцыйная мова= |колькасць носьбітаў=80 000 |рэгулюе= |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] |пісьменнасць=[[Лацінскі алфавіт|лацінка]] |ДАСТ 7.75–97= |ISO1= - |ISO2= fiu |ISO3= est }} '''Паўднёваэстонскія дыялекты''', або '''паўднёваэстонская мова''' — дыялектная група, на гаворках якой размаўляюць [[эстонцы]] на поўдні Эстоніі ([[Вырумаа]], [[Тартумаа]], [[Пылвамаа]], [[Валгамаа]], [[Вільяндзімаа]]). Традыцыйна лічыцца дыялектам у складзе [[эстонская мова|эстонскай мовы]], але ў нашыя часы ўсё часцей лічыцца асобнай эстонскай мовай. Межы паміж паўночнаэстонскімі і паўднёваэстонскімі гаворкамі праходзяць па рацэ [[Эмайыгі]] і паўночным беразе возера [[Выртс’ярв]]. Уключае ў сябе [[Выруская мова|гаворкі выру]], [[Сету (дыялект)|сету]], [[Тарту, мова|тарту]], [[Мулгі, мова|мулгі]], лудзінскія і краснагародскія дыялекты. == Гісторыя == [[Выява:South Estonian language area corrected 2017.jpg|thumb|229px|Паўднёваэстонскія дыялекты.]] У 17—19 стагоддзях літаратура паўднёвай Эстоніі развівалася на аснове тартускіх і паўночнавырускіх гаворак. У канцы 17 стагоддзя быў выдадзены пераклад на гэту мову [[Новы Запавет|Новага Запавету]]. У канцы 19 стагоддзя паўднёваэстонскія гаворкі выйшлі з ужытку з-за пранікнення ў Эстонію праваліберальных ідэй, згодна з якімі ў краіне мае быць адзіная дзяржаўная нацыянальная мова. З 1980-х гадоў ідзе актыўнае адраджэнне мовы, існуе вырускі інстытут<ref>[http://wi.ee/ Võro Instituut]{{ref-en}}, {{ref-et}}</ref>. == Прыклад мовы == [[Эстонская мова|Па-эстонску]]: Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim. Па-паўднёваэстонску: Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä. [[Беларуская мова|Па-беларуску]]: Усе людзі нараджаюцца вольнымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правах. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://gencat.net/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/docs/rannut.pdf Language Policy in Estonia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120216080522/http://www6.gencat.net/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/docs/rannut.pdf |date=16 лютага 2012 }}{{ref-en}} * [http://finugor.ru/en/node/10573 На поддержку языка и культуры Южной Эстонии выделено 2 миллиона крон (на русском и эстонском языках) // Finugor.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305084742/http://finugor.ru/en/node/10573 |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Эстонская мова]] me5zhy1bnd1oyy8gfnseffxicr5lpy7 0 212832 5150278 4371517 2026-06-03T19:40:37Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150278 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя=Мова сету |саманазва=seto kiil |краіны=[[Эстонія]], [[Расія]] |рэгіёны=Сетумаа |афіцыйная мова= |рэгулюе= |колькасць носьбітаў=13 000 ([[2011]]) |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская падгаліна]] :::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ::::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] :::::[[Вырускі дыялект]]? |пісьменнасць=[[Лацінскі алфавіт|лацінка]] |ДАСТ 7.75–97= |ISO1= |ISO2= |ISO3= - }} [[Выява:Flag of Setomaa.svg|thumb|250px|[[Сцяг Сету|Нацыянальны сцяг сету]]]] '''Дыялект сету''', '''сетускі дыялект''' (альбо '''мова се́ту''', '''се́туская мова''') — адна з [[Паўднёваэстонская мова|паўднёваэстонскіх гаворак]] альбо дыялект [[Выруская мова|вырускай мовы]]. Таксама можа лічыцца гаворкай [[Эстонская мова|эстонскай мовы]] альбо самастойнай мовай. Распаўсюджаная сярод лакальнае фіна-ўгорскай супольнасці [[Сету, этнас|сету]], якая вельмі блізкая да эстонцаў. Носьбіты мовы пражываюць галоўным чынам у [[Пячорскі раён, Пскоўская вобласць|Пячорскім раёне]] ([[Пскоўская вобласць]], [[Расія]]) і на ўсходзе эстонскіх паветаў [[Пылвамаа]] і [[Вырумаа]]. Гістарычна гэтая тэрыторыя мае назву [[Сетумаа]] (у перакладзе з эстонскае «зямля сету»). Мова імкліва вымірае — з прыкладна 10 200 сету родную мову ўжываюць толькі 5000. == Параўнанне == Ніжэй прыведзены артыкул 1 з [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] па-эстонску, паўднёваэстонску, сетуску і беларуску. Звычайна гэты артыкул служыць ацэнкавым крытэрам параўнання блізкасці моў. * '''Па-эстонску''': «Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.» * '''Па-паўднёваэстонску''' ('''выруску'''): «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä.» * '''Сету''': «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsist. Näile om annõt mudsu ja süämetun'stus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi kjauma.» * '''Па-беларуску''': «Усе людзі нараджаюцца вольнымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правох. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінныя ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.» == Спасылкі == * [http://estblul.ee/EST/Keeled/seto.html Setu keel (seto kiil')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140101025030/http://www.estblul.ee/EST/Keeled/seto.html |date=1 студзеня 2014 }}{{ref-et}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] 6dvbn9ubxebqpaxbaerusavu5o80e6b 5150295 5150278 2026-06-03T19:51:57Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150295 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя=Мова сету |саманазва=seto kiil |краіны=[[Эстонія]], [[Расія]] |рэгіёны=Сетумаа |афіцыйная мова= |рэгулюе= |колькасць носьбітаў=13 000 ([[2011]]) |рэйтынг= |статус= |вымер= |катэгорыя=[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя= [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская падгаліна]] :::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ::::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] :::::[[Вырускі дыялект]]? |пісьменнасць=[[Лацінскі алфавіт|лацінка]] |ДАСТ 7.75–97= |ISO1= |ISO2= |ISO3= - }} [[Выява:Flag of Setomaa.svg|thumb|250px|[[Сцяг Сету|Нацыянальны сцяг сету]]]] '''Дыялект сету''', '''сетускі дыялект''' (альбо '''мова се́ту''', '''се́туская мова''') — адна з [[Паўднёваэстонская мова|паўднёваэстонскіх гаворак]] альбо дыялект [[Выруская мова|вырускай мовы]]. Таксама можа лічыцца гаворкай [[Эстонская мова|эстонскай мовы]] альбо самастойнай мовай. Распаўсюджаная сярод лакальнае фіна-ўгорскай супольнасці [[Сету, этнас|сету]], якая вельмі блізкая да эстонцаў. Носьбіты мовы пражываюць галоўным чынам у [[Пячорскі раён, Пскоўская вобласць|Пячорскім раёне]] ([[Пскоўская вобласць]], [[Расія]]) і на ўсходзе эстонскіх паветаў [[Пылвамаа]] і [[Вырумаа]]. Гістарычна гэтая тэрыторыя мае назву [[Сетумаа]] (у перакладзе з эстонскае «зямля сету»). Мова імкліва вымірае — з прыкладна 10 200 сету родную мову ўжываюць толькі 5000. == Параўнанне == Ніжэй прыведзены артыкул 1 з [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]] па-эстонску, паўднёваэстонску, сетуску і беларуску. Звычайна гэты артыкул служыць ацэнкавым крытэрам параўнання блізкасці моў. * '''Па-эстонску''': «Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.» * '''Па-паўднёваэстонску''' ('''выруску'''): «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä.» * '''Сету''': «Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsist. Näile om annõt mudsu ja süämetun'stus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi kjauma.» * '''Па-беларуску''': «Усе людзі нараджаюцца вольнымі і роўнымі ў сваёй годнасці і правох. Яны надзелены розумам і сумленнем і павінныя ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.» == Спасылкі == * [http://estblul.ee/EST/Keeled/seto.html Setu keel (seto kiil')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140101025030/http://www.estblul.ee/EST/Keeled/seto.html |date=1 студзеня 2014 }}{{ref-et}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] 012fp8rr4p5eg9v2g5dittiyf19mcjy 0 212835 5150280 5071183 2026-06-03T19:41:53Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150280 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Іжорская мова | саманазва = Ižor(k)an keeli/kiili, maakeel | краіны = [[Расія|Расіі]] | рэгіёны = [[Ленінградская вобласць]] | колькасць носьбітаў = прыкладна 100 чалавек<ref>[http://gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010]{{ref-ru}}</ref> |статус = на мяжы знікнення |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | Класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] * [[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ** [[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ***[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | афіцыйная мова = — | рэгулюе = — | Код па ISO 639-1 = — | Код па ISO 639-2(B) = — | Код па ISO 639-2(T) = — | Код па SIL = izh }} '''Іжорская мова''' (альбо '''інгры́йская''') — фіна-ўгорская мова прыбалтыйска-фінскай падгрупы фіна-волжскай групы фіна-пермскай галіны, на якой размаўляе малы [[фіна-угры|фіна-ўгорскі]] народ [[іжора]]. Мае шмат агульных рыс з паўднёвымі гаворкамі [[фінская мова|фінскай мовы]], у прыватнасці з гаворкамі фінаў-эўрамёйсаў і фінаў-інкеры. Мова хутка знікае — паводле апошніх вынікаў перапісаў насельніцтва па Расіі іжорскую мову роднай лічылі толькі 123 чалавекі з прыкладна 500—1000 прадстаўнікоў народу іжора. Уключана ў Атлас знікаючых моў паводле версіі [[ЮНЕСКА]]<ref>[http://unesco.org/culture/languages-atlas/index.php UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627041634/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php |date=27 чэрвеня 2012 }}{{ref-en}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Votic language map.png|thumb|234px|right|Этнаграфічная карта паселішч водзі, іжоры і фінаў на захадзе Ленінградскай вобласці ў 1848—2007 гадах.]] Зараз носьбіты іжорскай мовы жывуць у некалькіх вёсках [[Кінгісепскі раён|Кінгісепскага]] і часткова Ламаносаўскага раёнаў Ленінградскай вобласці. Раней носьбіты мовы жылі і ў іншых мясцінах [[Ламаносаўскі раён (Ленінградская вобласць)|Ламаносаўскага]] раёна і ў [[Гатчынскі раён|Гатчынскім]] раёне вобласці, а ў пачатку [[19 стагоддзе|19 ст.]] займалі амаль усю заходнюю палову сучаснай Ленінградскай вобласці. Развіццё мовы цесна звязанае з іншымі прыбалтыйска-фінскімі мовамі — іжорская мова вельмі блізкая да паўднёвых гаворак фінскай мовы, таксама мова значна паўплывала на гаворкі фінаў, што пражываюць або пражывалі ў сучаснай Ленінградскай вобласці. == Асноўная характарыстыка == === Пісьмовасць === Першая пісьмовасць для іжорскай мовы была створана ў 1932 годзе і базавалася на [[лацінскі алфавіт|лацінскай]] аснове. Раней мова пісьмовасці не мела. У гэтыя часы вялося актыўнае ыданне літаратуры па-іжорску, а ў месцах кампактнага пражывання іжоры частка афіцыйнага дакументаабароту таксама вялося па-іжорску. Версія іжорскага алфавіта 1932 года, распрацаваная групай [[Вяйнё Іванавіч Юнус|В. І. Юнуса]]<ref>''Duubof V. S., Lensu J. J. ja Junus V.'' Ensikirja ja lukukirja: inkeroisia oppikoteja vart &#x3D; Азбука и первая книга для чтения для Ижорских школ &#x2F; Отв. ред. В. Юнус. — Leningrad: Valtion kustannusliike kirja, 1932. — P. 89 (вкладка).</ref>, праз некаторы час прызнана няўдалай спробай, бо ўжыванне ў школах паказала, што сойкінскі дыялект, абраны базавым пры распрацоўцы алфавіту, быў незразумелы дзецям — носьбітам ніжнялужскага дыялекту.<ref>''Кузнецова А. И.''&nbsp;Создание и становление письменности как социолингвистическая проблема&nbsp;&#x2F;&#x2F;&nbsp;Малые языки Евразии: Социолингвистический аспект. Сборник статей&nbsp;&#x2F;&nbsp;Сост. А. И. Кузнецова, О. В. Раевская, С. С. Скорвид; Филологический факультет МГУ им. М. В. Ломоносова.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: ИПО «Лев Толстой», 1997.&nbsp;— С.&nbsp;57.&nbsp;— <nowiki>ISBN 5-89042-027-5</nowiki>.</ref><ref>''Шлыгина Н. В.''&nbsp;Глава 2. Ижора&nbsp;&#x2F;&#x2F;&nbsp;Прибалтийско-финские народы России&nbsp;&#x2F;&nbsp;Отв. ред. Е. И. Клементьев, Н. В. Шлыгина; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Наука, 2003.&nbsp;— С.&nbsp;593.&nbsp;— (Народы и культуры).&nbsp;— <nowiki>ISBN 5-02-008715-7</nowiki>.</ref> У 1936 годзе алфавіт рэфармаваны, а ў 1938 годзе іжорскамоўнае выдавецтва, іжорскамоўная адукацыя і іжорскія нацыянальныя сельсаветы былі скасаваны. ==== Іжорскі алфавіт 1932 года ==== {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y |} ==== Іжорскі алфавіт 1936 года ==== {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƶ ƶ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь |} ==== Сучасны іжорскі алфавіт ==== {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö |} === Дыялекты === У іжорскай мове выдзяляюцца 4 дыялекты, 2 з якіх ужо вымерлі і носьбітаў {{Падказка|не маюць|абазначаныя сімвалам крыжа}}. * Ніжнелужскі дыялект — распаўсюджаны ў сярэднім цячэнні ракі [[:be:Рака Луга|Луга]], Кігісепскі раён Ленінградскай вобласці * † Орадзежскі дыялект — мае сваю назву ад назвы ракі Орадзеж. Быў распаўсюджаны на захад ад яе сярэдняга цячэння, Гатчынскі раён Ленінградскай вобласці * Сойкінскі дыялект — распаўсюджаны на Сойкінскім паўвостраве, Кінгісепскі раён * † Хэваскі дыялект — быў распаўсюджаны ў некалькіх вёсках на рацэ Кавашы і на ўзбярэжжы [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]], Ламаносаўскі раён == Грамадскае жыццё == Сістэмы адукацыі на іжорскай мове альбо навучання гэтай мове ў Расіі не існуе. У [[2003]] годзе маскоўскім лінгвістам-аматарам Віталем Чарняўскім быў выдадзены саманавучальнік мове ў электроннай версіі<ref>[http://chervital.narod2.ru/Lingvistika Лингвистика / Главная / Виталий Чернявский]{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Інкубатар|izh|іжорскай||}} * [http://in-yaz-book.narod.ru/izhor.html Ижорский язык Ižor(k)an keeli/kiili]{{ref-ru}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] [[Катэгорыя:Выміраючыя мовы]] [[Катэгорыя:Іжорская зямля]] actvji78uc44lhyf1ju10ebojk0op66 5150291 5150280 2026-06-03T19:50:02Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150291 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Іжорская мова | саманазва = Ižor(k)an keeli/kiili, maakeel | краіны = [[Расія|Расіі]] | рэгіёны = [[Ленінградская вобласць]] | колькасць носьбітаў = прыкладна 100 чалавек<ref>[http://gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010]{{ref-ru}}</ref> |статус = на мяжы знікнення |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | Класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] * [[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ** [[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ***[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | афіцыйная мова = — | рэгулюе = — | Код па ISO 639-1 = — | Код па ISO 639-2(B) = — | Код па ISO 639-2(T) = — | Код па SIL = izh }} '''Іжорская мова''' (альбо '''інгры́йская''') — фіна-ўгорская мова прыбалтыйска-фінскай падгрупы фіна-волжскай групы фіна-пермскай галіны, на якой размаўляе малы [[фіна-угры|фіна-ўгорскі]] народ [[іжора]]. Мае шмат агульных рыс з паўднёвымі гаворкамі [[фінская мова|фінскай мовы]], у прыватнасці з гаворкамі фінаў-эўрамёйсаў і фінаў-інкеры. Мова хутка знікае — паводле апошніх вынікаў перапісаў насельніцтва па Расіі іжорскую мову роднай лічылі толькі 123 чалавекі з прыкладна 500—1000 прадстаўнікоў народу іжора. Уключана ў Атлас знікаючых моў паводле версіі [[ЮНЕСКА]]<ref>[http://unesco.org/culture/languages-atlas/index.php UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627041634/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php |date=27 чэрвеня 2012 }}{{ref-en}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Votic language map.png|thumb|234px|right|Этнаграфічная карта паселішч водзі, іжоры і фінаў на захадзе Ленінградскай вобласці ў 1848—2007 гадах.]] Зараз носьбіты іжорскай мовы жывуць у некалькіх вёсках [[Кінгісепскі раён|Кінгісепскага]] і часткова Ламаносаўскага раёнаў Ленінградскай вобласці. Раней носьбіты мовы жылі і ў іншых мясцінах [[Ламаносаўскі раён (Ленінградская вобласць)|Ламаносаўскага]] раёна і ў [[Гатчынскі раён|Гатчынскім]] раёне вобласці, а ў пачатку [[19 стагоддзе|19 ст.]] займалі амаль усю заходнюю палову сучаснай Ленінградскай вобласці. Развіццё мовы цесна звязанае з іншымі прыбалтыйска-фінскімі мовамі — іжорская мова вельмі блізкая да паўднёвых гаворак фінскай мовы, таксама мова значна паўплывала на гаворкі фінаў, што пражываюць або пражывалі ў сучаснай Ленінградскай вобласці. == Асноўная характарыстыка == === Пісьмовасць === Першая пісьмовасць для іжорскай мовы была створана ў 1932 годзе і базавалася на [[лацінскі алфавіт|лацінскай]] аснове. Раней мова пісьмовасці не мела. У гэтыя часы вялося актыўнае ыданне літаратуры па-іжорску, а ў месцах кампактнага пражывання іжоры частка афіцыйнага дакументаабароту таксама вялося па-іжорску. Версія іжорскага алфавіта 1932 года, распрацаваная групай [[Вяйнё Іванавіч Юнус|В. І. Юнуса]]<ref>''Duubof V. S., Lensu J. J. ja Junus V.'' Ensikirja ja lukukirja: inkeroisia oppikoteja vart &#x3D; Азбука и первая книга для чтения для Ижорских школ &#x2F; Отв. ред. В. Юнус. — Leningrad: Valtion kustannusliike kirja, 1932. — P. 89 (вкладка).</ref>, праз некаторы час прызнана няўдалай спробай, бо ўжыванне ў школах паказала, што сойкінскі дыялект, абраны базавым пры распрацоўцы алфавіту, быў незразумелы дзецям — носьбітам ніжнялужскага дыялекту.<ref>''Кузнецова А. И.''&nbsp;Создание и становление письменности как социолингвистическая проблема&nbsp;&#x2F;&#x2F;&nbsp;Малые языки Евразии: Социолингвистический аспект. Сборник статей&nbsp;&#x2F;&nbsp;Сост. А. И. Кузнецова, О. В. Раевская, С. С. Скорвид; Филологический факультет МГУ им. М. В. Ломоносова.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: ИПО «Лев Толстой», 1997.&nbsp;— С.&nbsp;57.&nbsp;— <nowiki>ISBN 5-89042-027-5</nowiki>.</ref><ref>''Шлыгина Н. В.''&nbsp;Глава 2. Ижора&nbsp;&#x2F;&#x2F;&nbsp;Прибалтийско-финские народы России&nbsp;&#x2F;&nbsp;Отв. ред. Е. И. Клементьев, Н. В. Шлыгина; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Наука, 2003.&nbsp;— С.&nbsp;593.&nbsp;— (Народы и культуры).&nbsp;— <nowiki>ISBN 5-02-008715-7</nowiki>.</ref> У 1936 годзе алфавіт рэфармаваны, а ў 1938 годзе іжорскамоўнае выдавецтва, іжорскамоўная адукацыя і іжорскія нацыянальныя сельсаветы былі скасаваны. ==== Іжорскі алфавіт 1932 года ==== {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y |} ==== Іжорскі алфавіт 1936 года ==== {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƶ ƶ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь |} ==== Сучасны іжорскі алфавіт ==== {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö |} === Дыялекты === У іжорскай мове выдзяляюцца 4 дыялекты, 2 з якіх ужо вымерлі і носьбітаў {{Падказка|не маюць|абазначаныя сімвалам крыжа}}. * Ніжнелужскі дыялект — распаўсюджаны ў сярэднім цячэнні ракі [[:be:Рака Луга|Луга]], Кігісепскі раён Ленінградскай вобласці * † Орадзежскі дыялект — мае сваю назву ад назвы ракі Орадзеж. Быў распаўсюджаны на захад ад яе сярэдняга цячэння, Гатчынскі раён Ленінградскай вобласці * Сойкінскі дыялект — распаўсюджаны на Сойкінскім паўвостраве, Кінгісепскі раён * † Хэваскі дыялект — быў распаўсюджаны ў некалькіх вёсках на рацэ Кавашы і на ўзбярэжжы [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]], Ламаносаўскі раён == Грамадскае жыццё == Сістэмы адукацыі на іжорскай мове альбо навучання гэтай мове ў Расіі не існуе. У [[2003]] годзе маскоўскім лінгвістам-аматарам Віталем Чарняўскім быў выдадзены саманавучальнік мове ў электроннай версіі<ref>[http://chervital.narod2.ru/Lingvistika Лингвистика / Главная / Виталий Чернявский]{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Інкубатар|izh|іжорскай||}} * [http://in-yaz-book.narod.ru/izhor.html Ижорский язык Ižor(k)an keeli/kiili]{{ref-ru}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] [[Катэгорыя:Выміраючыя мовы]] [[Катэгорыя:Іжорская зямля]] na2yz0p65v3gfvsfhg1tvbm0qfua2m4 0 221421 5150333 5022713 2026-06-03T22:36:46Z Artagonist 83283 вікіфікацыя, удакладненне 5150333 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Будынак | Беларуская назва = Мінскі паштамт | Арыгінальная назва = | Выява = Miensk. Main Post Office. Менск. Паштамт (2).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|713Г000159}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = Мінск | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 53 | lat_sec = 47.0 | lon_dir = E | lon_deg = 27 | lon_min = 33 | lon_sec = 05.6 | region = BY | CoordScale = 1000 | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Сталінская архітэктура|савецкі манументальны класіцызм]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1949 | Заканчэнне будаўніцтва = 1953 | Будынкі = | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | На карце = Беларусь Мінск Цэнтр | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Мінскі паштамт''' — будынак у [[Мінск]]у, размешчаны па адрасе [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр-т. Незалежнасці]], 10. Помнік архітэктуры, пабудаваны ў [[1949]]—[[1953]] гадах (архітэктары [[Уладзімір Адамавіч Кароль|Уладзімір Кароль]] і [[Абрам Рыгоравіч Духан|Абрам Духан]]). == Архітэктура == Складаецца з двух злучаных паміж сабой аб’ёмаў — асноўнага чатырохпавярховага П-падобнага ў плане, пастаўленага ўздоўж чырвонай лініі [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]], і прыбудаванага да яго тыльнага фасада (круглы ў плане, у выглядзе [[ратонда|ратонды]] з [[купал]]ам; дыяметр 30 м), дзе размешчана вялікая аперацыйная зала. Галоўны фасад будынка, арыентаваны на праспект Незалежнасці, мае сіметрычную кампазіцыю. Размешчаныя па ўсім фасадзе трохчвертныя [[калона|калоны]] вялікага [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]], масіўныя формы цэнтральнай аркі ўваходу з апорамі, якія значна выступаюць за межы плану, высокі раскрапаваны [[атык]] надаюць будынку манументальны характар. У аздабленні фасадаў і [[Інтэр’ер|інтэр’ераў]] выкарыстаныя прыродны камень, высакаякасная тынкоўка, ляпныя дэталі, [[вітраж]]ы з выявамі помнікаў дойлідства Беларусі (1980 г., [[В. Позняк]]). Будынак ёсць прыкладам выкарыстання элементаў класічнай спадчыны ў архітэктуры Беларусі 1940—1950-х гадоў. У 2022—2024 гадах былі праведзеныя працы па рэстаўрацыі фасадаў будынка з аднаўленнем гістарычных дэкаратыўных элементаў, дэталяў і агульнага каларыту, скажоных і страчаных за час эксплуатацыі будынка<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/barochnyy_ampir_kakoy_sekret_est_u_minskogo_glavpochtamta/|title=Барочный ампир: какой секрет есть у минского Главпочтамта|website=tochka.by|date=2024-03-28|access-date=2025-01-25|archive-date=14 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241114105420/https://tochka.by/articles/life/barochnyy_ampir_kakoy_sekret_est_u_minskogo_glavpochtamta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/kak-idet-rekonstrukcziya-minskogo-glavpochtamta-i-pochemu-ego-nazyvayut-minskim-palaczczo-poli/|title=Как идет реконструкция Главпочтамта, и почему его называют минским Палаццо Поли - Минск-новости|website=minsknews.by|date=2023-07-12|access-date=2025-01-25|archive-date=6 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206045216/https://minsknews.by/kak-idet-rekonstrukcziya-minskogo-glavpochtamta-i-pochemu-ego-nazyvayut-minskim-palaczczo-poli/|url-status=dead}}</ref> (навуковы кіраўнік [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р.&nbsp;А.&nbsp;Забела]]). == Галерэя == <center><gallery widths="260" heights="180"> Файл:Miensk. Main Post Office. Менск. Паштамт (1).jpg|Агульны выгляд Файл:Miensk. Main Post Office. Менск. Паштамт (3).jpg|Галоўны фасад Файл:Miensk. Main Post Office. Менск. Паштамт (5).jpg|Агульны выгляд Файл:Miensk. Main Post Office. Менск. Паштамт (8).jpg|Фрагмент фасада Файл:Miensk. Main Post Office. Менск. Паштамт (7).jpg|Фрагмент фасада Файл:Miensk. Main Post Office. Менск. Паштамт (6).jpg|Галоўны ўваход </gallery></center> <center></center> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ГККРБ|713Г000159}} {{Плошча Незалежнасці, Мінск}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Плошча Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:1953 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пошта Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Уладзіміра Караля]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Абрама Духана]] [[Катэгорыя:Паштовыя станцыі Беларусі]] hyqw8ecoweq0uvjfmqeqw1485itkzka 0 223340 5150408 4287558 2026-06-04T07:32:04Z Makenzis 56337 5150408 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Гурнік Забжэ | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-pl|Górnik Zabrze Sportowa Spółka Akcyjna}} | Мянушкі = | Горад = [[Забжэ]], [[Польшча]] | Заснаваны = 14 снежня [[1948]] | Стадыён = [[Стадыён імя Эрнэста Поля|імя Эрнэста Поля]] | Умяшчальнасць = 24 563 | Прэзідэнт = Барташ Сарноўскі | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Экстракляса]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 2 месца | Сайт = http://www.gornikzabrze.pl | pattern_la1 = _gornikzabrze2122h | pattern_b1 = _gornikzabrze2122h | pattern_ra1 = _gornikzabrze2122h | pattern_sh1 = _gornikzabrze2021h | pattern_so1 = _gornikzabrze2021h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _gornikzabrze2021a | pattern_b2 = _gornikzabrze2021a | pattern_ra2 = _gornikzabrze2021a | pattern_sh2 = _gornikzabrze2021a | pattern_so2 = _gimnastic1617h | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''«Гурнік»''' ({{lang-pl|Górnik Zabrze}}) — [[Польшча|польскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Забжэ]]. Выступае ў [[Экстракляса|Экстраклясе]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]] (14)''': ** 1957, 1959, 1961, 1962/63, 1963/64, 1964/65, 1965/66, 1966/67, 1970/71, 1971/72, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1987/88 * '''Уладальнік [[Кубак Польшчы па футболе|Кубка Польшчы]] (6)''': ** 1964/65, 1967/68, 1968/69, 1969/70, 1970/71, 1971/72 * '''Уладальнік [[Суперкубак Польшчы па футболе|Суперкубка Польшчы]] (1)''': ** 1988 * '''Фіналіста Кубка уладальнікаў кубкаў УЕФА''' (1): ** 1970 == Стадыён == [[File:Stadion im. Ernesta Pohla.jpg|thumb|center|600px|[[Стадыён імя Эрнэста Поля]]]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Górnik Zabrze}} * [http://www.gornikzabrze.pl Афіцыйны сайт] {{ref-pl}} * [http://www.gornik.zabrze.net.pl Гурнік Забжэ] (gornik.zabrze.net.pl) {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Экстракляса}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Польшчы|Гурнік Забжэ]] [[Катэгорыя:ФК Гурнік Забжэ| ]] m1lurrkebynrwdt3b2pdrroixap7c3j 0 223353 5150436 5001675 2026-06-04T08:10:28Z Makenzis 56337 /* Дасягненні */ 5150436 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Лех Познань | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-pl|KKS Lech Poznań Spółka Akcyjna}} | Мянушкі = | Горад = [[Познань]], [[Польшча]] | Заснаваны = 19 сакавіка [[1922]] | Стадыён = [[Гарадскі стадыён (Познань)|Гарадскі]] | Умяшчальнасць = 43 269 | Прэзідэнт = Караль Клімчак | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Экстракляса]] | Сезон = [[Экстракляса 2024/2025|2024/25]] | Месца = 1 месца | Сайт = http://www.lechpoznan.pl/index.php | pattern_la1 = _lech2223h | pattern_b1 = _lech2223h | pattern_ra1 = _lech2223h | pattern_sh1 = _lech2223h | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000DE | body1 = 0000DE | rightarm1 = 0000DE | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _lech2223a | pattern_b2 = _lech2223a | pattern_ra2 = _lech2223a | pattern_sh2 = _lech2223a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000DE | socks2 = 0000DE | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''«Лех»''' ({{lang-pl|Lech Poznań}}) — [[Польшча|польскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Познань]]. Выступае ў [[Экстракляса|Экстраклясе]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]] (10)''': ** 1982/83, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1992/93, 2009/10, [[Экстракляса 2014/2015|2014/15]], 2021/22, 2024/25, 2025/26 * '''Уладальнік [[Кубак Польшчы па футболе|Кубка Польшчы]] (5)''': ** 1981/82, 1983/84, 1987/88, 2003/04, 2008/09 * '''Уладальнік [[Суперкубак Польшчы па футболе|Суперкубка Польшчы]] (6)''': ** 1990, 1992, 2004, 2009, 2015, 2016 == Стадыён == [[File:Stadion Lecha Poznan. 2010-11-03 (4).JPG|thumb|center|500px|[[Гарадскі стадыён (Познань)|Гарадскі стадыён у Познані]]]] == Вядомыя ігракі == '''[[Беларусь]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Сяргей Вячаслававіч Крывец|Сяргей Крывец]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Lech Poznań}} * [http://www.lechpoznan.pl/index.php Афіцыйны сайт] {{ref-pl}} * [http://www.lechpoznan.com Лех Познань] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210119111641/http://www.lechpoznan.com/ |date=19 студзеня 2021 }} (lechpoznan.com) {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Экстракляса}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Польшчы|Лех Познань]] [[Катэгорыя:ФК Лех Познань| ]] [[Катэгорыя:1922 год у Познані]] inl4alxznc4p4prd1wxqzr2vmcw5qku 5150438 5150436 2026-06-04T08:10:46Z Makenzis 56337 5150438 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Лех Познань | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-pl|KKS Lech Poznań Spółka Akcyjna}} | Мянушкі = | Горад = [[Познань]], [[Польшча]] | Заснаваны = 19 сакавіка [[1922]] | Стадыён = [[Гарадскі стадыён (Познань)|Гарадскі]] | Умяшчальнасць = 43 269 | Прэзідэнт = Караль Клімчак | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Экстракляса]] | Сезон = [[Экстракляса 2025/2026|2025/26]] | Месца = 1 месца | Сайт = http://www.lechpoznan.pl/index.php | pattern_la1 = _lech2223h | pattern_b1 = _lech2223h | pattern_ra1 = _lech2223h | pattern_sh1 = _lech2223h | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000DE | body1 = 0000DE | rightarm1 = 0000DE | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _lech2223a | pattern_b2 = _lech2223a | pattern_ra2 = _lech2223a | pattern_sh2 = _lech2223a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000DE | socks2 = 0000DE | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''«Лех»''' ({{lang-pl|Lech Poznań}}) — [[Польшча|польскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Познань]]. Выступае ў [[Экстракляса|Экстраклясе]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Польшчы па футболе|Чэмпіён Польшчы]] (10)''': ** 1982/83, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1992/93, 2009/10, [[Экстракляса 2014/2015|2014/15]], 2021/22, 2024/25, 2025/26 * '''Уладальнік [[Кубак Польшчы па футболе|Кубка Польшчы]] (5)''': ** 1981/82, 1983/84, 1987/88, 2003/04, 2008/09 * '''Уладальнік [[Суперкубак Польшчы па футболе|Суперкубка Польшчы]] (6)''': ** 1990, 1992, 2004, 2009, 2015, 2016 == Стадыён == [[File:Stadion Lecha Poznan. 2010-11-03 (4).JPG|thumb|center|500px|[[Гарадскі стадыён (Познань)|Гарадскі стадыён у Познані]]]] == Вядомыя ігракі == '''[[Беларусь]]''' * {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Сяргей Вячаслававіч Крывец|Сяргей Крывец]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Lech Poznań}} * [http://www.lechpoznan.pl/index.php Афіцыйны сайт] {{ref-pl}} * [http://www.lechpoznan.com Лех Познань] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210119111641/http://www.lechpoznan.com/ |date=19 студзеня 2021 }} (lechpoznan.com) {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Экстракляса}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Польшчы|Лех Познань]] [[Катэгорыя:ФК Лех Познань| ]] [[Катэгорыя:1922 год у Познані]] dssc8z4khvryfmxsu38kt0wakewc2fp 10 223632 5150486 5149879 2026-06-04T10:08:00Z Autumndancer 168015 5150486 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гарады Сярэднячэшскага края |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Гарады [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага края]] |выява = [[Выява:Flag of Central Bohemian Region.svg|100px|border]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |змест = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = [[Бенешаў (раён)|Бенешаў]] |спіс1 = * [[Бенешаў]] * [[Бістршыцы (Сярэднячэшскі край)|Бістршыцы]] * [[Влашым]] * [[Воціцы]] * [[Невеклаў]] * [[Пішалі]] * [[Сазава]] * [[Тргові-Штэпанаў]] * [[Тынец-над-Сазавау]] |загаловак2 = [[Раён Бераўн|Бераўн]] |спіс2 = * [[Бераўн]] * [[Горжавіцы]] * [[Гостаміцы]] * [[горад Жэбрак|Жэбрак]] * [[Здзіцы]] * [[Кралаў-Двур]] |загаловак3 = [[Раён Кладна|Кладна]] |спіс3 = * [[Бушцеград]] * [[Вельвары]] * [[Кладна]] * [[Лібушын]] * [[Слані]] * [[Смечна]] * [[Стохаў]] * [[Унгашць]] |загаловак4 = [[Раён Колін|Колін]] |спіс4 = * [[Засмукі]] * [[Колін]] * [[Коўржым]] * [[Печкі, Чэхія|Печкі]] * [[Тынец-над-Лабем]] * [[Чэскі-Брод]] |загаловак5 = [[Раён Кутна-Гора|Кутна-Гора]] |спіс5 = * [[Зруч-над-Сазавау]] * [[Кутна-Гора]] * [[Часлаў]] * [[Угліржске-Янавіцы]] |загаловак6 = [[Раён Мельнік|Мельнік]] |спіс6 = * [[Вельтрусы]] * [[Косцелец-над-Лабем]] * [[Кралупі-над-Влтавау]] * [[Лібехаў]] * [[Мельнік (Чэхія)|Мельнік]] * [[Мшэна]] * [[Нератавіцы]] |загаловак7 = [[Раён Млада-Болеслаў|Млада-Болеслаў]] |спіс7 = * [[Бакаў-над-Йізерау]] * [[Бела-пад-Бездзезем]] * [[Бенаткі-над-Йізерау]] * [[Добравіцы]] * [[Дольні-Боўсаў]] * [[Косманасі]] * [[Млада Болеслаў|Млада-Баляслаў]] * [[Мніхава-Градзіштэ]] |загаловак8 = [[Раён Німбурк|Німбурк]] |спіс8 = * [[Ліса-над-Лабем]] * [[Местац-Кралавэ]] * [[Мілавіцы]] * [[Німбурк]] * [[Подзебрады]] * [[Рождзялавіцы]] * [[Садска]] |загаловак9 = [[Прага-ўсход]] |спіс9 = * [[Брандыс-над-Лабем-Стара-Болеслаў]] * [[Клецані]] * [[Косцелец-над-Чэрнімі-Лесі]] * [[Мніхавіцы]] * [[Здужана-Вода]] * [[Ржычані]] * [[Завалі]] * [[Чэлакавіцы]] |загаловак10 = [[Прага-захад]] |спіс10 = * [[Чэрнашыцы]] * [[Добржыхавіцы]] * [[Госцівіцы]] * [[Йілавэ-ў-Прагі]] * [[Лібчыцы-над-Влтавау]] * [[Мнішак-пад-Брды]] * [[Розтакі]] * [[Рудна]] * [[Ржэўніцы]] |загаловак11 = [[Раён Пршыбрам|Пршыбрам]] |спіс11 = * [[Бржэзніцы]] * [[Добржыш]] * [[Чырвоная-Гора-над-Влтавау]] * [[Нові-Кнін]] * [[Пршыбрам]] * [[Рожмітал-пад-Тршэмшынем]] * [[Седльчані]] * [[Седлец-Прчыцы]] |загаловак12 = [[Раён Ракаўнік|Ракаўнік]] |спіс12 = * [[Есеніцы, раён Ракаўнік|Есеніцы]] * [[Нове-Страшаці]] * [[Ракаўнік (горад)|Ракаўнік]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Чэхіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны спісаў гарадоў|Сярэднячэшскі край]] </noinclude> j645k01655r4ow7kvfwcdcf61sf9jwd 0 226265 5150409 3958777 2026-06-04T07:32:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150409 wikitext text/x-wiki {{Вышыннае збудаванне |building_name = Ерэванская тэлевежа |image = [[Выява:Yerevan TV tower.jpg|250px|Ерэванская тэлевежа]] |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 10|lat_sec = 16.64 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 32|lon_sec = 10.17 |region = |CoordScale = |location = [[Арменія]], [[Ерэван]] |built = [[1974]]—[[1977]] |use = Тэле- і радыёвяшчанне |antenna_spire = |roof = 311,7 |top_floor = |floor_count = |floor_area = |elevator_count = |architect = |owner = |developer = |emporis_id = |skyscraperpage_id = }} '''Ерэванская [[тэлевежа]]''' — збудаванне вышынёй 311,7 м у [[Ерэван]]е, сталіцы [[Арменія|Арменіі]]. Будаўніцтва вежы працягвалася з [[1974]] па [[1977]] гады, яна павінна была замяніць старую 180-мятровую тэлевежу, павялічыўшы ў 2 разы магутнасць прыёму. Быўшы найвышэйшым збудаваннем у Арменіі і ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]] ў цэлым, вежа з’яўляецца [[Спіс самых высокіх тэлевізійных веж|32-й па вышыні тэлевізійнай вежай у свеце]]. Вежа мае трохвугольную форму ў плане, вага складае 1900 тон. Ніз вежы знаходзіцца на вышыні каля 1170 метраў над узроўнем мора. Перадатчыкі вежы ахопліваюць значную частку [[Арарацкая раўніна|Арарацкай раўніны]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0024219 Інфармацыя на en.structurae.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130310124447/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0024219 |date=10 сакавіка 2013 }} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Тэлевежы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ерэвана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:1977 год у Ерэване]] [[Катэгорыя:Звышвысокія пабудовы]] cfy4xau6uoyezxoby8n7okwcgoozl2f 0 230571 5150350 5131889 2026-06-04T01:42:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150350 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = «Духless» | Арыгінальная назва = | Выява = Soulless film poster.jpg | Памер = 250px | Жанр = | Рэжысёр = | Прадзюсар = | Сцэнарыст = | Акцёры = | Аператар = [[Фёдар Уладзіміравіч Ляс|Фёдар Ляс]] | Кампазітар = | Кампанія = [[Кинослово]]<br />Art Pictures Studio<br />[[Universal Studios|Universal Pictures]] | Бюджэт = 2 800 000 [[долар ЗША|дол.]] | Зборы = 14 600 000 [[долар ЗША|дол.]] | Краіна = | Мова = | Час = 105 хвіл. | Год = <!-- НЕ ЗМЯНЯЦЬ! У тытрах паказаны 2011 год-->2011<ref>У тытрах фільма пазначаны капірайт ©2011 год.</ref> <br /><small>у пракаце — кастрычнік 2012</small><!-- НЕ ЗМЯНЯЦЬ! У тытрах паказаны 2011 год--> | imdb_id = | Папярэдні фільм = <br /> | Наступны фільм = «[[Духless 2]]» }} «'''Духless'''» — псіхалагічная драма Рамана Прыгунова па рамане [[Сяргей Сяргеевіч Мінаеў|Сяргея Мінаева]] «[[Духless. Аповесць пра несапраўднага чалавека]]». Спачатку планавалася, што фільм выйдзе ўвосень 2011 года, але прэм'ера адбылася 21 чэрвеня 2012 года на [[34-ы Маскоўскі міжнародны кінафестываль|34-м Маскоўскім міжнародным кінафестывалі]], дзе «Духless» быў выбраны ў якасці фільма адкрыцця<ref>{{cite web|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002|title=Фільм адкрыцця|publisher=[[Маскоўскі кінафестываль]]|accessdate=2012-10-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bf4oDM7t?url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002|archivedate=24 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. На расійскія экраны карціна выйшла 4 кастрычніка 2012 года<ref>[http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002 Маскоўскі міжнародны кінафестываль (ММКФ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120825183112/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002 |date=25 жніўня 2012 }}</ref>. 5 сакавіка 2015 года выйшаў працяг фільма «[[Духless 2]]», у напісанні сцэнарыя якога браў удзел Сяргей Мінаеў<ref>[http://www.starhit.ru/novosti/u-filma-duhless-budet-prodoljenie-109306/ У фільма «Духless» будзе працяг]</ref>. == Сюжэт == Галоўны герой фільма — 29-гадовы [[топ-менеджар]] буйнога міжнароднага банка па імі Макс ([[Даніла Казлоўскі]]). Ён валодае ўласнай дарагой машынай, [[пентхаус]]ам і актыўна ўдзельнічае ў розных вечарынках. Сваё жыццё Максім марнуе на зараблянне грошай, а грошы — на атрыбуты [[гламур]]нага жыцця. Але неўзабаве ён задумваецца пра тое, што адбываецца. У карціне гаворыцца пра пераацэньванне сябе і жыцця вакол, пра пераадоленне ўнутранага крызісу<ref>[http://ria.ru/culture/20120621/678459675.html Выканаўца галоўнай ролі Духless распавёў пра ўражанні ад здымак]</ref><ref>{{Cite web |url=http://mediananny.com/reportazhi/19747/Premera_DuhLess__v_Odesse_materimsia_ot_dushi |title=Прэм'ера Духless у Адэсе |access-date=14 мая 2015 |archive-date=24 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224105644/http://mediananny.com/reportazhi/19747/Premera_DuhLess__v_Odesse_materimsia_ot_dushi |url-status=dead }}</ref>. == Акцёрскі склад == Паводле слоў стваральнікаў: «Перад пачаткам здымак усім было відавочна: адгадаем з акцёрам — атрымаецца фільм, прамахнёмся — выратаваць гісторыю будзе немагчыма»<ref>[http://www.spletnik.ru/kino/nashekino/35322-geroy-nashego-vremeni-danila-kozlovskiy-v-filme-dukhless.html Герой нашага часу: Даніла Казлоўскі ў фільме Духless]</ref>. Пасля кастынгу і відэапроб на галоўную ролю быў зацверджаны [[Даніла Казлоўскі]]. Пазней Казлоўскі так выказаўся наконт праробленай працы: «У кнігі, па якой мы рабілі фільм, быў падзагаловак „аповесць пра несапраўднага чалавека“. Я разумею, што меў на ўвазе [[Сяргей Сяргеевіч Мінаеў|аўтар]], але я хацеў зрабіць Макса чалавекам сапраўдным. Я не маю на ўвазе — „прыклад для ўсіх“ ці „ўзор для пераймання“. „Сапраўдным“ — значыць, жывым»<ref>[http://www.spletnik.ru/kino/nashekino/35322-geroy-nashego-vremeni-danila-kozlovskiy-v-filme-dukhless.html Герой нашага часу: Даніла Казлоўскі ў фільме «Духless»]</ref>. На ролю Юлі, члена [[Акцыянізм, мастацтва|акцыянісцкай]] групы «Свабодныя радыкалы» і каханай галоўнага героя, была запрошана актрыса [[Маскоўскі тэатр «Майстэрская Пятра Фаменкі»|тэатра Пятра Фаменкі]] [[Марыя Андрэеўна Андрэева|Марыя Андрэева]]. [[Міхаіл Алегавіч Яфрэмаў|Міхаіл Яфрэмаў]] сыграў роля Кандратава — боса галоўнага героя. === Акцёры і ролі === * [[Даніла Валер’евіч Казлоўскі|Даніла Казлоўскі]] — ''Макс Андрэеў, топ-менеджар. * [[Марыя Андрэеўна Андрэева|Марыя Андрэева]] — ''Юля, студэнтка, актывістка групы «Свабодныя радыкалы». * [[Арцём Мікіціч Міхалкоў|Арцём Міхалкоў]] — ''Вадзім, сябар Макса. * [[Мікіта Уладзіслававіч Панфілаў|Мікіта Панфілаў]] — ''Міша Вуду. * [[Артур Сяргеевіч Смальянінаў|Артур Смальянінаў]] — ''Аўдзей, глава групы «Свабодныя радыкалы». * [[Міхаіл Алегавіч Яфрэмаў|Міхаіл Яфрэмаў]] — ''Аляксей Аляксеевіч Кандратаў, кіраўнік банка, начальнік Макса. * [[Марыя Аляксандраўна Кажэўнікава|Марыя Кажэўнікава]] — ''Эльвіра, мадэль, дзяўчына Макса. * [[Сяргей Генадзевіч Белагалоўцаў|Сяргей Белагалоўцаў]] — ''Валодзя Гулякін, дырэктар піцерскага філіяла. * Саша Бурда — ''Алан Гарыдо, віцэ-прэзідэнт банка. * Дзмітрый Дорахаў — ''Саша. * Наталля Самалётава — ''Аксана. * Аксана Кутузава — ''Алёна Суворава, якая была сяброўка Макса. * [[Ігар Вячаслававіч Вайнароўскі|Ігар Вайнароўскі]] — ''Пархоменка. * [[Ганна Аляксандраўна Навуменка|Ганна Навуменка]] — ''Каця, сакратарка Макса. * Аляксей Шахбанаў — ''Косця. * [[Марына Паўлаўна Казанкова|Марына Казанкова]] — ''Наталля Віктараўна, намеснік Гулякіна. * Данііл Вараб'ёў — ''Містар Ікс. == Крытыка == Як і кніга, фільм быў прыняты неадназначна. Паводле меркавання рэцэнзента «[[Известия|Известий]]» Ларысы Юсіпавай, «фільм Прыгунова <…> мае да кіно роўна столькі ж дачынення, колькі бэстсэлер Сяргея Мінаева — да літаратуры»<ref>[http://izvestia.ru/news/528279 Раман Прыгуноў агламурыў раман Сяргея Мінаева]</ref>. Паводле меркавання рэцэнзента «[[Афіша, часопіс|Афішы]]», фільм зняты з «безадмоўным кліпмейкерскім аўтаматызмам» і з'яўляецца «энцыклапедыяй штампаў, банальнасцей, агульных месцаў, якімі прынята апісваць жыццё забяспечаных гараджан 2000-х». У рэцэнзіі таксама адзначана, што фільм азначае сабой першае з'яўленне сучаснага пратэстнага руху ў расійскім гульнявым кіно: «Кажуць, аднак, што лінію з групай пратэстных актывістаў занесла ў фільм, так бы мовіць, свежым ветрам перамен — па ходзе справы групоўка ператвараецца з ячэйкі руху [[PETA]] у падабенства арт-групы «[[Вайна, арт-група|Вайна]]», а пад канец наогул будуе барыкады ў Сталешнікавым, але нягледзячы на ўсе ваганні і нявызначанасці, гэта дакладна першае з'яўленне ўмоўных „людзей з [[Балотная плошча|Балотнай]]“ у гульнявым кіно»<ref>[http://www.afisha.ru/movie/204100/review/445304/ Аптымістычны рэквіем па гламуры нулявых]</ref>. Марына Латышава, рэцэнзент «[[РБК daily]]», адзначыла добра рэалізаваны тэхнічны бок (мантаж і аператарскую працу), а галоўным недахопам назвала адсутнасць персанажа за якім цікава назіраць. Таму, па яе словах, фільм выглядае як падробка<ref>[http://www.rbcdaily.ru/lifestyle/562949984164336 Кіно пра несапраўднага чалавека]</ref>. Аляксей Крыжэўскі, рэцэнзент «[[Газета.Ru]]» у цэлым выказаў падобнае меркаванне і паказаў на нейкае ідэйнае падабенства з фільмам [[Філіп Янкоўскі|Філіпа Янкоўскага]] «[[У руху]]»<ref>[http://www.gazeta.ru/culture/2012/10/08/a_4805433.shtml Нуда вышэйшага звяна]</ref>. Аляксандр Кандукоў у рэцэнзіі для «[[Rolling Stone Russia]]», як і іншыя рэцэнзенты, сярод недахопаў адзначыў фальш і лішак гламуру і назваў «Духless» фільмам «пераважна для офісных дзяўчын»<ref>{{Cite web |url=http://rollingstone.ru/articles/cinema/review/13874.html |title=«Духless» |access-date=14 мая 2015 |archive-date=11 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111100506/http://www.rollingstone.ru/articles/cinema/review/13874.html |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды і намінацыі == * 5 намінацый на прэмію «[[Залаты арол, кінапрэмія, 2013|Залаты арол]]»: ** лепшы фільм ** лепшая рэжысёрская праца (Раман Прыгуноў) ** лепшая мужчынская роля (Даніла Казлоўскі) — перамога ** лепшая аператарская праца (Фёдар Ляс) ** лепшы мантаж (Мікалай Булыгін) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.duhlessfilm.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522022200/http://duhlessfilm.ru/ |date=22 мая 2015 }} * [http://www.facebook.com/duhlessfilm «Духless» у Facebook] * [https://twitter.com/Duhlessfilm «Духless» у Twitter] * [http://www.m24.ru/videos/2875 Пётр Анураў і Арцём Міхалкоў пра фільм «Духless»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы Расіі 2011 года]] tqq1jsxjalem3049r1345ut1egfvrzd 0 230917 5150195 5091898 2026-06-03T13:07:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150195 wikitext text/x-wiki [[Файл:Archiwalia_Dziady1901.jpg|міні|справа|Андрэй Мілеўскі ў ролі Густава-Конрада ў пастаноўцы Станіслава Выспянскага (Гарадскі тэатр у Кракаве, прэм’ера 31 кастрычніка 1901 года)]] '''Дзяды́''' ({{lang-pl|Dziady}}) — цыкл [[Рамантызм|рамантычных]] [[Драма (род літаратуры)|драм]] [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], апублікаваных у 1822—1860 гадах. Складаецца з чатырох частак: * «Дзяды (частка II)» — 1822 * «Дзяды (частка IV)» — 1822 * «Дзяды (частка III)» — 1832 * «Дзяды (частка I)» — 1860, няскончаная Пачаткова Міцкевіч напісаў I, II, III і IV часткі, аднак апублікаваў толькі дзве часткі (II и IV), якія паводле месца напісання атрымалі назву «віленска-ковенскія». Пад уражаннямі ад [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830 года]] Міцкевіч, знаходзячыся ў Дрэздэне, напісаў і апублікаваў III частку, якая атрымала «дрэздэнскіх Дзядоў». Няскончаны рукапіс I часткі быў знойдзены толькі пасля смерці аўтара. == Змест == Часткі звязаныя між сабою абрадам [[дзяды|дзядоў]] — дакладна апісаным у II частцы, згаданы Густавам у IV частцы і паказаным у IX сцэне III часткі. У творы змешчаны пэўныя аўтабіяграфічныя звесткі, ідэі рамантызму, звязанага з народавольніцкай барацьбой пад [[Заходні край|расейскім падзелам]]. У II частцы апісваецца абрад дзядоў, падчас якога перад яго ўдзельнікамі з’яўляюцца духі памерлых, якія просіць дапамогі ў жывых. Па словах Міцкевіча, у народных забабонах прасочваецца «маральная ідэя, вобразна выяўленая простым людам». Апрача драм, у склад II часткі ўваходзіць верш «Упыр», пачаткова публікаваны асобна. Частка IV — гісторыя Густава, які скончыў жыццё самагубствам з-за кахання. IV частка стала мастацкім адлюстраваннем няшчаснага кахання паэта да яго «рамантычнай музы» — [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]]. У III частцы Дзядоў Міцкевіч звярнуўся да іншых падзей перыяду маладосці — да арышту і турэмнага зняволення па справе [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] у 1824 годзе. Сам паэт «зашыфраваны» тут пад імем Конрада. == Беларускія пераклады == Паэма перакладзеная на беларускую мову [[Серж Мінскевіч|Сержам Мінскевічам]] (1999) і [[Кастусь Цвірка|Кастусём Цвіркам]] (2001). * ''Адам Міцкевіч''. Дзяды = Dziady : паэма (у 2-х тамах) / Перакладчык [[Серж Мінскевіч]], беларуская і польская мовы; камент.: {{iw2|Зоф'я Стэфаноўская||pl|Zofia Stefanowska}}, Серж Мінскевіч. – Мінск : Медысонт, 1999. — ISBN 985-6530-07-5. Першы поўны пераклад паэмы на беларускую мову, зроблены ў 1994—1998 гадах да 200-годдзя Адама Міцкевіча.<ref>[https://www.livelib.ru/book/1000603103-dzyady-u-dvuh-tamah-adam-mitskevich Дзяды (у двух тамах). Адам Міцкевіч] // livelib.ru</ref> * ''Адам Міцкевіч''. Дзяды : паэма / Пер. з пол., [прадм., камент.] [[Кастусь Цвірка|Кастуся Цвіркі]] ; мастак [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. – Мінск : ГА "Беллітфонд", 2001. – 301, [1] с. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://mickiewicz.kulturalna.com/s-55.html «Дзяды» на мове-арыгіналу (польскай)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120185035/http://mickiewicz.kulturalna.com/s-55.html |date=20 студзеня 2013 }} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12490 Беларускі пераклад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306023329/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12490 |date=6 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Творы Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:Паэмы Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:П’есы Адама Міцкевіча]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] [[Катэгорыя:П’есы на польскай мове]] kq8wna4vqbm5nc7r8ll7w339oqyk8ql 0 232505 5150271 5134668 2026-06-03T19:33:21Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150271 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя = Людзікоўская мова |саманазва = lyydin kiel', l'yyd'ikiel' |краіны = [[Расія]], [[Фінляндыя]] |рэгіёны = [[Карэлія]], [[Цвярская вобласць]], был. [[Савалакс]] ([[Паўночная Карэлія]]), был. Выбаргская ці [[Паўднёвая Карэлія]], [[Маскоўская вобласць]], [[Валагодская вобласць]] |афіцыйная мова =[[Рэспубліка Карэлія]], [[Фінляндыя]] |рэгулюе = |колькасць носьбітаў = 5 000 |рэйтынг = |статус = |вымер = |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] :::[[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] |пісьмо = [[лацініца]] ([[Карэльскае пісьмо]]) }} '''Людзікоўская мова''' (''lyydin kiel', l'yyd'ikiel'') — мова [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|прыбалтыйска-фінскай падгрупы]] [[Фіна-волжскія мовы|фіна-волжскай групы]] [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай галіны]] [[Уральскія мовы|ўральскай моўнай сям'і]], на якой размаўляе лакальная група [[карэлы|карэлаў]] [[людзікі]]. Часта разам з уласнакарэльскай, лівікоўскай карэльскай і цвярской карэльскай мовамі лічыцца адной з гаворак агульнай [[карэльская мова|карэльскай мовы]]. Як і іншыя [[карэльская мова|карэльскія мовы]], людзікоўская карэльская мова мае свой уласны літаратурны стандарт. На людзікоўскай мове размаўляюць на ўсходнім поўдні [[рэспубліка Карэлія|рэспублікі Карэлія]], у раёне заходняга ўзбярэжжа [[Анежскае возера|Анежскага возера]] — на тэрыторыі [[Кандапожскі раён|Кандапожскага]], [[Пражынскі раён|Пражынскага]] і [[Прыанежскі раён|Прыанежскага раёнаў]]. == Агульная характарыстыка == === Пісьмовасць === Да [[19 стагоддзе|XIX ст.]] кнігавыданне на карэльскай мове практычна не вялося, пакуль у [[1820]] годзе кірылічным шрыфтам не было выдадзена [[Евангелле паводле Мацвея]]. У гэтыя часы не існавала адзінага літаратурнага стандарту і арфаграфіі мовы, у выніку чаго алфавіты розных выданняў адрозніваліся адзін ад аднаго. У [[СССР|савецкія часы]], у [[1931]] годзе для карэльскай мовы быў створаны лацінскі алфавіт, але ў [[1937]] годзе ён быў зноў пераведзены на кірылічную аснову. === Дыялекты === Людзікоўская мова падзяляецца на 3 гаворкі: [[кандапожская гаворка|кандапожскую]], [[міхайлаўская гаворка|міхайлаўскую]] і [[пражынская гаворка|пражынскую]]. == Грамадскае жыццё == Паводле закона рэспублікі Карэлія аб дзяржаўнай падтрымцы карэльскай, вепскай і фінскай моў карэльскія мовы маюць магчымасць на атрыманне дапамогі з боку дзяржавы, а таксама могуць ужывацца ў дзяржаўных, навучальных установах і сродках масавай інфармацыі, гарантуецца права на атрыманне адукацыі на карэльскіх мовах. Але нягледзячы на гэта, ніводная з карэльскіх моў не мае статусу дзяржаўнай у рэспубліцы Карэлія<ref>гл. п. 1 артыкулу 11 Канстытуцыі рэспублікі Карэлія</ref>. На людзікоўскай мове выходзіць газета «[[Lyydilaine]]» («Людзікі»). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Інкубатар|krl|карэльскай||}} * [http://sanakniigu.onego.ru/index.php?lan=rus Sanakirju-Словарь-Sanakirja] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201105231902/http://sanakniigu.onego.ru/index.php?lan=rus |date=5 лістапада 2020 }}{{ref-ru}}, {{ref-fi}} — карэльска-руска-фінскі слоўнік * [http://fulr.karelia.ru/cgi-bin/flib/view.cgi?id=38 Портал «Финно-угорские библиотеки России». Электронная коллекция изданий на карельском языке]{{ref-ru}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} [[Катэгорыя:Карэльская мова]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Фінляндыі]] qmtkrhrbw5vfx2ldz4b5fspxn9bckfs 0 240414 5150329 4902408 2026-06-03T21:53:41Z JerzyKundrat 174 5150329 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Непароты |вобласць = Віцебская |раён = Шумілінскі |сельсавет = Дабейскі }} '''Непаро́ты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nieparoty}}, {{lang-ru|Непороты}}) — [[вёска]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дабейскі сельсавет|Дабейскага сельсавета]]. Да [[2004]] года ўваходзіла ў склад [[Светласельскі сельсавет|Светласельскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области |access-date=8 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=5 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. Каля вёскі знаходзяцца азёры: [[Лескавічы (возера)|Лескавічы]], [[Балевіца]], [[Разван]], [[Віцір]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дабейскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дабейскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна]] s30xwqdakr8k3jis3gtljfzfso0y3b9 0 244747 5150426 5125411 2026-06-04T07:51:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150426 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Еўдакімавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 17 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 28|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Шклоўскі |сельсавет = Фашчаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041817 }} '''Еўдакі́мавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jeŭdakimavičy}}, {{lang-ru|Евдокимовичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d912m0047202&q_id=5602876|title=Решение Шкловского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 года № 15-12 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Шкловского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Фашчаўскі сельсавет|Фашчаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Размешчана на рацэ [[Арціслаўка]], за 30 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад [[Шклоў|Шклова]], 15 кіламетраў ад [[Магілёў|Магілёва]], на аўтадарозе [[Віцебск]]-[[Гомель]]. == Гісторыя == У 1654 годзе згадваецца як маёнтак Аўдакімавічы ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>Vilniaus universiteto biblioteka. Rankraščių skyrius. ― F57-Vilniaus kapitula. XVII-XIX a. F57-B53-42: Acta Visitationis Ecclesiarum Dioec. Vilnensis. ― Vilnius, 1653–1654. ― 474 lap.</ref>. [[Файл:Zachody Škloŭ District 01.jpg|міні|198x198пкс|Помнік землякам]] Да 2013 года Еўдакімавічы ўваходзілі ў склад [[Заходскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Заходскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>, з 2012 года з’яўляліся яго цэнтрам<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912m0053231&p1=1&p5=0 Решение Шкловского районного Совета депутатов от 27 сентября 2012 г. № 19-10 О переносе административного центра]</ref>. == Інфраструктура == * Лясніцтва * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Славутасць == * Храм Св. Мікалая Цудатворца * Помнік землякам == Вядомыя асобы == * [[Марына Аляксандраўна Лянчэўская]] (нар. 1971) — беларускі юрыст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Фашчаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Фашчаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёна]] m3ni7seti50e5uex9fd6uz44djid74j 0 249117 5150230 5104141 2026-06-03T15:57:19Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5150230 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікія Вайшнарышкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 17|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 52|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Граўжышкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242995252 }} '''Вялі́кія Вайшна́рышкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikija Vajšnaryški}}, {{lang-ru|Великие Войшнаришки}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Граўжышкоўскі сельсавет|Граўжышкоўскага сельсавета]]. == Назва == На расійскай карце Шуберта (другая палова ХІХ ст.) - "''Вошнаришки''". На пазнейшых картах - Вайшнарышкі. У суседніх [[Гальшаны|Гальшанах]] фіксаваліся прозвішчы і Вашнаровіч, і Вайшнаровіч (''Wasznarowicz, Wojsznarowicz''<ref><nowiki>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BF-P9SP-Q?i=92&cat=2325442&lang=ru</nowiki> <nowiki>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BF-53Q5-2?i=641&cat=2325442&lang=ru</nowiki></ref>). Ёсць прозвішчы ''Vaišnoras, Vaišnora''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=fa00c8cb51a11af07b2887f7be096396</ref>, ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імя ''Vaiš-noras''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 155.</ref>. З іншага боку ад Ашмянаў (пад Астраўцом) былі яшчэ адны [[Вайшнарышкі]] (цяпер не існуюць, былі каля [[Мікшаны|Мікшанаў]]), назва якіх на на карце Шуберта была перакручаная яшчэ больш - "''Ошнаришки''". У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод ашмянскага баярства - "''Вокшнар Адам''", у іншым месцы "''Адамъ Вокшнаровичъ''" выпраўляецца на "''Войшнарович''"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 57-58, 61.</ref>. == Гісторыя == Даследчык літоўскіх баярскіх родаў, пародненых з польскай шляхтай у [[Гарадзельская унія|Гародлі ў 1413 г.]], [[Уладзіслаў Сямковіч|Ул. Сэмковіч]] звязваў ашмянскія Вайшнарышкі з родам літоўскага баярына [[Войшнар Веркалавіч|Войшнара Веркалавіча]]<ref>W. Semkowicz. О litewskich rodach bojarskich zbratanych z szlachtą polską w Horodle 1413 r. // Lithuano-Slavica Posnaniensia. Studia historica. T. 3. С. 113.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Граўжышкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] 1kbq0v5dzvfkn2gl3xktds7nunjeorv 0 261090 5150281 4515770 2026-06-03T19:42:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150281 wikitext text/x-wiki {{славутасць}} '''Дом Пяркунаса''' — адна з найбольш арыгінальных і старажытных [[готыка|гатычных]] свецкіх пабудоў, размешчаная ў [[Стары горад, Каўнас|Старым горадзе]] [[Каўнас]]а, [[Літва]]. Дом Пяркунаса быў уключаны ў Рэгістр нерухомай культурнай спадчыны Літвы ў [[1996]] годзе.<ref>[http://kvr.kpd.lt/heritage/Pages/KVRDetail.aspx?lang=lt&MC=816] The Registry of Immovable Cultural Heritage Sites: Unique object code: 816. Retrieved on 2 August 2011.</ref> == Гісторыя == Першапачаткова быў пабудаваны [[Ганза|ганзейскімі]] купцамі; быў іх канторай з [[1440]] па [[1532]],<ref>http://datos.kvb.lt/en/index.php?option=com_laikotarpiai&task=view&id=18&Itemid=64 Kaunas: Dates and Facts. Overview of Kaunas History. Retrieved on 23 January 2011</ref> быў прададзены ў [[XVI]] стагоддзі [[езуіты|езуітам]], якія адкрылі там капэлу ў [[1643]]. Езуіты таксама завяршылі [[касцёл Святога Францыска Ксаверыя, Каўнас|касцёл Св. Францыска Ксаверыя]] на плошчы каля [[Ратуша, Каўнас|ратушы]] ў [[1722]] годзе. Разбураны дом быў перабудаваны ў [[XIX]] стагоддзі і выкарыстоўваўся ў якасці школы і тэатра, які наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]]. У канцы XIX стагоддзя быў пераназваны ў «Дом Пяркунаса» пасля таго, як фігура, знойдзена на адной са сцен, была інтэрпрэтавана рамантычна настроенымі гісторыкамі таго часу як [[ідал]] балтыйскага язычніцкага бога грома і неба [[Пяркунас|Пяркунаса]]. Сёння дом Пяркунаса зноў належыць езуітам, у ім размяшчаецца [[Музей Адама Міцкевіча (Каўнас)|музей Адама Міцкевіча]]. == Цікавыя факты == У гэтым доме нарадзіўся літоўскі гісторык, тэолаг і перакладчык [[Альберт Віюк-Каяловіч]] . {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{lt icon}} [http://www.perkunonamas.lt/ History of Perkūnas' House] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930073723/http://www.perkunonamas.lt/ |date=30 верасня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:збудаванні Літвы ў гатычным стылі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Каўнаса]] [[Катэгорыя:Славутасці Каўнаса]] 7e8hvd3t867oy5i793sn4y8qhmyyq61 0 261207 5150361 5131990 2026-06-04T04:30:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150361 wikitext text/x-wiki [[Файл:Thap okavango delta.JPG|200px|thumb|справа|[[Слон|Сланы]] ў дэльце [[Акаванга]]]] '''Дэльта Акаванга''' (або Балота Акаванга) у [[Батсвана|Батсване]] — найвялікшая ў свеце ўнутраная рачная дэльта, гэта значыць дэльта, якая не мае сцёку ў акіян ці мора. {{Цытата|«Загадка, і куды дзяецца ўся гэтая вада; містыка нейкая», [[Аўрэл Шульц]], [[1897]]}} Раней тэрыторыя дэльты была часткай возера [[возера Макгадзікгадзі|Макгадзікгадзі]], што высахла каля 10 тыс. гадоў таму. Зараз рака [[Акаванга]], што сцякае з плато [[Ангола|Анголы]], не мае сцёку ў мора. Замест гэтага, яна ўліваецца ў пяскі пустыні [[Калахары]], абвадняючы 15000 км² пустыні. Штогод каля 11 км³ вады дасягае дэльты. Частка гэтай вады падчас вільготнага сезона сягае далёка на поўдзень, ствараючы возера [[Нгамі]]. [[Файл:The Okavango Delta from 1,200 ft.jpg|200px|thumb|справа|Выгляд дэльты з вышыні 1200 [[фут]]аў]] Вада ракі незвычайна чыстая, перш за ўсё з-за адсутнасці сельскагаспадарчай і прамысловай дзейнасці ўздоўж ракі Акаванга. У дэльце вада праходзіць скрозь фільтр шматлікіх [[востраў|астравоў]] і выпарваецца, пакідаючы пасля сябе шмат солі. Гэтыя адклады солі часта бываюць настолькі магутнымі, што расліннасць знікае ў цэнтральных частках астравоў, дзе ў вялікай колькасці адкладаюцца крышталі солі. [[Файл:Flying-Lechwe-Okavango.jpg|200px|thumb|справа|Антылопа скочыць па-над пратокай]] Рака Акаванга разліваецца штогод на працягу вільготнага сезона, які пачынаецца ў сярэдзіне лета на поўначы і на 6 месяцаў пазней на поўдні. Вада дэльты адносна хутка выпарваецца з-за высокіх тэмператур і сухога паветра, што прыводзіць да цыклічнай змены памеру дэльты. Астравы часта цалкам знікаюць на працягу паводак, а затым зноў асушваюцца на працягу сухога сезона. {{Зноскі}} == Літаратура == * Bock, J. (2002). Learning, Life History, and Productivity: Children's lives in the Okavango Delta of Botswana. ''Human Nature 13(2)'' 161—198. [http://anthro.fullerton.edu/jbock/Bock%20HN%202002.pdf Full text] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070325113604/http://anthro.fullerton.edu/jbock/Bock%20HN%202002.pdf |date=25 сакавіка 2007 }} * Allison, P. (2007). Whatever You Do, Don't Run: True Tales Of A Botswana Safari Guide == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.conservation.org/xp/CIWEB/regions/africa/safrica.xml Conservation International] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070408083625/http://www.conservation.org/xp/CIWEB/regions/africa/safrica.xml |date=8 красавіка 2007 }} * [http://www.greatestplaces.org/notes/okavango.htm Description of Okavango Delta, by Cecil Keen] * [http://www.earth-touch.com/search.php?query=Okavango%20Delta&type=1&time=0&detail=0 Earth-Touch.com Okavango Delta HD Videos] * [http://flowhoorc.blogspot.com/ Flow : information for Okavango Delta planning is the weblog of the Library of the Harry Oppenheimer Okavango Research Centre.] * [http://www.ngamitimes.com/ The Ngami Times is Ngamiland's weekly newspaper.Flow charts and rain data are also available.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100410145852/http://www.ngamitimes.com/ |date=10 красавіка 2010 }} * [http://www.botswana-tourism.gov.bw/attractions/moremi.html Official Botswana Government site on Moremi Game Reserve, inside the Okavango Delta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061006083431/http://www.botswana-tourism.gov.bw/attractions/moremi.html |date=6 кастрычніка 2006 }} * [http://anthro.fullerton.edu/jbock/Okavango/ Okavango Delta Peoples of Botswana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080423224129/http://anthro.fullerton.edu/jbock/Okavango/ |date=23 красавіка 2008 }} * [http://www.ianandwendy.com/OtherTrips/BotswanaNamibia/Botswana/Delta/slideshow.htm Picture gallery of the Okavango Delta] * [http://www.jerome-guillaumot.com/gallery/2351150 Safari in the Delta : general information] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070602013353/http://www.jerome-guillaumot.com/gallery/2351150 |date=2 чэрвеня 2007 }} {{coord|19|00|S|23|00|E|display=title}} [[Катэгорыя:Геаграфія Батсваны]] [[Катэгорыя:Дэльты рэк]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Батсване]] n3ulb3it4xu1jc6l4ikfiy9eihgvsh9 0 269162 5150247 4421190 2026-06-03T17:45:17Z Ілля Касакоў 21245 5150247 wikitext text/x-wiki '''Гжымалоўскія''' — браты Валерыян, Клеменс і Юльян, паэты першай пал. [[19 ст.]] Бацьку звалі Ёсіф, дзеда Андрэй, браты жылі ў Пільнамыслі каля [[Асвея|Асвеі]]. Нехта з іх, верагодна Клеменс, меў таксама маёнтак Атрошкі ля Антузова ў [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|новааляксандраўскім павеце]]. Валерыян нарадзіўся ў 1815 г., дэпутат судоў [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|дзісенскага павету]], меў сыноў Яна і Адама, старэйшы. Клеменс быў, верагодна, халастым. Юльян яшчэ да 1843 г. ажаніўся з Тэкляй Дамейкай, з якой меў трох сыноў: Уладзіслава, Ёсіфа, Баляслава, жыў у Ковенскай губерні. Супрацоўнічалі ў альманахах «[[Niezabudka]]» («Незабудка»), «[[Rubon (1842)|Rubon]]» («Рубон»). У [[1837]] y [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] выйшаў [[зборнік]] «Вершы трох братоў Гжымалоўскіх, беларусінаў, y трох тамах», дзе шырока адлюстравана [[беларусы|беларуская]] рэчаіснасць (вершы «Роздум над Дзвіной», «Пасля рэдуты ў Асвеі», «Роздум селяніна на ніве» і інш.). Юльян там надрукаваў свае пераклады на [[польская мова|польскую мову]] 11 «Песень беларускага народа». Клеменс напісаў таксама [[камедыя|камедыю]] «Слова гонару» (1843), драму «Перамога дня над ноччу» ([[Вільня]], 1845), дэбютаваў у альманаху «Лінксмінэ» [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Юцэвіча]] ў 1841 годзе. Браты перакладалі з нямецкай, французскай, англійскай літаратуры [[Шэкспір]]а, [[Ф. Шылер|Шылера]], [[Гётэ]], [[Гюго]], наследавалі [[Сафо]], [[Гарацый|Гарацыя]]. Польскі пісьменнік [[Аляксандр Гроза]] ў лісце да польскага пісьменніка і публіцыста [[Міхал Грабоўскі|Міхала Грабоўскага]] пісаў<ref>[https://novychas.by/kultura/znajshlisia_miemuary_pra_aryst Знайшліся мемуары пра арыстакратаў, якія захапляліся беларускаю моваю]</ref>: {{цытата|Браты [[Грымалоўскія]] хочуць свой [[беларуская мова|беларускі дыялект]] вывесці з усеагульнага забыцця; яны збіраюць народныя песні, прыглядаюцца да яго прыгажосці ды своеасаблівасці. Заахвочваю – як магу – гэтых найлепшага жадання маладых людзей. Я не так даўно пісаў да аднаго з іх, выказваючы яму, якая яго чакае слава, калі пакладзе кутні камень новай, славянскага роду літаратуры. Дзіўная рэч, але над гэтым дыялектам ніхто не хацеў задумацца. Размаўляе на ім колькі губерняў, і ён сапраўдная мяжа паміж польскаю ды расейскаю мовамі.}} [[Станіслаў Манюшка]] напісаў музыку да верша «Далёкай». {{зноскі}} == Творы == * Poezye trzech braci, Waleryana, Klemensa, Juliana Grzymałowskich Białorusinów [https://polona.pl/preview/0fcf22cb-b0ea-45af-a062-b08cc0b8007a tom 1], [https://polona.pl/preview/754241c6-8ef6-4a31-ae0d-b0e7fbf1db72 tom 2], [https://polona.pl/preview/6f5d7b0b-43f0-485b-a855-c48ec00dcf25 tom 3] * [https://staremelodie.pl/piosenka/6256/Do_oddalonej Do oddalonej] == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.: А — Аршын / Рэд кал.: Г. П. Пашкоў і інш. -Мінск: БелЭн, 1996, т. 5, стар. 212 * ''Dorota Samborska-Kukuć''. Poezje braci Grzymałowskich — casus długiego trwania konwencji sentymentalnej w wieku XIX. // Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica. 2010/13 * Rączka Teresa. (2013). Polsko-inflancka literatura romantyczna. Praca doktorska. Katowice : Uniwersytet Śląski [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Браты і сёстры]] [[Катэгорыя:Постаці Віцебскай губерні]] 02xow8nvzdf2btbda31hfkjydhzs3e9 0 278154 5150319 5020147 2026-06-03T21:00:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150319 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Доры |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Дорскі }} '''До́ры'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dory}}) — [[аграгарадок]] у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Дорскі сельсавет|Дорскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 20 км на ўсход ад [[Валожын]]а<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref>, за 60 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel6" />, за 23 км ад чыгуначнай станцыі [[Аляхновічы (станцыя)|Аляхновічы]]<ref name="bel6" />, за 3 км на поўнач ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|М|7}} ({{Таблічка-eu|28}})<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=17|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}}</ref>. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты. На поўначы цячэ рака [[Дараўлянка]] (правы прыток р. Яршоўка). Планіровачна складаецца з працяглай плаўна выгнутай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, забудавана двухбакова, шчыльна, драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. Паўднёва-ўсходняя частка забудовы размежавана З прамалінейнымі вуліцамі, перпендыкулярнымі да галоўнай. Тут сфарміраваны грамадскі цэнтр з паркам. Вытворчы сектар — на паўночна-заходняй, паўднёвай і паўднёва-ўсходняй ускраінах. == Гісторыя == У вёсцы, на правым беразе ракі, ва ўрочышчы Царкавішча размешчана гарадзішча, якое сведчыць аб засяленні гэтых мясцін у далёкай старажытнасці. Паводле пісьмовых крыніц вядома з XV ст. ў складзе ВКЛ. Да 1473 г. паселішча, у якім існаваў парафіяльны касцёл. У 1511 г. маёнтак з парафіяльным касцёлам, у якім Я. Міцкавіч з жонкай заснавалі аптацыю (капліцу) і далі ёй фундуш. Каля 1522 г. маёнтак ва ўласнасці С. Вештартовіча, да 1527 г. Я. Касцевіча, потым М. Угроўскай, з сярэдзіны 1540-х гг. А. Радзівілаўны і яе мужа Е. Сіняўскага. У 1559 г. каталіцкая парафія і касцёл валодалі тут 18 дымамі падданых сялян. У 1567 г. сяло ў [[Мінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мінскім павеце]], шляхецкая ўласнасць. Побач з маёнткам Доры ва ўладанні Сіняўскага знаходзіліся 2 дробныя маёнткі, уладальнікі якіх М. Міткавіч і Я. Кураша выстаўлялі ў войска па адным конніку. У 1688 годзе пабудавана Пакроўская драўляная царква. З 1793 года ў Расійскай імперыі. У 1800 годзе згадваюцца царква, гасподскі драўляны дом, вадзяны млын; уласнасць сапраўднага стацкага саветніка І. Рожэрсана. У 1858 г. сяло і маёнтак, 100 жыхароў мужчынскага полу, цэнтр сельскага таварыства Мінскага павета, уласнасць графа В. Тышкевіча. У 1863 г. адкрыта школа (народнае вучылішча), у якой у 1888 г. навучаліся 44 хлопчыкі і 1 дзяўчынка. Паводле перапісу 1897 г. ў сяле меліся царква, школа, хлебазапасны магазін, вадзяны і ветраны млыны, кузня, карчма. Многія сяльчане былі беззямельнымі і малазямельнымі. 24 красавіка 1906 года яны накіравалі прашэнне ў Дзяржаўную думу аб надзяленні зямлёй, але станоўчага рашэння не атрымалі. З 1921 года пад уладай Польшчы. У гэты час у вёсцы 72 двары, 417 жыхароў, у фальварку 53 жыхары. Доры належалі да Пяршайскай воласці [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] Навагрудскага ваяводства. З лістапада 1939 года ў [[БССР]]. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета ў Валожынскім раёне Баранавіцкай вобласці. У 1940 годзе арганізаваны калгас імя «18-й партканферэнцыі». З 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. У час [[Карная аперацыя «Герман»|карнай аперацыі «Герман»]] гітлераўцы спалілі 49 дамоў, акупанты 23 ліпеня 1943 года загналі ў царкву і ў жылую хату 146 жыхароў, у т.л. 36 дзяцей, і спалілі іх жывымі, толькі 3 дорцы уратаваліся.<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/belarus/news/70-goddze-ivyanetskaga-paustannya-i-aperatsii-german/-o-soggennih-vo-vremya-vov-gitelyah-derevni-dori-vspomnyat-28-iyulya-v-vologinskom-rayone-2013-07-26 |title=Архіўная копія |access-date=7 ліпеня 2018 |archive-date=18 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518012326/http://kraj.by/belarus/news/70-goddze-ivyanetskaga-paustannya-i-aperatsii-german/-o-soggennih-vo-vremya-vov-gitelyah-derevni-dori-vspomnyat-28-iyulya-v-vologinskom-rayone-2013-07-26 |url-status=dead }}</ref> На франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] загінуў 21 вясковец. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці. 10 лютага 1950 года в. Доры перайшла з калгаса «Новае жыццё» ў калгас «Чырвоны Сцяг» з цэнтрам у в. [[Зарэчча (Пяршайскі сельсавет)|Зарэчча]], у 1953 годзе вёска стала цэнтрам калгаса. З 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці, з 25 снежня 1962 года ў Маладзечанскім, з 6 студзеня 1965 года ў Валожынскім раёнах. Калгас «Чырвоны Сцяг» спецыялізаваўся на мясамалочнай жывёлагадоўлі, насенняводстве шматгадовых траў і збожжавых. У вёсцы размяшчаліся вытв. ўчастак, ферма буйной рагатай жывёлы, машынны двор, піларама, устаноўка па прыгатаванні корму для жывёлы, дзейнічала сярэдняя школа (16 настаўнікаў), дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка з фондам 11,5 тыс. кніг, амбулаторыя, аддзяленне сувязі, АТС, аддзяленне ашчаднага банка, З магазіны, сталовая, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання насельніцтва, 2 спартыўныя пляцоўкі. У 1986 годзе праект планіроўкі і забудовы Дораў распрацоўваў архітэктар [[Руслан Ігаравіч Белагорцаў|Р. І. Белагорцаў]] з калектывам<ref name="БРІАІС">[https://ais.by/users/belogorcev Руслан Игоревич Белогорцев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першы аграгарадок у раёне. СВК «Дорскі» уключаў жывёлагадоўчы комплекс, З фермы, майстэрні (з 2003). == Насельніцтва == * 1800 год — 182 жыхары, 29 двароў. * 1861 год — 181 жыхар, 29 двароў. * 1897 год — 428 жыхароў, 72 двары; у маёнтку 61 жыхар. * 1940 год — 602 жыхары, 108 двароў. * 1959 год — 515 жыхароў. * 1971 год — 432 жыхары, 124 двары. * 1994 год — 577 жыхароў, 216 двароў. * 1997 год — 567 жыхароў, 223 двары<ref name="bel6" />. * 2008 год — 508 жыхароў, 211 гаспадарак. == Інфраструктура == [[Файл:Доры,_Воложинский_район,_Минская_область,_Беларусь_19.jpg|thumb|У цэнтры аграгарадка.]] У вёсцы размешчаны (2009) сядзіба СВК «Дорскі», дзіцячы сад-яслі, сярэдняя і мастацтваў школы, Дом культуры і вольнага часу, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, прыёмны пункт бытавога абслугоўвання насельніцтва, пажарная часць, спортпляцоўка, сталовая, 2 магазіны, кафэ. == Помнікі гісторыі і культуры == [[Файл:Доры,_Воложинский_район,_Минская_область,_Беларусь_09.jpg|thumb|Мемарыял ахвярам нацызму]] [[Файл:Доры. Царква.jpg|міні|Царква]] Мемарыял ахвярам нацызму<ref name="bel6" />. У цэнтры вёскі, каля будынка школы пахаваны 257 мірных жыхароў, загубленых фашыстамі, у іх ліку і тыя, якія былі спалены гітлераўцамі ў ліпені 1943 года. На месцы гібелі жыхароў вёскі ўстаноўлены помнік «Смуткуючыя маці», у 1992 годзе на сродкі калгаса «Чырвоны сцяг» адкрыты мемарыяльны комплекс «Загінуўшых чакаюць вечна» (скульптар М. Кандрацьеў, архітэктары В. Ладыгіна і С. Федчанка). На могілках у брацкай магіле пахаваны 4 воіны 183-га запаснога палка і 18-га асобнага санітарнага батальёна, якія загінулі пры вызваленні раёна. [[Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Доры)|Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы]], мураваны праваслаўны храм, узведзена ў 1995-97 гады. === Страчаная спадчына === Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (1773)<ref name="exarch">[http://exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2120.html Историческое описание церкви во имя Покрова Пресвятой Богородицы, построенной в деревне Доры (нынешний Воложинский район, Минская обл.) в 1773 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210622101009/http://exarchate.by/resource/Dir0301/Dir0302/Page2120.html |date=22 чэрвеня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 185. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=12|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=17|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дорскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Доры| ]] s8dr6a2qgmmm75hzp059b5zut6qppr0 0 279900 5150501 2137447 2026-06-04T10:24:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150501 wikitext text/x-wiki [[Файл:Puszcza Białowieska - ochrona lasów.jpg|міні|Ахова і выкарыстанне лесу ў польскай і беларускай частках Белавежскай пушчы]] '''Еўрарэгіён «Белавежская пушча»''' — [[еўрарэгіён]] на мяжы [[Польшча | Польшчы]] і [[Беларусь | Беларусі]], які быў створаны ў [[2002]] годзе ў мэтах садзейнічання трансгранічнаму супрацоўніцтву ў гэтым рэгіёне. Мэтай супрацоўніцтва ў рамках еўрарэгіёна ў Белавежскай пушчы з'яўляецца правядзенне сумесных мерапрыемстваў, у прыватнасці: * ахова навакольнага асяроддзя і рацыянальнае выкарыстанне прыродных рэсурсаў * збліжэнне народаў абедзвюх краін * захаванне ўнікальнага ў [[Еўропа | Еўрапейскім маштабе]] прыроднага комплексу [[Белавежская пушча]], які ў значнай ступені ўплывае на клімат кантынента * павышэнне ўзроўню жыцця жыхароў еўрарэгіёна праз прыцягненне [[інвестыцыя|інвестыцый]] і рэалізацыі трансгранічных эканамічных праграм * супрацоўніцтва і абмен у сацыяльных групах, навуковых, прафесійных, культурных, спартыўных і моладзевых колах * стварэнне моста паміж краінамі ў мэтах садзейнічання эканамічнаму супрацоўніцтву * развіццё ў прыгранічных раёнах, у тым ліку пашырэнне трансгранічнай інфраструктуры * супрацоўніцтва ў галіне папярэджання і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў і надзвычайных сітуацый * стварэнне сучаснай, маналітнай сістэмы ўтылізацыі бытавых і прамысловых адходаў == Спасылкі == * [http://www.wrotapodlasia.pl/be/region/euroregiony/ Еўрарэгіён Белавежская Пушча | Wrota Podlasia]{{Недаступная спасылка}} {{Еўрарэгіёны Беларусі}} [[Катэгорыя:Еўрарэгіёны|Белавежская пушча]] knrynlqu1uzhmm1ys7xuhixukv0v0lb 0 283200 5150347 5131860 2026-06-04T01:15:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150347 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дукаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023390 }} '''Ду́каўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dukaŭka}}, {{lang-ru|Дуковка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. Месціцца за 10 км на ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 66 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Балачанка]]. == Назва == Фіксаваліся лідскія прозвішчы Дук, Дука<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZWVW-3?i=726&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-FS49-7?cat=741862&i=313</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XVIII стагоддзі ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], дзяржаўная ўласнасць<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 100—101.</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Пагарэльская воласць|Пагарэльскай воласці]] Ігуменскага павета. Паводле перапісу 1897 года ў Дукаўцы бытаваў бандарны промысел. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Перамога сацыялізму», была кузня і ваўначоска. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У лістападзе 1943 года было спалена 6 з 26 дамоў, забіта 18 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8834|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-07-01|archive-date=10 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910135911/http://db.narb.by/search/8834|url-status=dead}}</ref>. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага (да 1973 г. Балочанскага) сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 4 двары, 29 жыхароў * 1897 год — 15 двароў, 106 жыхароў * 1908 год — 14 двароў, 133 жыхары * 1917 год — 12 двароў, 80 жыхароў * 1960 год — 94 жыхары * 2002 год — 15 двароў, 23 жыхары * 2009 год — 12 жыхароў * 2019 год — 12 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дукаўка|137}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 51qjgj1kuor6x99vtaj0v7sl8ot3k0z 0 285701 5150461 5128594 2026-06-04T09:11:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150461 wikitext text/x-wiki [[Файл:Паход Булак-Балаховіча (1920).jpg|thumb|300пкс|Тэрыторыя Беларусі ў лістападзе 1920 года, цёмна-зялёным колерам пазначана тэрыторыя «Беларускай дзяржавы», якая кантралявалася арміяй Булак-Балаховіча]] '''Паход Булак-Балаховіча''' — ваенная акцыя [[Руская народная добраахвотніцкая армія|Рускай народнай добраахвотніцкай арміі]] (з рускіх і беларускіх вайсковых часцей) на чале з генералам [[С. Н. Булак-Балаховіч]]ам y лістападзе [[1920]] на [[Палессе|Палессі]]. Палітычны кіраўнік акцыі — старшыня [[Рускі палітычны камітэт у Польшчы|Рускага палітычнага камітэта ў Польшчы]] [[Б. В. Савінкаў]]. Акцыя была разлічана на падтрымку [[сялянства]], незадаволенага палітыкай «ваеннага камунізму». Меў на мэце стварэнне незалежнай [[Беларусь|Беларускай дзяржавы]] і саюзнай з ёй Расійскай дэмакратычнай рэспублікі. Падтрыманы начальнікам [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]] [[Ю. Пілсудскі]]м. == Перадумовы == У той час, калі вяліся перамовы пра перавод Балаховіча на польскі бок, Пілсудскі шукаў хаўруснікаў з боку Расіі. Пілсудскі знайшоў паплечніка ў асобе [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыса Савінкава]]. [[16 студзеня]] ён пагадзіўся на правядзенне плебісцыту на тэрыторыі [[Літва|Літвы]] і Беларусі. Савінкаў атрымаў ад Пілсудскага дазвол на стварэнне расійскага вайсковага фармавання на тэрыторыі Польшчы<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 141.</ref>. [[27 жніўня]] 1920 года паміж Савінкавым і Булак-Балаховічам была складзеная дамова, паводле якой Савінкаў абавязваўся правесці кандыдатуру генерала на пост галоўнакамандуючага расійскімі ўзброенымі сіламі на тэрыторыі Польшчы, а Булак-Балаховіч згаджаўся прызнаць палітычнае кіраўніцтва Савінкава і яго Расійскага палітычнага камітэта (РПК)<ref name="rovs">{{cite web | url = http://rovs.atropos.spb.ru/index.php?view=person&mode=text&id=42| archive-url = https://web.archive.org/web/20160120151212/http://rovs.atropos.spb.ru/index.php?view=person&mode=text&id=42| archive-date = 20 студзеня 2016| title = Станислав Булак-Балахович| work = Русский обще-воинский союз| publisher =rovs.atropos.spb.ru| access-date = 20 студзеня 2016 | language = ru}}</ref>. Булак-Балаховіч назваў сваю групу Рускай народнай добраахвотніцкай арміяй, а над яго штабам у [[Пінск]]у лунаў [[Сцяг Расіі|расійскі сцяг]]<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 142.</ref>. Восенню 1920 з’явіўся [[Беларускі палітычны камітэт]]. Паводле гісторыка [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алега Латышонка]], камітэт быў патрэбны, каб стварыць палітычную шыльду для далейшага беларускага паходу<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144.</ref>. У пачатку кастрычніка Пілсудскі прымае рашэнне пра паход [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] на [[Вільнюс|Вільню]], у выніку якога пазней была створаная марыянеткавая дзяржава [[Сярэдняя Літва]]. На думку Алега Латышонка, паход Балаховіча павінен быў быць працягам паходу Жалігоўскага. [[12 кастрычніка]] 1920 года ў Рызе падпісаная папярэдняя польска-савецкая мірная дамова. Гэтая дамова абавязвала польскі бок выдаліць са сваёй тэрыторыі або раззброіць антысавецкія ўзброеныя фармаванні да 2 лістапада. Польскае камандаванне прапанавала Балаховічу далей весці барацьбу самастойна або пакінуць тэрыторыю Польшчы са зброяй у руках, у выніку чаго той вырашыў перайсці польска-савецкую мяжу<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144"/>. 12 кастрычніка Балаховіч падпісаў пагадненне з Беларускім палітычным камітэтам. БПК абавязваўся дапамагаць генералу ў арганізацыі беларускай арміі, а Балаховіч павінен быў перадаць уладу на занятай ім тэрыторыі<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 145.</ref>. == Баявыя дзеянні == Армія генерала Булак-Балаховіча ў пачатку лістапада 1920 года налічвала каля 20 тысяч чалавек. Яна складалася з 1, 2 і 3-й ПД, Пешай сялянскай брыгады, 1-й кавалерыйскай дывізіі (КД), палка данскіх казакоў, Тубыльскага кавалерыйскага палка (КП), асабістых сотняў братоў Балаховічаў, палка цяжкай артылерыі, чыгуначнага палка, самалётнай эскадрыллі, а таксама штабных і тылавых частак. На баявыя часткі прыпадала каля 15 тыс. У баях не бралі ўдзел некаторыя часткі, якія не паспелі прыбыць альбо былі інтэрнаваныя польскім бокам (полк цяжкай артылерыі). Полк данскіх казакоў ухіліўся ад баявых дзеянняў. У бой уступілі каля 11 тыс. жаўнераў<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 153—154.</ref>. План прадугледжваў заняцце лініі [[Оўруч]]—[[Мазыр]]—[[Жлобін]], а затым удар на поўнач, на [[Бабруйск]] і [[Барысаў]], і вызваленне Беларусі. Верагодна, план быў распрацаваны самім Пілсудскім<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 152.</ref>. План быў разлічаны на заняцце Менска польскімі войскамі, што і адбылося 15 кастрычніка. Аднак Балаховіч прамарудзіў з ударам, а польскія войскі вымушаныя былі пакінуць Менск [[17 кастрычніка]], выконваючы пагадненне аб замірэнні. Сканцэнтраваўшы свае сілы ў раёне [[Лунінец]]—[[Мікашэвічы]]—[[Тураў]], армія Булак-Балаховіча (20 тыс. чал.) {{дата|6|11|1920|1}} года пачала наступленне ўздоўж ракі [[Прыпяць]]. Разбіўшы часці [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], яна заняла [[Петрыкаў]], [[Калінкавічы]], [[Мазыр]], падышла да [[Рэчыца|Рэчыцы]]. У Мазыры Булак-Балаховіч абвясціў сябе «начальнікам Беларускай дзяржавы», галоўнакамандуючым усімі ўзброенымі сіламі Беларусі і пракламаваў незалежнасць Беларусі; выдаў загад пра фарміраванне [[беларускае войска|беларускага войска]], назначыў «[[урад Беларусі]]» на чале з [[П. П. Аляксюк|П. П. Алексюком]] і абвясціў «звергнутымі» ўрады [[БССР]] і [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[16 лістапада]] Чырвоная Армія пачала контрнаступленне і {{дата|20|11|1920|1}} года ўзяла Мазыр. Асноўныя сілы Булак-Балаховіча прабіліся на польскі бок фронту, большасць арміі была раззброена польскімі ўладамі; [[Інтэрніраванне|інтэрніраваныя]] ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] асобныя атрады ўдзельнічалі ў нападах на [[БССР]] да [[1922]] года. Ідэалагічным рупарам арміі [[С. Н. Булак-Балаховіч|С.&nbsp;Булак-Балаховіча]] падчас палескага паходу стала газета [[Беларускі палітычны камітэт|Беларускага палітычнага камітэта]] «[[Зьвястун]]». На яе старонках друкаваліся адозвы да жыхароў краю, у тым ліку да яўрэйскага насельніцтва з абяцаннем прыцягнуць да адказнасці ўсіх вінаватых у [[Пагром|пагромах]]<ref>[[Архіў новых актаў|Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN)]], TSK, t. 99, k. 8–9.</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=57}}. 16&nbsp;лістапада 1920 года ў занятым [[Мазыр]]ы БПК абвясціў генерала «начальнікам» беларускай дзяржавы. У сваю чаргу С.&nbsp;Булак-Балаховіч выступіў з заявай аб непрызнанні існуючых органаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і абвясціў аб стварэнні новага ўрада на чале з [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|В.&nbsp;Адамовічам-старэйшым]]. Галоўныя пастулаты гэтага ўтварэння зводзіліся да барацьбы за незалежнасць Беларусі, склікання ўстаноўчага сходу і стварэння дзяржавы ў цесным саюзе з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] пры апоры на краіны [[Антанта|Антанты]]<ref>[[Літоўскі цэнтральны дзяржаўны архіў|Lietuvos centrinis valstybės archyvas (LCVA)]], f. 22, ap. 1, b. 56, l. 41v.</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=57}}. == Рэакцыя ўрада БНР і нацыянальнага друку == Кіраўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі сустрэла навіны пра паход С.&nbsp;Булак-Балаховіча рэзка негатыўна. Беларускае прэс-бюро ў [[Каўнас|Коўн]]е выпусціла заяву, у якой адзначалася, што дзейнасць самазваных «прадстаўнікоў незалежнай Беларусі», якія запрашаюць ад імя народа «доблесныя расійскія войскі», не мае нічога агульнага з беларускім грамадствам<ref>„Przymierze” 1920, № 14, 14 listopada, s. 16.</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=58}}. Незалежная віленская прэса таксама падвергла кампанію знішчальнай крытыцы. Газета «[[Наша ніва (1920)|Наша Ніва]]» ў лістападзе 1920 года пісала, што выданні БПК робяць «мізэрнае ўражанне», напісаныя «падазрыцельнай з боку беларускасці мовай», а ўсхваленне генерала мае непрыстойную форму. Выданне фіксавала расчараванне беларускіх афіцэраў, якія адзначалі, што беларускасць арміі С.&nbsp;Булак-Балаховіча&nbsp;— гэта «толькі форма, пад якой хаваецца чыстая [[Маскоўшчына (значэнні)|маскоўшчына]]», а спробы БПК стрымаць вайскоўцаў ад рабункаў мірнага насельніцтва не даюць плёну, бо пасля іх «трава не расце»<ref>«Наша ніва» 1920, № 6, 29 лістапада, с. 1.</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=58}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]], [[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]] |загаловак=Інфармацыйна-выдавецкая дзейнасць Рады і ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918–1925 гадах |выданне=Przegląd Środkowo-Wschodni |тып=часопіс |год=2019 |нумар=4 |старонкі=37—75 |спасылка=https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2019.pp.37-75 |ref=Ляхоўскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}}{{Гісторыя Беларусі 2}}{{Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1920 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 1920 года]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі антысавецкі супраціў]] syarprc8ywqoh78bed9bc20cd33ez7s 0 310997 5150343 5140157 2026-06-04T00:19:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150343 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубраўка}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дубраўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 06|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Дубраўскі }} '''Ду́браўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubraŭka}}, {{lang-ru|Дубровка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014673&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 11 марта 2008 года № 64 "О преобразовании деревни Дубровка Дубровского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскага сельсавета]]. Месціцца за 10 км на поўдзень ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 65 км ад [[Мінск]]а, каля ракі [[Талька (рака)|Таль]]. == Назва == Паселішча, верагодна, заснавана ва ўрочышчы, дзе расло шмат [[дуб]]оў. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XVIII стагоддзі ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], паселішча адносілася да [[Маёнтак|маёнтка]] [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]] ўласнасці [[Барэцкія|Барэцкай]]<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-12-13|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1885 годзе [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. У 1897 годзе былі аднайменныя [[фальварак]] і вартоўня. Паводле перапісу 1917 года былі аднайменныя маёнтак і ўрочышча. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе паселішча мела статус [[пасёлак|пасёлка]]. У пачатку 1930-х праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]]ы «Краіна Саветаў» і «Спаборнік», працавалі 2 кузні. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У жніўні 1941 года пасёлак спалены, загінула 7 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/1338|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2023-12-14|archive-date=14 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231214000409/http://db.narb.by/search/1338|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны населены пункт адноўлены. У 1960 годзе былі вёскі Дубраўка 1 і Дубраўка 2 у [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сінчанскім сельсавеце]]. З 23 ліпеня 1984 года цэнтр сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 ліпеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 26 (1796).</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — фальварак, 29 жыхароў; вартоўня, 5 жыхароў * 1917 год — маёнтак, 42 жыхары; урочышча, 5 жыхароў * 1926 год — 20 гаспадарак, 99 жыхароў * 1960 год — Дубраўка 1, 131 жыхар; Дубраўка 2, 135 жыхароў * 2002 год — 268 двароў, 858 жыхароў * 2010 год — 275 гаспадарак, 824 жыхары * 2012 год — 274 гаспадаркі, 813 жыхароў * 2019 год — 730 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == === Эканоміка === * Ашчадная каса * Аддзяленне сувязі * Рамонтна-механічныя майстэрні * Крама === Адукацыя === * [[Дубраўская сярэдняя школа]] === Культура === * Бібліятэка * Дом культуры === Медыцына === * Амбулаторыя * Ветэрынарны ўчастак == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дуброўка|135—136}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Дубраўка (Дубраўскі сельсавет)| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] g2qn9b45g4l0dd0siiaf7ha6vb42v96 0 333360 5150366 5064493 2026-06-04T05:11:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150366 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Дэніс Бергкамп |поўнае імя = Дэніс Нікалас Марыя Бергкамп{{sfn|Hugman|p=57}} |выява = Dennis Bergkamp 2014.jpg |шырыня = 300px |апісанне выявы = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} |мянушка = ''Бергі'', ''Нелятучы галандзец'', ''Iceman'' |рост = 183 см |вага = 75 кг |пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = |пасада = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1981—1988|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |1986—1993|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]|185 (103) |1993—1995|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале|Інтэр]]|52 (11) |1995—2006|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|315 (87) |1986—2006|'''Усяго за кар’еру'''|'''552 (201)'''}} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1989|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} {{нп3|Моладзевая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды (да 21)|ru|Молодёжная сборная Нидерландов по футболу}}|2 (0) |1990—2000|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|79 (37)}} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2017|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]|{{comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Швецыя 1992|ru|Чемпионат Европы по футболу 1992}}}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Бельгія/Нідэрланды 2000]]}} }} '''Дэ́ніс Ні́калас Мары́я Бергка́мп''' ({{lang-nl|Dennis Nicolaas Maria Bergkamp}}, {{IPA|[ˈdɛnɪs ˈbɛrχkɑmp]}}; нарадзіўся [[10 мая]] [[1969]], [[Амстэрдам]]) — [[Нідэрланды|нідэрландскі]] [[футбол|футбаліст]], пазней футбольны трэнер. Спачатку гуляў на пазіцыі [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронцы]], але потым стаў гуляць асноўнага [[Нападнік (футбол)|нападніка]], потым перакваліфікоўваўся ў адцягненага форварда. Былы галандскі футбаліст Ян Мюлдэр сказаў, што Дэніс «самы тэхнічны галандзец» у гісторыі<ref>{{cite news|title=No more walking in a 'Burgcamp' Wonderland|url=http://www.ft.com/cms/s/2/017c244e-d6da-11da-b64c-0000779e2340.html#axzz1tS5U1MZp|newspaper=[[Financial Times]]|date=28 April 2006|access-date=29 April 2012|first=Simon|last=Kuper}}</ref>. Яго былы партнёр [[Цьеры Анры]] сказаў, што Бергкамп — «нападнік мары»<ref name="Indy">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/there-was-only-one-dennis-bergkamp-408838.html|title=There was only one Dennis Bergkamp|date=22 July 2006|access-date=13 December 2011|first=Nick|last=Coleman|newspaper=The Independent|location=London}}</ref>. Дэніс дэбютаваў за «Аякс» у 1986 годзе. У 1993 годзе ён перайшоў у «Інтэр». Там Бергкамп прабыў усяго 2 сезоны, а потым перайшоў у «Арсенал», у якім некалькі раз стаў чэмпіёнам Англіі і выйграваў кубак гэтай краіны. У нацыянальнай зборнай ён дэбютаваў у 1990 годзе і гуляў у ёй 10 гадоў. Ён застаецца трэцім па колькасці галоў за нацыянальную зборную. Прафесійную кар’еру завяршыў у 2006 годзе. Бергкамп быў улучаны ў спіс [[ФІФА 100|125 лепшых ігракоў]], створаны [[Пеле]]. Таксама ён лічыцца адным з лепшых ігракоў у гісторыі [[Англійская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Англіі]]. У 2007 годзе Бергкамп быў улучаны ў {{нп3|Зала славы англійскага футбола|Залу славы англійскага футбола|ru|Зал славы английского футбола}}, стаўшы такім чынам першым і пакуль што адзіным нідэрландскім футбалістам, які ганараваўся такога. == Раннія гады == Бергкамп нарадзіўся ў [[Амстэрдам]]е. Ён быў наймалодшым з 4 дзяцей<ref>{{cite news|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QhutVgHm4SoJ:www.geumid.nl/thuis/nieuws/item/browse/2/titel/op-een-mooie-zondagmorgen/terug/2234|title=Op een mooie zondagmorgen|date=22 August 2006|access-date=28 April 2012|work=Geuzenmiddenmeer|last=Maas|first=J.G.|lang=nl|archive-date=1 снежня 2012|archive-url=https://archive.today/20121201100438/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QhutVgHm4SoJ:www.geumid.nl/thuis/nieuws/item/browse/2/titel/op-een-mooie-zondagmorgen/terug/2234|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="Times">{{cite news|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/article92057.ece|title=The Big Interview: Dennis Bergkamp|date=14 November 2004|access-date=28 April 2012|newspaper=The Sunday Times|location=London|last=Lovejoy|first=Joe|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200730/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/article92057.ece|archive-date=3 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Рос у рабочым прыгарадзе Амстэрдама ў сям’і сярэдняга класа<ref name="Times"/>. Яго бацька быў электрыкам, а таксама гуляў у аматарскіх лігах<ref name="highbeam.com">{{cite news|title=Dennis is worth wait in gold; The FA Cup quarter-finals: Bergkamp has not played too often, but he's still producing masterpieces|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83592970.html|newspaper=Evening Standard|date=8 March 2002|access-date=28 April 2012|location=London}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бергкамп названы ў гонар {{нп3|Дэніс Лоу|Дэніса Лоу|ru|Лоу, Денис}}<ref name="highbeam.com"/>. Дадатковая літара «Н» з’явілася з-за падабенства вымаўлення імя Denis з жаночым імем Denise<ref>{{cite web|title=Dennis Bergkamp factfile|url=http://www.sportinglife.com/football/premiership/arsenal/news/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/02/12/19/SOCCER_Bergkamp_Factfile.html&TEAMHD=arsenal|work=Sporting Life|date=2002-12-19|access-date=2012-04-28}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бергкамп быў выхаваны як каталік і часта ў дзяцінстве хадзіў з сям’ёй у царкву<ref name="religion">{{cite news|title=Dennis is worth wait in gold; The FA Cup quarter-finals: Bergkamp has not played too often, but he's still producing masterpieces|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-60704116.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=2 January 1998|access-date=1 May 2012|first=Harry|last=Harris|archive-url=https://archive.today/20130125082441/http://www.highbeam.com/doc/1G1-60704116.html|archive-date=25 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 12 гадоў Дэніса заўважыў «Аякс» і ён стаў трэнавацца ў яго акадэміі<ref>{{cite web|url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_legends_dennis_bergkamp.html#b|title=Dennis Bergkamp|publisher=talkfootball.co.uk|lang=en|access-date=2013-06-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6HcOL70tO?url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_legends_dennis_bergkamp.html#b|archive-date=24 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, да гэтага, ён выступаў за каманду «Вілскрахт/СНЛ»<ref>{{cite web|url=http://www.geumid.nl/historie/|title=Introductie.|publisher=''geumid.nl''|lang=nl|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRQ4RCn?url=http://www.geumid.nl/historie/|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> і нават гуляў супраць сваёй будучай каманды<ref>{{cite web|url=http://www.coenverbraak.nl/bergkamp.html|title=DENNIS BERGKAMP “IK BESEF DAT IK MIJN TALENT GEKREGEN HEB”.|publisher=''coenverbraak.nl''|lang=nl|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRSTHUK?url=http://www.coenverbraak.nl/bergkamp.html|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Кар’ера футбаліста == === «Аякс» === [[Файл:Dennis Bergkamp 1989, Bestanddeelnr 934-4782.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп у «Аяксе».]] Бергкамп быў выхаваны ў моладзевай сістэме «[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякса]]» і пачаў свае выступы за клуб у 17 гадоў<ref name="Times"/>. Трэнер клуба [[Ёхан Кройф]] упершыню паставіў яго ў склад 14 снежня 1986 года ў матчы супраць {{нп3|ФК Рода|«Роды»|be-x-old|Рода Керкрадэ}}. Гульня скончылася з лікам 2:0 на карысць «Аякса»<ref>{{cite news|url=http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59196&typeofpage=84140|title=Ajax 2–0 Roda JC|access-date=28 April 2012|work=Voetbal International|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015123407/http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59196&typeofpage=84140|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Бергкамп забіў свой першы гол за клуб 22 лютага 1987 года ў матчы супраць {{нп3|ФК Харлем|«Харлема»|ru|Харлем (футбольный клуб)}}. «Аякс» выйграў 6:0<ref>{{cite news|url=http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59197&typeofpage=84140|title=Ajax 6–0 Haarlem|access-date=3 May 2012|work=Voetbal International|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015123343/http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59197&typeofpage=84140|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён згуляў 23 матчы ў сезоне 1986/1987. Таксама ў тым сезоне Бергкамп дэбютаваў на міжнароднай арэне ў матчы супраць «[[ФК Мальмё|Мальмё]]» ў Кубку ўладальнікаў Кубкаў<ref name="Times"/>. «Аякс» выйграў гэты турнір, перамогшы ў фінале {{нп3|ФК Лакаматыў Лейпцыг|«Лакаматыў»|ru|Локомотив (футбольный клуб, Лейпциг)}} з [[Лейпцыг]]а<ref>{{cite news|title=1986/87: Ajax revive their traditions|url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1986/intro.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=1 June 1987|access-date=14 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503063433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season%3D1986/intro.html|archive-date=3 мая 2010|url-status=dead}}</ref>. У наступных сезонах Бергкамп зацвердзіўся ў якасці іграка асноўнага складу. З 1989 па 1992 год «Аякс» выйграў 4 тытулы. Бергкамп забіў 29 галоў у 36 гульнях у сезоне 1990/1991. У 1992 годзе «Аякс» выйграў {{нп3|Кубак УЕФА 1991/1992|Кубак УЕФА|ru|Кубок УЕФА 1991/1992}}, перамогшы ў фінале «[[ФК Тарына|Тарына]]». Потым — {{нп3|Кубак Нідэрландаў па футболе|кубак краіны|ru|Кубак Нідэрляндаў па футболе}}, перамогшы ў фінале «[[ФК Херэнвен|Херэнвен]]»<ref>{{cite news|title=1991/92: Ajax complete clean sweep|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/history/season=1991/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|access-date=11 May 2012}}</ref><ref>{{cite web|title=Ajax – sc Heerenveen|url=http://www.sc-heerenveen.nl/voetbal/wedstrijd/ajax-sc-heerenveen/?match=15523|work=sc-heerenveen.nl|publisher=[[ФК Херэнвен|SC Heerenveen]]|access-date=2012-05-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWz9ITTe?url=http://www.sc-heerenveen.nl/voetbal/wedstrijd/ajax-sc-heerenveen/?match=15523|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Бергкамп быў найлепшым бамбардзірам у чэмпіянаце Нідэрландаў з 1991 па 1993 год, а таксама атрымліваў званне лепшага іграка года ў 1992 і 1993 гадах<ref>{{cite news|url=http://www.ajax.nl/Nieuws/Nieuwsarchief/Nieuws-artikel/Deze-week-17-jaar-geleden.htm|title=Deze week&nbsp;... 17 jaar geleden|work=Ajax.nl|date=11 February 2009|access-date=11 May 2012|lang=nl}}</ref>. За всю карьеру в «Аяксе» он забил 122 гола в 239 матчах. === «Інтэр» === Бергкамп быў запатрабаваны на трансферным рынку. Трэнер «Аякса» Кройф параіў яму не выступаць за «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]», адну з зацікаўленых у ім камандаў<ref>{{cite news|url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/CRUYFF/_JOHAN_/FUTBOL/HOLANDA/BERGKAMP/_DENNIS_/FUTBOLISTA/HOLANDA/FUTBOL_CLUB_BARCELONA_/CLUB_DE_FUTBOL/elpepidep/19930102elpepidep_2/Tes|title=Cruyff: "¿Qué va a hacer Bergkamp en el Real Madrid?"|date=2 January 1993|access-date=12 December 2011|newspaper=[[El País]]|last=Carbonell|first=Rafael|lang=es|location=Barcelona}}</ref>. Бергкамп хацеў гуляць у Італіі<ref name="FourFourTwo">{{cite web|url=http://fourfourtwo.com/interviews/one-on-one/371/article.aspx|title=Dennis Bergkamp – One-on-One – Interviews|access-date=2011-12-12|work=FourFourTwo|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWzARJay?url=http://fourfourtwo.com/interviews/one-on-one/371/article.aspx|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Ён лічыў Серыю А лепшай лігай свету і хацеў перайсці ў «[[ФК Ювентус|Ювентус]]» ці «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]». 16 лютага 1993 года апошнія пагадзіліся купіць Бергкампа за 7,1 мільёнаў фунтаў<ref name="Inter">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-joins-inter-for-71m-pounds-1473409.html|title=Football: Bergkamp joins Inter for 7.1m pounds|date=16 February 1993|access-date=12 December 2011|newspaper=The Independent|location=London|last=Haylett|first=Trever}}</ref>. Бергкамп дэбютаваў за «Інтэр» у матчы супраць {{нп3|ФК Рэджына|«Рэджыны»|ru|Реджина (футбольный клуб)}} 29 жніўня 1993 года<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/agosto/30/Jonk_Toto_fanno_ridere_Inter_co_0_93083010915.shtml|title=Jonk e Toto' fanno ridere l' Inter|date=30 August 1993|access-date=13 December 2011|publisher={{нп3|Corriere della Sera|Corriere della Sera|ru|Corriere della Sera}}|last=Giancarlo|first=Padovan|lang=it|location=Milan}}</ref>, а забіў свой першы гол за клуб у гульні супраць {{нп3|ФК Крэманезэ|«Крэманезэ»|en|U.S. Cremonese}} ў верасні 1993 года. Але яму было складана гуляць супраць італьянскіх абаронцаў, і ён забіў толькі 7 галоў у лізе. Гэта таксама было злучана з тым, што ў яго не было высакакласнага партнёра па атацы. Ён гуляў з {{нп3|Рубен Соса|Рубенам Сосай|ru|Соса, Рубен}} і {{нп3|Сальваторэ Скілачы|Сальваторэ Скілачы|ru|Скиллачи, Сальваторе}}<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-wright-faces-charge-fa-awaits-linesmans-decision-1506224.html|title=Football: Wright faces charge: FA awaits linesman's decision|date=23 November 1993|access-date=14 December 2011|newspaper=The Independent|last=Winter|first=Henry|location=London}}</ref>. У лютым 1994 года клуб звольніў трэнера [[Асвальда Баньёлі]]. Яго замяніў [[Джамп’ера Марыні]]<ref>{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19940209&id=Fd9OAAAAIBAJ&sjid=5hMEAAAAIBAJ&pg=3282,3220664|title=Inter sack coach Bagnoli|date=9 February 1994|access-date=14 December 2011|work={{нп3|New Straits Times|New Straits Times|ru|New Straits Times}}|location=Milan}}</ref>. «Інтэр» фінішаваў 13-м у серыі А, але выйграў [[Кубак УЕФА]], перамогшы ў фінале «[[ФК Рэд Бул Зальцбург|Зальцбург]]»<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1993/overview/index.html|title=1993/94: Inter reclaim UEFA Cup|work=UEFA.com|date=1994-06-01|access-date=2011-12-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWzC5P3c?url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1993/overview/index.html|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Бергкамп стаў найлепшым бамбардзірам гэтага спаборніцтва, а таксама аформіў хэт-трык у матчы супраць бухарэсцкага {{нп3|ФК Рапід Бухарэст|«Рапіда»|be-x-old|Рапід Бухарэст}}<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/settembre/17/Bergkamp_Baggio_magie_10_co_0_93091713338.shtml|title=Bergkamp Baggio, magie da 10|date=17 September 1993|access-date=14 December 2011|newspaper=Corriere della Sera|last=Gherarducci|first=Mario|lang=it|location=Milan}}</ref>. З пачаткам новага сезона кіраўніцтва «Інтэра» прызначыла новага трэнера, {{нп3|Атавіа Б'янкі|Атавіа Б'янкі|ru|Бьянки, Оттавио}}. Бергкамп правёў сезон млява, галоўным чынам з-за чэмпіянату свету 1994 года. Яму атрымалася забіць пяць галоў у 26 матчах. Таксама ў яго склаліся дрэнныя адносіны з заўзятарамі<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/unravelling-the-enigma-that-is-dennis-bergkamp-1587595.html|title=Unravelling the enigma that is Dennis Bergkamp|date=21 June 1995|access-date=14 December 2011|newspaper=The Independent|last=Winner|first=David|location=London}}</ref>. Некаторыя італьянскія газеты таксама адзначалі яго дрэнную гульню. «Інтэр» скончыў сезон на шостым месцы ў лізе. Клуб не здолеў адстаяць Кубак УЕФА, «Інтэр» выбыў у першым раўндзе. У лютым 1995 года клуб купіў італьянскі бізнесмен [[Масіма Мараці]], які нацэліўся на абнаўленне складу<ref>{{cite news|url=http://www.corrieredellosport.it/accaddeoggi/2011/02/18-156431/1995,+Moratti+compra+l%27Inter|title=1995, Moratti compra l'Inter|date=18 February 2011|access-date=14 December 2011|publisher=Corriere dello Sport|last=Marrese|first=Emilio|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327195921/http://www.corrieredellosport.it/accaddeoggi/2011/02/18-156431/1995%2C+Moratti+compra+l%27Inter|archive-date=27 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. З-за куплі {{нп3|Маўрыцыа Ганц|Маўрыцыа Ганца|ru|Ганц, Маурицио}} Бергкамп страціў месца ў складзе і захацеў пайсці<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/marzo/29/Ganz_primo_colpo_Moratti_co_0_95032914360.shtml|title=Ganz, il primo colpo di Moratti|date=29 March 1995|access-date=14 December 2011|newspaper=Corriere della Sera|agency=BBC|lang=it}}</ref>. === «Арсенал» === [[Файл:Dennis Bergkamp.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп у складзе «Арсенала».]] У чэрвені 1995 года «Арсенал» набыў Бергкампа за 7,5 мільёнаў фунтаў<ref name="arsenal">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/rioch-signs-bergkamp-to-signal-new-era-1587607.html|title=Rioch signs Bergkamp to signal new era|date=21 June 1995|access-date=9 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. Ён стаў першым іграком, падпісаным трэнерам {{нп3|Брус Рыях|Брусам Рыяхам|ru|Риох, Брюс}}<ref name="arsenal"/>. Ён дэбютаваў за новы клуб у матчы супраць «[[ФК Мідлсбра|Мідлсбра]]». Бергкамп доўга адаптаваўся ў Англіі і забіў свой першы гол толькі пасля 6 матчаў<ref>{{cite web|url = http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=633&season_id=125|title = Games played by Dennis Bergkamp in 1995/1996|publisher = Soccerbase|access-date = 2013-05-10|archive-url = https://www.webcitation.org/6GaP2Fols?url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=633|archive-date = 13 мая 2013|url-status = live}}</ref>. Гэта адбылося 23 верасня 1995 года ў матчы супраць «[[ФК Саўтгемптан|Саўтгемптана]]»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/dennis-finds-his-menace-1602734.html|title=Dennis finds his menace|date=24 September 1995|access-date=9 December 2011|work=The Independent|last=Houston|first=Bob|location=London}}</ref>. За свой першы сезон у Англіі ён згуляў 33 матчы, забіўшы 11 галоў, і дапамог «Арсеналу» выйсці ў Кубак УЕФА<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/74451.stm|title=Bergkamp honoured by PFA|date=6 April 1998|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. Прызначэнне [[Арсен Венгер|Арсена Венгера]] на пост трэнера «Арсенала» ў верасні 1996 года стала паваротным момантам у кар’еры Бергкампа<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/apr/25/arsenal|title=On a higher plane|date=25 April 2004|access-date=13 December 2011|newspaper=The Guardian|last=Lawrence|first=Amy|location=London}}</ref>. Венгер выкарыстоўваў Бергкампа ў якасці цэнтральнага нападніка<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/columnists/alansmith/2321419/The-brilliance-of-Bergkamp.html|title=The brilliance of Bergkamp|date=18 September 2007|access-date=24 May 2013|newspaper=The Telegraph|last=Smith|first=Alan|location=London}}</ref>. У тым сезоне Дэніс аддаў 13 галявых перадач. 24 лістапада Бергкамп забіў пераможны гол у браму «[[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэма]]»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-and-adams-break-spirited-spurs-1354105.html|title=Football: Bergkamp and Adams break spirited Spurs|date=25 November 1996|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Haylett|first=Trever|location=London}}</ref>. 11 студзеня ў матчы супраць «Сандэрленда» Бергкамп атрымаў сваю першую чырвоную картку ў кар’еры<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/grim-for-grizzly-adams-1282883.html|title=Grim for grizzly Adams|date=12 January 1997|access-date=10 December 2011|work=The Independent|last=Turnbull|first=Simon|location=London}}</ref>. «Арсенал» скончыў сезон на 3-м месцы<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-three-gunner-salute-for-baseball-ground-1261073.html|title=Football: Three Gunner salute for Baseball Ground|date=12 May 1997|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. У наступным сезоне Бергкамп дапамог «Арсеналу» выйграць чэмпіянат і кубак, нягледзячы на тое, што галоўным фаварытам быў «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/77544.stm|title=Title run-in: United steel or Arsenal grit?|date=30 April 1998|access-date=12 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-1013159-wengers-sandcastle-under-siege.do|title=Wenger's sandcastle under siege|date=5 November 2001|access-date=12 December 2011|work=Evening Standard|last=Stammers|first=Steve|location=London|archive-date=5 мая 2013|archive-url=https://archive.today/20130505152122/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-1013159-wengers-sandcastle-under-siege.do|url-status=dead}}</ref>. Ён стаў найлепшым бамбардзірам клуба з 22 галамі. У матчы супраць «[[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]» ў пачатку сезона ён аформіў свой першы хэт-трык за «Арсенал»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-wright-faces-more-fa-action-1247722.html|title=Football: Wright faces more FA action|date=28 August 1997|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. Трэці гол у тым матчы Бергкамп назваў самым прыгожым голам за «Арсенал»<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/ggg4-bergkamp-v-leicester-city-1997|title=GGG4: Bergkamp v Leicester City, 1997|date=2009-07-28|access-date=2011-12-11|work=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6GsdfNRGG?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/ggg4-bergkamp-v-leicester-city-1997|archive-date=25 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Трэнер «Лестэра» [[Марцін О’Ніл]] назваў гэты хэт-трык «лепшым хэт-трыкам, які ён бачыў»<ref>Palmer (2008), p. 73.</ref>. У чвэрцьфінале кубка Англіі супраць «[[ФК Вест Хэм Юнайтэд|Вест Хэм Юнайтэд]]» Бергкамп быў выдалены і прапусціў тры матчы з-за дыскваліфікацыі<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/66693.stm|title=Arsenal and Sheffield United through on penalties|date=18 March 1998|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. 29 красавіка 1998 года ён атрымаў траўму і выбыў да канца сезона. Па сканчэнню сезона ён быў прызнаны найлепшым футбалістам чэмпіянату паводле версіі {{нп3|Ігрок года паводле версіі футбалістаў ПФА|ПФА|ru|Игрок года по версии футболистов ПФА}} і {{нп3|Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў|АФЖ|ru|Футболист года по версии Ассоциации футбольных журналистов}}<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/bergkamp-sends-arsenal-into-europe-1345860.html|title=Bergkamp sends Arsenal into Europe|date=6 May 1996|access-date=9 December 2011|newspaper=The Independent|last=Chesshyre|first=Tom|location=London}}</ref>. У сезоне 1998/1999 «Арсенал» не змог абараніць чэмпіёнства, прайграўшы ў апошнім туры будучаму пераможцу першасці «Манчэстэр Юнайтэд». У кубку Англіі «Арсенал» таксама прайграў у паўфінале «чырвоным д’яблам»<ref name="FACup">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/1999/apr/15/match.sport3?INTCMP=SRCH|title=Schmeichel takes flight as Giggs strips Arsenal bare|date=15 April 1999|access-date=11 December 2011|newspaper=The Guardian|last=Thorpe|first=Martin|location=London}}</ref>. Бергкамп забіў 16 галоў. У кубку Англіі Беркгамп біў пенальці ў кампенсаваны час у паўфінале, але яго ўдар парыраваў [[Петэр Шмейхель]]. У другім экстра-тайме [[Раян Гігз]] забіў пераможны гол<ref name="FACup"/><ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story/_/id/891126/the-fa-cup%27s-greatest-goals?cc=5739|title=The FA Cup's Greatest Goals|date=11 March 2011|access-date=11 December 2011|publisher=ESPN Soccernet|last=Carter|first=Jon|archive-url=https://web.archive.org/web/20110318161502/http://soccernet.espn.go.com/columns/story/_/id/891126/the-fa-cup%27s-greatest-goals?cc=5739|archive-date=18 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/58/58639_giggs_goal_is_greatest_fa_cup_moment.html|title=Giggs' goal is greatest FA Cup moment|date=15 May 2003|access-date=11 December 2011|newspaper=Manchester Evening News|archive-url=https://archive.today/20130421010917/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/58/58639_giggs_goal_is_greatest_fa_cup_moment.html|archive-date=21 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Сезон 1999/2000 выклікаў расчараванне ў заўзятараў: клуб заняў 2-е месца ў чэмпіянаце і прайграў у фінале кубка УЕФА «[[ФК Галатасарай|Галатасараю]]» ў серыі пенальці<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/752751.stm|title=Penalty heartbreak for Arsenal|date=17 May 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. У міжсезоннасць з «Арсенала» пайшлі {{нп3|Марк Овермарс|Марк Овермарс|en|Marc Overmars}} і [[Эмануэль Пеці]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/936020.stm|title=Bergkamp future still uncertain|date=21 September 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У 2000 годзе Бергкамп падоўжыў кантракт з «Арсеналам»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/1090298.stm|title=Bergkamp and Parlour agree deals|date=28 December 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Нягледзячы на тое, што «Арсенал» купіў некалькіх кваліфікаваных ігракоў, у сезоне 2000/2001 клуб таксама заняў 2-е месца<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/1310320.stm|title=Arsenal outgun Leeds|date=5 May 2001|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля з’яўлення [[Цьеры Анры]] і {{нп3|Сільвен Вільтор|Сільвена Вільтора|en|Sylvain Wiltord}} Бергкамп перастаў пастаянна з’яўляцца ў асноўным складзе<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2001/may/13/match.sport?INTCMP=SRCH|title=Owen spikes the Gunners|date=13 May 2001|access-date=11 December 2011|work=The Guardian|last=Wilson|first=Paul|location=London}}</ref>. {{Quote box | width = 25% | align = right |Вы не можаце вінаваціць нікога і абаронцаў за гэты гол. Вы проста павінны прызнаць, што Бергкамп дзеяў хораша |{{нп3|Бобі Робсан|Бобі Робсан|ru|Робсон, Бобби}} пра гол Бергкампа ў браму «Ньюкасла»<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/columnists/alansmith/2321419/The-brilliance-of-Bergkamp.html|title=The brilliance of Bergkamp|date=18 September 2007|access-date=10 December 2011|work=The Daily Telegraph|last=Smith|first=Alan}}</ref> }} У сезоне 2001/2002 «Арсенал» зрабіў залаты дубль. У чэмпіянаце ён у перадапошнім туры перайграў «Манчэстэр Юнайтэд», а ў фінале Кубка Англіі выйграў у «Чэлсі»<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/3027377/Simply-champion-Arsenal.html|title=Simply champion, Arsenal|date=8 May 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Winter|first=Henry}}</ref>. Бергкамп згуляў 33 матчы і забіў 15 галоў. 27 студзеня 2002 года ў чацвёртым раўндзе кубка ён атрымаў чырвоную картку<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/1780997.stm|title=Sweet revenge for Arsenal|date=27 January 2002|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref> і быў дыскваліфікаваны на тры матчы (два ў лізе і адзін у кубку)<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2429966/Arsenal-hit-by-Bergkamp-ban.html|title=Arsenal hit by Bergkamp ban|date=4 February 2002|access-date=12 December 2011|work=Daily Telegraph|last=Wallace|first=Sam}}</ref>. Бергкамп апеляваў адносна гэтага рашэння, але беспаспяхова<ref>{{cite news|title=Bergkamp appeal turned down|url=http://www.the-fa.org/newscontent.asp?artid=2839|work=The Football Association|date=4 February 2002|access-date=17 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20020222011434/http://www.the-fa.org/newscontent.asp?artid=2839|archive-date=22 лютага 2002|url-status=dead}}</ref>. Ён выйшаў на поле толькі 3 сакавіка 2002 года ў матчы супраць «[[ФК Ньюкасл Юнайтэд|Ньюкасл Юнайтэд]]». У пачатку матча ён забіў прыгожы гол. Венгер назваў той гол неверагодным<ref name="Newcastle">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2431805/Newcastle-laid-bare-by-Bergkamp.html|title=Newcastle laid bare by Bergkamp|date=3 March 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Wallace|first=Sam}}</ref>, дадаўшы: «Гэта быў не толькі прыгожы, але і важны гол»<ref name="Newcastle"/>. Пад канец сезона ён утварыў звязку з {{нп3|Фрэдрык Юнгберг|Фрэдзі Юнгбергам|ru|Юнгберг, Фредрик}}<ref name="Tele">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/arsenal/3027104/Ljungberg-has-will-to-win.html|title=Ljungberg has will to win|date=3 May 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Ley|first=John}}</ref>. 4 студзеня 2003 года ў кубку Англіі ён забіў свой соты гол за «Арсенал»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/2607165.stm|title=Arsenal end Oxford dream|date=4 January 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2527171.stm|title=Bergkamp reaches milestone|date=4 January 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У тым сезоне клубу не атрымалася захаваць чэмпіёнскі тытул, хоць у сакавіку ў яго быў адрыў ад пераследніка ў 8 ачкоў<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2992107.stm|title=Ten weeks that turned the title|date=4 May 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Ты не менш яны выйгралі кубак Англіі, перамогшы ў фінале «[[ФК Саўтгемптан|Саўтгемптан]]»<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2003/may/18/match.facup|title=Pires aim is true for muted Gunners|date=18 May 2003|access-date=12 December 2011|work=The Guardian|last=Wilson|first=Paul|location=London}}</ref>. 20 ліпеня 2003 года Бергкамп падоўжыў кантракт на год<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3081441.stm|title=Bergkamp signs new deal|date=20 July 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У сезоне 2003/2004 «Арсенал» вярнуў сабе чэмпіёнскі тытул і больш таго, стаў першай камандай за больш за 100 гадоў, якая прайшла ўвесь турнір без паражэнняў. У апошнім матчы сезона супраць «[[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]» Бергкамп аддаў галявы пас на [[Патрык Віейра|Патрыка Віейра]], той абыйшоў брамніка і забіў пераможны гол<ref name="Invincibles">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2378953/Arsenal-join-the-Invincibles.html|title=Arsenal join the Invincibles|date=16 May 2004|access-date=13 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Barclay|first=Patrick}}</ref>, матч скончыўся з лікам 2:1. Тая каманда была названа непераможнай<ref name="Invincibles"/>. Але ў Еўропе «Арсенал» не змог дамагчыся поспеху. Каманда прайграла ў 1/4 фіналу «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/3593083.stm|title=Arsenal 1–2 Chelsea|date=6 April 2004|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>, нягледзячы на тое, што перад гэтым каманды тройчы сустракаліся ва ўнутраных спаборніцтвах, і пераможцам нязменна заставаўся «Арсенал». Пад канец сезона «Арсенал» падоўжыў кантракт з Бергкампам<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3708777.stm|title=Bergkamp agrees new deal|date=12 May 2004|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У сезоне 2004/2005 Бергкамп згуляў у 29 матчах «Арсенала». Каманда заняла другое месца, адстаўшы ад «Чэлсі» на 12 ачкоў. 22 жніўня 2004 года ў матчы супраць «Мідлсбра» Бергкамп выйшаў на поле ў якасці капітана<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/23/match.arsenal|title=Gunners have all the answers to biggest test|date=23 August 2004|access-date=13 December 2011|work=The Guardian|last=McCarra|first=Kevin|location=London}}</ref>. 19 лютага 2005 у матчы кубка Англіі супраць «[[ФК Шэфілд Юнайтэд|Шэфілд Юнайтэд]]» яму паказалі непасрэдную чырвоную картку<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4259689.stm|title=Arsenal 1–1 Sheff Utd|date=19 February 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. З-за гэтага ён прапусціў тры матчы ў чэмпіянаце<ref>{{cite news|url=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-16813823-bergkamp-loses-red-card-appeal.do|title=Bergkamp loses red card appeal|date=23 February 2005|access-date=13 December 2011|work=Evening Standard|location=London|archive-date=12 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120912091709/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-16813823-bergkamp-loses-red-card-appeal.do|url-status=dead}}</ref>. У апошнім матчы сезона супраць «[[ФК Эвертан|Эвертана]]» Бергкамп стаў іграком матча<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/may/12/match.sport|title=Rampant Gunners in seventh heaven|date=12 May 2005|access-date=13 December 2011|work=The Guardian|last=Brodkin|first=Jon|location=London}}</ref>. Заўзятары хацелі, каб Бергкамп падоўжыў кантракт на год<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4533683.stm|title=Bergkamp made to wait on new deal|date=12 May 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля фінальнага матча кубка Англіі, у якім у серыі пенальці «Арсенал» перамог «Манчэстэр Юнайтэд», ён падоўжыў кантракт<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4569757.stm|title=Bergkamp set to stay at Arsenal|date=21 May 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У апошнім сезоне Бергкампа «Арсенал» заняў 4-е месца<ref name="lasthbr">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4957444.stm|title=Arsenal 4–2 Wigan|date=7 May 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У матчы першага тура Лігі чэмпіёнаў ён забіў гол, выйдучы на замену<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2365306/Bergkamp-just-beats-clock.html|title=Bergkamp just beats clock|date=15 September 2005|access-date=13 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Winter|first=Henry}}</ref>. Паядынак супраць «[[ФК Вест Бромвіч Альбіён|Вест Бромвіч Альбіёна]]», які адбыўся 15 красавіка 2006, быў прысвечаны Бергкампу<ref name="DB">{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/turn-highbury-orange-for-dennis-bergkand-day-|title=Turn Highbury orange for Dennis Bergkamp Day!|date=2006-04-03|access-date=2011-12-13|work=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HDwKjwGz?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/turn-highbury-orange-for-dennis-bergkand-day-|archive-date=8 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. Фанатам, якія прышлі на {{нп3|Хайберы, стадыён|«Хайберы»|be-x-old|Гайбэры (стадыён)}}, падарылі футболкі Бергкампа<ref name="DB"/>. У другім тайме ён выйшаў на замену і на 89-й хвіліне забіў гол — апошні ў кар’еры<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4890626.stm|title=Arsenal 3–1 West Brom|date=15 April 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. 7 мая Дэніс узяў удзел у таварыскім футбольным матчы, згуляным на «Хайберы»<ref name="lasthbr" />, гэта гульня стала апошняй у яго кар’еры. Бергкамп застаўся на лаўцы запасных у фінале Лігі чэмпіёнаў супраць «[[ФК Барселона|Барселоны]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4773353.stm|title=Barcelona 2–1 Arsenal|date=17 May 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. 22 ліпеня 2006 года Бергкамп згуляў свой развітальны матч, у якім «Арсенал» сустракаўся з яго былым клубам, «Аяксам». Старт матча даў розыгрыш мяча з удзелам Бергкампа, яго бацькі і сына. У першым тайме гулялі дзейныя ігракі клубаў (на баку «Аякса» ўзяў удзел будучы капітан «Арсенала» [[Томас Вермален]]), а ў другім — іх легенды. Прыкладам, за «Арсенал»: {{нп3|Іян Райт|Райт|ru|Райт, Иан}}, [[Патрык Віейра|Віейра]], [[Марк Овермарс|Овермарс]], [[Эмануэль Пеці|Пеці]] і {{нп3|Дэвід Сімэн|Дэвід Сімэн|ru|Симен, Дэвид}}, а за «Аякс»: [[Марка ван Бастэн]], {{нп3|Дані Блінд|Дані Блінд|ru|Блинд, Данни}}, [[Ёхан Кройф]], {{нп3|Франк дэ Бур|Франк|ru|де Бур, Франк}} і {{нп3|Рональд дэ Бур|Рональд|ru|де Бур, Рональд}} дэ Буры. «Арсенал» выйграў матч з лікам 2:1 дзякуючы галам [[Цьеры Анры|Анры]] і {{нп3|Нванква Кану|Нванква Кану|ru|Кану, Нванкво}}. [[Клас-Ян Хюнтэлар]], які забіў першы гол у матчы, стаў першым іграком, які забіў на новым стадыёне «Арсенала» «[[Эмірэйтс (стадыён)|Эмірэйтс]]»<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/matchreport.asp?thisNav=fixtures&fxid=295613|title=Match Report: Bergkamp Testimonial|work=Arsenal.com|access-date=27 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822024220/http://www.arsenal.com/matchreport.asp?thisNav=fixtures&fxid=295613|archive-date=22 жніўня 2006|url-status=live}}</ref>. == Нацыянальная зборная == === Моладзевая === Кар’ера ў моладзевай зборнай у Бергкампа працягвалася ўсяго 1 год. Ён дэбютаваў у матчы супраць {{нп3|Моладзевая зборная СССР па футболе|моладзевай зборнай СССР|ru|Молодёжная сборная СССР по футболу}} 21 сакавіка 1989 года. Матч скончыўся з рахункам 1:0 у карысць СССР<ref>{{cite web|url=http://russia-matches.ucoz.ru/publ/molodjozhnaja_sbornaja/1989_molodjozhnaja/gollandija_molodjozhnaja_sssr_molodjozhnaja_0_1/455-1-0-1997|title=СССР - Голандия|author=Хромцев Алексей|publisher=russia-matches.ucoz.ru|lang=руская|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRTEFcE?url=http://russia-matches.ucoz.ru/publ/molodjozhnaja_sbornaja/1989_molodjozhnaja/gollandija_molodjozhnaja_sssr_molodjozhnaja_0_1/455-1-0-1997|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. У кваліфікацыі да Еўра-1990 ён згуляў свой апошні матч за «маладзёжку» супраць {{нп3|Моладзевая зборная Ісландыі па футболе|зборнай Ісландыі|en|Iceland national under-21 football team}}, Нідэрланды прайгралі з рахункам 3:2. У сваёй групе каманда Бергкампа заняла трэцяе месца, усяго на адно ачко абыйдучы {{нп3|моладзевая зборная Фінляндыі па футболе|Фінляндыю|en|Finland national under-21 football team}}, групу выйграла зборная {{нп3|моладзевая зборная Германіі па футболе|ФРГ|en|Germany national under-21 football team}}. === Асноўная === [[Файл:Dennis Bergkamp Euro '96.jpg|thumb|right|220px|Бергкамп перад матчам Еўра-1996 супраць Шатландыі.]] [[Файл:Bergkamp.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп размінаецца.]] Бергкамп дэбютаваў у зборнай Нідэрландаў у матчы супраць [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]] 26 верасня 1990 года, калі ён выйшаў на замену замест Франка дэ Бура<ref>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.it/it/italien_niederlande/index/spielbericht_1143927.html|title=Cronaca della partita – Italia – Olanda, 26.09.1990|work=Transfermarket.it|access-date=2012-03-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HF3Lfd9W?url=http://www.transfermarkt.it/it/italien_niederlande/index/spielbericht_1143927.html|archive-date=9 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. Ён забіў свой першы гол за зборную ў матчы супраць [[Зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]] 21 лістапада 1990 года<ref>{{cite news|title=Uefa Euro 1992 – History – Netherlands–Greece|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/matches/round=218/match=3005/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|access-date=2 May 2012}}</ref>. Бергкамп паехаў са зборнай на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Еўра-1992]], дзе забіў тры галы і стаў найлепшым бамбардзірам. Зборная Нідэрландаў выляцела ў паўфінале, прайграўшы будучым пераможцам турніру [[Зборная Даніі па футболе|Даніі]]<ref>{{cite news|title=Schmeichel helps Denmark down Netherlands|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/matches/round=216/match=6097/postmatch/report/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=5 October 2003|access-date=30 April 2012}}</ref>. У кваліфікацыі да чэмпіянату свету 1994 года Бергкамп забіў 5 галоў і быў улучаны ў склад на фінальную частку турніру. На групавой стадыі мундыяля ён забіў гол у браму [[Зборная Марока па футболе|зборнай Марока]], а таксама ў 1/8 фіналу — [[Зборная Ірландыі па футболе|Ірландыі]]. У 1/4 фіналу ён забіў свой трэці гол на турніры [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразіліі]], але каманда прайграла з лікам 2:3<ref>{{cite news|title=Brazil end Oranje's American dream|url=http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=3098/index.html|work=FIFA.com|publisher=Fédération Internationale de Football Association|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103214642/http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match%3D3098/index.html|archive-date=3 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. На Еўра-1996 Бергкамп забіў адзін гол у браму каманды [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыі]] падчас групавога этапу, а таксама аддаў галявую перадачу на {{нп3|Патрык Клюйверт|Патрыка Клюйверта|ru|Клюйверт, Патрик}} ў матчы супраць [[Зборная Англіі па футболе|Англіі]]<ref>{{cite news|title=Second-half surge sends Netherlands top|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1996/matches/round=227/match=52484/postmatch/report/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=6 October 2003|access-date=1 May 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/englands-night-of-rapture-1337711.html|title=England's night of rapture|date=19 June 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Glenn|last=Moore|location=London}}</ref>. Зборная Нідэрландаў выляцела ў 1/4 фіналу, прайграўшы па пенальці [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/96e.html#fin|title=European Championship 1996|access-date=2012-04-30|publisher=rsssf.com|first=Stokkermans|last=Karel|archive-url=https://www.webcitation.org/6HFcDbXqn?url=http://www.rsssf.com/tables/96e.html#fin|archive-date=9 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. 9 лістапада 1996 года ў матчы супраць [[Зборная Уэльса па футболе|Уэльса]] Бергкамп аформіў свой першы хет-трык за зборную<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/seven-and-hell-for-the-welsh-1351702.html|title=Bergkamp admits to flying phobia|date=10 November 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Trever|last=Haylett}}</ref>. Нідэрланды занялі першае месца ў сваёй групе і выйшлі на мундыяль 1998 года. Дэніс забіў тры галы за турнір, у тым ліку адзін з самых прыгожых галоў чэмпіянату ў матчы супраць [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]; Франк дэ Бур зрабіў на яго доўгую перадачу, ён двума дотыкамі абгуляў {{нп3|Раберта Аяла|Раберта Аялу|ru|Айяла, Роберто}} і прыцэльна ўдарыў у дальні вугал<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8784/report.html|title=Netherlands – Argentina|publisher=FIFA.com|access-date=2010-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6HGmtE2D4?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8784/report.html|archive-date=10 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Гэты гол Бергкамп ахрысціў як «лепшы ў кар’еры»<ref>{{YouTube|http://www.youtube.com/watch?v=xtXo-8tThAg|Dennis Bergkamp vs Argentina 1998 - The goal that shook the world}}</ref>. Таксама гэты мяч дазволіў яму абагнаць {{нп3|Фас Вілкес|Фаса Вілкеса|en|Faas Wilkes}} па колькасці галоў за зборную<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4928778.html|title=Dutch inspired by Bergkamp's improvisation|date=6 July 1998|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=George|last=Vecsey|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602222509/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4928778.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У паўфінале Нідэрланды прайгралі па пенальці [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]]<ref name="FourFourTwo"/><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1998/07/08/sports/world-cup-98-doing-a-little-dance-taffarel-guides-brazil-into-final.html|title=WORLD CUP '98; Doing a Little Dance, Taffarel Guides Brazil Into Final|date=8 July 1998|access-date=30 April 2012|newspaper=[[The New York Times]]|first=George|last=Vecsey}}</ref>. Бергкамп увайшоў у сімвалічную зборную чэмпіянату свету<ref>{{cite web|url=http://www.kanonir.com/wc/world_cups/pages/best_players/best_players16.html|title=Сімвалічная зборная чэмпіянату свету 1998 года ў Францыі|publisher=kanonir.com|access-date=2013-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6I8xc5CKA?url=http://www.kanonir.com/wc/world_cups/pages/best_players/best_players16.html|archive-date=16 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref>. 9 кастрычніка 1999 года ў матчы супраць Бразіліі Бергкамп забіў свой апошні гол за зборную<ref>{{cite news|url=http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html|title=Bogarde uitblinker tegen Brazilië|date=11 October 1999|access-date=1 May 2012|newspaper=De Telegraaf|first=Valentijn|last=Driessen|lang=nl}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html |access-date=16 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416210210/http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html |archive-date=16 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Паколькі Нідэрланды былі краінай-гаспадыняй Еўра-2000, ім не трэба было праходзіць кваліфікацыю і яны лічыліся галоўнымі фаварытамі<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/sportstalk/778764.stm|title=Can Holland improve and win Euro 2000?|date=11 June 2000|access-date=1 May 2012|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У паўфінале галандцы прайгралі [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/812047.stm|title=Italy through on penalties|date=29 June 2000|access-date=1 May 2012|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля паразы Бергкамп абвясціў пра свой сыход са зборнай, вырашыўшы засяродзіцца на сваёй клубнай кар’еры<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/blow-for-dutch-as-bergkamp-decides-on-retirement-696405.html|title=Blow for Dutch as Bergkamp decides on retirement|date=11 August 2000|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Tommy|last=Staniforth}}</ref>. У чэрвені 2003 года Патрык Клюйверт абагнаў Бергкампа ў спісе лепшых бамбардзіраў зборнай за ўсю гісторыю нацыянальнай каманды<ref>{{cite news|title=Kluivert milestone|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-102887919.html|newspaper=Sunday Mirror|location=London|date=8 June 2003|access-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602223143/http://www.highbeam.com/doc/1G1-102887919.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. === Матчы Бергкампа за моладзевую зборную Нідэрландаў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" width=690 |- !style="color: white; background-color: #FF8000" colspan=6|Матчы і галы Дэніса Бергкампа за моладзевую зборную Нідэрландаў |- |align=center width=50|'''№''' |align=center width=125|'''Дата''' |align=center width=165|'''Сапернік''' |align=center width=80|'''Лік''' |align=center width=80|'''Галы''' |align=center width=190|'''Спаборніцтва''' |- |align=center|1 |21 сакавіка 1989 |{{Сцяг СССР}} [[Моладзевая зборная СССР па футболе|СССР]] |align=center|0 : 1 |align=center|- |[[Таварыскі матч]] |- |align=center|2 |10 кастрычніка 1989 |{{Сцяг Ісландыі}} [[Моладзевая зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]] |align=center|2 : 3 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1990 |- |} === Матчы Бергкампа за зборную Нідэрландаў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" width=690 |- !style="color: white; background-color: #FF8000" colspan=6|Матчы і галы Дэніса Бергкампа за зборную Нідэрландаў |- |align=center width=50|'''№''' |align=center width=125|'''Дата''' |align=center width=165|'''Сапернік''' |align=center width=80|'''Лік''' |align=center width=80|'''Галы''' |align=center width=190|'''Спаборніцтва''' |- |align=center|1 |26 верасня 1990 |{{Футбол|Італія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |[[Таварыскі матч]] |- |align=center|2 |17 кастрычніка 1990 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992, адборачны турнір|Кваліфікацыя да Еўра-1992|ru|Чемпионат Европы по футболу 1992 (отборочный турнир)}} |- |align=center|3 |21 лістапада 1990 |{{Футбол|Грэцыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|4 |19 снежня 1990 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|8 : 0 |align=center|2 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|5 |13 сакавіка 1991 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|6 |17 красавіка 1991 |{{Футбол|Фінляндыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|7 |11 верасня 1991 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|1 : 1 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|8 |16 кастрычніка 1991 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|9 |4 снежня 1991 |{{Футбол|Грэцыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|10 |12 лютага 1992 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|11 |27 мая 1992 |{{Футбол|Аўстрыя}} |align=center|3 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|12 |30 мая 1992 |{{Футбол|Уэльс}} |align=center|4 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|13 |5 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|14 |12 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|1 : 0 |align=center|1 |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Чэмпіянат Еўропы 1992]] |- |align=center|15 |15 чэрвеня 1992 |{{Футбол|СНД}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|16 |18 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Германія}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|17 |22 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Данія}} |align=center|2 : 2 (4 : 5) |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|18 |9 верасня 1992 |{{Футбол|Італія}} |align=center|2 : 3 |align=center|2 |Таварыскі матч |- |align=center|19 |23 верасня 1992 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|1 : 2 |align=center|1 |{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 1994, адборачны турнір|Кваліфікацыя да ЧС-1994|ru|Чемпионат мира по футболу 1994 (отборочный турнир)}} |- |align=center|20 |14 снежня 1992 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|21 |24 лютага 1993 |{{Футбол|Турцыя}} |align=center|3 : 1 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|22 |28 красавіка 1993 |{{Футбол|Англія}} |align=center|2 : 2 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|23 |9 чэрвеня 1993 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|24 |22 верасня 1993 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|7 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|25 |13 красавіка 1993 |{{Футбол|Англія}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|26 |17 лістапада 1993 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|3 : 1 |align=center|2 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|27 |19 студзеня 1994 |{{Футбол|Туніс}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|28 |23 сакавіка 1994 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|29 |20 красавіка 1994 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|30 |1 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Венгрыя}} |align=center|7 : 1 |align=center|2 |Таварыскі матч |- |align=center|31 |12 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Канада}} |align=center|3 : 0 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|32 |20 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Саудаўская Аравія}} |align=center|2 : 1 |align=center|- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|Чэмпіянат свету 1994]] |- |align=center|33 |25 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|34 |29 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Марока}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|35 |4 ліпеня 1994 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|36 |9 ліпеня 1994 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 3 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|37 |12 кастрычніка 1994 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996, адборачны турнір|Кваліфікацыя да Еўра-1996|ru|Чемпионат Европы по футболу 1996 (отборочный турнир)}} |- |align=center|38 |22 лютага 1995 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|39 |29 сакавіка 1995 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|4 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|40 |6 верасня 1995 |{{Футбол|Беларусь}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|41 |15 лістапада 1995 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|3 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|42 |13 снежня 1995 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|43 |24 красавіка 1996 |{{Футбол|Германія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|44 |29 мая 1996 |{{Футбол|Кітай}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|45 |4 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|46 |10 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат Еўропы по футболе 1996|Чэмпіянат Еўропы 1996]] |- |align=center|47 |13 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Швейцарыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|47 |18 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Англія}} |align=center|1 : 4 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|48 |22 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|0 : 0 (4 : 5) |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|49 |31 жніўня 1996 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|51 |9 лістапада 1996 |{{Футбол|Уэльс}} |align=center|7 : 1 |align=center|3 |{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 1998, адборачны турнір|Кваліфікацыя да ЧС-1998|ru|Чемпионат мира по футболу 1998 (отборочный турнир)}} |- |align=center|52 |14 снежня 1996 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|3 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|53 |26 лютага 1997 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|1 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|54 |29 сакавіка 1997 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|4 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|55 |30 красавіка 1997 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|6 : 0 |align=center|2 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|56 |6 верасня 1997 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|57 |11 кастрычніка 1997 |{{Футбол|Турцыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|58 |13 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Чэмпіянат свету 1998]] |- |align=center|59 |20 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Паўднёвая Карэя}} |align=center|5 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|60 |25 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Мексіка}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|61 |29 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Сербія і Чарнагорыя}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|62 |4 ліпеня 1998 |{{Футбол|Аргенціна}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|63 |7 ліпеня 1998 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|1 : 1 (2 : 4) |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|64 |11 ліпеня 1998 |{{Футбол|Харватыя}} |align=center|1 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|65 |10 кастрычніка 1998 |{{Футбол|Перу}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|66 |13 кастрычніка 1998 |{{Футбол|Гана}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|67 |10 лютага 1999 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|68 |31 сакавіка 1999 |{{Футбол|Аргенціна}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|69 |4 верасня 1999 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|5 : 5 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|70 |9 кастрычніка 1999 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|71 |13 лістапада 1999 |{{Футбол|Чэхія}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|72 |26 красавіка 2000 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|73 |28 мая 2000 |{{Футбол|Румынія}} |align=center|2 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|74 |4 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|3 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|75 |11 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Чэхія}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Чэмпіянат Еўропы 2000]] |- |align=center|76 |16 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Данія}} |align=center|3 : 0 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|77 |21 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|3 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|78 |25 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Сербія і Чарнагорыя}} |align=center|6 : 1 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|79 |29 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Італія}} |align=center|0 : 0 (1 : 3) |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |} == Трэнерская кар’ера == Пасля сыходу з футбола Бергкамп настойваў, што не будзе трэнерам. Ён адхіліў прапанову «Арсенала» стаць іх скаўтам, сказаўшы, што ён хоча больш часу праводзіць з сям’ёй<ref name="coaching">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00p6sf2|title=Sportsweek, 06/12/2009|work=BBC Radio 5 Live|publisher=BBC|access-date=30 April 2012|location=London|date=6 December 2009}}</ref>. Тым не менш Бергкамп прайшоў курс трэнерскай падрыхтоўкі для былых нідэрландскіх футбалістаў<ref name="coeching">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|title=Dennis Bergkamp ends two-year exile from game|newspaper=[[The Times]]|access-date=10 April 2008|location=London|first=Gary|last=Jacob|date=10 April 2008|archive-date=8 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908061106/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="ajaxtrainee">{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11906_3428268,00.html|title=Bergkamp offered Ajax post|work=[[Sky Sports]]|date=15 April 2008|access-date=16 April 2008}}</ref>. Паколькі Бергкамп панічна баяўся лётаць на самалёце, яму дазволілі навучацца пад кіраўніцтвам Арсена Венгера замест таго, каб наведваць урокі ў Зейсце<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|title=Dennis Bergkamp ends two-year exile from game|work=timesonline.co.uk|date=10 April 2008|access-date=11 July 2013|archive-date=8 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908061106/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|url-status=bot: unknown}}</ref>. Пасля завяршэння гэтых курсаў ён стаў памагатым [[Ёхан Нескенс|Ёхана Нескенса]] у другой зборнай Нідэрландаў<ref>{{cite news|title=Neeskens to lead Netherlands B team|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ned/news/newsid=766646.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=25 October 2008|access-date=1 May 2012}}</ref>. Бергкамп вярнуўся ў «Аякс», каб трэнаваць дзіцячыя і юніёрскія каманды. Пасля прызначэння Франка дэ Бура на пост галоўнага трэнера «аяксідаў» Бергкамп стаў памагатым трэнера юнацкай каманды<ref>{{cite news|url=http://english.ajax.nl/News/Archive/Article/Updates-to-youth-teams-training-staff.htm|title=Updates to youth teams' training staff|work=Ajax.nl|date=4 January 2011|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723094257/http://english.ajax.nl/News/Archive/Article/Updates-to-youth-teams-training-staff.htm|archive-date=23 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2011 года Бергкамп стаў асістэнтам дэ Бура<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2009205/Arsenal-legend-Dennis-Bergkamp-named-Ajax-assistant-alongside-Frank-Boer.html|title=Arsenal legend Dennis Bergkamp named Ajax assistant alongside Frank de Boer|newspaper=Daily Mail|location=London|date=28 June 2011|access-date=30 April 2012}}</ref>. == Статыстыка выступаў == === Клубная статыстыка === {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезон !colspan="2"|Ліга !colspan="2"|Кубак !colspan="2"|Еўракубкі !colspan=2|Усяго |- !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы |- |rowspan="8"| {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]''' |{{нп3|Эрэдывізі 1986/1987|1986/1987|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1986/1987}} |14||2||5||0||4||0||23||2 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1987/1988|1987/1988|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1987/1988}} |25||5||1||0||6||1||32||6 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1988/1989|1988/1989|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1988/1989}} |30||13||3||3||1||0||34||16 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1989/1990|1989/1990|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1989/1990}} |25||8||2||1||1||0||28||9 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1990/1991|1990/1991|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1990/1991}} |33||25||3||1||-||-||36||29 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1991/1992|1991/1992|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1991/1992}} |30||24||3||0||11||6||44||30 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1992/1993|1992/1993|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1992/1993}} |28||26||4||4||8||3||40||33 |- !|Усяго !185!!103!!21!!9!!31!!10!!237!!122 |- |rowspan="3"| {{Сцяг Італіі|20px}} '''[[ФК Інтэрнацыянале|Інтэрнацыянале]]''' |{{нп3|Серыя А 1993/1994|1993/1994|ru|Чемпионат Италии по футболу 1993/1994}} |31||8||13||9||11||8||55||25 |- |{{нп3|Серыя А 1994/1995|1994/1995|ru|Чемпионат Италии по футболу 1994/1995}} |21||3||3||1||2||1||26||5 |- !|Усяго !52!!11!!16!!10!!13!!9!!81!!30 |- |rowspan="12"| {{Сцяг Англіі|20px}} '''[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]''' |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1995/1996|1995/1996|ru|Чемпионат Англии по футболу 1995/1996}} |33||11||8||5||-||-||41||16 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1996/1997|1996/1997|ru|Чемпионат Англии по футболу 1996/1997}} |29||12||4||2||1||0||34||14 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1997/1998|1997/1998|ru|Чемпионат Англии по футболу 1997/1998}} |28||16||11||5||1||1||40||22 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1998/1999|1998/1999|ru|Чемпионат Англии по футболу 1998/1999}} |29||12||8||3||3||1||40||16 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1999/2000|1999/2000|ru|Чемпионат Англии по футболу 1999/2000}} |28||6||0||0||11||4||39||10 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2000/2001|2000/2001|ru|Чемпионат Англии по футболу 2000/2001}} |25||3||5||1|||5||1||35||5 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2001/2002|2001/2002|ru|Чемпионат Англии по футболу 2001/2002}} |33||9||6||2||7||3||46||14 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2002/2003|2002/2003|ru|Чемпионат Англии по футболу 2002/2003}} |29||4||7||1||5||2||41||7 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2003/2004|2003/2004|ru|Чемпионат Англии по футболу 2003/2004}} |28||4||4||1||6||0||38||5 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2004/2005|2004/2005|ru|Чемпионат Англии по футболу 2004/2005}} |29||8||5||0||4||0||38||8 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2005/2006|2005/2006|ru|Чемпионат Англии по футболу 2005/2006}} |24||2||3||0||4||1||31||3 |- !|Усяго !312!!87!!61!!20!!47!!13!!425!!120 |- !colspan="2"|Усяго за кар’еру !552!!201!!98!!39!!91!!32!!741!!272 |} === Выступы за зборную === {|border=1 cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |- style=background:beige !rowspan=2 width=120|Зборная !rowspan=2 width=40|Год !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Адборачныя матчы ЧЕ]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Фінальныя матчы ЧЕ]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат свету па футболе|Адборачныя матчы ЧС]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат свету па футболе|Фінальныя матчы ЧС]] !colspan=2 width=90|[[Таварыскі матч|Таварыскія матчы]] !colspan=2 width=90|Усяго |- style=background:beige !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы |- |rowspan=11 align=center|'''[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]''' |align=center|1990 |align=center|3 |align=center|3 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|0 !4 !1 |- |align=center|1991 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|1 !5 !2 |- |align=center|1992 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|3 |align=center|2 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|3 !10 !7 |- |align=center|1993 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|6 |align=center|4 |align=center|- |align=center|- |align=center|2 |align=center|1 !8 !4 |- |align=center|1994 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|3 |align=center|5 |align=center|3 !11 !6 |- |align=center|1995 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|0 !5 !1 |- |align=center|1996 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|1 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|1 !8 !2 |- |align=center|1997 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|3 |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|1 !5 !4 |- |align=center|1998 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|7 |align=center|3 |align=center|2 |align=center|0 !9 !3 |- |align=center|1999 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|1 !6 !1 |- |align=center|2000 |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|0 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|3 |align=center|0 !8 !0 |- style=background:beige !colspan=2|Усяго за кар’еру !11!!5!!13!!4!!14!!12!!12!!6!!30!!11!!79!!37 |} == Асабісае жыццё == [[Файл:The Statue of One of the invincibles- 2014-08-04 12-33.jpg|thumb|Статуя Дэніса Бергкампа перад стадыёнам «Эмірэйтс».]] Бергкамп жанаты з Хенрытай Розендаль. Яны пажаніліся 16 чэрвеня 1993 года<ref>{{cite news|url=http://www.anp-archief.nl/page/2246767/nl|title=Historisch Archief Community|date=16 June 1993|access-date=15 December 2011|work=Algemeen Nederlands Persbureau|last=Bastiaanse|first=Arthur|lang=nl|archive-date=26 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426054822/http://www.anp-archief.nl/page/2246767/nl|url-status=dead}}</ref><ref name="DM">{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-397062/Bergkamp-broke-mould-foreigners.html|title=Bergkamp broke the mould for foreigners|date=22 July 2006|access-date=15 December 2011|newspaper=Daily Mail|location=London|last=Cass|first=Simon}}</ref>. У пары чацвёра дзяцей: Эстэль Дэбора, Дэніс Мітчэл, Ясмін Наомі і Шафран Рыта<ref name="DM"/><ref>{{cite news|url=http://archives.tcm.ie/irishexaminer/1998/09/12/phead.htm|title=Bergkamp's treasure tops all his goals|date=12 September 1998|access-date=15 December 2011|newspaper=Irish Examiner|location=Cork|archive-url=https://web.archive.org/web/20050509081143/http://archives.tcm.ie/irishexaminer/1998/09/12/phead.htm|archive-date=9 мая 2005|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://vorige.nrc.nl/sport/article1705105.ece|title=Dennis omarmd in zijn eigen wonderland|date=24 July 2006|access-date=15 December 2011|publisher=NRC Handelsblad|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603125813/http://vorige.nrc.nl/sport/article1705105.ece|archive-date=3 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Яго пляменнік {{нп3|Бергкамп, Роланд|Роланд Бергкамп|ru|Бергкамп, Роланд}} у наш час гуляе за {{нп3|ФК Спарта Ротэрдам|«Спарту»|ru|Спарта (футбольный клуб, Роттердам)}}<ref>{{cite web|url=http://www.sparta-rotterdam.nl/2/12/18261/roland-bergkamp-tekent-contract-op-het-kasteel/|title=Roland Bergkamp tekent contract op het kasteel.|publisher=''sparta-rotterdam.nl''|lang=nl|access-date=24.06.2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624161326/http://www.sparta-rotterdam.nl/2/12/18261/roland-bergkamp-tekent-contract-op-het-kasteel/|archive-date=24 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Падчас гульні за «Арсенал» Бергкамп навучаўся ва ўніверсітэце [[Бат]]а машынабудаванню і атрымаў статус бакалаўра<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/01/22/2858421/legends-the-non-flying-dutchman-dennis-bergkamp|title=Legends: The Non-Flying Dutchman - Dennis Bergkamp|last=Bhansali|first=Karan|date=2012-01-22|work=goal.com|publisher=goal.com|lang=en|access-date=2013-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708091713/http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/01/22/2858421/legends-the-non-flying-dutchman-dennis-bergkamp|archive-date=8 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Яго лепшы сябар — [[Марк Овермарс]], з якім ён гуляў у «Арсенале». Часам Марка нават крытыкавалі за тое, што ён увесь час пасуе толькі на Бергкампа<ref>{{Cite web|url=http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&nextPage=whereAreTheyNow&initial=O&playerID=637401|title=Where Are They Now? Marc Overmars|publisher=premierleague.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511232649/http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&nextPage=whereAreTheyNow&initial=O&playerID=637401|archive-date=11 мая 2006|access-date=21 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref>. === Аэрафобія === Мянушка «Нелятучы галандзец» Бергкамп атрымаў з-за боязі лётаць. У 1989 годзе ў {{нп3|Авіякатастрофа ў Парамарыба 7 чэрвеня 1989 года|авіякатастрофе|en|Surinam Airways Flight 764}} загінуў блізкі сябар Бергкампа Вірджэл Юманкхан. Сам Дэніс толькі выпадкова не аказаўся на гэтым рэйсе. Хоць ён не адчуваў дыскамфорту ад знаходжання на борце самалёта, усё змянілася ў 1994 годзе, калі зборная Нідэрландаў ляцела ў ЗША для таго, каб узяць удзел у чэмпіянаце свету. Журналіст, які ляцеў разам з камандай, пажартаваў, што ў яго ў торбе бомба<ref name = "fear revealed">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2280779.stm|title=Bergkamp's fear revealed|date=25 September 2002|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>, Бергкамп адмовіўся лётаць на самалётах<ref name="flying">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-admits-to-flying-phobia-1355776.html|title=Bergkamp admits to flying phobia|date=5 October 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent}}</ref>, яму надавалася псіхалагічная дапамога. {{Цытата|У мяне ёсць гэта праблема, і я павінен жыць з гэтым. Я не магу нічога з гэтым зрабіць, праблема ў псіхалогіі, і я не магу гэта вытлумачыць. Я не лётаў на самалёце цягам двух гадоў. Футбольная федэрацыя Нідэрландаў і «Арсенал» з разуменнем ставіцца да гэтага. Мне патрэбна псіхалагічная дапамога. Я не магу лётаць. У мяне паніка. Яна пачынаецца яшчэ за дзень да лёту.<ref name="flying"/>}} З-за гэтага «Арсенал» і зборная Нідэрландаў часта на выязных матчах абыходзіліся без яго. У некаторых выпадках Бергкамп падарожнічаў на аўтамабілі ці аўтобусе, але моцна стамляўся ў дарозе<ref name="fear revealed"/>. У лютым 2001 перад матчам з ліёнскім «[[ФК Алімпік Ліён|Алімпікам]]» Арсен Венгер прызнаў, што вандраванні Бергкампа на цягніку і машыне выклікаюць яго турботу з-за таго негатыўнага эфекту, які яны аказваюць<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/2998733/Wenger-might-quit-Arsenal-over-EU.html|title=Wenger might quit Arsenal over EU|first=Christopher|last=Davies|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|date=12 February 2001|access-date=12 December 2011}}</ref>. == Стыль гульні == У акадэміі «Аякса» Бергкамп выхоўваўся ў духу {{нп3|Татальны футбол|татальнага футбола|en|Total Football}}. Там ён паспеў паспрабаваць сябе на ўсіх пазіцыях, апроч брамніка, і за кошт гэтага Бергкамп навучыўся лепш праходзіць абаронцаў<ref name="Times"/>. У гэтай акадэміі ўсе ўзроставыя групы гулялі па схеме 4-3-3, якая дазваляла ігракам бязбольна змяняць пазіцыю на больш атакоўную. Напачатку кар’еры ён тры гады гуляў на правым флангу, перш чым перайсці ў цэнтр нападу. У «Інтэры» ён гуляў цэнтральнага нападніка, але не змог наладзіць адносіны з партнёрам Рубенам Сосай і пазней зваў яго эгаістам<ref name="Times"/>. Калі Бергкамп далучыўся да «Арсенала», ён стаў гуляць у звязку з Іянам Райтам, а пазней з [[Нікаля Анелька]] і [[Цьеры Анры]]. Прыход Овермарса ў якасці асістэнта дапамог яму ў сезоне 1997/1998 забіць 7 галоў у 7 матчах{{sfn|Palmer|p=81}}. Гэтак жа было з Фрэдзі Юнбергам у сезоне 2001/2002<ref name="Tele"/>. На працягу гульнявой кар’еры Бергкампа звалі «несумленным» і «брудным» іграком, хоць яго трэнер Арсен Венгер аспрэчваў гэта<ref>{{cite news|title=Bergkamp cleared in dive cheat row|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-60706357.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=20 January 1998|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602221544/http://www.highbeam.com/doc/1G1-60706357.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=FOOTBALL: GOD, THE BAD AND THE UGLY; PREMIERSHIP SPECIAL: NEWCASTLE UNITED 1 ARSENAL 1 FROM ST JAMES' PARK Bergkamp treats the Newcastle fans to wrong kind of trickery|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-97384039.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=10 February 2003|access-date=30 April 2012|last=Holt|first=Oliver|archive-url=https://archive.today/20130125144758/http://www.highbeam.com/doc/1G1-97384039.html|archive-date=25 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Bergkamp is not dirty, says Wenger|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/3036972/Bergkamp-is-not-dirty-says-Wenger.html|work=Telegraph.co.uk|date=29 October 2002|access-date=30 April 2012}}</ref>. У інтэрв’ю «The Times» у 2004 годзе ён сказаў, што ў футболе трэба быць псіхалагічна вытрыманым і не весціся на грубіянства і правакацыі з боку саперніка, дадзены ўрок Дэніс засвоіў падчас выступу за «Інтэр»<ref name="Times"/>. Пра сваю агрэсію Бергкамп казаў, што яна выходзіць з расчаравання<ref name="Times"/>. {{цытата|Бергкамп мае патрэбу ў мінімальнай колькасці дотыкаў, каб забіць. Часам яму трэба толькі адзін, калі іншым трэба два ці тры.<ref name=autogenerated1>{{cite news|title=There was only one Dennis Bergkamp|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/there-was-only-one-dennis-bergkamp-408838.html|newspaper=The Independent|location=London|date=20 July 2006|access-date=13 June 2013}}</ref>|аўтар=Арсен Венгер}} == Дасягненні == === Камандныя === {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''«Аякс»''' * Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]]: 1987 * Уладальнік Кубка Нідэрландаў: 1987, 1993 * Чэмпіён Нідэрландаў: 1990 * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1992 {{Сцяг Італіі|20px}} '''«Інтэрнацыянале»''' * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1994 {{Сцяг Англіі|20px}} '''«Арсенал»''' * [[Англійская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Англіі]]: 1998, 2002, 2004 * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 1998, 2002, 2003, 2005 * Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 1998, 1999, 2002, 2004 === Асабістыя === Бергкамп атрымаў шмат узнагарод падчас сваёй гульнявой кар’еры. Ён двойчы фінішаваў на трэцім месцы ў конкурсе [[Ігрок года ФІФА]] і быў занесены [[Пеле]] ў спіс [[ФІФА 100]]<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 March 2004|access-date=15 December 2011|work=The Guardian|location=London}}</ref>. У 1991 і 1992 гадах Бергкамп быў найлепшым іграком чэмпіянату Нідэрландаў, а таксама з сезона 1990/1991 па сезон 1992/1993 быў найлепшым бамбардзірам турніру. У сезоне 1997/1998 ён быў названы футбалістам года паводле версіі як ПФА, так і АФЖ, і ўвайшоў у каманду года<ref>{{cite news|title=The Joy of Six: classiest hat-tricks|url=http://www.guardian.co.uk/football/2007/sep/11/newsstory.sport9|publisher=guardian.co.uk|location=London|date=11 September 2007|access-date=18 December 2011}}</ref>. У зборнай Бергкамп стаў найлепшым бамбардзірам Еўра-1992 і быў занесены ў сімвалічную зборную чэмпіянату свету 1998 года. У красавіку 2007 года Бергкамп быў занесены ў залу славы англійскага футбола<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/dennis-bergkand-voted-into-hall-of-fame|title=Dennis Bergkamp voted into Hall of Fame|date=2007-09-03|access-date=2011-12-15|publisher=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HM5lBBAu?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/dennis-bergkand-voted-into-hall-of-fame|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, а таксама быў на другім месцы ў спісе лепшых ігракоў «Арсенала» за ўсю гісторыю<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-no-2.-dennis-bergkand|title=Gunners' Greatest Players 2. Dennis Bergkamp|date=2008-07-17|access-date=2011-12-18|publisher=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HM5m3VAq?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-no-2.-dennis-bergkand|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе ў гонар Дэніса была ўзведзена статуя<ref>{{cite news|title=Arsenal to unveil Dennis Bergkamp statue|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/arsenal-to-unveil-dennis-bergkamp-statue|publisher=Arsenal.com|location=London|date=27 February 2013|access-date=18 December 2011}}</ref>. Вось поўны спіс яго ўзнагарод: * Футбольны талент года ў Нідэрландах (1): 1990 * {{нп3|Футбаліст года ў Нідэрландах|Футбаліст года ў Нідэрландах|ru|Футболист года в Нидерландах}} (2): 1991, 1992 * Лепшы бамбардзір [[Эрэдывізі|чэмпіянату Нідэрландаў]] (3): [[Эрэдывізі 1990/1991|1990/1991]], [[Эрэдывізі 1991/1992|1991/1992]], [[Эрэдывізі 1992/1993|1992/1993]] * [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Лепшы бамбардзір чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|1992]] * Увайшоў у Сімвалічную зборную [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|1992]] * Лепшы бамбардзір [[Ліга Еўропы|Кубка УЕФА]] (1): [[Кубак УЕФА 1993/1994|1993/1994]] * {{нп3|Ігрок месяца англійскай Прэм'ер-лігі|Ігрок месяца англійскай Прэм'ер-лігі|en|Premier League Player of the Month}} (4): жнівень 1997, верасень 1997, сакавік 2002, люты 2004 * Каманда года паводле версіі ПФА (1): 1997/1998 * Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў (1): 1997/1998 * Ігрок года па версіі футбалістаў ПФА (1): 1997/1998 * Лепшы гол сезона ў Англіі (2): 1997/1998, 2001/2002 * Уладальнік прыза [[Міжнародная федэрацыя футбольнай гісторыі і статыстыкі|IFFHS]] лепшаму бамбардзіру свету ў міжнародных матчах: 1992<ref>[http://www.iffhs.de/former-results/ IFFHS — The World’s best top goal scorer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180615214702/https://iffhs.de/former-results/ |date=15 чэрвеня 2018 }}</ref> * Член сімвалічнай зборнай чэмпіянату свету (1): [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] * Уваходзіць у спіс [[ФІФА 100]] * Уваходзіць у Залу славы англійскага футбола * Улучаны ў спіс {{нп3|World Soccer|найвялікшых футбалістаў XX стагоддзя паводле версіі World Soccer|ru|World Soccer}} === Трэнерскія === ''У якасці асістэнта галоўнага трэнера'' {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''«Аякс»''' * [[Эрэдывізі|Чэмпіён Нідэрландаў]] ('''2'''): {{нп3|Эрэдывізі 2012/2013|2012/2013|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 2012/2013}}, {{нп3|Эрэдывізі 2013/2014|2013/2014|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 2013/2014}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|last=Gouw|first=P.|title=Griekse atleten in de Romeinse Keizertijd: 31 v. Chr. – 400 n. Chr.|year=2009|publisher=Amsterdam University Press|location=Amsterdam|isbn=90-5629-576-4|ref = {{sfnRef|Gouw}} }} * {{cite book|last=Hugman|first=Barry J.|title=The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005|year=2005|publisher=Queen Anne Press|location=London|isbn=1-85291-665-6|ref = {{sfnRef|Hugman}} }} * {{cite book|last=Palmer|first=Myles|title=The Professor: Arsène Wenger|url=https://archive.org/details/professorarsenew0000palm|year=2008|publisher=Virgin Books|location=London|isbn=0-7535-1097-9|ref = {{sfnRef|Palmer}} }} == Спасылкі == * {{FIFA player|77376}} * [http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=633 Статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080521141450/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=633 |date=21 мая 2008 }} на Soccerbase.com * [http://www.arsenal.com/history/profiles/48/dennis-bergkamp Профіль] на Arsenal.com * [http://www.arseweb.com/people/squad10.html Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140507000500/http://www.arseweb.com/people/squad10.html |date=7 мая 2014 }} на Arseweb.com * [http://www.wereldvanoranje.nl/profielen/profiel.php?id=1073 Статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120309131315/http://www.wereldvanoranje.nl/profielen/profiel.php?id=1073 |date=9 сакавіка 2012 }} на wereldvanoranje.nl * [http://www.bergkamp10.net Dennis Bergkamp — The Iceman Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013145217/http://www.bergkamp10.net/ |date=13 кастрычніка 2016 }} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Нідэрланды|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Нідэрландаў |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1992 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 1994 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1996 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 1998 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2000 }} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка=background:gold; |state=collapsed |загаловак=Узнагароды |ФІФА 100 |Сімвалічная зборная чэмпіянату Еўропы па футболе 1992 |Сімвалічная зборная чэмпіянату свету па футболе 1998 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бергкамп Дэніс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аякс Амстэрдам]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:ФІФА 100]] [[Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола]] 56bemje3fnguceqtt80p8yk90bkwkoz 0 334804 5150478 5025281 2026-06-04T09:46:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150478 wikitext text/x-wiki Выпуск першых уласных паштовых марак у Беларусі адносіцца да 1920 года. == Правізорыі польскага корпуса == Першы польскі корпус генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] быў сфарміраваны ў Беларусі ў жніўні 1917 года з палякаў, якія служылі ў расійскай арміі, і першапачаткова дыслакаваўся ў [[Мінск]]у. Корпус павінен быў ваяваць на баку Расіі, аднак пасля рэвалюцыі пачаў баявыя дзеянні супраць бальшавікоў<ref name="stampspoland">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150316105018/http://www.stampspoland.nl/ |title=Polish Corps overprints |publisher=Stamps of Poland |date=16 сакавіка 2015 |lang=en}}</ref>. Пазней адміністрацыяй корпуса ў [[Бабруйск]]у былі здзейсненыя два выпускі [[Правізорый|правізорыяў]]. Першы выпуск уяўляў сабой расійскія маркі перыяду 1909—1917 гадоў<ref name="stampspoland"/> (як з [[зубцоўка]]й, так і без яе) [[Намінал (філатэлія)|наміналам]] 3, 4, 5, 7, 10, 15, 20, 25, 35, 50 і 70 [[Капейка|капеек]] з [[Наддрукоўка (філатэлія)|наддрукоўкай]] [[Герб Польшчы|польскага герба]] і надпісу «''POCZTA Pol. Korp.''» ({{lang-be|Пошта Польскага Корпуса}})<ref name="stampspoland"/>. На правізорыях другога выпуску малюнак наддрукоўкі быў зменены і ўяўляў сабой надпіс «''Pol. Korp.''», герб Польшчы і пазначэнне новага наміналу. Правізорыі былі выкананыя на марках царскага (з [[зубцоўка]]й) і [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага]] (без зубцоўкі) урадаў вартасцю 1, 2 і 3 капейкі. Маркі ў 1 капейку атрымалі намінал у 35 капеек, у 2 капейкі — 50 капеек, у 3 капейкі — 10 капеек, а некаторыя і 1 [[рубель]]. == Маркі БНР == На працягу [[1918]]—[[1920]] гг. у [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]] і ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]] ўжываліся пераважна расійскія маркі. === Асобны атрад === Яшчэ ў канцы жніўня 1919 года [[Рада Народных Міністраў БНР]] зацвердзіла прапанову [[міністэрства беларускіх спраў Літвы|міністра беларускіх спраў урада Літвы]] [[Язэп Варонка|Я.&nbsp;Варонкі]] аб выпуску «дзержаўных беларускіх пачтовых і гэрбавых марак». За права выпуску марак ён павінен быў заплаціць дзяржаўнаму скарбу 50&nbsp;% намінальнай цаны прададзеных марак (фактычна гэта была канцэсія прыватнай асобе з захаваннем за ўрадам магчымасці выкупіць гэта права). Аднак пагаршэнне беларуска-літоўскіх адносін не дазволіла рэалізаваць гэты праект<ref>{{кніга |загаловак=Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. Т. 1. Кн. 1. Фонд № 582 Дзяржаўнага Архіву Літвы («Рада Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі») |адказны=укл. С. Шупа |месца=Vilnius, New York, Мінск, Praha |выдавецтва=Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Таварыства беларускага пісьменства |год=1998 |старонкі=418 |isbn=9986-9219-2-9}}</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=62}}. Замест нерэалізаванага праекта Я.&nbsp;Варонкі беларускія маркі выдаў старшыня [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] ў [[Латвія|Латвіі]] [[Канстанцін Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]], плануючы такім чынам атрымаць сродкі на фарміраванне беларускіх вайсковых часцей{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=62}}. У 1920 годзе ў Латвійскай дзяржаўнай друкарні ў [[Рыга|Рызе]] была выдадзена серыя марак па заказе камандавання [[Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі|Асобнага атрада БНР]]. Надпіс «''Асобны атрад''» сведчыць аб тым, што маркі выпускаліся для беларускага ваеннага фарміравання на чале з генералам [[С. Н. Булак-Балаховіч|С.&nbsp;Булак-Балаховічам]]. Былі выдадзены 5 марак розных наміналаў: 5, 10, 15, 50 [[Капейка|капеек]] і 1 [[рубель]]. Існуюць [[Зубцоўка|зубцаваныя]] і незубцаваныя маркі. Агульны наклад — 5 мільёнаў асобнікаў (па 1 мільёне на кожны намінал). Суадносіны зубцаваных да незубцаваных складаюць 1:1. Незубцаваныя маркі былі выдадзеныя дзеля змяншэння кошту накладу. З іх 250 тысяч былі выраблены нават без [[Клей|клею]]. На ўсіх пяці марках серыі знаходзіцца адзін малюнак: маладыя [[Сялянства|сяляне]] ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|нацыянальным адзенні]] (у [[Магілёўскі строй|магілёўскіх строях]]), [[Мужчына|хлопец]] і [[Жанчына|дзяўчына]], сядзяць на лаўцы ля плота. Праект маркі быў выкананы [[мастак]]ом [[Рыхард Зарыньш|Рыхардам Зарыньшам]]. Паводле меркавання гісторыкаў, прататыпам была гравюра У. дэ Гарнека, змешчаная пад назвай «''Тыпы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]''» ў трэцім томе выдання «''Жывапісная Расія''» [[1882]] г. Наміналы і колеры: * 5 капеек — [[Зялёны колер|зялёны]]; * 10 капеек — [[Чырвоны колер|чырвоны]]; * 15 капеек — [[Фіялетавы колер|фіялетавы]]; * 50 капеек — [[Сіні колер|сіні]]; * 1 рубель — [[Буры колер|буры]]. Маркі былі ў выкарыстанні з 14 лютага 1920 года да 22 красавіка 1920 года. Яны выкарыстоўваліся [[Палявая пошта|палявой поштай]], якая засталася на тэрыторыі [[Латвія|Латвіі]], і гасіліся асобным [[Штамп|штампам]]. К.&nbsp;Езавітаву ўдалося правесці гашэнне значнай часткі гэтых марак у паштовай канторы ў Марыенбургу (цяпер [[Алукснэ]]), і яны пэўны час знаходзіліся ў паштовым абароце на тэрыторыі Латвіі. Пазней ён здолеў зацікавіць беларускімі маркамі еўрапейскіх філатэлістаў і нават выслаў пробную партыю ў [[Берлін]]<ref>{{артыкул |аўтар=Карповіч Л. |загаловак=Беларуская паштовая марка: ад вытокаў да эміграцыі |выданне=Запісы Беларускага інстытуту навукі й мастацтва |тып=часопіс |год=2013 |нумар=36 |старонкі=90—99}}</ref>{{sfn|Ляхоўскі|2019|с=62}}. <center><gallery perrow="5"> Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg|5 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 10k.jpg|10 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 15k.jpg|15 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 50k.jpg|50 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 1r.jpg|1 руб. </gallery></center> З [[1939]] г. гэты выпуск неаднаразова перавыдаваўся як [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|эмігранцкім урадам БНР]], так і «''неафіцыйна''», што стала прычынай наяўнасці вялікай колькасці гэтых марак рознай якасці. === Правізорыі Беларускай рады Случчыны === [[Файл:Marka Časovaj Rady Słuččyny (25).jpg|thumb|left|Правізорый Часовай Рады Случчыны вартасцю 25 грошаў.]] [[Файл:Marka Časovaj Rady Słuččyny (50).jpg|thumb|Правізорый Часовай Рады Случчыны вартасцю 50 грошаў.]] Падчас [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]] штабам [[Беларуская Слуцкая брыгада|Беларускай Слуцкай брыгады]] [[1 снежня]] [[1920]] г. былі выдадзеныя [[Правізорый|правізорыі]]. Выкарыстоўваліся польскія маркі, на якіх была наддрукоўка наміналу, [[Пагоня|Пагоні]] і літар «''Ч. Р. Сл.''» ([[Часовая Рада Случчыны]]). Польская марка наміналам 5 [[Грош|грошаў]] стала мець намінал 25 капеек, польскія маркі ў 10, 15 грошаў і 15 [[Феніг|фенігаў]] — 50 капеек. Лічыцца, што былі выдадзеныя 200 асобнікаў вартасцю 50 капеек і каля 20 асобнікаў вартасцю 25 капеек. Паведамлялася, што ў [[1921]] г. захаваліся толькі 3 камплекты. Наддрукоўка на польскай марцы ў 10 грошаў стала вядомай толькі ў [[1921]] г. [[Валянцін Баціеўскі]] мяркуе, што да наддруковак можа быць датычны [[Васіль Максімавіч Русак|Васіль Русак]], які [[1 снежня]] [[1920]] г. хварэў і знаходзіўся бязмэтава ў [[Грыцэвічы|Грыцэвічах]]. Вядомыя два паштовыя адпраўленні з правізорыямі [[Беларуская рада Случчыны|Слуцкай рады]]: * [[Паштовая картка]] [[Баранавічы]] — [[Вільнюс|Вільня]] ад [[21 студзеня]] [[1921]] г., на якой знаходзіліся 2 правізорыі: 25 і 50 капеек (5 і 15 польскіх грошаў адпаведна); * [[Заказны ліст]] [[Баранавічы]] — [[Лейпцыг]] ад [[23 студзеня]] [[1921]] г., на якой знаходзіліся 4 польскія маркі і 2 правізорыі; правізорыі былі наміналам у 25 і 50 капеек. == Правізорыі падчас польскай акупацыі (1919—1920) == Падчас польскай акупацыі [[1919]]—[[1920]] гг. быў здзейснены выпуск мясцовых правізорыяў горада [[Гродна]]. Ён уяўляў сабой маркі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада Расіі]] (выпуску [[1917]] г. без [[Зубцоўка|зубцоўкі]]) з нанесенай на іх наддрукоўкай «''Poczta Polska 40 GR''» ({{lang-be|Пошта Польская 40 грошаў}}). Намінал гэтых марак быў прывязаны да [[Літва|літоўскай]] [[Аўксіная|аўксінаі]]. == Правізорыі Беларускага камітэта самапомачы == У 1942 г. у Берліне былі надрукаваныя правізорыі Беларускага камітэта самапомачы. Правізорыі з выявай Францыска Скарыны былі выдадзеныя рудога, зялёнага, чырвонага, фіялетавага, сіняга і блакітнага колераў. У той самы час былі выдадзеныя правізорыі з Пагоняй (сінія), Віленскім замкам (рудыя), князем Альгердам (зялёныя), князем Вітаўтам (сінія) і вобразам дзяўчыны з хлопцам (зялёныя і фіялетавыя). Правізорыі выдаваліся за ўплату ўзносаў ці за дадзеныя ахвяры. Фактычным ініцыятарам выдання быў тагачасны старшыня Цэнтралі Беларускага камітэта самапомачы інжынер Мікола Абрамчык. Малюнкі для правізорыяў былі намаляваныя ў Лодзі мясцовым членам Беларускага камітэта самапомачы Зянонам Зянкевічам. == Артымаркі беларускай эміграцыі == Паколькі дадзеныя «''маркі''» не былі выпушчаныя поштай, ніколі не знаходзіліся ў абарачэнні і не выкарыстоўваліся як сродкі паштовай аплаты, мэтазгодна класіфікаваць іх як артымаркі. === 1950-я гады === У студзені 1950 г. пачалі рассылацца артымаркі [[Рада БНР|Рады БНР]]. Ідэя паўстала ў Парыжы, дзе жылі ў той час Мікола Абрамчык, Лявон Рыдлеўскі, Уладзімір Шыманец, а ў Амерыцы артымаркамі займаўся Віталь Кажан. Артымаркі выдалі ў дзвюх серыях. На першай — старшыні Рады БНР Пятро Крачэўскі (фіялетавага колеру з надпісам «''3 талеры''») і Васіль Захарка (чырвонага колеру з надпісам «''1 талер''»), Дом Рады БНР (зялёнага колеру з надпісам «''50 грошаў''»). Аўтар гэтай серыі невядомы. На другой серыі Пагоня (чырвонага колеру з надпісам «''25 грошаў''») і карта Беларусі (сіняга колеру з надпісам «''10 грошаў''»). Другая серыя была надрукавана па эскізах Уладзіміра Шыманца. === 1960-я гады === У 1960 г. Згуртаванне беларускай моладзі выдала артымарку ў гонар 40-й гадавіны Слуцкага Збройнага Чыну па эскізах мастака Генрыха Архацкага ў чырвоным, сінім, зялёным і шэрым колерах. На артымарцы постаць юнака з [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]], на якім напісана: «''Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына''». Таксама на артымарцы прысутнічаюць надпісы «''The Slucak Uprising 1920—1960''», «''Freedom for Byelorussia!''» і «''БНР''». Артымаркі былі надрукаваныя на аркушах, на кожным па 20 асобнікаў з надпісам на дзвюх мовах: «''Яны памерлі, каб жыла Бацькаўшчына — жывеце вы, каб Бацькаўшчына не памерла! Памажыце замацаваць гісторыю Слуцкага Паўстаньня — злажыце ахвяру на выданьне Слуцкага Альманаху. Наклейвайце гэтыя маркі на лістох і пачках — пашырайце праўду аб Беларусі''». == Паштовыя маркі ЗБВБ == У 1971 г. у Вялікабрытаніі адбыўся страйк паштовых служачых і Гай Пікарда ад імя ЗБВБ звярнуўся па дазвол на адкрыццё паштовай службы. Атрымаўшы дазвол, Пікарда сам зрабіў эскізы і надрукаваў аж пяць серый марак, якія 19 лютага 1971 г. выйшлі ў абарот. Яны выкарыстоўваліся да 10 сакавіка 1971 г., калі скончыўся страйк. Першая серыя: на марцы тэкст у тры радкі — «''З. Б. В. Б. (10 п. ці 20 п.) Пошта''». 10 п. — чырвоная на светла-зялёнай паперы; 20 п. — сіняя на светла-зялёнай паперы. Наклад — 300 асобнікаў. Другая серыя: маркі «''Асобны атрад''» з 1920 г. з ручной наддрукоўкай ліловага колеру ў ніжнім правым вугле — «''10 п.''», у левым — «''ZBVB Post''», без зубцоў: 10 п. на 5 кап. — зялёная, 10 п. на 10 кап. — чырвоная, 10 п. на 15 кап. — ліловая, 10 п. на 1 руб. — карычневая. Наклад невядомы. == Маркі Рэспублікі Беларусь == Пачаткі марак Рэспублікі Беларусь заклала Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 11 верасня 1991 г. № 351 «''Аб выпуску паштовых марак Беларускай ССР''». === Першая марка Рэспублікі Беларусь === {{main|Першая марка Беларусі}} [[Файл:Stemp Efrasinia Polackaja.jpg|100px|thumb|{{small|[[Першая марка Беларусі|Першая паштовая марка незалежнай Беларусі (1992)]]<br>{{Скот|1}}}}]] [[Першая марка Беларусі|Першая марка незалежнай Беларусі]] з выявай крыжа Ефрасінні Полацкай з’явілася 20 сакавіка 1992 г. Яе аформіў мастак Комлеў. Яна была надрукавана ў Маскве, як і большасць першых беларускіх марак. Наклад склаў 2 мільёны асобнікаў. Вартасць — адзін (спачатку збіраліся надрукаваць слова «''рубель''», але пасля адмовіліся ад гэтай ідэі з прычыны магчымага стварэння новай валюты; назва валюты з’явілася на беларускіх марках пасля дэнамінацыі 2016 г.). === Серыі стандартных марак === ==== Першы стандартны выпуск (1992—1994) ==== Першыя маркі гэтага выпуску наміналам 30, 45 і 50 капеек былі выдадзены ў зварот 21 снежня 1992 г. У 1993 г. былі дадаткова выдадзеныя маркі ў 1, 2, 3, 5, 10, 15 і 25 рублёў з датай «''1992''» і 50, 100 і 150 рублёў з датай «''1993''». У 1994 г. былі выпушчаныя маркі ў 200, 300, 600, 1000 і 3000 рублёў. Аснову кампазіцыі марак першага стандартнага выпуску складаў дзяржаўны герб «''Пагоня''». Таксама вядомыя наступныя наддрукоўкі на марках першага стандартнага выпуску: наддрукоўка новага наміналу на марках 1992 г. (у 1994 і 1997 гг.) і наддрукоўкі літарнага абазначэння наміналу («''А''» і «''В''»), зробленыя ў 1996 г. Усе маркі першага стандартнага выпуску выпускаліся на простай паперы. ==== Другі стандартны выпуск (1995—1996) ==== У сувязі са зменай дзяржаўнага герба, у 1995 г. быў зроблены другі стандартны выпуск марак наміналам у 180, 280 і 600 рублёў, на якіх выява герба была заменена панарамай плошчы Перамогі ў Мінску. У 1996 г. таксама была дадаткова выпушчана марка гэтага выпуску ў 200 рублёў (датаваная 1995 г.). У 2001 г. на частцы накладу марак другога стандартнага выпуску была зроблена наддрукоўка новага наміналу (1000 рублёў). Усе маркі другога стандартнага выпуску друкаваліся на мелаванай паперы. ==== Трэці стандартны выпуск (1996—1997) ==== Маркі трэцяга стандартнага выпуску з выявай новага дзяржаўнага герба ўзору 14 мая 1995 г. выпускаліся ў 1996—1997 гг. У 1996 г. былі выпушчаныя маркі ў 100, 200, 500, 600, 1000, 1500, 1800, 2200, 3300, 5000, 10 000, 30 000 і 50 000 рублёў. У 1997 г. быў зроблены выпуск марак (таксама з датай 1996 г.) наміналам 400 і 2000 рублёў, а марка ў 1500 рублёў (таксама з датай 1996 г.) была выпушчана ў змененым колеры (блакітным замест ружовага). Затым былі выпушчаныя маркі наміналам 800, 2500 і 3000 рублёў з датай «''1997''». У 2001 г. на частцы накладу марак другога стандартнага выпуску была зроблена наддрукоўка новага наміналу (400 рублёў). ==== Чацвёрты стандартны выпуск (1998—2003) ==== Маркі чацвёртага стандартнага выпуску выпускаліся з 1998 па 2003 гг. Галоўным матывам серыі была этнаграфічная тэматыка. Праз высокую інфляцыю сюжэт марак могу дублявацца. Напрыклад, сюжэт маркі ў 100 рублёў выпуску 1998 г. (вадзяны млын) быў паўтораны на марцы ў 30 000 рублёў выпуску 1999 г. У 1998 г. былі выпушчаныя маркі наміналам 100, 200, 500, 1000, 1500, 2000, 3000, 3200, 5000, 5300 і 10 000 рублёў. У 1999 г. былі выпушчаныя маркі наміналам у 800, 30 000, 50 000, 100 000 і 500 000 рублёў. Пасля дэнамінацыі 2000 г. у зварот сталі паступаць маркі чацвёртага стандартнага выпуску ў новым маштабе цэн. У 2000 г. былі выпушчаныя маркі ў 1, 2, 3, 5, 10, 20, 30, 50 і 100 рублёў, а таксама маркі з літарным абазначэннем наміналу («''А''» і «''В''»). У 2001 г. былі выпушчаныя маркі ў 100, 200, 500 рублёў, а таксама наддрукоўка новага наміналу (1000 рублёў) на марцы ў 100 рублёў 1998 г. У 2002 г. былі паўторна выпушчаныя маркі ў 1, 2, 3, 5, 10, 20, 30, 50 рублёў і з літарным абазначэннем наміналу («''А''» і «''В''»). У 2003 г. былі паўторна выпушчаныя маркі ў 200 і 500 рублёў. ==== Пяты стандартны выпуск (2001—2008) ==== Маркі пятага стандартнага выпуску выпускаліся з 2001 па 2007 гады. Асноўным матывам былі выявы архітэктурных помнікаў (за выключэннем 1000-рублёвай маркі, на якой быў выяўлены асабісты герб Францыска Скарыны). У 2001 г. былі выпушчаныя маркі наміналам у 1000, 2000, 3000, 5000 рублёў, а ў 2002 г. — з літарным пазначэннем наміналу («H», «C»). У 2006 г. марка ў 3000 рублёў была перавыдадзена са змененым малюнкам і ў новым колеры. У 2007 г. была перавыдадзена марка ў 2000 рублёў. Выпускі 2001—2007 гг. друкаваліся на мелаванай паперы. У 2008 г. маркі ў 2000 рублёў 2007 г. і 3000 рублёў 2006 г. былі перавыдадзеныя на афсетнай паперы. ==== Шосты стандартны выпуск (2002) ==== «Кветкі» квадратнага фармату. Адбыўся ў 2002 г. і ўключаў у сябе маркі ў 30, 50, 100, 200, 500 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В», «С», «Н»). ==== Сёмы стандартны выпуск (2002—2008) ==== Маркі сёмага стандартнага выпуску з выявай ягад выпускаліся ў 2004 г. Серыя складалася з марак у 5, 10, 20, 30, 50, 100, 200, 300, 500, 1000 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В», «С», «Н», «Р»). Выпуск 2004 г. быў надрукаваны на мелаванай паперы. У снежні 2008 г. марка наміналу «С» была перавыдадзена на афсетнай паперы. ==== Восьмы стандартны выпуск (2004) ==== Таксама ў 2004 г. былі выпушчаныя і маркі восьмага стандартнага выпуску («дзікарослыя дрэвы»), прадстаўленыя наміналамі ў 100, 200, 300, 400, 500 і 1000 рублёў, а таксама з літарным пазначэннем наміналу («А», «В», «С», «Н», «Р»). ==== Дзявяты стандартны выпуск (2006) ==== У 2006 г. адбыўся дзявяты стандартны выпуск («птушкі»), які складалі маркі ў 10, 20, 30, 50, 100, 200, 300, 500, 1000 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В» і «Н»). Былі здзейсненыя два выпускі гэтых марак (абодва ў 2006 г.), прычым першы выпуск быў на мелаванай паперы, а другі — на афсетнай. ==== Дзясяты стандартны выпуск (2007) ==== У 2007 г. былі выпушчаныя маркі дзясятага стандартнага выпуску («звяры», фармат ромба) з літарным пазначэннем наміналу («А» і «В»). Кожная марка была выканана ў двух варыянтах афармлення. ==== Адзінаццаты стандартны выпуск (2008—2011) ==== Гэтая ж тэматыка паўтарылася ў марках адзінаццатага стандартнага выпуску (2008), які складаўся з наміналаў у 10, 200, 300, 400, 1000 і 5000 рублёў. У адрозненне ад выпуску 2007 г. маркі 2008 г. былі «кніжнага» фармату. Першыя выпускі марак былі надрукаваныя на мелаванай паперы, у другой палове 2008 г. на афсетнай паперы былі перавыдадзеныя маркі ў 10, 200, 300, 400 і 1000 рублёў, а ў 2009 г. — у 5000 рублёў. Затым маркі дадзенага выпуску (у яго афсетнай варыяцыі) перавыдаваліся да 2010—2011 гг. (год дадатковай эмісіі пазначаўся ўнізе аркуша разам з нумарам заказу). ==== Дванаццаты стандартны выпуск (2008—2011) ==== У тым жа 2008 г. была здзейснена эмісія марак дванаццатага стандартнага выпуску («кветкі», «кніжнага» фармату) наміналам у 20, 30, 50, 100, 500 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «В» і «Н»). Былі зробленыя два выпускі гэтых марак (абодва ў 2008 г., першы — на мелаванай паперы, другі — на афсетнай). Потым маркі дадзенага выпуску (у яго афсетнай варыяцыі) перавыдаваліся да 2010—2011 гг. (год дадатковай эмісіі пазначаўся ўнізе аркуша разам з нумарам заказу). ==== Трынаццаты стандартны выпуск (2012—2013) ==== У студзені 2012 г. адбылася эмісія марак трынаццатага стандартнага выпуску («нацыянальны арнамент») з літарным пазначэннем наміналу («М» і «N»), надрукаваных на афсетнай паперы. У 2013 г. былі дадаткова перавыдадзеныя (год дадатковай эмісіі пазначаўся ўнізе аркуша разам з нумарам заказу). ==== Чатырнаццаты стандартны выпуск (2012—2016) ==== У сакавіку 2012 г. у продаж выйшлі маркі чатырнаццатага стандартнага выпуску («помнікі архітэктуры») наміналам у 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000 рублёў і з літарным пазначэннем наміналу («А», «Н» і «Р»). Першая эмісія марак чатырнаццатага стандартнага выпуску адбылася як у выглядзе гуміраваных марак на мелаванай паперы (абмежаваны наклад), так і ў выглядзе самалепак на глянцавай паперы (асноўны наклад). Самалепкі былі перавыдадзеныя на матавай паперы: у верасні 2012 г. былі перавыдадзеныя 200, 1000 і 2000 рублёў, у кастрычніку 2012 г. — «А», у студзені 2013 г. — 50, 100, 500 рублёў і «Н», у сакавіку 2013 г. — 5000, 10 000 і 20 000 рублёў, у лістападзе 2013 г. — «Р». У снежні 2014 г. маркі ў 50, 100, 200, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў былі перавыдадзеныя са змененай УФ-абаронай (аналагічнай той, якая ёсць у марак пятнаццатага стандартнага выпуску). У канцы 2015 — пачатку 2016 гг. маркі (акрамя «Р») былі перавыдадзеныя на палепшанай паперы. ==== Пятнаццаты стандартны выпуск (з 2014 і дагэтуль) ==== Маркі пятнаццатага стандартнага выпуску былі выпушчаныя ў абарачэнне ў снежні 2014 г. Выпуск складаецца з пяці безнамінальных марак: «А», «N», «М», «Н» і «Р». Малюнак марак паўтарае гэтакі адзінаццатага стандартнага выпуску са змененым наміналам і крыху змененымі дэталямі дызайну (паменшаная выява, крыху іншае размяшчэнне надпісаў, у выпадку з маркай «N» — крыху мадыфікаванае адценне). Маркі пятнаццатага стандартнага выпуску паўтараюць сваім дызайнам наступныя маркі адзінаццатага: «А» — паўтарае дызайн 10-рублёвай, «N» — дызайн 200-рублёвай, «M» — 300-рублёвай, «H» — 400-рублёвай, «P» — 1000-рублёвай. Маркі пятнаццатага стандартнага выпуску з’яўляюцца, як і маркі чатырнаццатага, самаклейкамі ды выпускаюцца на матавай паперы. У 2016 г. маркі гэтага выпуску (наміналамі «А» і «H») былі перавыдадзеныя на мадыфікаванай паперы. У 2017 г. адбылося дадатковае перавыданне маркі «А». ==== Шаснаццаты стандартны выпуск (з 2016 і дагэтуль) ==== {{у планах}} == Гл. таксама == * [[Гісторыя пошты Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]], [[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]] |загаловак=Інфармацыйна-выдавецкая дзейнасць Рады і ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918–1925 гадах |выданне=[[Przegląd Środkowo-Wschodni]] |тып=часопіс |год=2019 |нумар=4 |старонкі=37—75 |спасылка=https://doi.org/10.32612/uw.2543618X.2019.pp.37-75 |ref=Ляхоўскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Гісторыя пошты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паштовыя маркі Беларусі]] cwwz5ax080wkas6uvp0cvchc5lugbz3 0 352114 5150353 5147794 2026-06-04T02:46:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150353 wikitext text/x-wiki [[Выява:Disneyland with the Death Penalty.jpg|thumb|Начны Сінгапур. Сфатаграфавана 12 снежня 2005 года.]] «'''Дыснейленд са смяротным пакараннем'''» ({{lang-en|Disneyland with the Death Penalty}}) — артыкул пра [[Сінгапур]] пісьменніка [[Уільям Гібсан|Уільяма Гібсана]], яго першая значная работа ў публіцыстыцы. Яго апублікавалі як артыкул нумара<ref>[http://www4.picturepush.com/photo/a/5618117/img/5618117.jpg Cover of Wired issue 1.4 in which Disneyland with the Death Penalty originally appeared] ([https://archive.today/20120715020646/i56.tinypic.com/2u621kk.jpg mirror])</ref> ў часопісе [[Wired]] за верасень/кастрычнік 1993 года<ref name=source/><ref name=b&/>. У артыкуле прыведзены назіранні Гібсана па архітэктуры, [[Фенаменалогія|фенаменалогіі]] і культуры Сінгапура. Калі пісьменьнік знаходзіўся ў ім, краіна зрабіла на яго ўражанне чыстай, сумнай і канфармісцкай. Назву артыкула і яго галоўную метафара — [[Дыснейленд]] са [[Смяротнае пакаранне|смяротным пакараннем]] — адсылаюць да аўтарскага бачання Сінгапура як дзяржавы ненатуральна [[Аўтарытарызм|аўтарытарнай]]. На думку Гібсана, Сінгапуру не хапае духу крэатыўнасці і сапраўднасці, тут адсутнічаюць праявы яго гісторыі і нефармальнай культуры. Аўтар лічыць ўрад усёпранікальным, карпаратыўным і [[тэхнакратыя, паліталогія|тэхнакратычных]], а судовую сістэму — нягнуткай і драконаўскай. Сінгапурцаў ён ахарактарызаваў як [[Грамадства спажывання|грамадства спажыўцоў]] з бескаляровым густам. Каб дадаць драматызму сваім назіраннем, Гібсан ілюструе іх мясцовымі навінамі па крымінальных судовых пасяджэнняў, прыводзіць кантрасныя апісанні аэрапортаў Паўднёва-Усходняй Азіі ў пачатку і ў канцы артыкула. Хоць гэта была першая значная праца Гібсана ў публіцыстыцы, артыкул меў імгненны і працяглы рэзананс. Праз гэтую публікацыю сінгапурскі ўрад забараніў часопіс Wired, а фраза «Дыснейленд з пакараннем смерцю» стала мянушкай для мяккага аўтарытарызму Сінгапура, якога горад-дзяржава даволі доўга не можа пазбавіцца. == Змест == {{quote|У Сінгапуры ўсе арыентавана на эканоміку. Уявіце сабе азіяцкую версію Цюрыха, які функцыянуе ізалявана ўнізе Малайзіі. Багаты маленькі свет, сярод жыхароў адчуваеш як… добра, у Дыснейлендзе. У Дыснейлендзе са смяротным пакараннем.|Gibson, William. "Disneyland with the Death Penalty"<ref name=source/>}} Назва «Дыснейленд са смяротным пакараннем» адсылае да прадмета артыкула — горада-дзяржавы ў Паўднёва-Усходняй Азіі, стэрыльнасць якой строга падтрымліваецца. Гібсан апісвае гэта з абурэннем<ref name=versluys/>. Артыкул пачынаецца з метафары пра «[[Дыснейленд]]», далей Гібсан цытуе назіранні [[Лара Андэрсан|Лары Андэрсан]], што [[віртуальная рэальнасць]] «ніколі не будзе выглядаць сапраўднай, пакуль людзі не навучацца дадаваць да яе трохі бруду» . Гэта тычылася бездакорнай чысціні ў аэрапорце Чангі. Аўтар адзначае, што прыроднае асяроддзе таксама занадта ўдасканаленае, напрыклад шматлікія [[поле для гольфа|палі для гольфа]]. Сынгапурскае грамадства робіць «бязлітаснае пурытанскае ўражанне», насельніцтва кантраляванае урадам, падобным на мегакарпарацыі. У грамадстве трывала ўкараніліся канфармізм і абмежаванні паводзінаў і так не развіліся пачуцці гумару і крэатыўнасць<ref name=source/>. [[Выява:The Neuromancer.jpg|thumb|left|Аўтар Уільям Гібсан. Сфатаграфавана ў сакавіку 2008 года.]] Гібсану цяжка атрымоўваецца прасачыць сувязі паміж сучасным і [[Віктарыянская эпоха|віктарыянскім]] Сінгапурам, ад якога мала што засталося. Спрабуючы знайсці скрытыя сінгапурскія сацыяльныя механізмы, аўтар шукаў прысутнасць гарадскога духу, аднак дарэмна. Падчас ранішніх шпацыраў, абумоўленых розніцай часавых паясоў, ён высвятліў, што фізічнае мінулае горада-дзяржавы амаль цалкам знікла<ref name=source/><ref name=versluys/>. Гібсан дае кароткі агляд [[Гісторыя Сінгапура|гісторыі Сінгапура]], пачынаючы ад заснавання сучаснага Сінгапура ў 1819 годзе Стэмфардам Рафлзам і да японскай акупацыі і ўстанаўлення рэспублікі ў 1965 годзе. Ён заключае, што сучасны Сінгапур - эфектыўная [[Аднапартыйная сістэма|аднапартыйная дзяржава]] і капіталістычная [[тэхнакратыя, паліталогія|тэхнакратыя]] — ёсць перш за ўсё прадуктам бачання прэм'ер-міністра краіны [[Лі Куан Ю|Лі Куана Ю]]<ref name=source/>, які займаў гэтую пасаду трыццаць гадоў. Між іншым Гібсан цытуе загалоўкі па выданні ''South China Morning Post'', у якім падрабязна апісваўся суд над эканамістам, членам урада і рэдактарам газеты за раскрыццё дзяржаўнай тайны пра [[эканамічны рост]] Сінгапура<ref name=source/>. [[Файл:Raffles Place Skyscrapers.JPG|thumb|right|Хмарачосы на плошчы Рафлза ў дзелавым цэнтры горада, Жнівень 2006 года. З-за адсутнасці контркультуры або андэграўнду Гібсан лічыць, што Сінгапуру не хапае сапраўднага адчування горада.]] Гібсан шкадуе па аўтэнтычнаму гарадскому духу<ref name=versluys/>, што нечаму, што ён апісвае як «адсутнасць крэатыўнасці»<ref name=source/>. Ён дае псіхалагічна геаграфічную справаздачу аб архітэктуры горада-дзяржавы, а таксама адзначае бясконцы парад маладых, прывабных і тыпова апранутых прадстаўнікоў сярэдняга класа ў холах гандлёвых цэнтраў і параўноўвае горад-дзяржаву з вялікім канферэнц-цэнтрам у [[Атланта|Атланце]]. Аўтар лічыць падбор музычнай і кніжнай прадукцыі ў крамах бескампрамісна ніякім, разважаючы, у гэтым частковая віна Аддзела непажаданай прапаганды, адной з некалькіх дзяржаўных устаноў цэнзуры. Сярод амаль поўнай адсутнасці [[Багема|багемнай]] і [[контркультура|альтэрнатыўнай культуры]] Гібсану не ўдаецца знайсці слядоў нязгодных, андэграўнду або няшчасных кварталаў<ref name=source/><ref name=versluys/>. Замест публічных дамоў — санкцыянаваныя ўрадам «цэнтры здароўя» (на самай справе масажныя салоны), а спатканні абавязкова арганізуюцца ўрадавымі шлюбнымі агенцтвамі. Ён адзначае: «Тут вельмі мала таго, што не з'яўляецца вынікам наўмыснай і, без сумневу, старанна прадуманай сацыяльнай палітыкі»<ref name=source/>. Доказам дэфіцыту крэатыўнасці горада-дзяржавы для аўтара служыць апантанасць яе жыхароў шопінгам як відам свабоднага часу, аднастайнасць гандлёвага асартыменту і цэн, а таксама яшчэ адзін іх запал — схільнасць добра паесці (хоць, на думку аўтара, ежы не хапае разнастайнасці, усё ж такі ён адзначае «Будзе пра што расказаць дома»<ref name=source/>). Далей ён зноў вяртаецца да тэмы ўмеранай бескаляровасці Сінгапура, апісвае трывожную чысціню навакольнага асяроддзя і насельніцтва, якое трымаецца строга ў рамках закона. Асвятляючы тэхналагічныя дасягненні Сінгапура і яго імкненне да [[Інфармацыйная эканоміка|інфармацыйнай эканомікі]], Гібсан адначасова выказвае сумневы, што сінгапурцам хопіць гнуткасці, улічваючы іх кантраляваную і кансерватыўную прыроду, каб адпавядаць патрабаванням будучага веку масавай лічбавай культуры — «у дзікай кіберпрасторы без цэнзуры»<ref name=source/>. «Магчыма, — разважае ён, — лёс Сінгапура — стаць не больш чым акуратным, падобным Швейцарыі, анклавам, у якім пануе парадак і багацце сярод мора мудрагелістай вычварнасці будучыні»<ref name=source/>. [[Файл:Kowloon Walled City.jpg|thumb|left|Фота з самалёта, знятае ў 1989 годзе, у трушчобы Каўлун Уолд Сіці ў [[Ганконг]]у, якому Гібсан аддае перавагу ў параўнанні з Сінгапурам.]] Бліжэй да канца артыкула Гібсан сцісла распавядае аб двух выпадках прымянення смяротнага пакарання сінгапурскай судовай сістэмай. Ён цытуе выданне ''The Straits Times'' па справе Мэта Рэпіна Мамата, малайца, асуджанага на смерць за спробу кантрабанды кілаграма [[Каноплі, наркотык|канабісу]] ў горад-дзяржаву, і працягвае апісаннем справы Ёахана Ван Дама, нідэрландскага інжынера, у якога знайшлі значную колькасць [[гераін]]у, і якога чакала тая ж доля. Аўтар выказвае сумневы ў справядлівасці вышэйшай меры пакарання і апісвае сінгапурцаў як сапраўдных носьбітаў нулявой талерантнасці. Пасля абвяшчэння прысуду па справе Ван Дама Гібсан вырашае пакінуць краіну. «За рэкордны час» ён выпісваецца з гатэля і садзіцца на таксі ў аэрапорт. Па дарозе туды яго ўвагу прыцягнула адсутнасць паліцыі, аднак у аэрапорце Чангі яе было дастаткова. Тут Гібсан сфатаграфаваў выкінутую мятую паперу, чым выклікаў гнеў паліцэйскіх. Прыляцеўшы ў Ганконг, ён краем вока паспявае ўбачыць запланаваны да знішчэння [[Каўлун Уолд Сіці]] ў канцы пасадачнай паласы ў хаатычным [[Аэрапорт Кай Так|аэрапорце Кай Так]] і разважае над кантрастам з спарадкаваным і дэзінфікаваным горадам, які ён пакінуў. Артыкул заканчваецца словамі: «Я адпусціў гальштук, пакідаючы паветраную прастору Сінгапура»<ref name=source/>. == Рэзананс == У адказ на публікацыю артыкула Сінгапур забараніў выданне Wired ў краіне. Фраза «Дыснейленд са смяротным пакараннем» стала агульнавядомай і шырока ўжыванай для абазначэння сінгапурцаў<ref name=culshaw/><ref name=crusoe/><ref name=imran-vincent/><ref name=justice/><ref name=crushed/><ref name=famously/><ref name=verboten/>, асабліва сярод апанентаў сінгапурскага [[Аўтарытарызм|аўтарытарнага]] метаду кіравання<ref name=austerity/>. Праз аўтарытарную і жорсткую рэпутацыю гораду-дзяржаве цяжка было пазбавіцца ад гэтага цэтліка<ref name=interscience/><ref name=conequences/>. У Creative Review з захапленнем ўспомнілі «знакаміты забойны каментар»<ref name=decadence/>. Тады як памочнік рэдактара [[The New York Times]] Рэйманд Уолтэр Эпл выступіў у абарону Сінгапура ў артыкуле 2003 года: «Яны наўрад ці заслугоўвалі такой балюча нядбайнай мянушкі»<ref name=snacker/>. Праглядаючы артыкул у 2003 годзе, Гібсан напісаў у сваім блогу: {{Quote|Той артыкул у Wired, можа, і змог расказаць пра цяпер ужо агульнавядомую жудасную ўсюдыіснасць дзяржавы ў Сінгапуры, аднак у ім і блізка не ўдалося перадаць удзельную тупасць гэтага горада, яго жудаснае асяроддзе распродажу. Бясконцыя гандлёвыя цэнтры з кучай крам, у якіх прадаюцца адны і тыя ж тавары, прычым гэта ці хлам, які увагнаў бы Кейса ў [[анафілактычны шок]], ці сумная імітацыя мясцовай вытворчасці. Вы можаце падабраць значна сімпотней прыкід, купляючы выключна ў [[Хітроў]]<ref name=retrospective/>.}} Артыкул «Дыснейленд са смяротным пакараннем» быў прызначаны для чытання па тэме «Развіццё Сінгапура» на курсе «Пісьмо і крытычнае мысленне» ў 2008 годзе ў [[Нацыянальны універсітэт Сінгапура|Нацыянальным універсітэце Сінгапура]]<ref name=critical/>. == Водгукі == [[Выява:Rem Koolhaas.jpg|thumb|upright|Архітэктар і урбаністычны тэарэтык [[Рэм Колгас]], які крытыкаваў артыкул за грэблівае стаўленне да сінгапурцаў.]] Артыкул зрабіў моцнае ўражанне на чытачоў. У газеце [[The Boston Globe]] яго ахарактарызавалі як «востры выпад у тэхнакратычныя метады кіравання ў Сінгапуры»<ref name=digitalrev/>. Публікацыю раіў постмадэрнісцкі палітычны географ Эдвард Соя як «выдатны тур гарадской кіберпрасторай» горада-дзяржавы<ref name=postmetropolis/>. Журналіст Стывен Пул назваў яго «поўнай жаху справаздачай» і запэўніў, што аўтар «пагарджае бездакорныя абмежаваныя планы карпаратыўнага вялікага бізнесу» і з'яўляецца «чэмпіёнам па паглыбленні ў мясцовыя справы»<ref name=cartesian/>. У рэцэнзіі на раман Гібсана 2010 года [[Нулявая Гісторыя]] для [[Observer|The Observer]] Джэймс Прудон адзначыў «Дыснейленд» як адзін з самых высокіх пунктаў кар'еры Гібсана: «Гэта дасціпны, праніклівы накшталт рэпартажу, што сведчыць таксама аб публіцыстычны талент, раўнасільны дару провіду, які зрабіў яго гуру лічбавай эры»<ref name=observer/>. Філосаф і аўтар кніг пра сучасныя тэхналогіі Петэр Людлаў разглядае артыкул як атаку на горад, і лічыць іроніяй той факт, што сапраўдны Дыснейленд знаходзіцца ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]], штаце, дзе «крымінальны кодэкс ўключае смяротнае пакаранне»<ref name=cyberstates/>. Урбаністычны тэарэтык Мартэн Дэлбек адзначыў, што, па Гібсану, у дэзінфікавана-безіндывідуальным характары горада-дзяржавы павінен камп'ютарызаваны кантроль, — зацвярджэнне, якое Делбек назваў «традыцыйнай, амаль старамоднай заўвагай супраць тэхнакратыі»<ref name=versluys/>. У 2004 годзе Пол Ро ў артыкуле да Форума па сучасным мастацтве і грамадстве пракаментаваў: «Трэба аддаць аўтару належнае за яго здольнасць схапіць дух часу ў такім кантэксце, як тут, аднак журналісцкі рэпартаж Гібсана непазбежна грубы». Таксама ён цытуе брытанскага акадэміка Джона Філіпса, які жыве ў Сінгапуры, што Гібсан «не змог як след выказаць сваю крытыку»<ref name=substation/>. У кнізе S, M, L, XL урбаніст і тэарэтык архітэктуры [[Рэм Колгас]] падымае пытанне са з'едлівым, іранічным тонам арыгінальнага артыкула, асуджае погляд аўтара як тыповую рэакцыю «мёртвых бацькоў, якія забіваюцца з бязладнага выкарыстання іх спадчыны дзецьмі»<ref name=versluys/><ref name=koolhaas/>. Колгас сцвярджае, што такая рэакцыя, як у Гібсана, прадугледжвае, што станоўчая спадчына мадэрнасці можа быць разумна выкарыстана толькі прадстаўнікамі [[Заходняя цывілізацыя|заходняй цывілізацыі]] і такія спробы, як Сінгапур, засвоіць «навінкі» сучаснага свету без разумення яго гісторыі будуць даваць толькі годныя шкадавання скажэнні<ref name=versluys/>. Сінгапурац Тан Вен Хон у сваю чаргу напісаў крытычны адказ як Гібсану, так і Колгасу<ref>[http://www.usp.nus.edu.sg/writing/uwc2101d/wenghong3.html What is Authenticity? Singapore as Potemkin Metropolis] a response to Gibson and Koolhaas by Tang Weng Hong</ref>. == Гл. таксама == * [[Патэрналізм]] * [[Тэхнакратыя, паліталогія|Тэхнакратыя]] == Заўвагі == {{reflist|2|refs= <ref name=source>{{cite journal|title=Disneyland with the Death Penalty |url=http://www.wired.com/wired/archive/1.04/gibson_pr.html |last=Gibson |first=William |issue=1.04 |date=September/October 1993 |journal=Wired |publisher=Condé Nast Publications |accessdate=September 23, 2008}}</ref> <ref name=b&>{{cite news|title=Multimedia Animal Wired Visionary Nicholas Negroponte is MIT's Loud Voice of the Future |date=March 1, 1995 |first=David |last=Mehegan |work=[[The Boston Globe]] |publisher=The New York Times Company}}</ref> <ref name=versluys>{{cite book |first=Maarten |last=Delbeke |chapter=The Transformation of Cyberspace in William Gibson's ''Neuromancer'': From Highrise Grid to Hive |editor2-last=Versluys |editor1-first=Dirk |editor1-last=De Meyer |editor2-first=Kristiaan | title = The Urban Condition: space, community, and self in the contemporary metropolis |url=https://archive.org/details/urbanconditionsp0000unse | publisher = Uitgeverij 010 Publishers |location=Rotterdam | year = 1999 | isbn = 90-6450-355-9 |pages=[https://archive.org/details/urbanconditionsp0000unse/page/408 408]–410}}</ref> <ref name=culshaw>{{cite news|title=You will now be creative! |url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2005/02/26/basing25.xml |last=Culshaw |first=Peter |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |date=February 26, 2005 |accessdate=September 23, 2008 }}</ref> <ref name=crusoe>{{cite news |work=The Boston Globe |title=The Crusoe Game; Baby Boomers Get Re-Wired |last=Freeman |first=Jan |date=September 15, 1993|publisher=The New York Times Company|quote=Gibson's travel report is not bad, but it's pretty much summed up by the line the editors stole for the cover: "Disneyland with the Death Penalty". }}</ref> <ref name=imran-vincent>{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/09/16/opinion/edlet.php |title=Singapore's other side; Toeing the line |date=September 16, 2005 |first=Imran-Vincent |last=Mian |work=International Herald Tribune |publisher=The New York Times Company |accessdate=September 23, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080328065739/http://www.iht.com/articles/2005/09/16/opinion/edlet.php |archivedate=28 сакавіка 2008 |url-status=live }}</ref> <ref name=justice>{{cite news|title=Justice Under the Lash; Did Singapore Beat a Confession Out of a Young American? |work=[[The Washington Post]] |authorlink=Jason Vest |date=April 15, 1994 |first=Jason |last=Vest }}</ref> <ref name=crushed>{{cite web|url=http://www.channel4.com/news/articles/politics/international_politics/why+burma+was+crushed/884147|work=Channel 4|title=Why Burma Was Crushed|date=2007-10-05|last=Hilsum|first=Lindsay|quote=He turned Singapore into an immensely rich, alarmingly clean, politically repressive city-state, described by the science-fiction writer William Gibson as "Disneyland with the death penalty".|accessdate=2008-09-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Dv83sre0?url=http://www.channel4.com/news/articles/politics/international_politics/why+burma+was+crushed/884147.html|archivedate=24 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name=famously>{{cite journal|quote=Famously referred to as "Disneyland with the death penalty" by writer William Gibson, Singapore has had its fair share of criticism. |title=Safe in the Lion City: Singapore's sterile image has been mocked over the years, but Beverley Fearis discovers that being security conscious could pay dividends in today's stressful climate |journal=Business Traveler |date=February 1, 2003 }}</ref> <ref name=verboten>{{cite journal|quote=Another explanation for Singapore's comparative success in containing SARS is its single-minded determination to take whatever steps necessary, with scant regard for such individual liberties as the right to travel and associate freely. This is the city-state the cyber-punk writer William Gibson once described as "Disneyland with the death penalty": While free trade is largely embraced, chaos is verboten. |journal=Reason |date=August 1, 2003 |title=Something's in the air: liberties in the face of SARS and other infectious diseases. |last=McCullagh |first=Declan }}</ref> <ref name=austerity>{{cite news|last=Parsons |first=Tony |authorlink=Tony Parsons (British journalist) |title=Comment on litter fines.|work=The Mirror |date=November 4, 2002}}</ref> <ref name=interscience>{{cite journal |url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/120185370/PDFSTART |last=Adams |first=Laur L. |title=Globalization of Culture and the Arts |journal=Sociology Compass |volume=1 |issue=1 |pages=127–142 |date=September 7, 2007 |accessdate=September 24, 2008 |doi=10.1111/j.1751-9020.2007.00024.x }}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name=conequences>{{cite journal|last=Chong |first=Terence |year=2005 |title=From Global to Local: Singapore's Cultural Policy and Its Consequences |url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2005-12_37_4/page/553 |journal=Critical Asian Studies |volume=37 |pages=553–68|doi=10.1080/14672710500348455|issue=4}}</ref> <ref name=decadence>{{cite journal|title=A decade of decadence: the authoritarian society of Singapore turned four ex-military policemen into rebel designers. Mark Sinclair meets Phunk Studio|date=August 1, 2004 |first=Mark|last=Sinclair |journal=Creative Review|quote=But with prosperity has come blandness: the stereotypical view of Singapore is of a financial hub, an ex-pat paradise, a strictly run, litter free state with little cultural activity or interest. Disneyland with the death penalty is one famously damning description.}}</ref> <ref name=snacker>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E0DF153BF933A2575AC0A9659C8B63 |title=Asian Journey; Snacker's Paradise: Devouring Singapore's Endless Supper |work=[[The New York Times]] |publisher=The New York Times Company |author=R.W. Apple, Jr. |date=September 10, 2003 |accessdate=September 23, 2008}}</ref> <ref name=critical>{{cite web|title=University Scholars Program|url=http://www.usp.nus.edu.sg/writing/uwc2101k/index.html|publisher=[[Нацыянальны ўніверсітэт Сінгапура|National University of Singapore]]|accessdate=2008-09-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Dv85tSA1?url=http://www.usp.nus.edu.sg/writing/uwc2101k/index.html|archivedate=24 студзеня 2013|url-status=live}}</ref> <ref name=retrospective>{{cite web|publisher=WilliamGibsonBooks.com|first=William|last=Gibson|url=http://www.williamgibsonbooks.com/blog/2003_05_01_archive.asp#200327718|accessdate=2010-01-24|date=2003-05-22|title=S'PORE, IN RETROSPECT|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Dv84xzXG?url=http://www.williamgibsonbooks.com/blog/2003_05_01_archive.asp#200327718|archivedate=24 студзеня 2013|url-status=live}}</ref> <ref name=digitalrev>{{cite news |title=Getting ''Wired'': This San Francisco Magazine is the Rolling Stone of the Digital Revolution |date=September 18, 1994|first=Matthew |last=Gilbert |work=The Boston Globe |publisher=The New York Times Company}}</ref> <ref name=postmetropolis>{{cite book | last = Soja | first = Edward | title = Postmetropolis: critical studies of cities and regions | url = https://archive.org/details/postmetropoliscr0000soja | publisher = Blackwell Publishers | location = Cambridge | year = 2000 | isbn = 1-57718-001-1 |authorlink=Edward Soja |chapter=Six Discourses on the Postmetropolis|p=[https://archive.org/details/postmetropoliscr0000soja/page/336 336]}}</ref> <ref name=cartesian>{{cite news|last=Poole |first=Steven |authorlink=Steven Poole |url=http://www.guardian.co.uk/books/1996/oct/03/sciencefictionfantasyandhorror |title=Virtually in love|date=October 3, 1996|accessdate=October 8, 2009 |work=[[The Guardian]] |publisher=Guardian Media Group}}</ref> <ref name=observer>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/books/2010/sep/12/zero-history-william-gibson-book-review |title=''Zero History'' by William Gibson |work=The Observer |publisher=guardian.co.uk (Guardian Media Group) |accessdate=September 12, 2010 |date=September 12, 2010 |first=James |last=Purdon}}</ref> <ref name=cyberstates>{{cite book | last = Ludlow | first = Peter | authorlink=Peter Ludlow |title = Crypto Anarchy, Cyberstates, and Pirate Utopias | publisher = MIT | location = Cambridge | year = 2001 | isbn = 0-262-62151-7 |page=386 |quote=Since these articles are an attack on Singapore, it is ironic that the real Disneyland is in California—whose repressive penal code includes the death penalty}}</ref> <ref name=substation>{{cite journal |last=Rae |first=Paul |url=http://www.spell7.net/paulrae/1012.pdf |title="10/12": When Singapore Became the Bali of the Twenty-First Century? |journal=Forum on Contemporary Art & Society |issue=5 |location=Singapore |publisher=Substation |year=2004 |pages=218–255 |quote=While an ability to capture the zeitgeist is to be taken seriously in a context such as this one, Gibson’s journalistic reportage is inevitably unrefined |access-date=20 лістапада 2016 |archive-date=7 студзеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107045122/http://www.spell7.net/paulrae/1012.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |url=http://www.spell7.net/paulrae/1012.pdf |title=Архіўная копія |access-date=20 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107045122/http://www.spell7.net/paulrae/1012.pdf |archivedate=7 студзеня 2009 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.spell7.net/paulrae/1012.pdf |title=Архіўная копія |access-date=20 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107045122/http://www.spell7.net/paulrae/1012.pdf |archivedate=7 студзеня 2009 |url-status=dead }}</ref> <ref name=koolhaas>{{cite journal|journal=S, M, L, Xl |publisher=Office for Metropolitan Architecture |last=Koolhaas |first=Rem |authorlink=Рем Колгас |pages=1009–1089 |title=Singapore Songlines |year=1995 |location=Rotterdam}}</ref> }} == Спасылкі == * «[http://www.wired.com/wired/archive/1.04/gibson.html Disneyland with the Death Penalty]» на сайце Wired.com{{ref-en}} [[Катэгорыя:Сінгапур]] eux89tk2e9huh69jrphyqps2hbfzpkb 14 353858 5150301 2437308 2026-06-03T19:59:19Z JerzyKundrat 174 5150301 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] 4115jyzd71at34vzgfafm4v6hz191to 5150304 5150301 2026-06-03T20:01:11Z JerzyKundrat 174 5150304 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] s7ech8x6hup9huqq38keza1zqil52h3 0 354308 5150356 4949855 2026-06-04T03:23:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150356 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Дэбара Нкейрука Аруквэ |выява = |дата нараджэння = 31.07.1996 |месца нараджэння = |грамадзянства = |рост = 184 см |вага = |пазіцыя = [[Паўсярэдні (гандбол)|Левая паўсярэдняя]] |клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]] |нумар = 9 |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар'ера }} |нацыянальная зборная = |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 20 снежня 2016 }} {{Цёзкі2|Аруквэ}} '''Дэбара Нкейрука Аруквэ''' (нар. {{ДН|31|07|1996}}) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. [[Кандыдат у майстры спорту Беларусі]]. [[Паўсярэдні (гандбол)|Левая паўсярэдняя]] клуба «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]». Выхаванка аршанскай СДЮШАР № 2. У чэрвені 2011 года была прызнана лепшым гульцом рэспубліканскай спартакіяды школьнікаў СДЮШАР № 2, а ўжо ў снежні 2011 года, як студэнтка [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]], згуляла за асноўны склад «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]»<ref>[https://by.tribuna.com/blogs/bezbia/652856/ Сийака, Луцевич, Эджаме и другие белорусские спортсмены с африканскими корнями]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=664:2015-08-13-08-29-38&amp;catid=14:2009-05-13-08-11-16&amp;Itemid=25 Профіль на сайце ГК БНТУ-БелАЗ] {{ref-ru}} * [https://handballfast.com/news/19105-belarus_debora_arukve_ob_okonchanii_karery_boli_neponyatnye_pereklichki_kostey_nu_i_pokhodka_izmenil Беларусь. Дебора Арукве об окончании карьеры: «Боли, непонятные переклички костей, ну и походка изменилась. До сих пор восстанавливаюсь»] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/women/2017-18/player/553405/Deborah+NkeirukaArukwe Deborah Nkeiruka Arukwe] {{Склад ГК БНТУ-БелАЗ}} {{DEFAULTSORT:Аруквэ Дэбара Нкейрука}} [[Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК БНТУ-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў майстры спорту Беларусі]] mubxsygl0r6rtjt71eow3pj8ecnh838 0 356190 5150231 5145580 2026-06-03T15:59:32Z JerzyKundrat 174 5150231 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Ігар Навумік |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Вуглавы (гандбол)|вуглавы]] |клуб = ''няма'' |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = }} '''Ігар Навумік''' (нар. {{ДН|10|03|1995}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], [[Вуглавы (гандбол)|вуглавы]]. == Кар’ера == Выхаванец гродзенскай школы гандболу. З сезона 2011/2012 гадооў<ref>[https://vgr.by/2012/05/16/news-kronon-gandbol/ vgr.by]</ref> выступае ў складзе гродзенскага [[ГК Кронан Гродна|«Кронана»]]. Улетку 2018 года перайшоў у магілёўскі клуб [[ГК Машэка Магілёў|«Машэка»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 1 верасня 2018|url = https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/handballblog/2147695.html|title = БГК с двумя составами, СКА без Кулеша, но с Никуленковым. Чем будет интересен новый гандбольный сезон?|format = |work = |publisher = by.tribuna.com|accessdate = 23 верасня 2018|language = ru|postscript = |archive-date = 19 чэрвеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210619164150/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/handballblog/2147695.html|url-status = dead}}</ref>, за які гуля да канца сезона 2018/19. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://handball.by/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BD/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BD.html Спіскавы склад склад мужчынскай гандбольнай каманды "Кронан" на перыяд 2016/2017 гг.] {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Навумік Ігар}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Кронан Гродна]] 73t62gbkaasma8ljzshmny3f3xvda21 0 464392 5150354 5009306 2026-06-04T02:53:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150354 wikitext text/x-wiki '''Дысідэнт''' ([[Іншадумства|іншадумца]], {{lang-lat|dissidens}} — нязгодны) — чалавек, які адстойвае погляды, што радыкальна разыходзяцца з агульнапрынятымі. Часта гэты канфлікт асабістых перакананняў з паноўнай дактрынай прыводзіць да ганенняў, пераследу і [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] з боку афіцыйных уладаў. == Гісторыя тэрміна == === У рэлігійным значэнні === У Англіі XVI—XVII стагоддзяў тэрмін «дысідэнты» ці «дысентэры» ({{lang-en|dissenters}}) прымяняўся да членаў [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] груп, якія супрацьстаялі афіцыйнай [[Царква Англіі|Англіканскай царкве]] — [[Пурытанства|пурытанам]], [[Квакеры|квакерам]] і да т. п. Таксама яны называліся [[Нонканфармізм|нонканфармістамі]]. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] пасля пачатку [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] дысідэнтамі сталі называць спачатку паслядоўнікаў усіх хрысціянскіх вераспавяданняў — так, вялікі каронны маршалак Фірлей прапаноўваў усталяваць мір паміж тымі, хто розніцца ў рэлігіі (pax inter dissidentes de religione), што і было ажыццёўлена на канвакацыйным сейме 1573 г. у акце [[Варшаўская канфедэрацыя|Варшаўскай канферэнцыі]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Диссиденты}}</ref>. Пазней слова «дысідэнты» стала азначаць толькі некаталікоў. Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] 1596 года [[Праваслаўе|праваслаўных]], якія не прынялі яе, сталі называць «дызунітамі» (''dyzunity''), і назва «дысідэнты» засталася толькі за пратэстантамі, хаця па-за межамі Рэчы Паспалітай (у прыватнасці, у Масковіі) праваслаўных Рэчы Паспалітай працягвалі іменаваць дысідэнтамі. Невырашанасць дысідэнцкага пытання была адной з нагод для ўмяшальніцтва Расіі ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай у XVIII стагоддзі. === У палітычным значэнні === ==== У СССР і Усходняй Еўропе ==== [[Выява:Soviet dissidents in Munich.jpg|thumb|250px|Юлія Вішнеўская, Людміла Аляксеева, Дзіна Камінская і Кранід Любарскі. [[Мюнхен]], 1978]] У 1960-я гады дысідэнтамі сталі называць прадстаўнікоў [[Апазіцыя|апазіцыйнага]] руху ў [[СССР]] і краінах [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які (у супрацьлегласць да антыбальшавіцкіх і антыкамуністычных рухаў ранейшага перыяду) не спрабаваў змагацца гвалтоўнымі сродкамі супраць дзяржаўнага ладу і [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскай]] ідэалогіі, а апеляваў да законаў СССР (гл. [[Праваабарончы рух у СССР]]) і афіцыйна абвешчаных каштоўнасцяў<ref name="sol">[http://www.memo.ru/history/DISS/ История советских диссидентов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110316074723/http://memo.ru/history/diss/ |date=16 сакавіка 2011 }} на сайте «Мемориал».</ref><ref name="ко">[http://www.hrights.ru/text/b20/Chapter1_2.htm «Диссидент»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090223102447/http://www.hrights.ru/text/b20/Chapter1_2.htm |date=23 лютага 2009 }} (из рукописи книги Сергея Ковалёва)</ref>. Тэрмін спачатку стаў прымяняцца на Захадзе, а потым і самі іншадумцы пачалі яго выкарыстоўваць. З таго часу дысідэнтамі часта называюць галоўным чынам людзей, якія супрацьстаяць [[Аўтарытарызм|аўтарытарным]] рэжымам, хаця гэтае слова сустракаецца і ў больш шырокім кантэксце, напрыклад для пазначэння людзей, якія супрацьстаяць ладу думак, што пануе ў іх групе. Дысідэнтамі (у адрозненне ад [[рэвалюцыянер]]аў), як правіла, называюць тых, хто не прымяняе і не заклікае прымяняць гвалтоўныя метады барацьбы. Часам слова «дысідэнт» недакладна выкарыстоўваецца ў дачыненні да людзей, якія не выступаюць супраць палітычнага рэжыма непасрэдна, але ставяцца да яго крытычна і свядома ухіляюцца ад любых форм «супрацоўніцтва», у тым ліку ад кар'еры, высокіх пасадаў і да т. п.; больш трапна такіх людзей называюць «[[Унутраная эміграцыя|унутранымі эмігрантамі]]». Большасць жыхароў СССР не мела інфармацыі пра дзейнасць дысідэнтаў, якіх не друкавалі ў афіцыйных СМІ, і не імкнулася атрымліваць такую інфармацыю. Параўнальна нешматлікі [[самвыдат]] быў амаль незаўважны на фоне мільённых накладаў афіцыйных выданняў. Сярод тых, хто такую інфармацыю меў, стаўленне да дысідэнтаў было розным і не заўжды ўхвальным. Якаў Кротаў так апісваў стаўленне часткі прыхаджан [[Аляксандр Уладзіміравіч Мень|Аляксандра Меня]] да дысідэнтаў:<ref>Яков Кротов: [http://krotov.info/yakov/history/20_bio_moi/1990_o_A/1968_politics.htm ''«Алик в стране чудес»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141211042446/http://krotov.info/yakov/history/20_bio_moi/1990_o_A/1968_politics.htm |date=11 снежня 2014 }}</ref> {{Пачатак цытаты}} «…адмова ад удзелу ў палітычнай апазіцыі ў многіх прыхаджан перарастала ў агрэсіўнае, пыхлівае, пагардлівае стаўленне да „дысідэнтаў“. Пачынаў хадзіць міф пра тое, што яны — бездухоўныя, што апазіцыйнасць вядзе да аслаблення маральных асноваў і да т. п.» {{Канец цытаты}} ==== У БССР ==== Да найбольш вядомых дысідэнтаў, якія дзейнічалі ў БССР, належаць рабочы [[Міхась Ігнатавіч Кукабака|Міхась Кукабака]], уніяцкі святар [[Віктар Пятровіч Данілаў|Віктар Данілаў]], філосаф [[Алег Андрэевіч Бембель|Алег Бембель]], мастак [[Цфанія-Гедалія Якаўлевіч Кіпніс|Цфанія Кіпніс]] ды іншыя. Розныя групы дысідэнтаў і асобныя дысідэнты ў БССР заставаліся разрозненымі, рэдка і мала кантактавалі паміжсобку, часта наогул не ведалі пра існаванне іншых груп і асоб. Дысідэнты БССР стварылі мала самвыдавецкіх тэкстаў у параўнанні з дысідэнтамі суседніх краін (Расіі, Украіны, Літвы), практычна не выпускалі перыядычных выданняў (рэдкі вынятак - «Гутаркі» [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Міколы Ермаловіча]]). Такім чынам, у выпадку БССР можна казаць пра наяўнасць груп дысідэнтаў, але не дысідэнцкага руху. Нягледзячы на разрозненасць і невядомасць шырокай публіцы, дысідэнтаў БССР можна было налічыць дзясяткі, а разам з рэлігійнымі дысідэнтамі (пераважна пратэстантамі) - сотні. Дысідэнты Беларусі не толькі распаўсюджвалі самвыдат (як, напрыклад, [[Навум Нім]]). Некаторыя з іх удзельнічалі ў спробах стварыць у СССР незалежныя прафсаюзы ([[Лідзія Арцёмаўна Валенда|Лідзія Валенда]]). Даволі шмат было актывістаў руху за права выезду з СССР (напрыклад, Лідзія Драздова). У вялікай ступені гэты рух быў рухам яўрэяў за права выезду ў Ізраіль. Найбольш вядомымі прадстаўнікамі апошняга сталі палкоўнікі [[Леў Пятровіч Аўсішчар|Леў Аўсішчар]] і [[Яфім Аронавіч Давідовіч|Яфім Давідовіч]] ды падпалкоўнік [[Навум Мордухавіч Альшанскі|Навум Альшанскі]], пазбаўленыя за сваю дзейнасць воінскіх званняў. Сродкі падаўлення дысідэнцкай дзейнасці, якія прымянялі ўлады, былі разнастайнымі: гэта і турэмнае зняволенне (Міхась Кукабака, [[Яўген Іванавіч Бузіннікаў|Яўген Бузіннікаў]], Навум Нім ды многія іншыя), і [[карная псіхіятрыя]] (Міхась Кукабака, [[Іван Мікалаевіч Мірончык|Іван Мірончык]] ды іншыя), і так званая "прафілактыка" (шырокі комплекс мер ад гутарак з супрацоўнікамі КДБ да шальмавання ў друку), і фізічныя расправы ([[Лявон Цімафеевіч Баразна|Лявон Баразна]]). ==== У сучаснай Беларусі ==== Наконт карэктнасці прымянення тэрміна «дысідэнт» у сучаснай Беларусі існуе рознагалоссе. Часам дысідэнтамі называюць сучасных беларускіх палітыкаў, грамадзянскіх актывістаў ці культурных дзеячаў<ref>Тарас Тарналицкий [http://journalby.com/news/pokolenie-90-h-hotelo-zhit-luchshe-ih-deti-snova-trebuyut-svobodu-692 ''«Поколение 90-х хотело жить лучше, а их дети снова требуют свободу»: Интервью с Мишелем Ельчаниновым''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170223182917/http://journalby.com/news/pokolenie-90-h-hotelo-zhit-luchshe-ih-deti-snova-trebuyut-svobodu-692 |date=23 лютага 2017 }}. Белорусский журнал, 14.07.2016</ref> <ref>[http://nmnby.eu/news/discussions/1242.html ''«Эксперты и политики: принципы совместной игры»'']. Наше мнение, 26.11.2007</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Диссиденты}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусі 1971—1990 г. Каталёг |спасылка= |месца=Менск |адказны=Складальнікі: Юрась Лаўрык, Ларыса Андросік |выдавецтва=БГАКЦ |год=1998 |старонкі= |старонак=172}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956-1991. Пэрсанажы і кантэкст |спасылка=http://slounik.org/demap/ |месца=Менск |адказны=Пад рэд. А. Дзярновіча |выдавецтва=Архіў Найноўшае Гісторыі |год=1999 |старонкі= |старонак=186 }} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Нонканфармізм у Беларусі: 1953-1985. Даведнік |спасылка=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9487 |месца=Мінск |адказны=Пад рэд. А. Дзярновіча |выдавецтва=Athenaeum |год=2004 |старонкі= |старонак=251 |archive-date=27 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627023344/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9487 }} * Гавэл, Вацлаў. Сіла бяссільных // Гавэл, Вацлаў. Жыццё ў праўдзе. Эсэ і прамовы / Пер. з чэшскай С. Сматрычэнка, Ю. Сматрычэнка. Вільня: Логвінаў, 2014. С. 59-174. {{refend}} == Спасылкі == * {{артыкул|аўтар=[[Вацлаў Гавел|Гавел, В.]]|загаловак=Сила бессильных (1978)|спасылка=http://www.golubinski.ru/history/havel_sila.htm|выданне=Мораль в политике: Хрестоматия / сост. И. Шаболовская, Л. Вихрева|месца=Москва|год=2004|archive-date=20 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420225806/http://www.golubinski.ru/history/havel_sila.htm}} * [http://www.inopressa.ru/foreignpolicy/2010/05/10/13:01:00/dissidents Выдающиеся диссиденты всего мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100513074617/http://www.inopressa.ru/foreignpolicy/2010/05/10/13:01:00/dissidents |date=13 мая 2010 }} * ''Тюрин, И.'' [http://www.netslova.ru/turin/rpoetry.html Русская диссидентская поэзия XIX—XX веков] * [http://www.ng.ru/ideas/2007-11-14/11_chance.html Революционеры, диссиденты и демократы: круговорот протеста в России] 2007-11-14 / Дмитрий Ефимович Фурман — доктор исторических наук, профессор, главный научный сотрудник Института Европы РАН * [http://www.inosmi.ru/translation/238054.html Новые старые диссиденты России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071231000401/http://inosmi.ru/translation/238054.html |date=31 снежня 2007 }} («The Washington Post», США) * Передача радыёстанцыі «Свабода» (расійскай рэдакцыі) [http://www.svobodanews.ru/content/Transcript/417417.html «Возвращение понятий „диссидентство“ и „застой“ в современной России»]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дысідэнты]] [[Катэгорыя:Іншадумства]] 8j0kxu9f70xprn0pyo54g546k2ykewb 0 467195 5150359 4616633 2026-06-04T03:45:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150359 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Дэганавайда | Міфалогія = [[іракезы|іракезская]] | Выява = | Памер выявы = | Подпіс = | Апісанне = вяшчун, заснавальнік лігі іракезаў | У іншых культурах = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = }} '''Дэганава́йда''', '''Дэканава́йда''' ([[Магаўк (мова)|магаўк]]: ''Deganawida''), або '''Вялікі Міратворац''' ([[Магаўк (мова)|магаўк]]: ''Skennenrahawi'')<ref>Гл. напісанне на магаўк. у [http://www.mohawknationnews.com/index_htm_files/Gayanerekowa_The_Great_Law_of_Peace_OPT.pdf GAYANEREKOWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180417162923/http://www.mohawknationnews.com/index_htm_files/Gayanerekowa_The_Great_Law_of_Peace_OPT.pdf |date=17 красавіка 2018 }}</ref> — [[легенда]]рны стваральнік і законатворац лігі [[іракезы|іракезаў]]. == Нараджэнне і маладыя гады == У [[фальклор]]ы [[іракезы|іракезаў]] Дэганавайда з’яўляецца адначасова [[міф]]ічнай і [[гісторыя|гістарычнай]] постаццю. Дакладны час яго жыцця невядомы. У паданнях узгадваецца, што падчас наведвання Дэганавайдам і [[Гаявата]]м племені [[Сенека (народ)|сенека]] адбылося [[сонечнае зацьменне]]. Такім чынам вызначаецца [[1451]] г. Паводле найбольш распаўсюджанай версіі, Дэганавайда нарадзіўся сярод [[ваяндот|гуронаў]] на тэрыторыі сучаснага [[:en:Kingston, Ontario|горада Кінгстан]] у [[Антарыа (правінцыя)|правінцыі Антарыа]], [[Канада]]. У запісах гісторыі Дэганавайды на [[хрысціянства|хрысціянскі]] манер сцвярджаецца, што яго маці была цнатлівай<ref>[https://books.google.by/books?id=ncjfoARAjboC&pg=PA131&lpg=PA131&dq=Kingston+Ontario+Dekanawaida&source=bl&ots=YmyjKtwfhi&sig=hhGn66n4yoVHsIZ1ace2wBD30hE&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjdvujOpvDTAhVBXCwKHc4UAy8Q6AEIPzAE#v=onepage&q&f=false Donald Ricky, Encyclopedia of Rhode Island Indians]</ref>. Бабуля (або нават маці) убачыла ў сне, што ён будзе пагрозай для канфедэрацыі гуронаў, таму пасля нараджэння яго тройчы тапілі ў палонцы, аднак на наступны дзень ён зноў з’яўляўся на руках у маці. Іншыя дзеці і дарослыя цураліся яго. У маладосці Дэганавайда заяўляў пра тое, што мае асаблівую місію міру. У легендах [[магаўкі|магаўкаў]] кажацца, што ён пакінуў краіну гуронаў у каменнай [[лодка|лодцы]]<ref>[http://mohawknationnews.com/blog/2006/04/27/dekanawida-and-the-formation-of-the-great-peace-part-2/ Dekanawida and the formation of the Great Peace: Part 2]</ref>. == Місія міру == Пасля таго, як лодка Дэганавайды перасекла [[Антарыа (возера)|возера Антарыа]], ён сустрэў на супрацьлеглым беразе [[Гаявата|Гаявату]], правадыра [[магаўкі|магаўкаў]], які ў самоце ладзіў [[вампум]]. Гаявата паведаміў, што мясцовыя плямёны даўно вядуць войны, але асабіста ён расчараваны ў гэтым. Дэганавайда сфармуляваў тры прынцыпы захавання міру<ref>[https://books.google.by/books?id=ncjfoARAjboC&pg=PA131&lpg=PA131&dq=Kingston+Ontario+Dekanawaida&source=bl&ots=YmyjKtwfhi&sig=hhGn66n4yoVHsIZ1ace2wBD30hE&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjdvujOpvDTAhVBXCwKHc4UAy8Q6AEIPzAE#v=onepage&q&f=false Donald Ricky, Encyclopedia of Rhode Island Indians]</ref>: * Справядлівасць і законнасць * Фізічная моц павінна спалучацца з грамадзянскай уладай і ўнутранай духоўнасцю * Здаровы розум, фізічнае здароўе, мір паміж асобамі і плямёнамі Ён прапанаваў Гаяваце прадставіць гэтыя прынцыпы магаўкам, а потым разам вандраваць на ўсход, каб усе «узялі адзін аднога за рукі і сталі адзіным колам»<ref>[http://www.watertown.k12.ma.us/cunniff/americanhistorycentral/02indiansofnorthamerica/The_Iroquois.html Indians of North America The Iroquois] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170607115119/http://www.watertown.k12.ma.us/cunniff/americanhistorycentral/02indiansofnorthamerica/The_Iroquois.html |date=7 чэрвеня 2017 }}</ref>. Гаявата даў згоду. Дзякуючы іх супольным высілкам, ідэю міру і аб’яднання падтрымалі магаўкі, [[каюга]], [[анейда]], [[анандага]] і [[Сенека (народ)|сенека]]. Найбольш рызыкоўным было далучэнне анандага, паколькі іх правадыр, чараўнік [[Тададаха]], быў прыхільнікам далейшых войн<ref>[http://www.encyclopedia.com/people/history/north-american-indigenous-peoples-biographies/hiawatha Hiawatha facts, information, pictures]</ref>. Тададаха хаваўся ў [[пячора|пячоры]] і выглядаў нібы злы дух са [[змеі|змеямі]], уплеценымі ў валасы. У Гаяваты і Дэганавайды атрымалася пераканаць правадыра-чараўніка. Як толькі ён даў згоду, яго твар стаў чалавечым. Гаявата расплёў яго валасы і вызваліў іх ад змеяў. Канец войн быў адзначаны далучэннем сенека і [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]<ref>[https://books.google.by/books?id=n8Czb1Oj5ZAC&pg=PA405&lpg=PA405&dq=Dekanawaida+laws&source=bl&ots=xfU1A0nX9b&sig=ldH1gzMCR93Dx5xWwr4JNzaU1A4&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwifwpSBsPDTAhWjHJoKHRsUCw4Q6AEIXTAI#v=onepage&q&f=false Arthur Caswell Parker, Seneca Myths and Folk Tales]</ref>. == Вялікі закон міру == У знак прымірэння пяці народаў Дэганавайда пасадзіў на зямлі [[анандага]] дрэва міру і абвясціў так званы Вялікі закон міру ''Gayanashagowa''<ref>[http://www.indigenouspeople.net/iroqcon.htm The Great Binding Law GAYANASHAGOWA]</ref>, які з’яўляўся своеасаблівай [[Канстытуцыя]]й лігі [[іракезы|іракезаў]]: * Усе спрэчныя пытанні павінны вырашацца правадырамі пад дрэвам міру. * Да лігі іракезаў могуць далучацца іншыя народы, калі прызнаюць закон міру. * Правадыр анандага мае права склікаць супольную раду правадыроў, а правадыры пасылаць сваіх прадстаўнікоў. * Агульная колькасць чальцоў рады складае 13. * Рада магаўкаў падзяляецца на тры часткі, каб адна частка магла рэгуляваць спрэчкі паміж дзвюма іншымі, пасля чаго перадаецца да зацвярджэння прадстаўнікамі [[Сенека (народ)|сенека]], [[каюга]] і [[анейда]]. * Магаўкі абвяшчаюцца захавальнікамі ''Gayanashagowa'', таму рада не павінна прымаць рашэнні без удзелу ўсіх правадыроў магаўкаў. * Анандага абвяшчаюцца захавальнікамі агменю і павінны адкрываць і закрываць раду. * Першымі пытанні разглядаюць магаўкі і сенека, пасля чаго яны перадаюцца на разгляд каюга і анейда. Канчаткова прынятае рашэнне абвяшчаюць анандага. * Анандага маюць права адхіліць рашэнне, але пасля яго паўторнага перагляду павінны абвясціць як прынятае. * Прадстаўнікі народаў, якія не з’яўляюцца чальцамі лігі іракезаў, не могуць прымаць удзел у радзе. * Рада сама вызначае таго, хто з правадыроў прадстаўляе пытанне, пры гэтым правадыр-аратар не можа распытваць чальцоў рады. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/european-art-1599-biographies/deganawidah Deganawidah facts, information, pictures] * [https://www.mpm.edu/wirp/ICW-155.html The League of the Iroquois] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151101014726/http://www.mpm.edu/wirp/ICW-155.html |date=1 лістапада 2015 }} * [https://ratical.org/many_worlds/6Nations/DatingIC.html Bruce E. Johansen, Dating the Iroquois Confederacy] * [https://www.amphilsoc.org/sites/default/files/proceedings/1520301.pdf WILLIAM A. STARNA, Retrospecting the Origins of the League of the Iroquois] [[Катэгорыя:Іракезская міфалогія]] [[Катэгорыя:Легендарныя асобы]] oewjdfooc1x2k2mr6mi8fxai4popw8z 0 472970 5150299 5022856 2026-06-03T19:57:15Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5150299 wikitext text/x-wiki {{мова}} '''Комі-зыранская мова''' — адна з [[пермскія мовы|пермскіх моў]] (галіна [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]). Пашырана ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], часткова на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]], у [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай]] і [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругах]] [[Расія|Расіі]]. Дыялекты: прысыктыўкарскі (аснова літаратурнай мовы), ніжневычагодскі, верхневычагодскі, сярэднесысольскі, верхнесысольскі, вымскі, лузкалецкі, іжамскі, пячорскі, удорскі. У адрозненне ад роднаснай ёй комі-пярмяцкай мовы, характэрна захаванне гука «л» ва ўсіх дыялектах, націск на першым складзе, клічная форма назоўнікаў на -'''ö'''й. У марфалогіі — адзінае скланенне і спражэнне. У лексіцы шмат аднаскладовых слоў. Да пачатку XX стагоддзя ў комі-зыран не было адзінай літаратурнай мовы (рэлігійная літаратура выдавалася на дыялектах). Літаратурная мова склалася пасля 1917 года. Старажытнае пісьменства створана місіянерам Стафанам Пермскім у 2-й палове XIV стагоддзя. У XVII стагоддзі выцеснена пісьменствам на аснове кірыліцы. З 1918 года выкарыстоўваецца рускі алфавіт, з 1920 года — са значна змененымі графемамі, з пачатку 1930-х — лацінка, з канца 1930-х гадоў — руская графіка з увядзеннем дадатковых літар «і», «ö». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} {{Фіна-вугорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Комі]] [[Катэгорыя:Пермскія мовы]] bwlimrzb7xs2kkr1kj6x2fjb36in4v9 5150300 5150299 2026-06-03T19:57:32Z JerzyKundrat 174 5150300 wikitext text/x-wiki {{мова}} '''Комі-зыранская мова''' — адна з [[пермскія мовы|пермскіх моў]] (галіна [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]). Пашырана ў [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]], часткова на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]], у [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай]] і [[Ханты-Мансійская аўтаномная акруга|Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругах]] [[Расія|Расіі]]. Дыялекты: прысыктыўкарскі (аснова літаратурнай мовы), ніжневычагодскі, верхневычагодскі, сярэднесысольскі, верхнесысольскі, вымскі, лузкалецкі, іжамскі, пячорскі, удорскі. У адрозненне ад роднаснай ёй комі-пярмяцкай мовы, характэрна захаванне гука «л» ва ўсіх дыялектах, націск на першым складзе, клічная форма назоўнікаў на -'''ö'''й. У марфалогіі — адзінае скланенне і спражэнне. У лексіцы шмат аднаскладовых слоў. Да пачатку XX стагоддзя ў комі-зыран не было адзінай літаратурнай мовы (рэлігійная літаратура выдавалася на дыялектах). Літаратурная мова склалася пасля 1917 года. Старажытнае пісьменства створана місіянерам Стафанам Пермскім у 2-й палове XIV стагоддзя. У XVII стагоддзі выцеснена пісьменствам на аснове кірыліцы. З 1918 года выкарыстоўваецца рускі алфавіт, з 1920 года — са значна змененымі графемамі, з пачатку 1930-х — лацінка, з канца 1930-х гадоў — руская графіка з увядзеннем дадатковых літар «і», «ö». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} {{Фіна-вугорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Комі]] [[Катэгорыя:Пермскія мовы]] 4xe79k6ocgfqqh898d0thbaucfs290f 0 531848 5150266 4796026 2026-06-03T19:22:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150266 wikitext text/x-wiki {{Музей}} [[Файл:Early_Kufic_script_-_Qur'anic_Manuscript.jpg|міні|250px|Каранічны рукапіс на пергаменце які змяшчае пяты 94, 95, 96 і частку 97 з [[аль-Маіда]], які захоўваецца ў музеі.]] [[Файл:Qur'anic_Manuscript_-_Kufic_script.jpg|міні|245x245пкс|Ранні куфічны рукапіс Карана 7-га стагоддзя, які захоўваецца ў музеі.]] '''Дом Карана''' ({{Lang-ar-com|بيت القرآن|Бейт аль-Куръан}}<span title="Бейт аль-Куръан" style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap">بيت القرآن</span>‎‎‎) — музей у [[Бахрэйн]]е, які спецыялізуецца на Каране<ref>{{cite book|title=The Middle East, Volume 1|year=2004|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|isbn=9780313329234|pages=6|url=http://books.google.com/?id=4-xaVGUWVYQC&pg=PA6}}</ref>. Музей пабудаваны ў 1990 годзе ў традыцыйным ісламскім стылі і лічыцца адным з самых вядомых ісламскіх музеяў у свеце<ref name="Aramco">{{cite journal|last=Nawwab|first=Ni'Mah Isma'il|title=Beit Al Qur’an Religion, Art, Scholarship|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2000|volume=Volume 51|issue=3|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200003/beit.al.qur.an-religion.art.scholarship.htm|accessdate=5 October 2012|archive-date=7 мая 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507171938/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200003/beit.al.qur.an-religion.art.scholarship.htm|url-status=dead}}</ref>. У ім захоўваюцца рукапісныя выданні Карана, сабраныя з усяго ісламскага свету, навуковая і ісламская літаратура, пераклады Карана і іншыя значныя матэрыялы. == Будаўніцтва == Будаўніцтва комплексу пачалося ў 1984 годзе, а ў сакавіку 1990 года ён быў афіцыйна адкрыты Абдул-Латыфам Джасімам Кану. Аснову калекцыі музея складае асабістая калекцыя рэдкіх рукапісаў і [[Ісламскае мастацтва|ісламскага мастацтва]] самога Кану. Музей быў пабудаваны на ахвяраванні жыхароў Бахрэйна<ref>{{cite web|title=Beit al-Quran in Manama, Bahrain|url=http://www.lonelyplanet.com/bahrain/manama/sights/museum/beit-al-quran|publisher=Lonely Planet|accessdate=5 October 2012}}</ref>. Калекцыю музея складаюць рукапісы з розных частак [[Ісламскі свет|ісламскага свету]], ад Кітая на ўсходзе і да Іспаніі на захадзе<ref>{{cite web|last=Muqueem Khan|first=Shaista|title=Islamic Manuscripts|url=http://ddms.usim.edu.my/bitstream/handle/123456789/1923/ISLAMIC%20MANUSCRIPTS.pdf?sequence=1|publisher=World Congress of Muslim Librarian & Information Scientists|accessdate=17 October 2012|pages=10, 11|date=November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419013841/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/handle/123456789/1923/ISLAMIC%20MANUSCRIPTS.pdf?sequence=1|archivedate=19 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="BNA">{{cite web|title=بيت القرآن يستأنف فعالياته غداً السبت الاول من سبتمبر|url=http://www.bna.bh/portal/news/522645|publisher=Bahrain News Agency|accessdate=4 November 2012|archive-date=19 красавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419013430/http://www.bna.bh/portal/news/522645|url-status=dead}}</ref> . == Паслугі == Дом Карана адкрыты для наведвальнікаў па суботах з 9 раніцы да 12 гадзін дня і серадах 4 да 6 гадзін вечара<ref>{{cite web|title=Bait al Quran|url=http://www.moc.gov.bh/en/top10/Name,7534,en.html|publisher=Ministry of Culture (Bahrain)|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130129121952/http://www.moc.gov.bh/en/top10/Name,7534,en.html|archivedate=29 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Вонкава комплекс нагадвае мячэць 12-га стагоддзя. У ім дзесяць выставачных залаў, а таксама мячэць, бібліятэка, аўдыторыі і [[медрэсэ]]. Вялікі шкляны купал ахоплівае вялікую залу і мячэць. [[Міхраб]] пакрыты сіняй керамічнай пліткай з выгравіраваным [[аят]]ам [[Аят аль-Курсі|аль-Курсі]]. Кніжны фонд бібліятэкі складаецца з больш чым 50 000 кніг і рукапісаў на трох мовах — арабскай, англійскай і французскай. Бібліятэка і яе чытальныя залы адкрыты для наведвальнікаў на працягу ўсяго працоўнага дня, а для даследчыкаў і спецыялістаў прадастаўляюцца асобныя памяшканні<ref name=BNA/>. У лекцыйнай зале, якая ў асноўным выкарыстоўваецца для лекцый і канферэнцый, могуць размясціцца да 150 чалавек. Лектараў запрашаюць з многіх краін, у тым ліку з ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі. == Музей == Музей складаецца з 10 залаў, размешчаных на двух паверхах. У ім дэманструюцца рэдкія рукапісы Карана розных перыядаў, пачынаючы з першага стагоддзя хіджры (700 г.). У ім захоўваюцца рукапісы з Саудаўскай Аравіі (Мекі і Медзіна), Дамаска і Багдаду, напісаныя на пергаменце. Рукапісы захоўваюцца ў спецыяльна створаных умовах для таго, каб абараніць іх ад пашкоджанні. У музеі захоўваюцца рэдкія асобнікі Карана, надрукаваныя ў 1694 г. у Германіі; пераклад Карана на лацінскі (1548 г.); першы асобнік Карана, напісаны падчас праўлення халіфа Усман ібн Аффана; невялікія асобнікі Карана, якія можна прачытаць толькі з дапамогай аптычных прыбораў. У музеі захоўваюцца зерні гароху і рысу, на якіх выгравіраваны каранічныя суры, а таксама працы ісламскіх багасловаў, такіх як [[Ібн Таймія]] і інш. Дом Карана лічыцца адзіным у свеце музеем, які прысвечаны Карану і каранічным даследаванням.<ref>{{Cite web|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/languages/pdf/Frangieh_prefaceintro.pdf|title=Arabic Textbook|publisher=[[Yale University Press]]|accessdate=17 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007011240/http://yalepress.yale.edu/yupbooks/languages/pdf/Frangieh_prefaceintro.pdf|archivedate=7 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} [[Катэгорыя:Музеі рэлігіі]] [[Катэгорыя:Мячэці Бахрэйна]] [[Катэгорыя:Каран]] 9v6806lkgb4hwa73umvk38y659qes2f 0 532582 5150288 5134828 2026-06-03T19:48:55Z DobryBrat 5701 арфаграфія 5150288 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віктарас Баўбліс''' ({{lang-lt|Viktoras Baublys}}; {{ВДП}}) — літоўскі дыпламат, першы надзвычайны і паўнамоцны пасол [[Літва|Літвы]] ў [[Беларусь|Беларусі]] (1994—1998). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 студзеня 1943 года. У 1972 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. У 1972—1983 гадах быў старшынёй Камісіі партыйнага кантролю Клайпедскага гарадскога камітэта Камуністычнай партыі Літвы, старшынёй Камітэта народнага кантролю. У 1979—1982 гадах навучаўся ў Вышэйшай партыйнай школе ў [[Ленінград]]зе. У 1983—1989 гадах быў інспектарам Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Літвы, першым сакратаром Клайпедскага гарадскога камітэта. У 1989—1991 гадах быў загадчыкам арганізацыйнага аддзела Цэнтральнага камітэта Камуністычнай партыі Літвы. У 1991—1992 гадах — кіраўнік Упраўлення па кантролі за прэсай пры Міністэрстве ўнутраных спраў Літоўскай Рэспублікі. У 1992—1993 гадах працаваў у прыватным бізнэсе. У 1993—1994 гадах — прэс-сакратар урада [[Адольфас Шляжавічус|Адольфаса Шлежавічуса]]. У 1994—1998 гадах — Пасол Літвы ў Беларусі. Пазней працаваў дарадцам Міністэрства замежных спраў Літоўскай Рэспублікі па супрацоўніцтве з Калінінградскай вобласцю Расійскай Федэрацыі, быў паслом па асаблівых даручэннях. У 2000—2001 гадах — дарадца прэм’ер-міністра Літвы [[Раландас Паксас|Раландаса Паксаса]]. У 2002—2005 гадах — Пасол Літвы ва [[Украіна|Украіне]], з 2002 года — пасол па сумяшчальніцтве ў Рэспубліцы Малдова і Рэспубліцы Грузія. У 2005—2009 гадах — генеральны консул Літвы ў [[Калінінград]]зе. Памёр у студзені 2026 года<ref name="lrt">{{Cite web|lang=lt|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2809113/mire-diplomatas-viktoras-baublys|title=Mirė diplomatas Viktoras Baublys|last=BNS|website=lrt.lt|date=2026-01-17|access-date=2026-01-17}}</ref>{{efn-ua|Памёр не пазней за 17 студзеня 2026 года<ref name="lrt"/>.|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} {{Паслы Літвы ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баўбліс Віктарас}} [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Літвы]] [[Катэгорыя:Паслы Літвы ў Беларусі]] 0t62sl6vzqra81a90rrgxi28iv1r7ho 0 563429 5150308 5102418 2026-06-03T20:13:44Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5150308 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя = Яцвяжская мова |саманазва = Jātvingun/sūdaviun bilā<ref>http://www.suduva.com/virdainas/{{ref-en}}</ref>/valda, sūdaviskas |краіны ўжывання = [[Беларусь]], [[Літва]], [[Польшча]] (колішні арэал) |рэгіён = [[Судовія]], [[Занёманне]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] :[[Балтыйскія мовы|Балтыйскія]] ::[[Заходнебалтыйскія мовы|Заходнебалтыйскія]] ::::'''Яцвяжская''' |Код па ISO 639-2(T) = xsv<ref>http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=xsv{{ref-en}}</ref> }} '''Яцвяжская мова''', судоўская мова, судзінская мова, мова [[яцвягі|яцвягаў]] — адна з мёртвых [[балтыйскія мовы|балтыйскіх моў]]. На ёй размаўлялі заходнябалцкія плямёны, што ў I — пач. II тыс. н.э. насялялі тэрыторыю паміж [[Нёман]]ам і вярхоўямі ракі [[Нараў]]. Паступова выцесненая [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]] і [[нямецкая мова|нямецкай]] мовамі. Блізкая да [[пруская мова|прускай мовы]]. Перастала існаваць у XVI ст., сляды захаваліся ў XVIII—XIX ст. у некаторых гаворках [[беларуская мова|беларускай]] і літоўскай моў у выглядзе асобных запазычанняў. Сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекту літоўскай мовы, складзеная пад уплывам гаворак яцвягаў, ляжыць у аснове [[літоўская мова|сучаснай літоўскай літаратурнай мовы]]<ref>''Зинкявичюс, З.'' Откуда родом литовцы… С. 100.</ref>. [[Ян Атрэмбскі]] таксама адзначыў пэўны ўплыў мовы яцвягаў на [[польская мова|польскую мову]] на ўсходзе сучаснай [[Польшча|Польшчы]] — у прыватнасці, на мазавецкую гаворку<ref>[http://padaread.com/?book=35134&pg=421 Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 413.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210921235913/http://padaread.com/?book=35134&pg=421|date=21 верасня 2021}}</ref>. Яцвяжская мова доўгі час вывучалася на аснове абмежаванага назоўнага матэрыялу, ажно пакуль не быў апублікаваны знойдзены ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] «[[Яцвяжскі слоўнічак]]». == Блізкасць да прускай мовы == На думку большасці лінгвістаў, пры ўсіх цяжкасцях і лакунах у даследаванні яцвяжскай мовы гаворкі яцвягаў найбольш блізкія да гаворак балцкага племені [[прусы|прусаў]], а таму аднесены да заходняй галіны балтыйскай групы індаеўрапейскай моўнай сям’і<ref>Языки мира: Балтийские языки. — Москва, 2006. — С. 23, 26.</ref>. Паводле даследаванняў польскага лінгвіста [[Ян Атрэмбскі|Яна Атрэмбскага]], мова яцвягаў — заходнябалцкая, якая таксама мела некаторыя асаблівасці, характэрныя для [[славянскія мовы|славянскіх моў]]<ref>Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 1. Мн., 2007. С. 214.</ref><ref>[http://padaread.com/?book=35134&pg=419 Финно-угры и балты в эпоху средневековья… С. 411.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210921235450/http://padaread.com/?book=35134&pg=419 |date=21 верасня 2021 }}</ref>. Паводле Ул. Тапарова, у мове «Яцвяжскага слоўнічка» адлюстраваныя пэўныя «''пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да праславянскай''»<ref>Z. Zinkevičius. Lenkų-jotvingių žodynėlis? // Baltistica XXI (1). 1985. C. 64.</ref>. Ва ўступе да выдадзенага ў 1545 г. Першага прускага катэхізма гаворыцца: ''«Яцвягі'' [Die Sudawen]'', хоць іх мова і трохі прасцейшая, але здольныя ў гэтай прускай мове, якою выдрукаваны ўвесь гэты катэхізм, зразумець усе словы''»<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos paminklai. II. Vilnius, 1981. С. 67-68.</ref>. Магчыма, гэта тычылася толькі тэрытарыяльна бліжэйшай да прускіх тэрыторый судаўскай гаворкі. Пра блізасць яцвяжскай да старапрускай мовы сведчыць шэраг лінгвістычных рыс. * Як і пруская, яцвяжская мова захоўвала старабалцкі дыфтонг -''ei''-. Ва ўсходнябалцкіх, або цэнтральна-балцкіх, мовах (літоўскай і латышскай) ён перайшоў у -''ie''-. Напрыклад, літоўскі тапонім ''Leipalingis'' на старой яцвяжскай тэрыторыі суадносяць з літоўскім ''liepa'' «ліпа» і выводзяць з яго яцвяжскае *''leipa''. * Як і ў прускай, шыпячыя зычныя ''š, ž'' перайшлі ў яцвяжскай мове ў ''s, z''. Пра гэта сведчаць, напрыклад, назвы ракі [[Зэльва|Зэльвы]] (літ. ''želvas'' «зеленаваты») або возера [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]] (літ. ''švitėti'' «зіхцець»). * У яцвяжскай, як і ў прускай, прадуктыўным быў суфікс -''ing''-. Пра гэта гавораць і літоўскія назвы на старой яцвяжскай тэрыторыі ''Apsingė, Nedzingė, Pilvingis, Suvingis'', а таксама і сама назва яцвягаў (''jāt-v-ing''-). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Міхневіч А. Я.'' Яцвягаў мова // {{Крыніцы/БЭ|18-1}} == Спасылкі == {{Інкубатар|1=xsv|3=яцвяжскай|4=}} * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=213011 «Яцвяжскі слоўнічак». Што гэта?] — nashaniva.by {{Балтыйскія мовы}} [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] [[Катэгорыя:Яцвягі]] mteztksksu633rtv0qn7h2c4bym0yc7 0 565034 5150282 4588404 2026-06-03T19:42:48Z JerzyKundrat 174 /* Грамадскае жыццё */ 5150282 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Водская мова | саманазва = vaďďā tšēli | краіны = [[Расія|Расіі]] | рэгіёны = [[Ленінградская вобласць]] | колькасць носьбітаў = прыкладна 10 чалавек | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | Класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] : [[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] :: [[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ::: [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | ISO2 = vot | ISO3 = vot }} '''Водская мова''' ({{lang-vot|vaďďā tšēli}}) — [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорская]] [[мова]], на якой размаўляе малалікі народ [[водзь]]. Знаходзіцца на мяжы знікнення — па дадзных даследавання [[2011|2011]] года, у жывых засталося ўсяго 6 — 10 носьбітаў мовы<ref>Heinsoo H., Kuusk M. [http://jeful.ut.ee/public/files/Heinsoo+Kuusk+171-184.pdf Neo-renaissance and revitalization of Votic — Who cares?] // Journal of Estonian and Finno-Ugric Linguistics. 2011. Vol. 2, No 1. P. 172.{{ref-en}}</ref>. Уключана ў Атлас знікаючых моў паводле версіі [[ЮНЕСКА]]<ref>[http://unesco.org/culture/languages-atlas/index.php UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627041634/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php |date=27 чэрвеня 2012 }}{{ref-en}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Votic language map.png|thumb|234px|right|Этнаграфічная карта паселішчаў водзі, іжоры і фінаў на захадзе Ленінградскай вобласці ў перыяд з [[1848]] па [[2007]] гады.]] Па стане на [[1848]] на водскай мове размаўляла прыкладна 5000 чалавек<ref>[http://erm.ee/et/Avasta/Soome-ugri-rahvakultuur/Vadjalased Eesti Rahva Muuseum: Vadjalased] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120922153501/http://www.erm.ee/et/Avasta/Soome-ugri-rahvakultuur/Vadjalased |date=22 верасня 2012 }}{{ref-et}}</ref>, з іх больш за палову размаўляла на заходнім дыялекце, прыкладна ⅓ — на ўсходнім. Астатнія размаўлялі на куровіцкім і крэвінскім дыялектах. У савецкія часы не было створана асобнай пісьмовасці для мовы, адукацыйны працэс у школах праходзіў на [[іжорская мова|іжорскай]] мове. Сталінскія рэпрэсіі і Другая сусветная вайна значна скарацілі колькасць водзі. Пасля заканчэння вайны адукацыі на мове так і не з’явілася, адукацыйны працэс ішоў па-руску. У выніку гэтага водская мова ў 20 ст. зазнала на сабе значнае скарачэнне колькасці носьбітаў. Цяпер носьбіты мовы пражываюць у некалькіх вёсках [[Кінгісепскі раён|Кінгісепскага]] раёна Ленінградскай вобласці — Лужыцы, Краколле, Куровіцы і Пяскі. Раней тэрыторыя распаўсюджання мовы ахоплівала вялікія тэрыторыі на захадзе Ленінградскай вобласці. == Асноўная характарыстыка == === Пісьмовасць === Цяпер нешматлікія энтузіясты, што займаюцца прасоўваннем мовы, ужываюць [[лацінскі алфавіт]]. Дагэтуль паміж імі не сціхаюць спрэчкі наконт абазначэння зычнага гуку /t͡ʃ/, які ў розных аўтараў абазначаецца па-рознаму: ''tš''/''c''. Афіцыйна зацверджаная сістэма арфаграфіі для мовы адсутнічае. У 1930-я гады водзь па паходжанні лінгвіст Дзмітрый Цвяткоў распрацаваў кірылічны алфавіт, але ён не стаў папулярным. У нашыя часы водскі алфавіт з’яўляецца падобным на алфавіты іншых прыбалтыйска-фінскіх моў. Ужываюцца дыграфы са знакам апостраф. Сучасны выгляд водскага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D' ď | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L' l' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N' n' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R' r' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S' s' |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T' ť | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z' z' |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü |} === Дыялекты === У водскай мове выдзяляюцца 4 дыялекты, 2 з якіх ужо вымерлі і носьбітаў {{Падказка|не маюць|абазначаныя сімвалам крыжа}}. * Заходневодскі дыялект — у мінулым ахопліваў тэрыторыю з захаду на ўсход ад вусця ракі [[Луга (рака)|Луга]] да вёскі Катлы * † Усходневодскі дыялект — у мінулым ахопліваў ваколіцы вёскі Капор’е ([[Ламаносаўскі раён (Ленінградская вобласць)|Ламаносаўскі раён]]). Вымер у 1960-я гады * Куровіцкі дыялект — дыялект вёскі Куровіцы. Мае шмат пераходных рыс да іжорскай мовы * † [[Крэвінскі дыялект водскай мовы|Крэвінскі дыялект]] — дыялект, на якім размаўляла пераселеная водзь на паўднёвым усходзе [[Латвія|Латвіі]]. Вымер у [[19 стагоддзе|19 ст.]] == Грамадскае жыццё == У нашыя часы энтузіястамі робяцца спробы па адраджэнню мовы і яе папулярызацыі. У вёсцы Краколле вядзецца навучанне мовы ў мясцовай школе. Маскоўскім лінгвістам Віталем Чарняўскім выдадзены электронны саманавучальнік мовы. Цяпер водскую мову вывучаюць таксама ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]], Ювяскюльскім і Хельсінкскім універсітэтах. {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] [[Катэгорыя:Выміраючыя мовы]] reij4kv1r4hk477dkw6bnr07butg2a8 5150289 5150282 2026-06-03T19:49:25Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5150289 wikitext text/x-wiki {{Мова | імя = Водская мова | саманазва = vaďďā tšēli | краіны = [[Расія|Расіі]] | рэгіёны = [[Ленінградская вобласць]] | колькасць носьбітаў = прыкладна 10 чалавек | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | Класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям'я]] : [[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] :: [[Фіна-волжскія мовы|Фіна-волжская група]] ::: [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|Прыбалтыйска-фінская падгрупа]] | ISO2 = vot | ISO3 = vot }} '''Водская мова''' ({{lang-vot|vaďďā tšēli}}) — [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорская]] [[мова]], на якой размаўляе малалікі народ [[водзь]]. Знаходзіцца на мяжы знікнення — па дадзных даследавання [[2011|2011]] года, у жывых засталося ўсяго 6 — 10 носьбітаў мовы<ref>Heinsoo H., Kuusk M. [http://jeful.ut.ee/public/files/Heinsoo+Kuusk+171-184.pdf Neo-renaissance and revitalization of Votic — Who cares?] // Journal of Estonian and Finno-Ugric Linguistics. 2011. Vol. 2, No 1. P. 172.{{ref-en}}</ref>. Уключана ў Атлас знікаючых моў паводле версіі [[ЮНЕСКА]]<ref>[http://unesco.org/culture/languages-atlas/index.php UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627041634/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php |date=27 чэрвеня 2012 }}{{ref-en}}</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Votic language map.png|thumb|234px|right|Этнаграфічная карта паселішчаў водзі, іжоры і фінаў на захадзе Ленінградскай вобласці ў перыяд з [[1848]] па [[2007]] гады.]] Па стане на [[1848]] на водскай мове размаўляла прыкладна 5000 чалавек<ref>[http://erm.ee/et/Avasta/Soome-ugri-rahvakultuur/Vadjalased Eesti Rahva Muuseum: Vadjalased] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120922153501/http://www.erm.ee/et/Avasta/Soome-ugri-rahvakultuur/Vadjalased |date=22 верасня 2012 }}{{ref-et}}</ref>, з іх больш за палову размаўляла на заходнім дыялекце, прыкладна ⅓ — на ўсходнім. Астатнія размаўлялі на куровіцкім і крэвінскім дыялектах. У савецкія часы не было створана асобнай пісьмовасці для мовы, адукацыйны працэс у школах праходзіў на [[іжорская мова|іжорскай]] мове. Сталінскія рэпрэсіі і Другая сусветная вайна значна скарацілі колькасць водзі. Пасля заканчэння вайны адукацыі на мове так і не з’явілася, адукацыйны працэс ішоў па-руску. У выніку гэтага водская мова ў 20 ст. зазнала на сабе значнае скарачэнне колькасці носьбітаў. Цяпер носьбіты мовы пражываюць у некалькіх вёсках [[Кінгісепскі раён|Кінгісепскага]] раёна Ленінградскай вобласці — Лужыцы, Краколле, Куровіцы і Пяскі. Раней тэрыторыя распаўсюджання мовы ахоплівала вялікія тэрыторыі на захадзе Ленінградскай вобласці. == Асноўная характарыстыка == === Пісьмовасць === Цяпер нешматлікія энтузіясты, што займаюцца прасоўваннем мовы, ужываюць [[лацінскі алфавіт]]. Дагэтуль паміж імі не сціхаюць спрэчкі наконт абазначэння зычнага гуку /t͡ʃ/, які ў розных аўтараў абазначаецца па-рознаму: ''tš''/''c''. Афіцыйна зацверджаная сістэма арфаграфіі для мовы адсутнічае. У 1930-я гады водзь па паходжанні лінгвіст Дзмітрый Цвяткоў распрацаваў кірылічны алфавіт, але ён не стаў папулярным. У нашыя часы водскі алфавіт з’яўляецца падобным на алфавіты іншых прыбалтыйска-фінскіх моў. Ужываюцца дыграфы са знакам апостраф. Сучасны выгляд водскага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D' ď | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L' l' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N' n' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R' r' | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S' s' |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T' ť | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z' z' |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ü ü |} === Дыялекты === У водскай мове выдзяляюцца 4 дыялекты, 2 з якіх ужо вымерлі і носьбітаў {{Падказка|не маюць|абазначаныя сімвалам крыжа}}. * Заходневодскі дыялект — у мінулым ахопліваў тэрыторыю з захаду на ўсход ад вусця ракі [[Луга (рака)|Луга]] да вёскі Катлы * † Усходневодскі дыялект — у мінулым ахопліваў ваколіцы вёскі Капор’е ([[Ламаносаўскі раён (Ленінградская вобласць)|Ламаносаўскі раён]]). Вымер у 1960-я гады * Куровіцкі дыялект — дыялект вёскі Куровіцы. Мае шмат пераходных рыс да іжорскай мовы * † [[Крэвінскі дыялект водскай мовы|Крэвінскі дыялект]] — дыялект, на якім размаўляла пераселеная водзь на паўднёвым усходзе [[Латвія|Латвіі]]. Вымер у [[19 стагоддзе|19 ст.]] == Грамадскае жыццё == У нашыя часы энтузіястамі робяцца спробы па адраджэнню мовы і яе папулярызацыі. У вёсцы Краколле вядзецца навучанне мовы ў мясцовай школе. Маскоўскім лінгвістам Віталем Чарняўскім выдадзены электронны саманавучальнік мовы. Цяпер водскую мову вывучаюць таксама ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім]], Ювяскюльскім і Хельсінкскім універсітэтах. {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Прыбалтыйска-фінскія мовы]] [[Катэгорыя:Выміраючыя мовы]] nkmyav9hkd1pk0mb9gn4d0i840uddvf 0 565830 5150316 4755691 2026-06-03T20:34:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150316 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = жылы дом |Беларуская назва = Дом пад шпілем |Выява = Камуністычная 14 Мінск.JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|713Г000056}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Архітэктар = [[Марк Ліфшыц]]<br/>[[Элкано Маркавіч Гальдштэйн|Элкано Гальдштэйн]]<br/>[[Уладзімір Ісачэнка]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1952 |Заканчэнне будаўніцтва = 1952 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Дом пад шпі́лем''' — жылы дом у [[Мінск]]у, які месціцца на рагу [[Камуністычная вуліца (Мінск)|Камуністычнай]] і [[Чырвоная вуліца (Мінск)|Чырвонай]] вуліц 14/1. Пабудаваны ў [[1952]] годзе паводле праекта [[Марк Ліфшыц|Марка Ліфшыца]] і [[Элкано Маркавіч Гальдштэйн|Элкано Гальдштэйна]]. == Гісторыя == Праект дома распрацаваны аўтарскім калектывам у інстытуце «[[Ваенпраект]]». На горадабудаўнічым савеце 17 красавіка 1951 года пры разглядзе эскізнага праекта комплексу [[Уладзімір Адамавіч Кароль]] адзначыў: ''«Я надаю гэтай забудове важнае значэнне. Яна фарміруе адно з самых характэрных месцаў горада. Увесь гэты комплекс у хуткім часе будзе гучаць чароўнай сімфоніяй у архітэктуры сталіцы»''<ref name="bsc"/>. Будаванне дома пачалося ў пасляваенныя гады ў складзе комплексу дамоў для афіцэрскіх сем’яў. Комплекс уключае дамы № 14, 16, 18 на вуліцы Камуністычнай і № 3, 5 на вуліцы Чырвонай. Жыллё для афіцэрскага складу будавалася побач з [[будынак Міністэрства абароны Беларусі|будынкам Беларускай ваеннай акругі]] (цяпер — Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь)<ref>{{cite web|url = http://www.vminsk.by/news/181/74792/|title = Дом, в котором я живу — Под шпилем|author = Святлана Шыдлоўская|date = 20 лютага 2014|publisher = vminsk.by / web.archive.org|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180322023650/http://www.vminsk.by/news/181/74792/|archivedate = 22 сакавіка 2018|accessdate = 9 ліпеня 2018|url-status = }}</ref>. Вежу будынка спраектаваў архітэктар Уладзімір Ісачэнка. На вежы пэўны час месціўся вышкавы выведвальны пункт<ref>{{cite web|url = https://minsk-old-new.com/places/primechatelnye-zdaniya/dom-pod-shpilem|title = Дом под шпилем|first = |last = |author = Уладзімір Валожынскі|authorlink = |date = 23 сакавіка 2013|publisher = minsk-old-new.com|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180709084246/https://minsk-old-new.com/places/primechatelnye-zdaniya/dom-pod-shpilem|archivedate = 9 ліпеня 2018|accessdate = 9 ліпеня 2018}}</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Мінск. План дома пад шпілем рагу Камуністычнай і Чырвонай вуліц.jpg|міні|злева|План першага паверха]] Будынак пяціпавярховы, Г-падобны ў плане. Пастаўлены на ўзгорку, арыентаваны на набярэжную ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Вуглавая частка — васьмігранны [[эркер]], завершаны трох’ярусным [[Ліхтар (архітэктура)|ліхтаром]] са [[шпіль|шпіл]]ем<ref name="зп"/> з нержавеючай сталі з [[Лаўровы вянок|лаўровым вян]]ком, у які ўмантавана [[зорка]] (выраблены на [[Маскоўскі завод металаканструкцый|Маскоўскім заводзе металаканструкцый]])<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/story/k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-e-m-goldshteyna-28031923-28072006 |title=К 90-летию со дня рождения Э. М. Гольдштейна 28.03.1923 — 28.07.2006 |access-date=5 верасня 2018 |archive-date=22 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722100511/https://bsc.by/ru/story/k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-e-m-goldshteyna-28031923-28072006 |url-status=dead }}</ref>. Шпіль з’яўляецца вышыннай дамінантай кампазіцыі. Вулічныя [[фасад]]ы амаль раўназначныя, завершаны развітым [[карніз]]ам на [[мадульён]]ах. 3 паверхі апрацаваныя буйным [[Рустыка|рустам]], на 4-м і 5-м балконы аформленыя [[партал]]амі з [[пілястра]]мі і трохвугольнымі [[франтон]]амі. З боку Камуністычнай вуліцы зроблены праезд. Дваравыя фасады вырашаныя сціпла<ref name="зп">{{крыніцы/ЗП|Мінск}}</ref>. Першы паверх выкарыстоўваецца гандлёвымі ўстановамі, чатыры верхнія паверхі — жылыя, аднолькавай планіроўкі (двухкватэрныя секцыі з трыма і чатырма пакоямі). Планіроўка жылых секцый індывідуальная<ref name="зп"/>. == Цікавыя факты == * Дом пад шпілем быў адным з найвышэйшых мінскіх будынкаў пасляваеннага часу: ад узроўню зямлі да зоркі на шпілі — амаль 43 метры<ref>{{cite web|url = https://minsknews.by/ulitsyi-nashego-goroda-kommunisticheskaya-skromnoe-obayanie-nostalgii/|title = Улицы нашего города: Коммунистическая – скромное обаяние ностальгии|first = |last = |author = Магда Крапак|authorlink = |date = 17 жніўня 2014|publisher = minsknews.by|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180709084701/https://minsknews.by/ulitsyi-nashego-goroda-kommunisticheskaya-skromnoe-obayanie-nostalgii/|archivedate = 9 ліпеня 2018|accessdate = 9 ліпеня 2018}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Мінск|356|Жылы дом}} С. 216 == Спасылкі == {{ГККРБ|713Г000056}} {{Commons|Category:}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:1952 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Камуністычная вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Чырвоная вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі савецкага класіцызму]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мордуха Ліўшыца]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Элкано Гальдштэйна]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Уладзіміра Ісачанкі]] j6nu9udcg1ifwmlrz5cjo9awa7ju5vn 0 567859 5150351 4669755 2026-06-04T02:07:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150351 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dieselrainbow.jpg|thumb|200px|Дызельнае паліва не змешваецца з [[Вада|вадой]]]] '''Дызельнае паліва''' (салярка) — вадкае [[паліва]] з [[Нафта|нафты]] для [[Дызельны рухавік|дызельных]] і [[Газатурбінная ўстаноўка|газатрубінных]] [[рухавік]]оў, што ёсць сумессю [[Вуглевадароды|вуглевадародаў]] з менш як 4 % прымесяў ([[азот]]-, [[сера]]- або [[кісларод]]азмяшчальныя вытворныя вуглевадародаў). Атрымліваецца [[перагонка]]й нафты. У вытворчасці для хуткасных дызеляў выкарыстоўваюць [[газа]]-газойлевыя фракцыі ([[тэмпература]] [[Кіпенне|кіпення]] 180—360 [[°C]], [[шчыльнасць]] 790—860 кг/м³) з тэмпературай застывання ад −55 да −5 °C і згарання 35—61 °C, для ціхаходных — цяжкія вязкія фракцыі (тэмпература кіпення 250—420 °C, шчыльнасць 930 кг/м³) з тэмпературай застывання ад −5 да 10 °C і згарання 65—85 °C. Эксплуатацыйныя ўласцівасці (хуткае загаранне і павольнае [[гарэнне]]) характарызуецца [[Цэтанавы лік|цэтанавым лікам]] (аптымальнае яго значэнне 45—60)<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6|Дызельнае паліва||278}}</ref>. [[Файл:Bequer-B100-SOJA-SOYBEAM.jpg|thumb|200px|{{нп5|Біядызель||en|Biodiesel}} з [[Соя|соевага]] [[алей|алею]]]] == Беларусь == У 2012 годзе [[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]] ([[Гомельская вобласць]]) і [[наваполацк]]і «[[Нафтан (прадпрыемства)|Нафтан]]» ([[Віцебская вобласць]]) вырабілі 10 млн тон дызельнага паліва<ref>{{Cite news|author=|title=Дызельнае паліва|url=http://www.eurasiancommission.org/be/act/energetikaiinfr/energ/energo_stat/Pages/diz_topl.aspx|publisher=[[Еўразійская эканамічная камісія]]|date=30 красавіка 2013|accessdate=7 красавіка 2014|archive-date=22 верасня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922174003/http://www.eurasiancommission.org/be/act/energetikaiinfr/energ/energo_stat/Pages/diz_topl.aspx|url-status=dead}}</ref> «летняга» (да −5 °C), «зімняга» (да −20 °C) і «арктычнага» (да −32 °C) гатункаў<ref>{{Cite news|author=|title=Дызельнае паліва|url=http://azs.a-100.by/by/quality/information/dt|publisher=[[А-100 (кампанія)|А-100]]|date=|accessdate=7 красавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140922165344/http://azs.a-100.by/by/quality/information/dt|archivedate=22 верасня 2014|url-status=dead}}</ref> паводле стандартаў «Еўра-4» і «Еўра-5»<ref>{{Cite news|author=|title=Дызельнае паліва «Еўра-5»|url=http://azs.a-100.by/by/quality/information/dt-evro-5|publisher=А-100|date=|accessdate=7 красавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140922170503/http://azs.a-100.by/by/quality/information/dt-evro-5|archivedate=22 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Cite news|author=|title=Цэны на паліва ў Беларусі|url=http://www.forexbrest.info/by/paliva|publisher=ФорэксБрэст|date=|accessdate=7 красавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404044438/http://forexbrest.info/by/paliva/|archivedate=4 красавіка 2016|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нафтапрадукты]] [[Катэгорыя:Паліва]] [[Катэгорыя:Растваральнікі]] [[Катэгорыя:Вадкасць]] ev9m24zvf5mee64rxr8hm45lqlmpxzb 0 572648 5150484 5063231 2026-06-04T10:06:06Z Slavazai1973 60865 5150484 wikitext text/x-wiki {{Баскетбольны клуб |назва = Гродна-93 |арыгінальная назва = |лагатып = Гродна-93 (лагатып).jpg |канферэнцыя = |дывізіён = |год заснавання = 1993 |арэна = |горад = [[Гродна]] |колеры клуба = |спонсар = |прэзідэнт = |менеджар = |трэнер = [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін|Дзмітрый Кузьмін]] |уладальнікі = |дліга = |тытулы = |канферэнцыі = |дывізіёны = |нумары = | д_майка = ffffff | д_выява_майка = | д_трусы = ffffff | д_выява_трусы = | г_майка = 0047AB | г_выява_майка = | г_трусы = 0047AB | г_выява_трусы = | 3_майка = | 3_выява_майка = | 3_трусы = | 3_выява_трусы = |сайт = [http://www.grodno93.by/ grodno93.by] }} «'''Гродна-93'''» — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбол]]ьны клуб, заснаваны ў 1993 годзе. Выступае ў чэмпіянаце Беларусі па баскетболе сярод мужчын. З’яўляецца дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі, а таксама 8 разоў выйграваў кубак краіны. Удзельнік групавога раўнда Кубка Корача. == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (10)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (15)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (4)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (8)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|2000]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|2001]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (8)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (9)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. == Еўракубкі == 6 верасня 1995 года клуб дэбютаваў у Кубку Корача. Прайграўшы ў матчах папярэдняга раўнду каманда скончыла выступленне на турніры. Зноў выступаючы ў Кубку Корача 1999/2000 «Гродна-93» упершыню выйшаў у групавую стадыю і на сваёй пляцоўцы абыграў будучага ўдзельніка 1/16 фіналу, аднаго з лідараў чэмпіянату Расіі казанскі УНІКС (80:72). Апошні выступ клуба на еўрапейскай арэне, адбыўся ў сезоне 2002/2003. == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 1993/1994 «Крош» (Гродна)|1993-94]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 6 || - || |- | [[Сезон 1994/1995 «Гродна-93»|1994-95]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || - || |- | [[Сезон 1995/1996 «Гродна-93»|1995-96]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || - || Кубак Корача — 1/64 фіналу |- | [[Сезон 1996/1997 «Гродна-93»|1996-97]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || style="background:#cc9966"| [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 1997/1998 «Гродна-93»|1997-98]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold| [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|Пераможца]] || |- | [[Сезон 1998/1999 «Гродна-93»|1998-99]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || || Кубак Корача — папярэдні раўнд |- | [[Сезон 1999/2000 «Гродна-93»|1999-00]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|Зняўся з турніру]] || Кубак Корача — групавы раўнд |- | [[Сезон 2000/2001 «Гродна-93»|2000-01]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|Пераможца]] || Кубак Корача — 2 папярэдні раўнд |- | [[Сезон 2001/2002 «Гродна-93»|2001-02]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|Пераможца]] || Паўночнаеўрапейская баскетбольная ліга — 1 групавы раўнд |- | [[Сезон 2002/2003 «Гродна-93»|2002-03]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|Пераможца]] || Кубак чэмпіёнаў ФІБА Еўропы — 1 групавы раўнд |- | [[Сезон 2003/2004 «Гродна-93»|2003-04]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|Пераможца]] || |- | [[Сезон 2004/2005 «Гродна-93»|2004-05]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|Пераможца]] || |- | [[Сезон 2005/2006 «Гродна-93»|2005-06]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2006/2007 «Гродна-93»|2006-07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2007/2008 «Гродна-93»|2007-08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|Пераможца]] || |- | [[Сезон 2008/2009 «Гродна-93»|2008-09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2009/2010 «Гродна-93»|2009-10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2010/2011 «Гродна-93»|2010-11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2011/2012 «Гродна-93»|2011-12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2012/2013 «Гродна-93»|2012-13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2013/2014 «Гродна-93»|2013-14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2014/2015 «Гродна-93»|2014-15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2015/2016 «Гродна-93»|2015-16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2015|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2016/2017 «Гродна-93»|2016-17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2017/2018 «Гродна-93»|2017-18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2018/2019 «Гродна-93»|2018-19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2019/2020 «Гродна-93»|2019-20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2020/2021 «Гродна-93»|2020-21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2021/2022 «Гродна-93»|2021-22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2022/2023 «Гродна-93»|2022-23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2023/2024 «Гродна-93»|2023-24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2024/2025 «Гродна-93»|2024-25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|Пераможца]] || |- | [[Сезон 2025/2026 «Гродна-93»|2025-26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|Бронзавы прызёр]] || |} == Склад == : ''Актуальны на сезон 2020—2021 года''<ref>{{cite web |url = https://grodno93.by/komandy/igroki/ |title = Игроки баскетбольной команды «Гродно-93» |publisher = Афіцыйны сайт |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20211017215459/https://grodno93.by/komandy/igroki/ |archive-date = 17 кастрычніка 2021 |access-date = 2021-10-18 |ref = grodno |url-status = dead }}</ref> {| border="0" width="100%" |- |bgcolor="#FFFFFF" valign="top" width="90%"| {| border="0" cellspacing="2" cellpadding="2" width="100%" |- bgcolor=AAD0FF !width=6%|Краіна !width=4%|Амплуа !width=4%|Нумар !width=56%|Гулец !width=20%|Дата нараджэння !width=8%|Рост |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|А|Абаронца}}||style="text-align: center;" |5 ||[[Максім Мірашнічэнка]]||25.09.1996|| style="text-align: center;" |180 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|А|Абаронца}}||style="text-align: center;" |? || [[Максім Шустаў]]||17.04.1986|| style="text-align: center;" |184 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|А|Абаронца}}||style="text-align: center;" |6 || [[Уладзіслаў Швакель]]||03.05.2000|| style="text-align: center;" |180 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|А|Абаронца}}||style="text-align: center;" |13 || [[Рыгор Крук]]||03.07.1998|| style="text-align: center;" |185 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Ф|Форвард}}||style="text-align: center;" |? ||[[Іван Каляеў]]||21.12.1987|| style="text-align: center;" |199 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Ф|Форвард}}||style="text-align: center;" |24 ||[[Дмітрый Куратнік]]||24.01.1997|| style="text-align: center;" |196 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Ф|Форвард}}||style="text-align: center;" |98 ||[[Андрэй Навойчык]]||22.06.1991|| style="text-align: center;" |201 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Ф|Форвард}}||style="text-align: center;" |? ||[[Цімур Друкаў]]||28.12.1999|| style="text-align: center;" |198 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Ф|Форвард}}||style="text-align: center;" |55 ||[[Ягор Патупчык]]||12.08.1994|| style="text-align: center;" |196 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Ф|Форвард}}||style="text-align: center;" |69 ||[[Максім Сазонаў]]||16.07.1996|| style="text-align: center;" |198 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Цт|Цэнтравы}}||style="text-align: center;" |93 ||[[Павел Карасевіч]]||04.09.1989|| style="text-align: center;" |203 см |- | {{Сцяг|Беларусь}}|| style="text-align: center;" |{{Падказка|Цт|Цэнтравы}}||style="text-align: center;" |30||[[Максім Іванавіч Лютыч|Максім Лютыч]]||01.04.1997|| style="text-align: center;" |204 см |- |} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг|Беларусь}} [[Леанід Дзюбін]] (1993—1994) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Аркадзьевіч Кец|Яўген Кец]]<ref>[http://015.by/news/kultura-i-sport/legenda_grodnenskogo_basketbola_zasluzhennyy_trener_belarusi_evgeniy_arkadevich_kets_prazdnuet_yubil/ Легенда гродненского баскетбола: заслуженный тренер Беларуси Евгений Аркадьевич Кец празднует юбилей - 70 лет!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304101951/http://015.by/news/kultura-i-sport/legenda_grodnenskogo_basketbola_zasluzhennyy_trener_belarusi_evgeniy_arkadevich_kets_prazdnuet_yubil/ |date=4 сакавіка 2022 }}</ref> (1994—1998) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)|Аляксандр Барысаў]] (1998—2004) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзмітрыевіч Пустагвар|Яўген Пустагвар]] (2004—2005) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Мікалаевіч Паграбнёў|Сяргей Паграбнёў]] (2005) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандр Папкоў]] (2005—2006) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Аркадзевіч Фейман|Міхаіл Фейман]] (2006—2007) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Мікалаевіч Чарняк|Юрый Чарняк]]<ref>[https://www.pressball.by/articles/basketball/others/19617 Новости. Черняк возглавил "Гродно-93"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230525094352/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/19617 |date=25 мая 2023 }}</ref> (2007—2009) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандр Папкоў]] (2009—2011) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка|Андрэй Васілеўка]] (2011—2019) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін|Дзмітрый Кузьмін]]<ref>{{Cite web |url=https://grodno93.by/novosti/dmitrij-kuzmin-glavnyj-trener-komandy-grodno-93/ |title=Дмитрий Кузьмин — главный тренер команды «Гродно-93» |access-date=9 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617104424/https://grodno93.by/novosti/dmitrij-kuzmin-glavnyj-trener-komandy-grodno-93/ |archive-date=17 чэрвеня 2019 |url-status=dead }}</ref> (2019—2021) * {{Сцяг|Сербія}} [[Прэдраг Мушыцкі]]<ref>[https://www.pressball.by/articles/basketball/others/110597 Новости. “Гродно-93” возглавил серб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210930103351/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/110597 |date=30 верасня 2021 }}</ref> (2021—2022) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін|Дзмітрый Кузьмін]]<ref>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/others/112990 |title=Новости. Кузьмин снова главный в “Гродно-93” |access-date=9 верасня 2022 |archive-date=27 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527070813/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/112990 |url-status=dead }}</ref> (з 2022) {{Div col end}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} * {{афіцыйны сайт|www.grodno93.by|«Гродна-93»}} * {{УКантакце|grodno93|«Гродна-93»}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Гродна-93| ]] qqa03wium17dn07oxg4v4uc4bggma2i 0 572665 5150481 5149991 2026-06-04T09:57:32Z Slavazai1973 60865 5150481 wikitext text/x-wiki {{For|жаночы чэмпіянат|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын}} {{Картка спартыўнай лігі |current_season = |sport = баскетбол |founded = 1992 |inaugural = 1992/1993 |Колькасць каманд = 12 |country = {{Сцягафікацыя|BLR}} |continent = [[ФІБА Еўропа]] |Цяперашні = [[Гродна-93]] |most_champs = [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] (16 тытулаў) |website = https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny }} '''Вышэйшая ліга Беларусі''' — найвышэйшая нацыянальная прафесійная ліга. Першы розыгрыш адбыўся ў сезоне 1992/1993 года, які выйграў [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|мінскі РТІ]]. == Пераможцы == {| class="wikitable" !Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]]||'''[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]'''||[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР (Мінск)]]||[[ЭНКА (баскетбольны клуб)|ЭНКА (Мінская вобласць)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]]||'''[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР (Мінск)]]'''||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]]||'''[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]] ||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]]||'''[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]]||[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак (Гомель)]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]]||[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак (Гомель)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]||'''[[Гродна-93]]'''|| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак (Гомель)]]||[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-РВАР (Мінск)]]||[[БНТУ (баскетбольны клуб)|БК Мінск-БНТУ]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]]||'''[[Гродна-93]]'''||[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]]||[[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''|| [[Гродна-93]]||[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]||'''[[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]'''||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]]||[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''|| [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''||[[Гродна-93]]||[[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]||'''[[Цмокі-Мінск|Мінск-2006]]'''||[[Гродна-93]]||[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]]||'''[[Цмокі-Мінск]]'''||[[Гродна-93]]||[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]||'''[[Цмокі-Мінск]]'''||[[Гродна-93]]||[[Цмокі-Мінск-2]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Цмокі-Мінск|Цмокі-Мінск (рэзерв)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' | [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінская вобласць)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]] |'''[[Цмокі-Мінск]]''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |[[Гродна-93]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]] |'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]] |'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]''' |[[Гродна-93]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]] |'''[[Гродна-93]]''' |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] |'''[[Гродна-93]]''' |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] |} == Дасягненні == === Медалі === ''Даныя прыведзеныя на канец сезона [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]].'' {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! Каманда ! [[File:Gold_medal_blank.svg|17px]] ! [[File:Silver_medal_blank.svg|17px]] ! [[File:Bronze_medal_blank.svg|17px]] ! Усяго |- ! style="text-align:left;" |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] (Цмокі-Мінск, Мінск-2006) |16 |2 |0 |'''18''' |- ! style="text-align:left;" |[[Гродна-93]] |10 |15 |4 |'''29''' |- ! style="text-align:left;" |[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] |4 |1 |0 |'''5''' |- ! style="text-align:left;" |[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] |2 |4 |2 |'''8''' |- ! style="text-align:left;" |[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР]] (РТІ-2-РВАР) |2 |1 |0 |'''3''' |- ! style="text-align:left;" |[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |0 |5 |6 |'''11''' |- ! style="text-align:left;" |[[Свіслач Асіповічы|Асіповічы]] (АЗАА, РТІ-АЗАА) |0 |2 |7 |'''9''' |- ! style="text-align:left;" |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] (Лакаматыў) |0 |2 |2 |'''4''' |- ! style="text-align:left;" |[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак]] |0 |2 |1 |'''3''' |- ! style="text-align:left;" |[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец]] |0 |0 |4 |'''4''' |- ! style="text-align:left;" |[[Цмокі-Мінск|Цмокі-Мінск-рэзерв]] ([[Мінск_(маладзёжная)_(баскетбольны_клуб)|Мінск-2]]) |0 |0 |3 |'''3''' |- ! style="text-align:left;" |[[Імпульс-БДУІР]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож]] |0 |0 |1 |'''1''' |- ! style="text-align:left;" |[[ЭНКА (баскетбольны клуб)|ЭНКА]] |0 |0 |1 |'''1''' |} === Трэнеры === ''Даныя прыведзеныя на канец сезона [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]].'' {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" ! Перамогі ! Трэнер ! Каманды |- | 10 | {{sortname|Аляксандр|Барысаў|Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)}} | [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1995]])</small><br/>[[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2004]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]])</small> |- | 6 | {{sortname|Андрэй|Крыванос|Андрэй Віталевіч Крыванос}} | [[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]])</small> |- | 6 | {{sortname|Расціслаў|Вяргун|Расціслаў Мікалаевіч Вяргун}} | [[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2022]])</small><br/>[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] <small>( [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2023]])</small> |- | 2 | {{sortname|Яўген|Кец|Яўген Аркадзьевіч Кец}} | [[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1998]])</small> |- | 2 | {{sortname|Міхаіл|Фейман|Міхаіл Аркадзевіч Фейман}} | [[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2008]])</small> |- | 2 | {{sortname|Ігар|Грышчук|Ігар Аляксандравіч Грышчук}} | [[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2016]])</small> |- | 2 | {{sortname|Дзмітрый|Кузьмін|Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін}} | [[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2026]])</small> |- | 1 | {{sortname|Міхаіл|Тайц|Міхаіл Аляксеевіч Тайц}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1994]])</small> |- | 1 | {{sortname|Аляксандр|Папкоў|Аляксандр Леанідавіч Папкоў}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1997]])</small> |- | 1 | {{sortname|Аляксандр|Круцікаў|Аляксандр Васілевіч Круцікаў}} | [[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2017]])</small> |- | 1 | {{sortname|Аляксей|Сухавецкі|Аляксей Іосіфавіч Сухавецкі}} | [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2024]])</small> |} === Гульцы === ''Даныя прыведзеныя на канец сезона [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]].'' {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" ! Перамогі ! Гулец ! Каманды |- | 19 | {{sortname|Аляксей|Трасцінецкі|Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі}} | [[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2008]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2022]])</small><br/>[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2023]])</small><br/>[[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2026]])</small> |- | 14 | {{sortname|Уладзімір|Шарко|Уладзімір Мікалаевіч Шарко}} | [[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2008]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small> |- | 12 | {{sortname|Аляксей|Пынцікаў|Аляксей Пятровіч Пынцікаў}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1994]])</small><br/>[[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1995]])</small><br/>[[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2004]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2007]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]])</small> |- | 11 | {{sortname|Дзяніс|Коршук}} | [[Гродна-93]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2004]])</small><br/>[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2005]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]])</small> |- | 10 | {{sortname|Аляксей|Лашкевіч|Аляксей Мікалаевіч Лашкевіч}} | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1994]])</small><br/>[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РВАР]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1997]])</small><br/>[[Мінск-2006]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2012]])</small><br/>[[Цмокі-Мінск]] <small>([[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2018]])</small> |} == Гл. таксама == * [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па баскетболе]] * [[Кубак Беларусі па баскетболе]] == Спасылкі == * [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-2 Победители и призёры мужского чемпионата страны (команды)] * [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-3 Победители и призёры мужского чемпионата страны (игроки)] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Баскетбол у Беларусі}} {{Спорт у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па баскетболе| ]] ev92r9y37h8rzfzxib0sh5k1wzuy99x 0 572793 5150332 4764434 2026-06-03T22:15:02Z ~2026-33059-17 169227 5150332 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Аляксандр Стральцоў |арыгінальнае імя = |партрэт = |шырыня партрэта = |подпіс = |тытул = Намеснік старшыні [[Партыя БНФ|партыі БНФ]] |перыядпачатак = [[30 верасня]] [[2017]] |перыядканец = май 2019 |прэзідэнт = |прэм’ер-міністр = |папярэднік = |пераемнік = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партыя = [[Партыя БНФ]] |жонка = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |узнагароды = |Commons = }} '''Алякса́ндр Стральцо́ў''' (нар. {{ДН|27|12|1970}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі грамадскі і палітычны актывіст. Намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] (2017—2019)<ref>{{Cite web |title=Намеснік старшыні Партыі БНФ Аляксандр Стральцоў |url=http://narodny.org/?page_id=46 |accessdate=27 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719143127/http://narodny.org/?page_id=46 |archivedate=19 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == У 1993 годзе скончыў [[БНТУ|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]]. У 1996—1999 гадах вучыўся на аспірантуры Навукова-даследчага інстытута эканомікі Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь па секцыі «Рэгіянальная эканоміка». Рыма-каталік. Жанаты, мае 4 дзяцей. == Грамадская дзейнасць == У 1990—1999 гадах быў членам [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ «Адраджэнне»]] — Партыі БНФ. Быў намеснікам старшыні Маладзёжнай Фракцыі БНФ у 1994—1996 гадах. Член Сойма Партыі БНФ. Паміж 1999—2003 гадамі праз нязгоду з падзелам арганізацыі выйшаў з партыі. У 2003—2007 гадах — намеснік старшыні Міжнароднай камісіі, у 2009—2011 — старшыня Камісіі партыйнага навучання Партыі БНФ. У маі 2019 года пакінуў Партыю БНФ праз нязгоду з рашэннем старшыні партыі [[Рыгор Кастусёў|Рыгора Кастусёва]] ўзяць удзел у гей-парадзе ў Вільні (Літва). Станам на 2023 год не вядзе палітычнай дзейнасці. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Стральцоў Аляксандр}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] m34fxp7mzu9lzkzhvmcbcn7626xl82a 5150414 5150332 2026-06-04T07:37:41Z M.L.Bot 261 5150414 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |беларускае імя = Аляксандр Стральцоў |арыгінальнае імя = |партрэт = |шырыня партрэта = |подпіс = |тытул = Намеснік старшыні [[Партыя БНФ|партыі БНФ]] |перыядпачатак = [[30 верасня]] [[2017]] |перыядканец = май 2019 |прэзідэнт = |прэм’ер-міністр = |папярэднік = |пераемнік = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партыя = [[Партыя БНФ]] |жонка = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |узнагароды = |Commons = }} '''Алякса́ндр Стральцо́ў''' (нар. {{ДН|27|12|1970}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі грамадскі і палітычны актывіст. Намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] (2017—2019)<ref>{{Cite web |title=Намеснік старшыні Партыі БНФ Аляксандр Стральцоў |url=http://narodny.org/?page_id=46 |accessdate=27 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719143127/http://narodny.org/?page_id=46 |archivedate=19 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == У 1993 годзе скончыў [[БНТУ|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]]. У 1996—1999 гадах вучыўся на аспірантуры Навукова-даследчага інстытута эканомікі Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь па секцыі «Рэгіянальная эканоміка». Рыма-каталік. Жанаты, мае 4 дзяцей. == Грамадская дзейнасць == У 1990—1999 гадах быў членам [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ «Адраджэнне»]] — Партыі БНФ. Быў намеснікам старшыні Маладзёжнай Фракцыі БНФ у 1994—1996 гадах. Член Сойма Партыі БНФ. Паміж 1999—2003 гадамі праз нязгоду з падзелам арганізацыі выйшаў з партыі. У 2003—2007 гадах — намеснік старшыні Міжнароднай камісіі, у 2009—2011 — старшыня Камісіі партыйнага навучання Партыі БНФ. У маі 2019 года пакінуў Партыю БНФ праз нязгоду з рашэннем старшыні партыі [[Рыгор Кастусёў|Рыгора Кастусёва]] ўзяць удзел у гей-парадзе ў Вільні (Літва). Станам на 2023 год не вядзе палітычнай дзейнасці. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стральцоў Аляксандр}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] hwbjz5ugeqt5v1h3gbotsorj11w70eb 0 573212 5150482 4614580 2026-06-04T09:58:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5150482 wikitext text/x-wiki '''Цытовіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Мікалай Аляксандравіч Цытовіч]] (1900—1984) — расійскі вучоны ў галіне механікі грунтоў і інжынернай геалогіі. * [[Мітрафан Феафанавіч Цытовіч]] (1869-1936) - беларускі і расійскі вучоны ў галіне отарыналарынгалогіі * [[Сяргей Георгіевіч Цытовіч]] — беларускі гісторык. * [[Юзаф Цытовіч]] (1771—1846) — выкладчык [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]], езуіт. * == Гл. таксама == * [[Цітовіч]] {{спіс цёзак2|беларускія}} 5cv36hqgmnb9nsg3tlabp7la2pf06k0 0 573213 5150406 4525321 2026-06-04T07:18:34Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя носьбіты */ 5150406 wikitext text/x-wiki '''Хадкевіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя асобы == * {{NL|Аляксандр Хадкевіч}} * [[Аляксей Аляксандравіч Хадкевіч]] (нар. 1994) — беларускі гандбаліст. * [[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч]] (1912—1975) — беларускі пісьменнік, паэт, перакладчык, публіцыст. * [[Юрый Караль Хадкевіч]] (1646—1691) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1620) — вялікалітоўскі дзяржаўны і ваенны дзеяч. == Гл. таксама == * [[Хацкевіч]] {{спіс цёзак2|беларускія}} fgacabkxsqiti7wcsnaqg45id4aggry 0 575737 5150250 4741654 2026-06-03T17:49:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150250 wikitext text/x-wiki '''Дні еўрапейскай спадчыны''' былі арганізаваны па ініцыятыве [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]. Іх галоўная мэта — павялічыць значэнне культурнай спадчыны для насельніцтва [[Еўропа|Еўропы]], а таксама зацікавіць людзей ў захаванні гістарычнай спадчыны. Для гэтага раней малавядомыя ў Еўропе помнікі культурнай спадчыны зрабілі даступнымі для грамадскасці, а таксама прапануюць адмысловыя туры ў гэтыя месцы. Каардынацыя праекта праходзіць пад кіраўніцтвам «Фонду караля Бодуэна» ў Бруселі. === Гісторыя === Пад слоганам «Удыхніце новае жыццё ў культурную спадчыну — Faire passer sur le patrimoine le souffle de la vie» французскі міністр культуры Жак Ланг ў 1984 годзе ўпершыню ў гісторыі Францыі ініцыяваў «Дзень адчыненых помнікаў» (Journées Portes ouvertes monuments historiques). Гэтае мерапрыемства задумвалася як эксперымент, аднак, знайшло такі водгук, што годам пазней, у рамках канферэнцыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]] па абароне архітэктурнай спадчыны ў Еўропе, якая праходзіла ў [[Гранада|Гранаде]] ў кастрычніку [[1985]] года, быў складзены і падпісаны дагавор. Мэтай рэзалюцыі было паказаць каштоўнасць культурнай спадчыны грамадскасці. У [[1992]] годзе Савет Еўропы стварыў офіс інфармацыі і камунікацыі. У [[1999]] годзе ў дадзенай ініцыятыве прымалі ўдзел 46 краін. Менавіта ў гэтым годзе яна атрымала сваю цяперашнюю назву «Дні еўрапейскай спадчыны» (Journées européennes du Patrimoine / European Heritage Days (EHD)). Увесь верасень у розных краінах з рознай працягласцю і з рознымі тэмамі праходзяць разнастайныя мерапрыемствы, галоўнай мэтай якіх з’яўляецца павышэнне дасведчанасці аб багацці і разнастайнасці культурнай спадчыны. === Агульныя прынцыпы === Усе мерапрыемствы павінны праходзіць у краінах па агульных прынцыпах. А менавіта: * Дні еўрапейскай спадчыны праходзяць у выходныя верасня * Перавага аддаецца наведванню будынкаў, якія звычайна недаступны для грамадскасці * Для будынкаў, якія звычайна адкрыты для наведвання, павінны быць падрыхтаваны спецыяльныя туры, выставы, канцэрты ці шоў. * Наведванне помнікаў, калі гэта магчыма, павінна быць бясплатным. * Асаблівая ўвага павінна быць нададзена прыцягненню моладзі і дзецям школьнага ўзросту. * Паўсюдна выкарыстоўваецца назва «Дні еўрапейскай спадчыны». * А таксама лагатып і рэклама. === Дні еўрапейскай спадчыны ў Беларусі === Рэспубліка Беларусь падпісала Еўрапейскую культурную канвенцыю 18 кастрычніка 1993 годзе і стала актыўнай удзельніцай Дзён Еўрапейскай спадчыны. * 26-27 верасня 2013 года — на тэму «Нематэрыяльная гісторыка-культурная спадчына: ахова, супрацоўніцтва, пераемнасць»<ref>http://www.belarus.by/by/press-center/press-release/dn-erapejskaj-spadchyny-projduts-u-belarus-26-27-verasnja_i_5753.html{{Недаступная спасылка}}</ref> * 30 верасня — 2 кастрычніка 2016 года — тэма «Спадчына і веды»<ref>{{Cite web |url=http://inbelkult.by/en/for-students/retraining/280-2016 |title=Архіўная копія |access-date=16 кастрычніка 2018 |archive-date=7 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807184133/http://inbelkult.by/en/for-students/retraining/280-2016 |url-status=dead }}</ref> === Назва «Дні еўрапейскай спадчыны» ў розных краінах === * {{сцяг|Аўстрыя}} [[Аўстрыя]]: Tag des Denkmals * {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]]: Nationale Monumenten Estafette * {{сцяг|Германія}} [[Германія]]: Tag des offenen Denkmals * {{сцяг|Латвія}} [[Латвія]]: Eiropas kultūras mantojuma dienas * {{сцяг|Славакія}} [[Славакія]]: Dni európskeho kultúrneho dedičstva * {{сцяг|Францыя}} [[Францыя]]: Journées Européennes du Patrimoine * {{сцяг|Чэхія}} [[Чэхія]]: Dny evropského dědictví * {{сцяг|Шатландыя}} [[Шатландыя]]: Doors Open Days * {{сцяг|Швейцарыя}} [[Швейцарыя]]: Europäischer Tag des Denkmals == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * https://www.coe.int/en/web/culture-and-heritage/european-heritage-days [[Катэгорыя:Еўрапейская культура]] [[Катэгорыя:Савет Еўропы]] [[Катэгорыя:Культурная спадчына]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:1984 год у Еўропе]] 39600ygx416n59digsun15q6z52ltin 0 600779 5150349 5131872 2026-06-04T01:33:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150349 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лоўрэнс}} {{Музыкант}} '''Дункан Дэ Моар''' ({{lang-nl|Duncan De Moor}}), таксама вядомы як '''Дункан Лоўрэнс''' ({{lang-en|Duncan Laurence}}; нар. [[11 красавіка]] [[1994]], Спейкенісе, [[Нідэрланды]]) — нідэрландскі поп-спявак, пераможца конкурсу песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|Еўрабачанне-2019]]», які адбыўся ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], [[Ізраіль]]<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/duncan-laurence-netherlands-2019|title=Duncan Laurence will represent The Netherlands this year|last=Groot|first=Evert|date=21 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://evrovidenie2019.org/dunkan-lourens-niderlandy/|title=Дункан Лоуренс - представитель Нидерландов|accessdate=20 мая 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505135618/https://evrovidenie2019.org/dunkan-lourens-niderlandy/|archivedate=5 мая 2019|url-status=dead}}</ref> з песняй «[[Arcade (песня)|Arcade]]».<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2019/03/06/the-netherlands-duncan-laurence-to-sing-arcade-in-tel-aviv/|title=The Netherlands: Duncan Laurence To Sing “Arcade” In Tel Aviv}}</ref> == Біяграфія == У 2012 годзе выйграў гарадскі конкурс талантаў у [[Брыле]]. Годам пазней заснаваў уласную групу ''The Slick and Suited'', з якой пачаў сваю музыкальную кар’еру ў Рок-акадэміі ў [[Тылбург]]у і выступіў у 2013 году на фестывалі ''Eurosonic Noorderslag'' у [[Гронінген (горад)|Гронінгене]]. Граў таксама ў некаторых іншых калектывах Акадэміі, скончыў яе ў 2017 годзе. Прымаў удзел у пятым сезоне «The Voice of Holland» пад кіраўніцтвам Ільзэ Дэ-Лангі.<ref>{{Cite web|url=https://escunited.com/netherlands-duncan-laurence-on-his-way-to-tel-aviv/|title=Netherlands: Duncan Laurence on his way to Tel-Aviv!|last=Popescu|first=David|date=21 January 2019}}</ref> Разам з Джыхадам Рамуні ў 2018 годзе напісаў песню «Closer» для альбома карэйскага гурта TVXQ «New Chapter #1: The Chance of Love».<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/songfestival/5696852/duncan-laurence-naar-songfestival-wie-is-de-24-jarige-zanger.html|title=Duncan Laurence naar Songfestival: Wie is de 24-jarige zanger?|last=Koeleman|first=Danja|date=21 January 2019}}</ref> У 2019 году прадстаўляў Нідэрланды на конкурсе «Еўрабачанне-2019» у Тэль-Авіве (Ізраіль) з песняй «Arcade». У выніку перамог у шоу, атрымаўшы 492 бала (231 бал ад журы і 261 бал ад гледачоў). Ён павінен быў выступіць у фінале [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|Еўрабачання-2021]] у прамым эфіры, але здаў станоўчы тэст на каранавірус.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/11424513|title=Победитель «Евровидения-2019» заразился коронавирусом и не выступит вживую в финале|website=ТАСС|access-date=2021-05-20|lang=ru}}</ref> Арганізатары паведамілі, што выканаўца можа выступіць у іншай форме. У фінале было паказана выступленне артыста з генеральнай рэпетыцыі. == Асабістае жыццё == Як было сказана ў яго акаўнце [[Instagram]] у кастрычніку 2018 года, Лоўрэнс здзейсніў [[камінг-аўт]] як [[Бісексуальнасць|бісексуал.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BpPKG_lit5i/|title=𝕯𝖚𝖓𝖈𝖆𝖓 𝕷𝖆𝖚𝖗𝖊𝖓𝖈𝖊 в Instagram: «“Some say love...” A phrase of a great song by Bette Midler. To me love has no limits and especially not in gender. A couple of years ago I…»|publisher=Instagram|lang=ru|accessdate=2019-05-19}}</ref> На прэс-канферэнцыі незадоўга да фіналу «Еўрабачання» Лоўрэнс пацвердзіў сваю арыентацыю: «я больш, чым проста мастак, я чалавек, я жывая істота, я бісексуал, я [[музыкант]], я змагаюся за ідэі. І я ганаруся, што у мяне ёсць шанец паказаць, кім я з’яўляюся».<ref>{{Cite web|url=https://www.gaytimes.co.uk/community/122298/dutch-eurovision-contestant-duncan-laurence-comes-out-as-bisexual/|title=Dutch Eurovision contestant Duncan Laurence comes out as bisexual|publisher=Gay Times|lang=en-GB|accessdate=2019-05-19|archive-date=19 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519082307/https://www.gaytimes.co.uk/community/122298/dutch-eurovision-contestant-duncan-laurence-comes-out-as-bisexual/|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Duncan_Laurence_GFDress-048-20190517-EuroVisionary.jpg|злева|міні|Дункан Лоўрэнс на «Еўрабачанні-2019»]] == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' {| class="wikitable" ! rowspan="1" |Назва ! rowspan="1" |Інфармацыя |- |''Small Town Boy'' | * Выйшаў: 13 лістапада 2020 * Лэйбл: Spark |- |''Skyboy'' | * Выйшаў: 22 верасня 2023 * Лэйбл: Yellowfield |} '''Міні-альбомы''' * ''Worlds on Fire'' (2020) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://duncanlaurence.nl/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190715191555/https://duncanlaurence.nl/ |date=15 ліпеня 2019 }} {{s-start}} {{S-ach}} {{succession box |title = [[Выява:Eurovision Song Contest heart (2014–2025).svg|25px]]<br />[[Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне|Пераможца конкурсу песні Еўрабачанне]] |years = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |before = {{Сцяг|Ізраіль}} [[Нета Барзілай]]<br/>з песняй ''«[[Toy (песня)|Toy]]»'' |after = {{Сцяг|Італія}} [[Måneskin]]<br/>з песняй ''«[[Zitti e buoni]]»'' }} {{s-end}} {{Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лоўрэнс Дункан}} [[Катэгорыя:Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2019]] erqocd3b2k1fqkbzecm8zc6f78imt42 0 612343 5150459 4887625 2026-06-04T09:02:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150459 wikitext text/x-wiki {{Кінапрэмія |назва = 33-я [[Еўрапейская кінапрэмія]] |подпіс = {{lang-en|33rd European Film Awards}} |стыль_уверсе = #ADD8E6 |стыль_загалоўкаў = #ADD8E6 |лога = |шырыня_лога = |фота = |шырыня_фота = |апісанне_фота = |дата = [[12 снежня]] [[2020]] |месца = <s>[[Рэйк’явік]]</s><br/>Анлайн |вядучы = |прадзюсар = |рэжысёр_прэміі = |арганізатар = [[Еўрапейская кінаакадэмія]] |фільм_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Фільм]] |фільм = «''[[Запой (фільм)|Запой]]''» |рэжысёр_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Рэжысёр]] |рэжысёр = [[Томас Вінтэрберг]] |рэжысёр_фільм = «''[[Запой (фільм)|Запой]]''» |акцёр_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Акцёр]] |акцёр = [[Мадс Мікельсен]] |акцёр_фільм = «''[[Запой (фільм)|Запой]]''» |актрыса_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Актрыса]] |актрыса = [[Паўла Бер]] |актрыса_фільм = «''[[Ундзіна (фільм, 2020)|Ундзіна]]''» |узнагарод = |намінацый = |канал = |сетка = |працягласць = |гледачоў = |рэйтынг = |сайт = [https://europeanfilmawards.eu/ Афіцыйны сайт кінапрэміі] |папярэдняя = [[Еўрапейская кінапрэмія 2019|32-я цырымонія]] |наступная = [[Еўрапейская кінапрэмія 2021|34-я цырымонія]] }} '''33-я цырымо́нія прысуджэ́ння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапе́йскай кінапрэ́міі]]''' за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася [[12 снежня]] [[2020 год у гісторыі кіно|2020]] года ў анлайн-фармаце. == Храналогія падзей == * [[28 лютага]] [[2019]] года было абвешчана, што 33-я цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі адбудзецца ў горадзе [[Рэйк’явік]] [[12 снежня]] [[2020]] года<ref name="Icelandic Film Centre, EFA 2020 in Reykjavík" /><ref name="Screen International, EFA 2020 in Reykjavík" />. == Пераможцы і намінанты == Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў і намінантаў. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона <span style="background:#ADD8E6; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> і прыводзіцца першым. === Узнагароды за фільм === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !Фільм !Рэжысёр(ы) !Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Запой (фільм)|Запой]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Томас Вінтэрберг]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}}, {{Сцяг|Швецыя}} |style="background:#ADD8E6"| |- |«''{{нп5|Берлін, Аляксандэрплац (фільм, 2020)|Берлін, Аляксандэрплац|en|Berlin Alexanderplatz (2020 film)}}''» |{{нп5|Бурхан Курбані||en|Burhan Qurbani}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} | |- |«''[[Марцін Ідэн (фільм, 2019)|Марцін Ідэн]]''» |{{нп5|П’етра Марчэла||en|Pietro Marcello}} |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} | |- |«''[[Размаляваная птушка (фільм)|Размаляваная птушка]]''» |{{нп5|Вацлаў Маргаўл||en|Václav Marhoul}} |{{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Славакія}}, {{Сцяг|Украіна}} | |- |«''[[Ундзіна (фільм, 2020)|Ундзіна]]''» |{{нп5|Крысціян Петцольд||en|Christian Petzold (director)}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} | |- |«''[[Цела Божае (фільм)|Цела Божае]]''» |{{нп5|Ян Камаса||en|Jan Komasa}} |{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Францыя}} | |- |rowspan="3" align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Трыумф (фільм, 2020)|Трыумф|fr|Un triomphe}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Эмануэль Курколь||fr|Emmanuel Courcol}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}} |style="background:#ADD8E6"| |- |«''{{нп5|Перавагі падарожжаў цягнікамі||en|Advantages of Travelling by Train}}''» |{{нп5|Арыц Марэна||es|Aritz Moreno}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}} | |- |«''{{нп5|Стальныя лэдзі||fi|Teräsleidit}}''» |{{нп5|Памела Тола||en|Pamela Tola}} |{{Сцяг|Фінляндыя}} | |- |rowspan="4" align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Хасеп (мультфільм)|Хасеп|en|Josep (film)}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Аурэль||fr|Aurel (dessinateur)}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Іспанія}} |style="background:#ADD8E6"| |- |«''{{нп5|Бядота, дзяцінства Марты Джэйн Канеры||en|Calamity, a Childhood of Martha Jane Cannary}}''» |{{нп5|Рэмі Шае||fr|Rémi Chayé}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Данія}} | |- |«''[[Клаус (мультфільм)|Клаус]]''» |{{нп5|Серхіа Паблас||en|Sergio Pablos}} |{{Сцяг|Іспанія}} | |- |«''{{нп5|Нос, або Змова нетакіх||en|The Nose or the Conspiracy of Mavericks}}''» |{{нп5|Андрэй Юр’евіч Хржаноўскі|Андрэй Хржаноўскі|ru|Хржановский, Андрей Юрьевич}} |{{Сцяг|Расія}} | |} === Персанальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !width="100px" align="center"|Фота !Намінант(ы) !Фільм |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Thomas Vinterberg Berlinale 2010.jpg|Томас Вінтэрберг|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Томас Вінтэрберг]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Запой (фільм)|Запой]]'''''» |- |[[Франсуа Азон]] |«''{{нп5|Лета 85||en|Summer of 85}}''» |- |{{нп5|Ян Камаса||en|Jan Komasa}} |«''[[Цела Божае (фільм)|Цела Божае]]''» |- |{{нп5|П’етра Марчэла||en|Pietro Marcello}} |«''[[Марцін Ідэн (фільм, 2019)|Марцін Ідэн]]''» |- |{{нп5|Марыя Сёдаль||no|Maria Sødahl}} |«''{{нп5|Надзея (фільм, 2019)|Надзея|en|Hope (2019 film)}}''» |- |[[Агнешка Холанд]] |«''{{нп5|Шарлатан (фільм, 2020)|Шарлатан|en|Charlatan (2020 film)}}''» |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Paula Beer 2017 2.jpg|Паўла Бер|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Паўла Бер||en|Paula Beer}}''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Ундзіна (фільм, 2020)|Ундзіна]]'''''» |- |[[Наталля Беражная]] |«''{{нп5|Дау. Наташа||en|DAU. Natasha}}''» |- |{{нп5|Марта Ніэта||es|Marta Nieto}} |«''{{нп5|Маці (фільм, 2019)|Маці|es|Madre (película de 2019)}}''» |- |{{нп5|Эні Даль Торп||en|Ane Dahl Torp}} |«''{{нп5|Чартар (фільм)|Чартар|en|Charter (film)}}''» |- |{{нп5|Андрэа Брайн Ховиг||en|Andrea Bræin Hovig}} |«''{{нп5|Надзея (фільм, 2019)|Надзея|en|Hope (2019 film)}}''» |- |{{нп5|Ніна Хос||en|Nina Hoss}} |«''{{нп5|Сястрычка||en|My Little Sister (2020 film)}}''» |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Mads Mikkelsen Cannes 2013 2.jpg|Мадс Мікельсен|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Мадс Мікельсен]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Запой (фільм)|Запой]]'''''» |- |{{нп5|Горан Богдан||en|Goran Bogdan}} |«''[[Бацька (фільм Срдана Голубавіча, 2020)|Бацька]]''» |- |{{нп5|Барташ Бяленя||en|Bartosz Bielenia}} |«''[[Цела Божае (фільм)|Цела Божае]]''» |- |{{нп5|Эліа Джэрмана||en|Elio Germano}} |«''{{нп5|Я хацеў схавацца||en|Hidden Away (2020 film)}}''» |- |{{нп5|Лука Марынелі||en|Luca Marinelli}} |«''[[Марцін Ідэн (фільм, 2019)|Марцін Ідэн]]''» |- |[[Віга Мортэнсен]] |«''{{нп5|Падзенне (фільм, 2020)|Падзенне|en|Falling (2020 film)}}''» |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Thomas Vinterberg Berlinale 2010.jpg|Томас Вінтэрберг|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Томас Вінтэрберг]]''', {{нп5|Тобіяс Ліндхольм||en|Tobias Lindholm}} |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Запой (фільм)|Запой]]'''''» |- |{{нп5|Марцін Бенке||de|Martin Behnke}}, {{нп5|Бурхан Курбані||en|Burhan Qurbani}} |«''{{нп5|Берлін, Аляксандэрплац (фільм, 2020)|Берлін, Аляксандэрплац|en|Berlin Alexanderplatz (2020 film)}}''» |- |{{нп5|Маўрыцыа Браучы||it|Maurizio Braucci}}, {{нп5|П’етра Марчэла||en|Pietro Marcello}} |«''[[Марцін Ідэн (фільм, 2019)|Марцін Ідэн]]''» |- |{{нп5|Даміяна і Фабіа Д’Іначэнца||en|Damiano and Fabio D'Innocenzo}} |«''{{нп5|Дрэнныя казкі||en|Bad Tales}}''» |- |{{нп5|Коста-Гаўрас||en|Costa-Gavras}} |«''{{нп5|Дарослыя ў пакоі||en|Adults in the Room}}''» |- |{{нп5|Матэвуш Пацэвіч||en|Mateusz Pacewicz}} |«''[[Цела Божае (фільм)|Цела Божае]]''» |} == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="Icelandic Film Centre, EFA 2020 in Reykjavík">{{cite web|url=http://www.icelandicfilmcentre.is/news/the-european-film-awards-to-be-held-in-reykjavik-in-2020|title=The European Film Awards to be held in Reykjavik in 2020|author=|date=2019-02-28|publisher=«''Icelandic Film Centre''»|lang=en|accessdate=2019-08-28|archive-date=13 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913193020/http://www.icelandicfilmcentre.is/news/the-european-film-awards-to-be-held-in-reykjavik-in-2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="Screen International, EFA 2020 in Reykjavík">{{cite web|url=https://www.screendaily.com/news/european-film-awards-2020-to-be-held-in-reykjavik/5137329.article|title=European Film Awards 2020 to be held in Reykjavík|author=Ben Dalton.|date=2019-03-01|publisher=«''Screen International''»|lang=en|accessdate=2019-08-28}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2020 33-я Еўрапейская кінапрэмія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521063351/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2020 |date=21 мая 2022 }} на сайце [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] {{ref-en}} * [https://www.imdb.com/event/ev0000230/2020/1 33-я Еўрапейская кінапрэмія] на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» {{ref-en}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія|2020]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у кіно]] [[Катэгорыя:Падзеі 12 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 2020 года]] eopwddiulrtikqydrcn20kwgn2pff04 14 624494 5150273 4923794 2026-06-03T19:35:17Z JerzyKundrat 174 5150273 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы паводле краін|Эстонія]] [[Катэгорыя:Вучоныя Эстоніі]] 8fn54gt3b4ygqld7fy72v0kmiqsv7gt 0 625451 5150202 4853200 2026-06-03T13:39:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150202 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |арыгінал імя = {{lang-ru|Денис Олегович Портнягин}} |выява = [[File:Denis Portnyagin (2017).jpg|300px]] }} '''Дзяніс Алегавіч Партнягін''' ({{lang-ru|Денис Олегович Портнягин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі вайсковец, [[малодшы лейтэнант]] [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|Сіл спецыяльных аперацый УС Расіі]]. [[Герой Расійскай Федэрацыі]] (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся [[19 кастрычніка]] [[1989]] года ў сяле Нікалаеўка блізу г. Іванцееўка Саратаўскай вобласці<ref name="vzsar">{{cw|url=http://www.vzsar.ru/news/2017/12/29/prezident-prisvoil-zvanie-geroya-rossii-saratovcyychastniky-operacii-v-sirii.html|title=Президент присвоил звание Героя России саратовцу-участнику операции в Сирии|publisher=Взгляд-инфо|date=29 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref name="vynyatsebya">{{cw|url=http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=140526|title=Героями не рождаются…|publisher=Газета «Ивантеевский вестник»|date=11 января 2018|accessdate=12 марта 2018|archive-date=12 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312145826/http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=140526|url-status=dead}}</ref>. Бацькі — Алег Іванавіч і Людміла Анатольеўна Партнягіны<ref name="ivanrajon">{{cw|url=http://uoivanteevka.ucoz.ru/news/geroj_rossii_iz_ivanteevskogo_rajona/2017-12-28-1239|title=Герой России из Ивантеевского района|publisher=Управление образованием администрации Ивантеевского муниципального района|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref>. Бацька займаў пасаду дырэктара ТАА «Няптун», які спецыялізаваўся на водаправодных работах<ref>{{cw|url=http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?preview=true&articleId=90729|title=Положительного — больше|publisher=Газета «Ивантеевский вестник»|date=9 февраля 2017|accessdate=30 декабря 2017|archive-date=31 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051552/http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?preview=true&articleId=90729|url-status=dead}}</ref>. Малодшы брат — Дзмітрый, служыў ва [[Унутраныя войскі МУС Расіі|ўнутраных войсках МУС Расіі]]<ref name="moyaokruga">{{cw|author=Наталья Пономарёва|url=http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=5406|title=В Армию — по желанию|publisher=Газета «Ивантеевский вестник»|date=16 июля 2013|accessdate=30 декабря 2017|archive-date=31 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231051505/http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=5406|url-status=dead}}</ref>. Пражываў у г. Іванцееўка разам з сям’ёй<ref name="vzsar" />. У 2018 годзе бацькі былі занесены на дошку гонару «Лепшыя сем’і Губерніі» як выхавальнікі двух сыноў<ref>{{cite web|url=https://saratov.gov.ru/news/luchshie_semi_oblasti_poluchili_svidetelstva_o_zanesenii_na_oblastnuyu_dosku_pocheta/|title=Лучшие семьи области получили свидетельства о занесении на областную Доску почета|publisher=Правительство Саратовской области|date=22 мая 2018|accessdate=5 сентября 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180907110351/https://saratov.gov.ru/news/luchshie_semi_oblasti_poluchili_svidetelstva_o_zanesenii_na_oblastnuyu_dosku_pocheta/|archivedate=7 верасня 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=171524|title=Золотой фонд губернии|publisher=Газета «Ивантеевский вестник»|date=24 мая 2018|accessdate=5 сентября 2018|archive-date=7 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907110435/http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=171524|url-status=dead}}</ref>. У [[1996]] годзе пайшоў у сярэднюю школу [[Іванцееўка (Саратаўская вобласць)|Іванцееўкі]]<ref name="vynyatsebya" /><ref name="ivanrajon" />. Займаўся спортам, цікавіўся тэхнікай і ваеннай зброяй<ref>{{cw|url=http://www.4vsar.ru/news/99561.html|title=Уроженец Саратовской области Денис Портнягин стал Героем России за операцию в Сирии|publisher=Интернет-газета «Четвертая Власть»|date=29 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref name="ivanarmy" />. Па заканчэнні школы ў [[2006]] годзе паступіў у [[Самарскі авіяцыйны тэхнікум]], дзе датэрмінова здаў экзамены і, не чакаючы атрымання дыплома, у [[2009]] годзе сышоў у адстаўку па прызыву ў армію<ref name="vynyatsebya" /><ref name="ivanarmy" />. Пасля праходжання тэрміновай службы ў падраздзяленні войск [[спецпрызн|спецыяльнага прызначэння]] ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]], у [[2010]] годзе пачаў працаваць у [[Самара|Самары]] на вытворчасці, а ў [[2012]] годзе вырашыў пайсці на кантрактную ваенную службу. Быў залічаны ў атрад спецыяльнага прызначэння «Віцязь»<ref name="moyaokruga" /><ref name="vynyatsebya" /><ref name="vzsar" /><ref name="ivanarmy" />. Атрымаў крапавы берэт<ref name="vynyatsebya" />. Вайсковае званне — [[яфрэйтар]]<ref>{{cw|author=Алексей Иванов|url=https://www.saratov.kp.ru/daily/26776/3810216/|title=Саратовский воин получил звание Героя России за подвиг в Сирии|publisher=Комсомольская правда|date=29 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref>. Паступіў на службу ў Сілы спецыяльных аперацый, і ў [[2017]] годзе падчас выканання спецыяльнага задання ў [[Сірыя|Сірыі]] здзейсніў подзвіг, абставіны здзяйснення якога засакрэчаныя Міністэрствам абароны Расіі<ref>{{cw|author=Виктор Баранец, Иван Грачев|url=https://www.kazan.kp.ru/daily/26776.4/3809952/|title=Стало известно, за что именно получили Звезду Героя генералы, воевавшие в Сирии|publisher=Комсомольская правда|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|url=http://ren.tv/novosti/2017-12-28/putin-vruchil-nagrady-rossiyskim-voennym-uchastvovavshim-v-operacii-v-sirii|title=Путин вручил награды российским военным, участвовавшим в операции в Сирии|publisher=РЕН ТВ|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://tsargrad.tv/news/vladimir-putin-vruchil-zvezdu-geroja-efrejtoru-sso-denisu-portnjaginu_103251|title=Звезду ефрейтору: Путин наградил Дениса Портнягина за засекреченный подвиг|publisher=Царьград ТВ|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://lenta.ru/news/2017/12/30/portnyagin/|title=В сети показали совершившего засекреченный подвиг российского спецназовца|publisher=Lenta.ru|date=30 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref>. Дзякуючы ўзнагароджанню стаў вядомы<ref>{{cw|author=Марина Елисеева|url=http://redstar.ru/index.php/component/k2/item/35549-chest-po-zaslugam|title=Честь – по заслугам|publisher=Газета «Красная звезда»|date=29 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|url=http://tass.ru/armiya-i-opk/4848934|title=Путин вручил в Кремле госнаграды военнослужащим, отличившимся в ходе операции в Сирии|publisher=ТАСС|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|author=Кира Латухина|url=https://www.rg.ru/2017/12/28/putin-nagradil-voennyh-za-siriiu.html|title=Звёзды однополчанам. Владимир Путин наградил военных за победу в Сирии|publisher=Российская газета]|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://ria.ru/syria/20171228/1511871813.html|title=Путин вручает в Кремле госнаграды военнослужащим, которые служили в Сирии|publisher=РИА Новости|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2971419|title=Президент лично вручил военным награды за Сирию|publisher=ВГТРК|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref>, а да гэтага ў СМІ ніяк не згадваўся<ref>{{cw|url=http://tass.ru/info/4849711|title=Военнослужащие, получившие награды за операцию в Сирии. Досье|publisher=ТАСС|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref>. [[4 студзеня]] [[2018]] года Партнягін быў урачыста сустрэты на радзіме — у Нікалаеўцы, у сельскім Доме культуры<ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/novyy-razdel/?ELEMENT_ID=2474|title=4 января в сельском Доме культуры с. Николаевки состоялось торжественное мероприятие, посвящённое Герою России Денису Портнягину, которому 28 декабря 2017 года президент РФ Владимир Путин вручил государственную награду|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=9 января 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/selskie-i-munitsipalnye-obrazovaniya-vkhodyashchie-v-sostav-mr/nikolaevskoe-mo/meropriyatiya/index.php?sphrase_id=1825|title=Встреча «Героя России» Портнягина Дениса Олеговича|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=15 января 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref>. [[13 студзеня]] там жа ў сярэдняй школе імя У. М. Кузьміна прайшоў турнір па валейболе імя Партнягіна<ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/novyy-razdel/?ELEMENT_ID=2543|title=Турнир по волейболу в честь Героя РФ Портнягина Дениса|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=18 января 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=143278|title=В честь Героя|publisher=Газета «Ивантеевский вестник»|date=25 января 2018|accessdate=21 марта 2018|archive-date=22 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322020936/http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=143278|url-status=dead}}</ref>. Са згадваннем яго імя былі звязаны шматлікія ўрачыстыя і навучальныя мерапрыемствы мясцовага маштабу<ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/novyy-razdel/?ELEMENT_ID=2697|title=Праздничные мероприятия, посвященные Дню Защитника Отечества|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=26 февраля 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/novyy-razdel/?ELEMENT_ID=2604|title=«Пока у нас есть такие герои»|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=2 февраля 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/novyy-razdel/?ELEMENT_ID=2549|title=«Герой нашего времени»|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=22 января 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/novyy-razdel/?ELEMENT_ID=2643|title=«Мы этим именем гордимся!»|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=13 февраля 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref>. [[11 сакавіка]] 2018 гадо ў фільме Андрэя Кандрашова «Пуцін» упершыню было расказана пра абставіны здзейсненага Партнягіным подзвігу. Па словах У. У. Пуціна, Партнягін уваходзў у групу спецпрызначэння з 4-5 чалавек, якая займалася авіянаводкай. [[16 жніўня]] [[2017]] г. пад горадам [[Акербат]] група была атакавана сіламі [[Сірыйская апазіцыя|сірыйскіх паўстанцаў]]. Пасля ранення камандзіра і яго намесніка ён прыняў камандаванне атрада і пасля арганізацыі адлюстравання некалькіх нападаў, каб пазбегнуць магчымага палону, выклікаў агонь артылерыі і авіяцыі на сябе, паведаміўшы камандаванню дакладныя каардынаты размяшчэння групы. Пасля мінамётных і авіяцыйнай нападаў, што прадухілілі набліжэнне паўстанцаў да байцоў Партнягіна, той змог дачакацца падыходу групы прыкрыцця і эвакуявацца з раёна баявых дзеянняў<ref>{{cw|author=Кира Латухина|url=https://rg.ru/2018/03/11/putin-rasskazal-o-geroiah-strany.html|title=Путин рассказал о героях страны|publisher=Российская газета|date=11 марта 2018|accessdate=12 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=http://tass.ru/obschestvo/5020804|title=Путин считает, что в определенных обстоятельствах все россияне ведут себя героически|publisher=ТАСС|date=11 марта 2018|accessdate=12 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2994420|title=Путин о подвиге Портнягина: он приготовился к самоподрыву, чтобы не попасть в плен|publisher=ВГТРК|date=11 марта 2018|accessdate=12 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|url=https://iz.ru/718609/2018-03-11/putin-povedal-o-podvige-efreitora-portniagina-v-sirii|title=Путин поведал о подвиге ефрейтора Портнягина в Сирии|publisher=Известия|date=11 марта 2018|accessdate=12 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|author=Вадим Синицын|url=https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201803111636-o3ro.htm|title=Путин рассказал о подвиге ефрейтора Портнягина в Сирии|publisher=Звезда|date=11 марта 2018|accessdate=12 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|author=Юлия Сальникова|url=https://www.kp.ru/daily/26804.5/3839759/|title=Владимир Путин о саратовском ефрейторе, Денисе Портнягине: Он просто приготовился к подрыву, чтобы не попасть в руки боевиков|publisher=Комсомольская правда|date=12 марта 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref><ref>{{cw|author=Владимир Мохов|url=http://www.redstar.ru/index.php/component/k2/item/36454-|title=Наша армия не просто возродилась… Мы создали новую армию|publisher=Газета «Красная звезда»|date=13 марта 2018|accessdate=21 марта 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191223155623/http://www.redstar.ru/index.php/component/k2/item/36454-|archivedate=23 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. Працягвае службу ў ССА<ref>{{cite web|author=Анастасия Евдокимова|url=https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201902271758-l6hk.htm|title=Ко Дню Сил специальных операций опубликован фильм о работе секретного подразделения|publisher=Телеканал «Звезда»|date=27 февраля 2019|accessdate=11 декабря 2019}}</ref>. У 2020 годзе атрымаў званне [[Малодшы лейтэнант|малодшага лейтэнанта]]<ref>{{cite web|author=Никита Панин|url=http://www.specnaz.ru/articles/289/22/3783.htm|title=Русский характер|publisher=Газета «Спецназ России»|date=2020-10-31|accessdate=2020-12-22|archive-date=2021-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114004543/http://www.specnaz.ru/articles/289/22/3783.htm|deadlink=no}}</ref>. == Узнагароды == === Дзяржаўныя === * Званне «Герой Расійскай Федэрацыі» з уручэннем медалі «Залатая Зорка» (2017, дакладная дата невядома, сакрэтным указам прэзідэнта Расіі) — «за гераізм і мужнасць, праяўленыя пры выкананні воінскага абавязку»<ref>{{cw|url=http://kremlin.ru/events/president/news/56516/videos|title=Встреча с военнослужащими – участниками антитеррористической операции в Сирии (видео)|publisher=Президент России|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref><ref>{{cw|url=http://kremlin.ru/supplement/5272|title=Награждённые государственными наградами Российской Федерации|publisher=Президент России|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref>. Узнагарода ўручана прэзідэнтам Расіі Уладзімірам Пуціным 28 снежня 2017 года на ўрачыстай цырымоніі ў Георгіеўскай зале Вялікага Крамлёўскага палаца ў Маскве<ref>{{cw|url=http://kremlin.ru/events/president/news/56516|title=Встреча с военнослужащими – участниками антитеррористической операции в Сирии|publisher=Президент России|date=28 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017}}</ref>. Адпаведнае віншаванне накіраваў губернатар Саратаўскай вобласці<ref>{{cw|url=https://saratov.gov.ru/news/valeriy_radaev_pozdravil_urozhentsa_ivanteevskogo_rayona_denisa_portnyagina_s_prisvoeniem_zvaniya_ge/|title=Валерий Радаев поздравил уроженца Ивантеевского района Дениса Портнягина с присвоением звания Герой Российской Федерации|publisher=Правительство Саратовской области|date=29 декабря 2017|accessdate=30 декабря 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171230172452/https://saratov.gov.ru/news/valeriy_radaev_pozdravil_urozhentsa_ivanteevskogo_rayona_denisa_portnyagina_s_prisvoeniem_zvaniya_ge/|archivedate=30 снежня 2017|url-status=dead}}</ref>. === Ведамасныя === * [[Медаль «Удзельніку ваеннай аперацыі ў Сірыі»]]<ref>{{cw|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=26213|title=Портнягин Денис Олегович|publisher=Герои страны|date=|accessdate=21 марта 2018}}</ref>. * Знак «Парашутыст-выдатнік». * Крапавы берэт. === Рэгіянальныя === * Ганаровы грамадзянін Іванцееўскага муніцыпальнага раёна Саратаўскай вобласці (21 сакавіка 2018)<ref>{{cw|url=http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=140424|title=О присвоении звания|publisher=Газета «Ивантеевский вестник»|date=11 января 2018|accessdate=21 марта 2018|archive-date=22 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322021042/http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=140424|url-status=dead}}</ref><ref>{{cw|url=http://ivanteevka.sarmo.ru/novyy-razdel/?ELEMENT_ID=2861|title=Девятнадцатое заседание районного Собрания пятого созыва|publisher=Администрация Ивантеевского муниципального района|date=21 марта 2018|accessdate=21 марта 2018}}</ref><ref name="ivanarmy">{{cw|author=Лидия Клюева|url=http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=156593|title=«За» - единогласно|publisher=Газета «Ивантеевский вестник»|date=22 марта 2018|accessdate=11 апреля 2018|archive-date=11 красавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174431/http://moyaokruga.ru/ivanteevvestnik/Articles.aspx?articleId=156593|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cw|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=26213|title=Денис Олегович Портнягин|publisher=[[Героі краіны (інтэрнэт-сайт)|Герои страны]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Партнягін Дзяніс Алегавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі ваеннай аперацыі Расіі ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Малодшыя лейтэнанты]] terut1ss3kqqd6wo819n6f5b3g8lqt8 4 641768 5150267 5136377 2026-06-03T19:24:33Z Антон 740 76022 /* Апошні выпуск */ новы выпуск 5150267 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 70 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[15 мая]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|681 артыкул]] '''Статусы:''' * У маі для ўдзельніка [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ухвалены сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]], сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] атрымаў удзельнік [[user:Feeleman|Feeleman]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[:be-tarask:Гараватка (трылёгія)|Гараватка (трылёгія)]] </onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] ijexieueacs2gef29rmxoz15tm89we6 2 653452 5150260 5149958 2026-06-03T18:34:36Z DBatura 73587 /* Обязанности и мероприятия */ 5150260 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Утварэнне == Раней адпаведныя абавязкі пры прыёме высокіх гасцей, выстаўленні варты і ўскладанні вянкоў выконвала няштатная рота з ліку курсантаў Мінскага вышэйшага інжынернага зенітнага ракетнага вучылішча СПА<ref name=milby/>. Часам гэтыя абавязкі выконвалі і курсанты Мінскага вышэйшага ваеннага каманднага вучылішча (пазней на аснове гэтых двух вучылішчаў была ўтворана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]])<ref name=":1"/>. У складзе Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь рота паштовай варты была ўтворана 17 лютага 1995 года, першым камандзірам роты стаў выпускнік Маскоўскага вышэйшае агульнавайсковае камандаванне вучылішча старшы лейтэнант Чарнецкі, які дагэтуль служыў у 339-м гвардзейскім мотастралковым палку 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. Ён заняўся распрацоўкай праграмы навучання вайскоўцаў роты (у тым ліку методыкай страявой падрыхтоўкі)<ref name=milby/><ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 407 ад 26 жніўня 2004 года была ўтворана '''зводная рота ганаровай варты'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, якая фактычна можа лічыцца адным з падраздзяленняў-спадчыннікаў роты ганаровай варты Узброеных Сіл РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Яна камплектуецца з прадстаўнікоў узброеных сіл, [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]] і ўнутраных войск МУС<ref name=Зелёнко/>. Яе першапачатковы склад налічваў 119 вайскоўцаў з УС РБ, 40 вайскоўцаў з Дзяржаўнага памежнага камітэта і 40 вайскоўцаў з унутраных войскаў МУС<ref name=указ/>. Дзякуючы гэтаму ўказу якая існавала пры МУС рота ганаровай варты здабыла афіцыйны статус і пачала сумесныя трэніроўкі з вайскоўцамі з ганаровай варты Узброеных Сіл<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Акрамя зводнай роты ганаровай варты, у цяперашні час у Рэспубліцы Беларусь існуюць тры роты ганаровай варты<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота ганаровай варты [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]] пры ваеннай камендатуры УС РБ * Рота ганаровай варты Унутраных войск МУС РБ (у/ч 3214, Уручча<ref name=belarmy/> — [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння]])<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота ганаровай варты Дзяржаўнага пагранічнага камітэта РБ (Сосны<ref name=belarmy/>, утворана ў снежні 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Абавязкі і мерапрыемствы == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Удзельнік ваенна-музычнага фестывалю «Спаская вежа» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота ганаровай варты на [[Ваенныя парады на Краснай плошчы ў 2020 годзе|Парадзе Перамогі]] 24 чэрвеня 2020 года ў Маскве]] Салдаты роты ганаровай варты выконваюць наступныя абавязкі<ref name=milby/>: * сустрэча і праводзіны кіраўнікоў замежных дзяржаў і замежных дэлегацый, якія прыбываюць з афіцыйным візітам у Рэспубліку Беларусь<ref name=башня/>; * протакольныя мерапрыемствы з удзелам першых асоб дзяржавы; * воінскія рытуалы пры забеспячэнні ўрачыстых мерапрыемстваў (у тым ліку выстаўленне варты<ref name=milby/>, ускладанне вянкоў да помнікаў і мемарыялаў, адданне воінскіх ушанаванняў на пахаванні<ref name=башня/>); * удзел у ваенных парадах (выстаўленне лінейных на парадзе) і пляц-канцэртах (страявыя прыёмы са зброяй). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> 2evimtmcd4aup571hihvfvzqqdjjzqb 0 663783 5150246 4943477 2026-06-03T17:32:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150246 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Тэлесерыял | выява = Stranger Things logo.png | подпіс = Лагатып серыяла }} '''«Дзіўныя рэчы»''' ({{lang-en|Stranger Things}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] [[тэлесерыял]], створаны [[Браты Дафер|братамі Дафер]] для стрымінгавага сэрвісу [[Netflix]]. Дзея адбываецца ў 1980-я гады ў выдуманым горадзе Хоўкінс, штат [[Індыяна]]. Першы сезон серыяла расказвае пра падзеі, якія былі ў лістападзе 1983 года — з сакрэтнай дзяржаўнай лабараторыі ўцякае дзяўчынка са здольнасцямі [[тэлекінез]]у. Разам з гэтым знікае хлопчык і яго матка, сябры і шэф мясцовай паліцыі пачынаюць яго шукаць. Другі сезон, дзея якога адбываецца ў кастрычніку 1984 года, прысвечаны спробам персанажаў вярнуцца да нармальнага жыцця пасля падзей першага сезона. Трэці сезон апавядае пра падзеі ў Хоўкінсе летам 1985 года. Серыял напоўнены адсылкамі да [[Масавая культура|поп-культуры]] [[1980-я|1980-х гадоў]]<ref name="frightfind"/>, работ [[Стывен Кінг|Стывена Кінга]], [[Говард Філіпс Лаўкрафт|Говарда Філіпса Лаўкрафта]], [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]], [[Джон Карпентэр|Джона Карпентэра]], [[Джордж Лукас|Джорджа Лукаса]], [[Дэвід Лінч|Дэвіда Лінча]] і іншых фільмаў і літаратурных твораў<ref name="wsj"/><ref name="thewrap"/><ref name="vulture"/><ref name="boomhowdy"/><ref name="inverse"/>. Прэм’ера [[Дзіўныя рэчы (1-ы сезон)|першага сезона]], які складаецца з васьмі эпізодаў, адбылася на Netflix 15 ліпеня 2016 года. Серыял атрымаў высокія ацэнкі крытыкаў, якія адзначылі атмасферу, акцёрскую ігру, рэжысуру, музычнае суправаджэнне і адсылкі да жанравых фільмаў 1980-х гадоў<ref name="telegraph1"/>. [[Дзіўныя рэчы (2-і сезон)|Другі сезон]], які складаецца з дзевяці серый, быў выпушчаны 27 кастрычніка 2017 года. У снежні 2017 года Netflix замовіў [[Дзіўныя рэчы (3-ы сезон)|трэці сезон]], які складаецца з васьмі эпізодаў. Яго прэм’ера адбылася 4 ліпеня 2019 года. 30 верасня таго ж года на афіцыйным [[YouTube]]-канале серыяла было абвешчана, што серыял атрымае працяг. [[Дзіўныя рэчы (4-ы сезон)|Чацвёрты сезон]], які складаецца з дзевяці эпізодаў, выйшаў ў 2022 годзе. Прэм’ера першых сямі серый адбылася 27 мая 2022 года, апошнія дзве серыі выйшлі праз месяц — 1 ліпеня. Пяты і апошні сезон запланаваны на 2025 год. Па звестках на май 2022 года, серыял атрымаў 7 прэмій «[[Эмі]]» і яшчэ 31 намінацыю, у тым ліку намінацыю за «[[Прэмія «Эмі» за найлепшы драматычны серыял|Найлепшы драматычны серыял]]». Сярод іншых прэміяльных дасягненняў: чатыры намінацыі на прэмію «[[Залаты глобус]]» і дзесяць намінацый на [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|Прэмію Амерыканскай гільдыі кінаакцёраў]] (з перамогай у катэгорыі «[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшы акцёрскі склад у драматычным серыяле|Найлепшы акцёрскі склад у драматычным серыяле]]» ў 2017 годзе). == Сюжэт == Падзеі «Дзіўных рэчаў» разгортваецца ў выдуманым мястэчку Хоўкінс, штат Індыяна, у пачатку 1980-х гадоў<ref name="bustle"/>. Размешчаная непадалёк Нацыянальная лабараторыя Хоўкінса нібыта праводзіць навуковыя даследаванні для Міністэрства энергетыкі ЗША, але таемна займаецца эксперыментамі ў галіне паранармальных і звышнатуральных з’яў, у тым ліку з удзелам людзей. Ненаўмысна яны адкрываюць партал у паралельнае вымярэнне, «Выварат». Уплыў «Выварату» пачынае згубна адбівацца на жыхарах Хоўкінса, якія нічога не падазраюць. === Першы сезон === У лістападзе 1983 года ў мястэчку Хоўкінс таямнічым чынам знікае 12-гадовы Уіл Баерс ([[Ноа Шнап]]). Маці зніклага хлопчыка, Джойс Баерс ([[Вайнона Райдэр]]), не знаходзіць сабе месца, спрабуючы знайсці сына. Яна звяртаецца па дапамогу да шэфа гарадской паліцыі Джыма Хопера ([[Дэвід Харбар]]), які пачынае расследаваць знікненне. Сябры Уіла — Майк, Дасцін і Лукас — таксама адпраўляюцца на пошукі зніклага, але сустракаюць у лесе дзяўчынку, якая называе сябе [[Адзінаццаць (Дзіўныя рэчы)|Адзінаццаць]] ([[Мілі Бобі Браўн]]). Яна валодае незвычайнымі здольнасцямі — тэлекінезам і тэлепатыяй — і нешта ведае пра іх зніклага сябра. Неўзабаве высвятляецца, што да знікнення датычная сакрэтная дзяржаўная арганізацыя, якая займаецца даследаваннем партала, які вядзе ў [[Паралельныя светы ў фантастыцы|паралельнае вымярэнне]] («Выварат»). === Другі сезон === Кастрычнік 1984 года. Прайшоў год з перамогі над пачварай з паралельнага вымярэння, але Уіла перыядычна мучаюць відзенні «Выварату». Шэф паліцыі Джым Хопер хавае Адзінаццаць ад дзяржаўных агентаў у лесе ў старым доме свайго дзеда. Ён знаходзіць загадкава заражаныя гарбузы, а недалёка ад іх — слізь, якая наводзіць на падазрэнні пра «Выварат». Становішча Уіла пагаршаецца дзень ад дня, паколькі ён стаў мішэнню велізарнай істоты са шчупальцамі, Мучыцеля Розуму. Дасцін знаходзіць загадкавую жывёліну і патаемна ад сяброў вырашае яе выгадаваць. Тым часам у Хоўкінс пераязджае аднагодка сяброў па імені Макс. Дасцін і Лукас прымаюць яе ў кампанію, у адрозненні ад Майка, які тужыць па Адзінаццаць і кожны дзень спрабуе з ёй звязацца па рацыі. Адзі, у сваю чаргу, сумуе па ім, але не можа выйсці на сувязь з-за забароны Хопера. Тым часам, улада Мучыцеля Розуму над Хоўкінсам расце, і каб спыніць новую пагрозу з «Выварату» жыхарам Хоўкінса прыйдзецца аб’яднаць свае намаганні. === Трэці сезон === У 1984 годзе савецкія вайскоўцы спрабуюць адкрыць свой партал у паралельнае вымярэнне, але церпяць няўдачу. Наступную спробу яны адкладаюць на год. Летам 1985 года ў Хоўкінсе адкрываецца гандлёвы цэнтр «Старкорт», які становіцца цэнтрам прыцягнення ўсяго гораду, з-за чаго большасць іншых крамаў спыняюць сваю дзейнасць. У Майка і Адзі развіваюцца рамантычныя адносіны, што выклікае незадаволенасць апекуна дзяўчынкі Джыма Хопера, якому ўдаецца іх пасварыць. Дасцін вяртаецца з летняга навуковага лагера і разам са сваімі сябрамі Майкам, Уілам, Лукасам, Адзі і Макс разгортвае на ўзгорку аматарскую радыёстанцыю, каб звязацца са сваёй сяброўкай Сьюзан, з якой пазнаёміўся ў лагеры. Выпадкова Дасцін перахоплівае радыёсігнал ад рускіх, які прызначаўся для сакрэтнай савецкай лабараторыі пад «Старкортам». Навукоўцы імкнуцца зноў адкрыць браму ў «Выварат», што дазваляе тамтэйшым істотам усяляцца ў жыхароў Хоўкінса і сеяць жах, з якім галоўным героям давядзецца змагацца. === Чацвёрты сезон === Чацвёрты сезон адбываецца васьмю месяцамі пазней, у маі 1986 года. Джойс, Уіл, Адзі і Джонатан пераехалі ў Ленору, Каліфорнія каб пачаць усё з пачатку. У Каліфорніі, Адзінаццаць спрабуе адолець страту сваіх здольнасцяў і падвяргаецца булінгу ў школе. Тым часам у Хоўкінсе, істота з Выварата — якую пазней назавуць Векнай — пачынае забіваць жыхароў Хоўкінса, адчыняючы новыя брамы паміж светамі ў працэсе. Плануючы спыніць Векну, Сэм Оўэнс забірае Адзінаццаць да лабараторыі каб дапамагчы вярнуць ей здольнасці. Адначасова, Джойс і Мюрэй ляцяць ў Расію каб выратаваць Хопера з [[ГУЛАГ|ГУЛАГу]] на Камчатцы. == У ролях == === Асноўны склад === : <small>{{Colorbox|red}} = Галоўная роля ў сезоне</small> : <small>{{Colorbox|yellow}} = Другарадная роля ў сезоне</small> : <small>{{Colorbox|magenta}} = Гасцявая роля ў сезоне</small> : <small>{{Colorbox|white}} = Не з’яўляецца</small> {| class="wikitable sortable" border="1" ! rowspan="2" |Акцёр ! rowspan="2" |Персанаж ! colspan="5" |З’яўленне ў сезонах |- !'''1''' !'''2''' !'''3''' !'''4''' !Эпізоды |- |[[Вайнона Райдэр]] |[[:en:Joyce Byers (Stranger Things)|Джойс Баерс]] | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |24 |- |{{нп5|Дэвід Харбар||en|David Harbour}} |[[:en:Jim Hopper (Stranger Things)|Джым Хопер]] | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |9 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |25 |- |{{нп5|Фін Вулфхард||en|Finn Wolfhard}} |[[:en:Mike Wheeler (Stranger Things)|Майк Уілерам]] | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |9 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |25 |- |[[Мілі Бобі Браўн]] |[[Адзінаццаць (Дзіўныя рэчы)|Адзінаццаць («Адзі») / Джэйн Айвз (Хопер)]] | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |24 |- |[[Гейтэн Матараца]] |[[:en:Dustin Henderson (Stranger Things)|Дасцін Хендэрсан]] | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |24 |- |{{нп5|Калеб Маклафлін||en|Caleb McLaughlin}} |Лукас Сінклер | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |24 |- |[[Наталі Даер]] |Нэнсі Уілер | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |24 |- |[[Чарлі Хітон]] |Джонатан Баерс | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |24 |- |[[Кара Буон]] |Карэн Уілер | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |6 | style="background:red;" |6 | style="background:red;" | |20 |- |[[Мэцью Модайн]] |Марцін Брэнер | style="background:red;" |8 | style="background:yellow;" |4 | style="background:white;" | | style="background:white;" | |12 |- |{{нп5|Ноа Шнап||en|Noah Schnapp}} |Уіл Баерс | style="background:yellow;" |6 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |22 |- |[[Сэйду Сінк]] |Макс Мейфілд | style="background:white;" | | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |16 |- |[[Джо Кіры]] |Стыў Харынгтан | style="background:yellow;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |24 |- |[[Дэйкр Мантгомеры]] |Білі Харгроўв | style="background:white;" | | style="background:red;" |8 | style="background:red;" |8 | style="background:white;" | |16 |- |[[Шон Эсцін]] |Боб Ньюбі | style="background:white;" | | style="background:red;" |7 | style="background:magenta;" |1 | style="background:white;" | |8 |- |[[Пол Райзэр]] |Сэм Оўэнс | style="background:white;" | | style="background:red;" |8 | style="background:magenta;" |1 | style="background:white;" | |9 |- |[[Мая Хоўк]] |Робін Баклі | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |8 |- |Прыя Фергюсан |Эрыка Сінклер | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |4 | style="background:red;" |8 | style="background:red;" | |12 |- |{{нп5|Брэт Гелман||en|Brett Gelman}} |Мюрэй Баўман | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" |4 | style="background:red;" |4 | style="background:red;" | |9 |- | colspan="2" align="center" |'''Усяго эпізодаў''' |'''8''' |'''9''' |'''8''' |'''9''' |'''34''' |} * [[Вайнона Райдэр]] — Джойс Баерс, маці 12-гадовага Уіла Байерса і старшакласніка Джонатана Байерса, былая аднакласніца Джыма Хопера. З бацькам дзяцей, Лоні, яна даўно ў разводзе з-за яго алкагалізму і здрад. У другім сезоне сустракалася з Бобам. У канцы трэцяга сезону разам са сваімі дзецьмі і Адзінаццаць з’ехала з Хоўкінса. * [[Дэвід Харбар]] — шэрыф Джым Хопер, начальнік аддзела паліцыі горада Хоўкінса, былы аднакласнік Джойс Баерс. Хопер развёўся са сваёй жонкай пасля таго, як іх малалетняя дачка памерла ад [[Злаякасная пухліна|рака]], што прывяло яго да зацяжной дэпрэсіі і алкагалізму. У другім сезоне ўдачарае Адзінаццаць (Джэйн). Адчувае пачуцці да Джойс. Пад канец трэцяга сезону, як мяркуецца, гіне. * {{нп5|Фін Вулфхард||en|Finn Wolfhard}} — Майк Уілер, сын Карэн і малодшы брат Нэнсі Уілер, адзін з сяброў Уіла Баерса. Сустракаецца з Адзінаццаць (Джэйн). * [[Мілі Бобі Браўн]] — [[Адзінаццаць (Дзіўныя рэчы)|Адзінаццаць («Адзі») / Джэйн Айвз (Хопер)]]. Дзяўчынка са здольнасцямі да [[тэлекінез]]у і прывідаў. Доўгі час утрымлівалася ў сакрэтнай лабараторыі, адкуль ёй удалося збегчы. Пасябравала з Уілам, Майкам, Лукасам і Дасцін. Сустракаецца з Майкам. З пачатку трэцяга сезону пачынае сябраваць з Макс. У канцы трэцяга сезону з’ехала з Хоўкінса. Страціла свае здольнасці пасля ўкусу Мучыцеля Розуму. * [[Гейтэн Матараца]] — Дасцін Хендэрсан, адзін з сяброў Уіла. Хварэе [[Ключычна-чарапны дызастаз|ключычна-чарапной дысплазіяй]], з-за чаго [[Сігматызм|шапялявіць]]. Неабыякавы да Макс. Сустракаецца са Сьюзан. * {{нп5|Калеб Маклафлін||en|Caleb McLaughlin}} — Лукас Сінклер, адзін з сяброў Уіла. Спачатку ставіцца да Адзі з недаверам. Сустракаецца з Макс. * [[Наталі Даер]] — Нэнсі Уілер, дачка Карэн Уілер, старэйшая сястра Майка. Сустракалася са Стывам Харынгтанам у першым сезоне. З другога сезону сустракаецца з Джонатанам Байерсом. У трэцім сезоне стажыравалася ў газеце «Весткі Хоўкінса». * [[Чарлі Хітан]] — Джонатан Баерс, старэйшы брат Уіла Байерса, сын Джойс Баерс. У школе яго лічаць няўдачнікам з-за яго нелюдзімасці. Захапляецца фатаграфіяй, таемна закаханы ў Нэнсі Уілерам у першым сезоне. У другім сезоне пачынае сустракацца з ёй. У трэцім сезоне стажыраваўся ў газеце «Весткі Хоўкінса». У канцы трэцяга сезону з’ехаў з Хоўкінса разам з малодшым братам Уілам Баерсам, Адзі і з яго маці Джойс Баерс. * [[Кара Буон]] — Карэн Уілер, маці Нэнсі, Майка і іх малалетняй сястры Холі. У трэцім сезоне адчувае пачуцці да Білі. * [[Мэцью Модайн]] — доктар Марцін Брэнер/«Тата». Вучоны, кіруе Лабараторыяй Хоўкінса, дзе праводзіць сакрэтныя эксперыменты. Адзі лічыла яго сваім бацькам. * {{нп5|Ноа Шнап||en|Noah Schnapp}} — Уіл Баерс, малодшы брат Джонатана Баерса, сын Джойс Баерс. У першым сезоне на доўгі час быў згублены ў «паралельным свеце», пасля чаго яго знайшлі. У другім сезоне становіцца «правадыром» Мучыцеля Розуму. У канцы трэцяга сезону з’ехаў з Хоўкінса. * [[Сэйду Сінк]] — Максін «Макс» Мейфілд, малодшая зводная сястра Білі і новая вучаніца ў класе Майка, Дасцін, Уіла і Лукаса. За час другога сезона пачынае сябраваць з імі, аднак ёй не адразу атрымліваецца ўсталяваць сяброўскія адносіны з Майкам і Адзі. Сустракаецца з Лукасам. У трэцім сезоне пачынае сябраваць з Адзінаццаць. * [[Джо Кіры]] — Стыў Харынгтан, бойфрэнд Нэнсі Уілер у першым сезоне. Карыстаецца папулярнасцю ў школе з-за сваёй рэпутацыі «дрэннага хлопца». Спачатку выглядае цынічным эгаістам, але пасля выяўляе адвагу і здольнасць абараніць тых, хто яму неабыякавы. У трэцім сезоне працуе прадаўцом марожанага «AHOY» ў новым гандлёвым цэнтры. Неабыякавы да Робін. * [[Дэйкр Мантгомеры]] — Білі Харгроўв, старэйшы зводны брат Макс. Лічыць, што менавіта Макс вінаватая ў іх пераездзе з Каліфорніі. У трэцім сезоне працуе ратавальнікам у гарадскім басейне. Гіне ў канцы трэцяга сезону, ратуючы Адзінаццаць ад Мучыцеля Розуму. * [[Шон Эсцін]] — Боб Ньюбі, былы аднакласнік Джойс і Джыма. Становіцца бойфрэндам Джойс у другім сезоне. Пад канец другога сезону гіне ад нападу дэмасабак. * [[Пол Райзэр]] — доктар Сэм Оўэнс. Вучоны, новы кіраўнік Лабараторыі Хоўкінса, дзе праводзіць сакрэтныя эксперыменты. Заняў свой пост пасля смерці Марціна Брэнера. Дапамог Хоперу з удачарэннем Дзіны (Джэйн). * [[Мая Хоўк]] — Робін Баклі, сяброўка Стыва, працуе разам з ім у новым гандлёвым цэнтры. Лесбіянка. Дапамагла Стыву і Дасціну расшыфраваць словы рускіх. * [[Прыя Фергюсан]] — Эрыка Сінклер, сястра Лукаса. У трэцім сезоне яе роля пашыраецца, і яна дапамагае галоўным героям у барацьбе са злом. * {{нп5|Брэт Гелман|||Brett Gelman}} — Мюрэй Баўман, былы журналіст, канспіролаг. У 3 сезоне дапамог хлопцам у барацьбе са злом. === Другарадны склад === {| class="wikitable sortable" border="1" ! rowspan="2" |Акцёр ! rowspan="2" |Персанаж ! colspan="5" |З’яўленне ў эпізодах |- !'''1''' !'''2''' !'''3''' !'''4''' !Эпізоды |- |Джо Крэст |Тэд Уілер | style="background:yellow;" |7 | style="background:yellow;" |5 | style="background:yellow;" |2 | style="background:yellow;" | |14 |- |Эністан Прайс | rowspan="2" |Холі Уілер | style="background:yellow;" |5 | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" |2 | style="background:yellow;" | |8 |- |Тынслі Прайс | style="background:yellow;" |5 | style="background:yellow;" |3 | style="background:yellow;" |2 | style="background:yellow;" | |10 |- |Рэндал Хэйвенс |Скот Кларк | style="background:yellow;" |6 | style="background:yellow;" |4 | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" | |11 |- |Роб Морган |Кэлвін Паўэл | style="background:yellow;" |8 | style="background:yellow;" |3 | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" | |12 |- |Джон Пол Рэйнальдс |Філ Калахан | style="background:yellow;" |8 | style="background:yellow;" |3 | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" | |12 |- |Сьюзан Шалхуб Ларкін |Флорэнс | style="background:yellow;" |6 | style="background:yellow;" |3 | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" | |10 |- |Марк Стэгер |Дэмагорган | style="background:yellow;" |6 | style="background:yellow;" |1 | style="background:magenta;" |1 | style="background:white;" | |8 |- |{{нп5|Шэнан Пёрсэр||en|Shannon Purser}} |Барб Холанд | style="background:yellow;" |3 | style="background:magenta;" |1{{Efn|толькі голас}} | style="background:white;" | | style="background:white;" | |4 |- |{{нп5|Рос Партрыдж|||Ross Partridge}} |Лоні Баерс | style="background:yellow;" |4 | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | |4 |- |Катрын Даер |Коні Фрэйзер | style="background:yellow;" |5 | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | |5 |- |Тобіаш Элінэк |агент | style="background:yellow;" |6 | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | |6 |- |Кейд Джонс |Джэймс | style="background:yellow;" |4 | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | |4 |- |Пэйтан Уіч |Трой | style="background:yellow;" |5 | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:white;" | |5 |- |Тоні Вон |Расел Колман | style="background:yellow;" |3 | style="background:magenta;" |1 | style="background:white;" | | style="background:white;" | |4 |- |Чарлз Лоўлар |Дональд Мелвальд | style="background:yellow;" |3 | style="background:magenta;" |1 | style="background:white;" | | style="background:white;" | |4 |- |Эймі Малінс |Тэры Айвс | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" |3 | style="background:white;" | | style="background:white;" | |4 |- |Эмі Саймец |Бэкі Айвс | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" |2 | style="background:white;" | | style="background:white;" | |3 |- |{{нп5|Лінэя Бертэлсан||en|Linnea Berthelsen}} |Калі / Восем | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |3 | style="background:white;" | | style="background:white;" | |3 |- |[[Кэтрын Кёрцін]] |Клаўдыя Хендэрсан | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |6 | style="background:magenta;" |1 | style="background:yellow;" | |7 |- |Мэцью Кардаропле |Кіт | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |2 | style="background:magenta;" |1 | style="background:white;" | |3 |- |Алек Утгаф |Аляксей | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |4 | style="background:white;" | |4 |- |Майкл Парк |Том Холаўэй | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |5 | style="background:white;" | |5 |- |Джэйк Б’юзі |Брус | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |5 | style="background:white;" | |5 |- |Андрэй Іўчанка |Рыгор | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |7 | style="background:white;" | |7 |- |Франчэска Рэале |Хізэр Холаўэй | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |6 | style="background:white;" | |6 |- |Кэры Элвес |Лары Кляйн | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |5 | style="background:white;" | |5 |- |Пэгі Майлі |Дорыс Дрыскал | style="background:white;" | | style="background:white;" | | style="background:yellow;" |3 | style="background:white;" | |3 |- | colspan="2" align="center" |'''Усяго эпізодаў''' |'''8''' |'''9''' |'''8''' |'''9''' |'''34''' |} * {{нп5|Шэнан Пёрсэр||en|Shannon Purser}} — Барбара Холанд (Барб), лепшая сяброўка Нэнсі Уілер. У першым сезоне памірае ад Дэмагоргана ў «паралельным свеце». * {{нп5|Рос Партрыдж||en|Ross Partridge}} — Лоні, былы муж Джойс Баерс, бацька Уіла і Джонатана. Алкаголік, спрабуе маніпуляваць Джонатанам і Джойс. * Роб Морган — афіцэр Паўэл, адзін з падначаленых Хопера. Сур’ёзны і педантычны. * Джон Пол Рэйнальдс — афіцэр Калахан, адзін з падначаленых Хопера. * Рэндал Хейвенс — Скот Кларк, настаўнік, выкладае біялогію і геаграфію. Захапляецца навукай і падтрымлівае да яе цікавасць чацвярых хлопчыкаў. У 3 сезоне дапамог Джойса ў пытаннямі. * Джо Крэст — Тэд Уілер, бацька Майка, Нэнсі і Холі, муж Карэн. * [[Крыс Саліван]] — Бені Хаманд, уладальнік і шэф-кухар Benny’s Burgers. Адзін Хопера. * [[Эймі Малінс]] — Тэры Айвс. Знаходзіцца ў стане [[Апатыя|апатыі]]. Правяла 12 гадоў у пошуках дачкі, якая, па яе сцвярджэнні, была адабрана адразу пасля нараджэння. З’яўляецца біялагічнай маці Адзінаццаць<ref name="screenrant"/>. * [[Эмі Саймец]] — Бэкі Айвс, сястра Тэры Айвс. * [[Кэтрын Кёрцін]] — Клаўдыя Хендэрсан, маці Дасціна. * {{нп5|Лінэя Бертэлсан||en|Linnea Berthelsen}} — Калі(Восем). Дзяўчына са звышздольнасцямі, можа выклікаць у людзей аптычныя [[Галюцынацыя|галюцынацыі]]. Утрымлівалася ў лабараторыі Хоўкінса разам з Адзінаццаць, але здолела збегчы. * [[Кэры Элвес]] — мэр Лары Кляйн, карумпаваны палітык. * [[Джэйк Бьюзі]] — Брус, рэпарцёр з газеты «Весткі Хоўкінса», дзе працуюць Нэнсі і Джонатан. * Франчэска Рэале — Хізэр Холаўэй, ратавальнік у гарадскім басейне. * Майкл Парк — Том Холаўэй, галоўны рэдактар газеты «Весткі Хоўкінса», дзе працуюць Нэнсі і Джонатан. Бацька Хізэр. * Алек Утгаф — Аляксей Смірноў, рускі навуковец. У 3 сезоне дапамог Джойсу, Джыму і Мюрэй. Гіне ў канцы трэцяга сезону. * Андрэй Іўчанка — Рыгор, рускі салдат. == Сезоны == {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="2" style="padding: 0 8px;" |Сезон ! style="padding: 0 8px;" |Эпізоды ! style="padding: 0 8px;" |Дата выхаду |- | scope="row" style="background:#771C23; color:#100; text-align:center;" | |'''1''' |8 |15 ліпеня 2016 |- | scope="row" style="background:#A42C17; color:#100; text-align:center;" | |'''2''' |9 |27 кастрычніка 2017 |- | scope="row" style="background:#171014; color:#100; text-align:center;" | |'''3''' |8 |4 ліпеня 2019 |- | scope="row" style="background: #7FA0BB; color:#100; text-align:center;" | |'''4''' |8 |2021 |- |} == Гісторыя стварэння == [[Шоураннер|Стваральнікамі серыяла]] сталі 32-гадовыя браты-блізняты [[Браты Даффер|Мэт і Рос Даферы]]. Праект быў задуманы за тры гады да рэалізацыі, але тады ім не хапала вопыту працы на тэлебачанні. У 2015 годзе яны напісалі і зрэжысіравалі поўнаметражны фільм «[[Затаіўшыся]]». Іх дэбютам на тэлебачанні была праца ў камандзе сцэнарыстаў серыяла «[[Хвоі (тэлесерыял)|Сосны]]». «Дзіўныя рэчы» стаў цалкам аўтарскім праектам братоў Дафер, у якім яны выступілі як [[выканаўчы прадзюсар|выканаўчыя прадзюсары]], [[сцэнарыст]]ы і [[рэжысёр]]ы<ref name="thr"/><ref name="film"/>. Вядома, што працоўнай назвай серыяла быў «[[Монтак]]», горад, у якім у 80-я гады XX стагоддзя праводзіўся «[[Праект Монток|Праект Монтак]]»<ref>{{Cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/08/07/inside-stranger-things-the-duffer-bros-on-how-they-made-the-tv-hit-of-the-summer.html|title=Inside ‘Stranger Things’: The Duffer Bros. on How They Made the TV Hit of the Summer|author=Melissa Leon|date=2016-08-07|publisher=The Daily Beast|accessdate=2016-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170506153310/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/08/07/inside-stranger-things-the-duffer-bros-on-how-they-made-the-tv-hit-of-the-summer.html|archivedate=6 мая 2017|url-status=}}{{ref-en}}</ref>, так што дзеянне павінна было адбывацца не ў Індыяне, а на [[Лонг-Айлэнд|Лонг-Айлендзе]]<ref> {{Cite web|url=https://www.thrillist.com/entertainment/nation/stranger-things-true-story-montauk-project-philadelphia-experiment|title=Inside the Real-Life Time-Travel Experiment That Inspired 'Stranger Things'|author=Dave Gonzales|date=2016-08-30|publisher=Thrillist.com|accessdate=2016-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920115935/https://www.thrillist.com/entertainment/nation/stranger-things-true-story-montauk-project-philadelphia-experiment|archivedate=2016-09-20}}{{ref-en}}</ref>. Цікава таксама, што ў серыяле згадваецца [[праект «МК-Ультра»]]. === Кастынг === Пасля поспеху першых двух сезонаў акцёры серыяла «Дзіўныя справы» перазаключылі кантракты з [[Netflix]], і ў трэцім сезоне сумы ганарараў для іх павялічацца ў некалькі разоў. Вядучыя акцёры [[Вайнона Райдэр]] і [[Дэвід Харбар]] за здымкі адной серыі будуць атрымліваць па 350 тыс. долараў замест 150 тыс. і 80 тыс. долараў адпаведна. Ганарары [[Фін Вулфхард|Фіна Вулфхарда]], {{нп5|Гейтэн Матараца|Гейтэна Матараца|en|Gaten Matarazzo}}, {{нп5|Калеб Маклафлін|Калеба Маклафліна|en|Caleb McLaughlin}} і [[Ноа Шнап]]а складуць 250 тыс. долараў за серыю супраць 20 тыс. у першым сезоне. Выканаўцы роляў другога плана [[Наталі Даер]], [[Чарлі Хітан]], [[Джо Кіры]] і [[Сэдзі Сінк]] будуць атрымліваць па 150 тыс. долараў за эпізод. Ганарар [[Мілі Бобі Браўн]] не выдаецца, але ён будзе значна больш, чым у іншых акцёраў-падлеткаў. Па некаторых дадзеных, яго памер можа скласці ад 300 да 350 тыс. долараў за эпізод<ref name="THRActorSalaries">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-stars-score-massive-pay-raises-season-3-1094952|title='Stranger Things' Stars Score Massive Pay Raises for Season 3|author=Bryn Elise Sandberg|coauthors=Borys Kit|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2018-03-19|accessdate=2018-03-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2018/03/stranger-things-cast-major-salary-increases-ahead-of-season-3-finn-wolfhard-millie-bobby-brown-gaten-matarazzo-and-caleb-mclaughlin-winoina-ryder-and-david-harbour-1202343134/|title=‘Stranger Things’ Cast Scores Major Salary Increases Ahead Of Season 3|date=2018-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2018/03/20/stranger-things-teenage-stars-earn-16m-season-3/|title=Stranger Things' teenage stars to earn more than $1.6m for season 3|date=2018-03-20|work=www.telegraph.co.uk}}</ref>. == Судовае разбіральніцтва == У красавіку 2018 года рэжысёр Чарлі Кеслер звярнуўся ў Вярхоўны суд [[Лос-Анджэлес]]а з іскам супраць братоў Дафер, якіх абвінаваціў у плагіяце. Кеслер сцвярджае, што яны ўзялі ідэю для серыяла «Дзіўныя рэчы» з яго 6-хвіліннай кароткаметражкі «Монтак» і выкарыстоўвалі яго ж сцэнарый для поўнаметражнага фільма пад назвай «Праект „Монтак“»<ref name="thewrap2">{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/stranger-things-creators-accused-of-ripping-off-short-film-for-netflix-series/|title=‘Stranger Things’ Creators Accused of Ripping Off Award-Winning Short Film|first=Tim|last=Kenneally|publisher=TheWrap|date=2018-04-03|accessdate=2018-04-03|lang=en}}</ref>. У кароткаметражцы Кеслера, прэм’ера якой адбылася ў 2012 годзе, фігуруе зніклы хлопчык, ваенная база, на якой праводзяцца эксперыменты, і монстр з іншага вымярэння. У позве Кеслер паказвае, што сустракаўся з Даферамі на [[Трайбека (кінафестываль)|кінафестывалі Трайбека]] ў 2014 годзе і перадаў ім для азнаямлення «сцэнарый, ідэі і гісторыі» для поўнаметражнага фільма пад назвай «Праект „Монтак“»<ref>{{Cite web|url=http://deadline.com/2018/04/duffer-brothers-stranger-things-lawsuit-montauk-2012-short-film-1202357863/|title=Duffer Brothers Accused Of Lifting ‘Stranger Things’ From 2012 Short Film|first=Greg|last=Evans|date=2018-04-03|accessdate=2018-04-03}}</ref>. Пад гэтай жа назвай Даферы прапанавалі свой серыял каналу Netflix, сцвярджае Кеслер. Пасля дзеянне серыяла перанеслі з Монтака ў Індыяну, а серыял атрымаў назву «Дзіўныя рэчы». Браты Дафер, у сваю чаргу, назвалі іск «цалкам неабгрунтаваным», а іх адвакат Алекс Конэр адзначыў, што яны ніколі не сустракаліся з Кеслерам і не абмяркоўвалі з ім якія-небудзь праекты: ''«Гэта толькі спроба нажыцца на крэатыўнасці і працы іншых людзей»''<ref>{{Cite news|title=Duffer Brothers say Stranger Things plagiarism charge is 'completely meritless'|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/stranger-things-duffer-brothers-netflix-plagiarism-montauk-a8289236.html|date=2018-04-04|accessdate=2018-04-12|lang=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Братья Даффер прокомментировали обвинение в плагиате «Очень странных дел»|url=https://www.buro247.ru/news/culture/5-apr-2018-stranger-things-plagiat-duffer-btothers.html|accessdate=2018-04-12|lang=ru}}</ref>. == Крытыка і водгукі == Серыял «Дзіўныя рэчы» неўзабаве пасля выхаду заслужыў высокія ацэнкі тэлекрытыкаў. На [[Мэшап (вэб)|вэб-агрэгатар]] [[Rotten Tomatoes]] першы сезон мае рэйтынг 97 %, заснаваны на 87 водгуках, з сярэдняй ацэнкай 8 з 10. Рэцэнзенты сышліся ў меркаванні, што «захапляльны, месцамі страшны, серыял „Дзіўныя рэчы“ дзейнічае нібы сумесь з фільмаў [[Стывен Спілберг|Спілберга]] і тэлехітоў 1980-х гадоў»<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/stranger_things/s01|title=''Stranger Things'': Season 1 (2016)|work=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=2019-11-06}}</ref>. На сайце [[Metacritic]] першаму сезону прысвоены рэйтынг 76 з 100 на аснове 34 радасных водгукаў<ref>{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/tv/stranger-things/season-1|title=''Stranger Things'': Season 1|work=[[Metacritic]]|accessdate=2019-11-06}}</ref>. Другі сезон на сайце Rotten Tomatoes зарабіў рэйтынг 94 %, заснаваны на 146 рэцэнзіях; сярэдняя адзнака склала 7,79 з 10<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/stranger_things/s02|title=''Stranger Things'': Season 2 (2017)|work=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=2018-02-27}}</ref>. На сайце Metacritic другі сезон атрымаў 78 балаў з 100 на аснове 33 водгукаў крытыкаў<ref>{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/tv/stranger-things/season-2|title=''Stranger Things'': Season 2|work=[[Metacritic]]|accessdate=2017-11-06}}</ref>. Трэці сезон на сайце Rotten Tomatoes зарабіў 90 % на аснове 121 адклікання<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/stranger_things/s03|title=''Stranger Things'': Season 3 (2019)|accessdate=2019-11-06}}</ref>. На сайце Metacritic трэці сезон зарабіў 72 балы з 100 на аснове 26 водгукаў крытыкаў<ref>{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/tv/stranger-things/season-3|title=''Stranger Things'': Season 3|accessdate=2019-11-06}}</ref>. У кастрычніку 2019 года Netflix апублікавала спіс дзесяці самых прагляданых на гэтым сэрвісе тэлесерыялаў і фільмаў за 12 апошніх месяцаў. Паводле гэтых дадзеных, трэці сезон «Дзіўных рэчаў» прагледзела 64 млн гледачоў, больш папулярнымі апынуліся фільмы «[[Птушыны кораб]]» (80 млн гледачоў) і «[[Загадкавае забойства]]» (73 млн.)<ref>{{Cite news|title=What Netflix's biggest reveal tells us about what works and what doesn't|url=https://www.theguardian.com/culture/2019/oct/22/netflix-most-watched-tv-shows-films-figures}}</ref>. [[Стывен Кінг]] і знаўца кінематаграфічных дзівосаў і дзівацтваў [[Гільерма дэль Тора|Гільерма Дэль Тора]] пасля прагляду серыяла «Вельмі дзіўныя справы» не забыліся парэкамендаваць праект сваім прыхільнікам. «Чыстае захапленне. [[А+]]. Не прапусціце. [[Вайнона Райдэр]] цудоўная», — напісаў Кінг. Дэль Тора, чые працы таксама натхнялі братоў Дафер, таксама станоўча адазваўся аб серыяле: «Хацелася б выказаць публічную падзяку братам Дафер. Дзякуй, што ў „Дзіўных рэчах“ ёсць адсылкі да вашага пакорлівага слугі. Вельмі міла!». Рэжысёр дадаў: «„Дзіўныя рэчы“ месцяць у сябе многае: Кінга, Спілберга, 1980-е, мяне, але, што самае галоўнае, гэта добры серыял!»<ref>{{Cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/article/2788426/|title=Стриминговый сервис Netflix выпустил новый сериал «Очень странные дела»|author=|date=|lang=ru|accessdate=2019-05-25}}</ref>. Поспех серыяла спрыяў выбуховага росту папулярнасці асноўнага акцёрскага складу. [[Гейтэн Матараца]], [[Калеб Маклафлін]] і [[Мілі Бобі Браўн]] былі запрошаныя 18 верасня 2016 года на цырымонію ўручэння прэміі «[[Эмі]]». Перад пачаткам цырымоніі яны выступілі на сцэне з песняй [[Бруна Марс]]а «[[Uptown Funk]]» і выклікалі ўражанне<ref name="telegraph"/>. == Узнагароды і намінацыі == Серыял быў намінаваны на прэміі «[[Залаты глобус|Залаты Глобус]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2017|title=Winners & Nominees 2017|publisher=www.goldenglobes.com|lang=en|accessdate=2018-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171204172313/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2017|archivedate=4 снежня 2017|url-status=dead}}</ref>, [[British Academy Television Awards|BAFTA TV Award]]<ref>{{Cite news|title=‘The Crown’ Leads BAFTA Television Award Nominations|url=https://variety.com/2017/film/awards/bafta-british-academy-tv-awards-nominations-1202027478/|accessdate=2018-02-17|lang=en}}</ref>, [[Прайм-таймавая прэмія «Эмі»|Прайм-таймавую прэмію «Эмі»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2017/07/13/emmy-nominations-2017-westworld-stranger-things-atlanta-among-new-nominees|title=Emmy Nominations 2017: Westworld, Stranger Things, Atlanta Among New Nominees|publisher=IGN|lang=en|accessdate=2018-02-17}}</ref><ref>{{Cite news|title=Creative Arts Emmy Winners: ‘Stranger Things,’ ‘Westworld,’ ‘Big Little Lies’ Win Big — Complete List|url=https://variety.com/2017/tv/news/2017-creative-arts-emmy-winners-updated-list-1202553408/|accessdate=2018-02-17|lang=en}}</ref>; атрымаў такія ўзнагароды як «[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША (2017)|Прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША 2017]]» у катэгорыі «[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за лепшы акцёрскі склад у драматычным серыяле|Лепшы акцёрскі склад у драматычным серыяле]]»<ref>{{Cite news|title=Режиссер мультфильма "В поисках Немо" снимет два эпизода сериала "Очень странные дела"|url=http://www.newsru.com/cinema/13feb2017/stanton.html|accessdate=2017-07-06}}</ref>, «[[Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША|Прэмію Гільдыі прадзюсараў ЗША]]» ў катэгорыі «Прэмія ім. Нормана Фелтана за прадзюсаванне драматычнага серыяла»<ref name=":2">{{Cite news|title=The Darryl F. Zanuck Award for Outstanding Producer of Theatrical Motion Pictures - PGA Awards: The Complete Winners List|url=http://www.hollywoodreporter.com/lists/producers-guild-awards-2017-winners-list-full-966469/item/outstanding-producer-theatrical-motion-pictures-2017-pga-nominations-960084|accessdate=2017-07-06|lang=en}}</ref>, [[MTV Movie & TV Awards 2017]] у катэгорыях «Тэлешоу года» і «Найлепшы акцёр або актрыса на тэлебачанні»<ref name=":1">{{Cite news|title=2017 MTV Movie and TV Awards: Complete Winners List|url=http://variety.com/2017/tv/news/mtv-movie-tv-awards-winners-list-1202410366/|accessdate=2017-07-06|lang=en}}</ref> (Мілі Бобі Браўн), прэмію «[[Сатурн (прэмія, 2017)|Сатурн 2017]]» у катэгорыях «[[Прэмія «Сатурн» за лепшую ролю маладога акцёра або актрысы ў тэлесерыяле|Лепшая роля маладога акцёра або актрысы ў тэлесерыяле]]» (Мілі Бобі Браўн) і «Лепшыя серыялы з новых медыя»<ref>{{Cite news|title=Full List Of Winners At Saturn Awards 2017 Announced|url=http://heroichollywood.com/winners-saturn-awards-2017/|accessdate=2017-07-06|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170704183054/http://heroichollywood.com/winners-saturn-awards-2017/|archivedate=4 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>, прэмію «[[Амерыканскі інстытут кінамастацтва|Амерыканскага інстытута кінамастацтва]]» ў катэгорыі «Топ-10 тэлешоу года»<ref>{{Cite news|title=AFI Awards: TV Honorees Heavy On Freshmen; ‘This Is Us’ Lone Network Show|url=http://deadline.com/2016/12/afi-awards-tv-2016-game-of-thrones-this-is-us-stranger-things-1201867020/|accessdate=2017-07-06|lang=en}}</ref>, і іншыя<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt4574334/awards|title=Stranger Things|accessdate=2017-07-06}}</ref>. == Іншае == * 4 кастрычніка 2017 года, у чаканні выхаду другога сезона серыяла, [[Netflix]] і [[BonusXP]] выпусцілі бясплатную гульню ''Stranger Things: The Game'' для [[Android]] і [[iOS]]. Гэта ''[[Zelda]]''-падобная гульня ў [[Піксельная графіка|піксельныя рэтра-стылі]], падобным са стылем гульняў на [[Super Nintendo Entertainment System]], але з кіраваннем, адаптаваным для сэнсарных экранаў. У гульні прысутнічаюць знаёмыя лакацыі і персанажы з першых двух сезонаў, аднак сюжэт мае значныя адрозненні. Храналагічна падзеі гульні разгортваюцца пасля першага сезону і да другога сезона серыяла, але не з’яўляюцца часткай канона, у асноўным пераказваючы сюжэт першага сезону. Гульня атрымала станоўчыя водгукі<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2017/10/4/16418816/stranger-things-game-iphone-android|title=This Stranger Things mobile game will help prepare you for the Upside Down|date=2017-10-04|accessdate=2017-10-04|work=[[The Verge]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2017-10-04-theres-an-official-stranger-things-video-game-and-it-looks-retro-cool|title=There's an official Stranger Things video game and it looks retro cool|date=2017-10-04|accessdate=2017-10-04|work=[[Eurogamer]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/beating-the-stranger-things-game-reveals-this-neve/1100-6453794/|title=Beating The Stranger Things Game Reveals This Never-Before-Seen Clip From Season 2|date=2017-10-04|accessdate=2017-10-04|work=[[GameSpot]]}}</ref><ref>[https://lifehacker.ru/2017/10/04/stranger-things-the-game/ Вышла бесплатная мобильная игра по сериалу «Очень странные дела»]. Лайфхакер</ref><ref>[http://www.gamezebo.com/2017/10/10/stranger-things-game-review-legend-eleven/ Stranger Things: The Game Review — The Legend of Eleven] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107005557/http://www.gamezebo.com/2017/10/10/stranger-things-game-review-legend-eleven/ |date=7 лістапада 2017 }}. Gamezebo</ref><ref>[https://www.theverge.com/2017/10/4/16418816/stranger-things-game-iphone-android This Stranger Things mobile game will help prepare you for the Upside Down]. The Verge</ref>. * 4 ліпеня 2019 года святло ўбачыла працяг «Вельмі дзіўныя справы 3: Гульня» — афіцыйны дадатак да трэцяга сезону хітовага арыгінальнага серыяла. Гульцы могуць аб’ядноўвацца ў пары, каб даследаваць свет Хоўкінса, вырашаць галаваломкі і змагацца са злом «зваротнай боку» ў якасці аднаго з дванаццаці ўлюбёных персанажаў серыяла. Рэліз на платформы [[PlayStation 4]], [[Xbox One]], [[Nintendo Switch]], [[Mac OS]] і [[Microsoft Windows|Windows]] адбыўся ў дзень прэм’еры трэцяга сезона. 30 жніўня гульня стала даступная і для мабільных платформаў у App Store і Google Play. == Заўвагі == {{Reflist|group="заўв"}} == Зноскі == {{Reflist|3|refs=<ref name="frightfind">{{cite web |url=https://frightfind.com/stranger-things-netflix-homage/ |title= Stranger Things is an Homage to the Greats |accessdate=2016-08-31| work=FrightFind |date=2016-07-26 |lang=en}}</ref> <ref name="wsj">{{cite news| url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/ | title=How Netflix’s ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King | first=Sarene | last=Leeds | newspaper=[[The Wall Street Journal]] | date=2016-07-13 | accessdate=2016-07-29 |lang=en}}</ref> <ref name="thewrap">{{cite web| url=http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/ | title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We’ve Spotted So Far | first=Meriah | last=Doty | publisher=TheWrap | date=2016-07-21 | accessdate=2016-07-29 |lang=en}}</ref> <ref name="vulture">{{cite web| url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html | title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z |last=Tobias |first=Scott | work=[[Vulture.com]]|date=2016-07-18|accessdate=2016-08-31 |lang=en}}</ref> <ref name="boomhowdy">{{cite web | url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things'' | first=Tyree | last=Kimber | publisher=Boomhowdy.com | date=2016-07-26 | accessdate=2016-07-29 | lang=en | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/ | archivedate=2017-01-18 | url-status=dead }}</ref> <ref name="inverse">{{cite web| url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg | title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things'' | first=Sean | last=Hutchinson | work=Inverse | date=2016-07-19 | accessdate=2016-07-29 |lang=en}}</ref> <ref name="telegraph1">{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/music/artists/love-the-stranger-things-soundtrack-here-are-10-things-to-listen/ |title=Love the Stranger Things soundtrack? Here are 10 things to listen to next |publisher=The Telegraph |author=Adam Bolt |date=2016-09-01 |lang=en}}</ref> <ref name="bustle">{{cite news|url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics|title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics|first=Caitlin|last=Gallagher|magazine=Bustle |date=2016-07-15 |accessdate=2016-09-01 |lang=en}}</ref> <ref name="screenrant">{{cite web|url=http://screenrant.com/stranger-things-conspiracy-occult/|title=‘Stranger Things’ Real Life Conspiracy and Occult Connections|first=Andy|last=Kubai|publisher=Screenrant.com|date=2016-08-19|accessdate=2016-09-01 |lang=en}}</ref> <ref name="thr">{{cite web |url=http://thr.ru/tv/vajnona-rajder-serialy-netflix-i-hbo-nicem-ne-ustupaut-polnomu-metru/ |title=Вайнона Райдер: «Сериалы Netflix и HBO ничем не уступают полному метру» |author=Брин Элиз Сэндберг |publisher=The Hollywood Reporter |date=2016-07-20 |accessdate=2016-07-24 |archive-date=12 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812213903/http://thr.ru/tv/vajnona-rajder-serialy-netflix-i-hbo-nicem-ne-ustupaut-polnomu-metru/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="film">{{cite web |url=https://www.film.ru/articles/biblioteka-priklyucheniy-i-fantastiki |title=Рецензия на первый сезон сериала «Очень странные дела» |author=Евгений Ухов |publisher=Film.ru |date=2016-07-18 |accessdate=2016-07-24}}</ref> <ref name="telegraph">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/2016/09/19/the-stranger-things-cast-stole-the-emmys---without-winning-a-sin/ |title=The Stranger Things cast sang Uptown Funk and stole the Emmy Awards - without winning a single trophy |author=Tristram Fane Saunders |newspaper=The Telegraph |date=2016-09-19 |accessdate-2016-09-21 |lang=en}}</ref>}} == Спасылкі == * [https://www.netflix.com/ua/title/80057281 Афіцыйны сайт] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|Кінематограф|ЗША}} [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2016 года]] 4gcjp7jb5wys0l0qxm6veuuqpwowmk3 0 667852 5150338 5064206 2026-06-03T23:14:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150338 wikitext text/x-wiki {{пра|падзеі 2021|першую спробу імпічменту|Першы імпічмент Дональда Трампа (2019—2020)}} [[Файл:Donald Trump official portrait.jpg|thumb|45-ы прэзідэнт ЗША Дональд Трамп.]] [[Файл:2021 storming of the United States Capitol 09.jpg|thumb|Захоп Капітолія прыхільнікамі прэзідэнта Трампа.]] У выніку [[Штурм Капітолія ЗША (2021)|захопу Капітолія ЗША]] 6 студзеня 2021 прыхільнікамі прэзідэнта [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] шматлікія дзяржаўныя дзеячы краіны абвінавацілі яго ў падбухторванні да гвалту і заклікалі да яго адстаўцы. Члены [[Кангрэс ЗША|Кангрэса ЗША]] з [[Дэмакратычная партыя ЗША|дэмакратычнай]] і [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканскай партый]], уключаючы [[Спікер Палаты прадстаўнікоў ЗША|спікера Палаты прадстаўнікоў]] [[Нэнсі Пэлосі]], лідара меншасці ў [[Сенат ЗША|Сенаце]] [[Чака Шумер]]а і звязаныя з імі службовыя асобы<ref>{{cite news |date=January 7, 2021 |title= Capitol riot: Democrats seek Trump's removal from office|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55579512 |work=BBC News |access-date=January 7, 2021 }}</ref>, заклікалі да неадкладнага пазбаўлення Трампа яго паўнамоцтваў і абавязкаў па кіраванні дзяржавай, альбо шляхам прымянення 4-й секцыі [[Дваццаць пятая папраўка да Канстытуцыі ЗША|дваццаць пятай папраўкі да Канстытуцыі ЗША]], альбо шляхам імпічменту і наступнага асуджэння. Да вечара 7 студзеня больш за 200 членаў Сената і Палаты прадстаўнікоў заклікалі да адхілення Трампа ад пасады любым з магчымых спосабаў<ref>{{Cite tweet|user=BenjySarlin|number=1347378451607597056|date=7 January 2021|title=Now over 200+ House and Senate members calling for Trump's removal via 25A or impeachment per our ongoing tally by @bkamisar @Ed_Demaria @mel_holzberg.}}</ref>. Спікер Пэлосі заявіла, што ў выпадку, калі кабінет Дональда Трампа не пазбавіць яго паўнамоцтваў праз дваццаць пятую папраўку за падбухторванне да «ўзброенага паўстання супраць Амерыкі», [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палата прадстаўнікоў]] пачне працэс другога імпічменту<ref name="thehill-pelosi">{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/house/533180-pelosi-trump-should-be-removed-immediately|title=Pelosi vows to impeach Trump again — if Pence doesn't remove him first|first=Brandon|last=Conradis|date=January 7, 2021|website=TheHill}}</ref>. Дэмакратычная партыя ЗША планавала апублікаваць рэзалюцыю па імпічменту 11 студзеня 2021 года<ref>{{Cite web|last=Fox|first=Lauren, Manu Raju, Jeremy Herb and Daniella Diaz|date=8 January 2021|title=Democratic momentum builds for potential fast-track impeachment next week|url=https://www.cnn.com/2021/01/08/politics/house-democrats-impeachment-plans/index.html|url-status=live|access-date=2021-01-09|website=CNN}}</ref>. Паводле звестак СМІ, прынамсі да вечара 9 студзеня віцэ-прэзідэнт Пенс не выключаў выкарыстання ім дваццаць пятай папраўкі да Канстытуцыі і сур’ёзна разглядаў такую магчымасць<ref name="news-pence">{{cite news |title=US Capitol riots: Mike Pence still considering invoking 25th Amendment to oust Trump |url=https://www.news.com.au/world/north-america/us-politics/electoral-college-vote-count-live-chaos-looms-on-the-streets-of-washington/live-coverage/fe71f5533d00a43250393574cd7ae2ab |access-date=10 January 2021}}</ref>. 13 студзеня Палата прадстаўнікоў Кангрэса ЗША большасцю галасоў падтрымала ініцыятыву імпічмента Дональда Трампа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://echo.msk.ru/news/2773696-echo.html|title=Дональд Трамп стал первым президентом в истории США, которому дважды вынесли импичмент|website=Эхо Москвы|access-date=2021-01-14}}</ref>. Меркавалася правесці галасаванне 19-га чысла, аднак апазіцыя Трампа ўсё ж аддала перавагу дачакацца інаўгурацыі Байдэна, якая прайшла 20 студзеня. == Перадгісторыя == === Першы імпічмент === {{Main|Першы імпічмент Дональда Трампа (2019—2020)}} Расследаванне па справе аб імпічменце супраць Дональда Трампа было ўзбуджана 24 верасня 2019 года, калі Нэнсі Пэлосі, спікер Палаты прадстаўнікоў Злучаных Штатаў, у тэлевізійным выступе абвясціла аб пачатку афіцыйнага расследавання імпічменту Дональда Трампа, [[Прэзідэнт ЗША|45-га Прэзідэнта ЗША]]<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/powerpost/pelosi-top-democrats-privately-discuss-creation-of-select-committee-for-impeachment/2019/09/24/af6f735a-dedf-11e9-b199-f638bf2c340f_story.html|title=Pelosi announces impeachment inquiry, says Trump's courting of foreign political help is a 'betrayal of national security'|author=Bade|first=Rachael|date=September 24, 2019|website=The Washington Post|access-date=September 24, 2019|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924201421/https://www.washingtonpost.com/powerpost/pelosi-top-democrats-privately-discuss-creation-of-select-committee-for-impeachment/2019/09/24/af6f735a-dedf-11e9-b199-f638bf2c340f_story.html|archive-date=September 24, 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/09/24/us/politics/democrats-impeachment-trump.html|title=Nancy Pelosi Announces Formal Impeachment Inquiry of Trump|author=Fandos|first=Nicholas|date=September 24, 2019|website=The New York Times|access-date=September 24, 2019|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924150010/https://www.nytimes.com/2019/09/24/us/politics/democrats-impeachment-trump.html|archive-date=September 24, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/politics/trump-impeachment-inquiry/pelosi-announce-formal-impeachment-inquiry-trump-n1058251|title=Nancy Pelosi announces formal impeachment inquiry of Trump|author=Przybyla|first=Heidi|website=NBC News|date=September 24, 2019|lang=en|access-date=September 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924193028/https://www.nbcnews.com/politics/trump-impeachment-inquiry/pelosi-announce-formal-impeachment-inquiry-trump-n1058251|archive-date=September 24, 2019}}</ref>. Расследаванне было абвешчана пасля ананімнага паведамлення, у якім сцвярджалася, што амерыканскі лідар прасіў украінскага прэзідэнта [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] расследаваць украінскія дзелавыя стасункі з [[Хантэр Байдэн|Хантэрам Байдэнам]], сынам былога віцэ-прэзідэнта і кандыдата ў прэзідэнты 2020 года Джо Байдэна, падчас тэлефоннага званка ў ліпені 2019 года<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/09/20/us/politics/trump-whistle-blower-ukraine.html|title=Trump Pressed Ukraine's Leader on Inquiry Into Biden's Son|author=Barnes|first=Julian E.|date=September 20, 2019|website=The New York Times|access-date=September 25, 2019|lang=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923114022/https://www.nytimes.com/2019/09/20/us/politics/trump-whistle-blower-ukraine.html|archive-date=September 23, 2019}}</ref>. Адміністрацыя Трампа выпусціла адрэдактаваную стэнаграму гэтага тэлефоннага званка, якая пацвердзіла, што кіраўнік дзяржавы папрасіў афіцыйны Кіеў «разабрацца» ў спрэчцы з Байдэнам<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/09/25/us/politics/trump-ukraine-transcript.html|title=Full Document: Trump's Call With the Ukrainian President|author=Times|first=The New York|website=The New York Times|date=25 September 2019}}</ref>. Падчас расследавання Байдэн быў вядучым кандыдатам на першасным галасаванні Дэмакратычнай партыі, згодна з агрэгатар апытанняў, што рабіла яго самым верагодным праціўнікам на ўсеагульных выбараў 2020 года для Трампа<ref>{{Cite web|url=https://www.realclearpolitics.com/epolls/2020/president/us/2020_democratic_presidential_nomination-6730.html|title=RealClearPolitics - Election 2020 - 2020 Democratic Presidential Nomination|website=www.realclearpolitics.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/us/elections/democratic-polls.html|title=Which Democrats Are Leading the 2020 Presidential Race?|author=Lee|first=Jasmine C.|website=The New York Times|date=14 June 2019}}</ref>. У інтэрв’ю асабісты адвакат Трампа [[Рудзі Джуліяні]] абараніў палітыка, назваўшы запыт «цалкам дарэчным», а таксама ўказаў, што ён сам, магчыма, звярнуўся б з аналагічнай просьбай да ўкраінскіх чыноўнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/09/20/giuliani-admits-asking-ukraine-about-joe-biden-after-denying-it-seconds-earlier/|title=Giuliani admits to asking Ukraine about Joe Biden after denying it 30 seconds earlier|author=Itkowitz|first=Colby|website=Washington Post|lang=en}}</ref>. У ліпені 2019 года Трамп прыпыніў ваенную дапамогу [[Украіна|Украіне]], але аднавіў яе ў верасні таго ж года. Лідары дэмакратаў, у тым ліку сенатары [[Роберт Менендэс]] і [[Крыс Мэрфі]], выказалі здагадку, што гэтая затрымка магла быць накіравана на тое, каб прама або ўскосна аказаць ціск на ўкраінскi ўрад з мэтай расследавання справы Хантэра Байдэна<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/trump-ordered-hold-on-military-aid-days-before-calling-ukrainian-president-officials-say/2019/09/23/df93a6ca-de38-11e9-8dc8-498eabc129a0_story.html|title=Trump ordered hold on military aid days before calling Ukrainian president, officials say|author=Demirjian|first=Karoun|website=The Washington Post|date=September 23, 2019|access-date=September 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925012247/https://www.washingtonpost.com/national-security/trump-ordered-hold-on-military-aid-days-before-calling-ukrainian-president-officials-say/2019/09/23/df93a6ca-de38-11e9-8dc8-498eabc129a0_story.html|archive-date=September 25, 2019}}</ref>. Трамп адмаўляў, што гэтая затрымка была звязана з адмовай украінскага ўрада ў расследаванні спрэчкі з Хантэрам Байдэнам, і ў той жа час казаў, што адмова ад дапамогі па гэтай прычыне была бы этычна прымальнай, калі б ён гэта зрабіў<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/09/23/us/politics/trump-un-biden-ukraine.html|title=Trump Said to Have Frozen Aid to Ukraine Before Call With Its Leader|author=Haberman|first=Maggie|date=2019-09-23|website=The New York Times|access-date=2019-09-25|lang=en-US}}</ref>. 31 кастрычніка Палата прадстаўнікоў Кангрэса ЗША ўхваліла рэзалюцыю, якая санкцыянавала афіцыйны пачатак працэдуры імпічменту прэзідэнта Трампа. 18 снежня Палата прадстаўнікоў правяла фінальныя дэбаты па імпічменту<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7375067|title=В Палате представителей Конгресса США проходят дебаты по импичменту|publisher=ТАСС|access-date=2019-12-19}}</ref>, паставіўшы на галасаванне два пункта абвінавачванняў — «злоўжыванне ўладай» і «стварэнне перашкодаў расследаванню Кангрэса». У пачатку быў зацверджаны першы пункт<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7376655|title=Палата представителей утвердила обвинение Трампа в препятствиях расследованию Конгресса|publisher=ТАСС|access-date=2019-12-19}}</ref> (230 галасоў за, 197 — супраць)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7376597|title=Палата представителей США утвердила первую статью обвинения против Трампа|publisher=ТАСС|access-date=2019-12-19}}</ref>, такім чынам кіраўніку дзяржавы быў абвешчаны імпічмент<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/house-prepares-to-vote-on-impeaching-trump-11576667768|title=House Votes to Impeach Trump|author=Siobhan Hughes and Natalie Andrews|publisher=WSJ|lang=en-US|access-date=2019-12-19}}</ref>. Дональд Трамп стаў трэцім прэзідэнтам у гісторыі ЗША, якому быў абвешчаны імпічмент Палатай прадстаўнікоў кангрэса. Пасля гэтага кангрэсмены зацвердзілі другі пункт абвінавачванняў (299 галасоў за, 198 — супраць)<ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/12/18/21026767/trump-impeached-impeachment-vote-results-update|title=President Donald Trump has officially been impeached|author=Emily Stewart|date=2019-12-18|publisher=Vox|lang=en|access-date=2019-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7376597|title=Палата представителей США утвердила обе статьи обвинения против Трампа в рамках импичмента|publisher=ТАСС|access-date=2019-12-19}}</ref>. Аднак 6 лютага 2020 года працэс імпічмэнту завяршыўся: Трамп быў апраўданы па ўсіх абвінавачваннях падчас галасавання ў Кангрэсе ЗША. === Прэзідэнцкія выбары === {{Main|Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)}} [[File:Joe Biden official portrait 2013.jpg|thumb|left|Джо Байдэн.]] 3 лістапада 2020 года ў краіне прайшлі прэзідэнцкія выбары. Галоўнымі кандыдатамі сталі дзеючы прэзідэнт краіны Дональд Трамп ад партыі рэспубліканцаў і Джо Байдэн ад дэмакратаў. У прэзідэнцкай гонцы ўзялі ўдзел яшчэ сем чалавек, як ад іншых партый, так і незалежныя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.usa.gov/presidents|title=Presidents, Vice Presidents, and First Ladies of the United States {{!}} USAGov|website=www.usa.gov|access-date=2020-11-03}}</ref>. Паводле звестак на 4 лістапада, за ноч падліку галасоў лідарам стаў Джо Байдэн<ref>[https://iz.ru/1082887/2020-11-05/baiden-pobil-rekord-po-chislu-poluchennykh-na-vyborakh-golosov Байден побил рекорд по числу полученных на выборах голосов] // Известия, 5 ноября 2020</ref>. Ён набраў найбольшую колькасць галасоў за ўсю гісторыю прэзідэнцкіх выбараў у ЗША. Выбары суправаджаліся складанай палітычнай і інфармацыйнай сітуацыяй. Спачатку перад прэзідэнцкай гонкай па краіне пракацілася хваля [[Пратэсты ў ЗША (2020)|пратэстаў і беспарадкаў]], выкліканыя інцыдэнтам з [[Смерць Джорджа Флойда|забойствам Джорджа Флойда]]. На саміх выбарах адзначаўся высокі ўзровень парушэнняў і фактаў альбо спробаў фальсіфікацый. Усё гэта суправаджалася выдаленнямі пастоў Трампа ў [[Твітэр]]ы<ref>[https://strana.ua/news/299254-falsifikatsii-na-vyborakh-v-ssha-2020-kak-vorujut-pobedu-u-trampa-.html Лишние нули Байдена и мертвые души Мичигана. Почему у Трампа заявляют о фальсификации выборов президента США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201123200113/https://strana.ua/news/299254-falsifikatsii-na-vyborakh-v-ssha-2020-kak-vorujut-pobedu-u-trampa-.html |date=23 лістапада 2020 }} // Страна.ua, 5 ноября 2020</ref> і заявамі асноўных кандыдатаў аб сваёй перамозе да поўнага падліку галасоў<ref>[https://ria.ru/20201108/vybory-1583570248.html Трамп заявил о победе на выборах по «законным» голосам] // РИА Новости, 8 ноября 2020</ref>. Больш за тое, рэспубліканцы не прызналі паразы і запатрабавалі пераліку галасоў<ref>[https://m.rosbalt.ru/world/2020/11/08/1871919.html Трамп отказывается признавать поражение на выборах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210307060847/https://m.rosbalt.ru/world/2020/11/08/1871919.html |date=7 сакавіка 2021 }} // Росбалт, 8 ноября 2020</ref>. === Штурм Капітолія === {{Main|Штурм Капітолія ЗША (2021)}} 5—6 студзеня 2021 года тысячы прыхільнікаў прэзідэнта Трампа сабраліся ў [[Вашынгтон]]е, каб адкінуць вынікі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і падтрымаць патрабаванне да віцэ-прэзідэнта Майка Пенса і Кангрэсу адхіліць перамогу Джо Байдэна<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/sections/congress-electoral-college-tally-live-updates/2021/01/06/953616207/diehard-trump-supporters-gather-in-the-nations-capital-to-protest-election-resul|title=Trump Supporters Clash With Capitol Police At Protest|author=Peñaloza|first=Marisa|website=National Public Radio|date=January 6, 2021|access-date=January 6, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2021/01/06/dc-protests-trump-rally-live-updates/|title=Live updates: Hundreds storm Capitol barricades; two nearby buildings briefly evacuated; Trump falsely tells thousands he won|author=Amenabar|first=Teddy|website=[[The Washington Post]]|date=January 6, 2021|access-date=January 6, 2021|url-status=live}}</ref>. У гэты час Кангрэс засядаў, праводзячы падлік галасоў [[Калегія выбаршчыкаў (ЗША)|Калегіі выбаршчыкаў]], і дэбатуючы пасля таго, як [[Тэд Круз]] і Пол Госар запярэчылі супраць падліку галасоў Калегіі выбаршчыкаў у [[Арызона|Арызоне]]. Некаторыя будынкі ў комплексе [[Капітолій (Вашынгтон)|Капітолія ЗША]] былі эвакуіраваны, і пратэстоўцы прарваліся праз сістэму бяспекі, каб увайсці ў [[Капітолій (Вашынгтон)|будынак Капітолія ЗША]], уключаючы [[Нацыянальная скульптурная зала|Нацыянальную скульптурную залу]]<ref name="McEvoy-Forbes">{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/jemimamcevoy/2021/01/06/dc-protests-trump-pro-trump-rally-live-coverage/|title=DC Protests Live Coverage: Entire Capitol Now On Lockdown As Protesters Enter The Building|author=McEvoy|first=Jemima|website=[[Forbes]]|date=January 6, 2021|access-date=January 6, 2021|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2021/tv/news/election-certification-pence-trump-biden-election-1234879411/|title=U.S. Capitol on Lockdown, Pro-Trump Protestors Breach Police Lines|author=Lang|first=Brent|website=Variety|date=January 6, 2021|access-date=January 6, 2021|url-status=live}}</ref>. Мітынгуючых выгналі з будынка. Мэр Вашынгтона [[Мюрыэл Баўзэр]] абвясціў каменданцкі час у амерыканскай сталіцы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-mayor-issues-6-p-m-curfew-following-protests-wednesday/|title=DC Mayor Issues 6 p.m. Curfew Following Protests Wednesday|website=CBS Baltimore|date=January 6, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106203221/https://baltimore.cbslocal.com/2021/01/06/dc-mayor-issues-6-p-m-curfew-following-protests-wednesday/|archive-date=6 студзеня 2021|access-date=January 6, 2021|url-status=dead}}</ref>. 7 студзеня многія палітыкі, у тым ліку рэспубліканцы, выступілі з жорсткай крытыкай Дональда Трампа. Абраны прэзідэнт ЗША Джо Байдэн назваў падзеі, якія адбыліся ў Вашыгтоне, мяцяжом<ref>[https://news.tut.by/world/714024.html?c news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210109185504/https://news.tut.by/world/714024.html?c |date=9 студзеня 2021 }}</ref>. У той жа дзень буйныя сацсеткі [[Twitter]], [[Instagram]] і [[Facebook]] часова заблакавалі акаўнты дзеючага прэзідэнта Трампа<ref>{{Cite news|access-date=2021-01-07|date=2021-01-07|website=BBC News|title=Trump blocked by Twitter and Facebook|url=https://www.bbc.com/news/technology-55569604}}</ref>. Сам Трамп у відэазвароце асудзіў гвалт падчас пратэстаў яго прыхільнікаў на Капітоліі і штурм будынка Кангрэса. У звароце ён паабяцаў, што тыя, хто парушыў закон падчас мітынгу, «заплацяць» за гэта. Ён таксама заявіў, што пратэстоўцы, якія ўжылі гвалт, «не з’яўляюцца прадстаўнікамі ЗША». Са слоў Трампа, краіна прайшла праз цяжкія выбары, таму эмоцыі кіпяць — але цяпер «азарт павінен улегчыся, а спакой — аднавіцца». Ён запэўніў, што факусуецца на спакойнай перадачы ўлады абранаму прэзідэнту Джо Байдэну<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=266392 nn.by]</ref>. == Імпічмент == === Ужыванне 25-й папраўкі === {{Гл. таксама|Дваццаць пятая папраўка да Канстытуцыі ЗША}} Дваццаць пятая папраўка да Канстытуцыі вызначае парадак ажыццяўлення паўнамоцтваў прэзідэнта ў выпадку, калі прэзідэнт вымушаны датэрмінова спыніць нясенне сваіх абавязкаў. Нягледзячы на тое, што ў большасці выпадкаў папраўка выкарыстоўвалася для адхілення ад пасады асоб, няздольных выконваць свае абавязкі па стане здароўя, секцыя 4 папраўкі прадугледжвае магчымасць віцэ-прэзідэнта пры падтрымцы большасці членаў кабінета абвясціць прэзідэнта няздольным выконваць сваю ролю па кіраванні дзяржавай. У такім выпадку віцэ-прэзідэнт павінен прыняць на сябе абавязкі адхіленага прэзідэнта. Сярод членаў кабінета магчымасць задзейнічання 25-й папраўкі разглядалі дзяржаўны сакратар [[Майк Пампеа]]<ref name="Tausche">{{Cite web|last=Tausche|first=Kayla|date=2021-01-08|title=Pompeo, Mnuchin among Cabinet secretaries who discussed 25th Amendment with staff, sources say|url=https://www.cnbc.com/2021/01/07/mnuchin-pompeo-discussed-trump-removal-after-dc-riots.html|access-date=2021-01-09|website=CNBC|language=en}}</ref>, міністр фінансаў [[Стывен Мнучын]]<ref name="Tausche"/> і былы міністр адукацыі Бетсі Дэвас<ref>{{Cite web|title=DeVos Resigned After She Believed 25th Amendment Taken Off Table - WSJ.com|url=https://www.wsj.com/livecoverage/biden-trump-electoral-college-certification-congress/card/lYaOFSzLVD0yGreJVPDM|access-date=2021-01-09|website=WSJ|language=en}}</ref>. === Перспектыва === Калі б любое з дзеянняў апазіцыі Трампа было выканана да 20 студзеня 2021 года, то яно прывяло б да наступнага: * Калі б прэзідэнт Трамп сышоў у адстаўку, [[віцэ-прэзідэнт ЗША]] [[Майк Пенс]] стаў бы 46-м прэзідэнтам ЗША; у такім выпадку ён стаў бы прэзідэнтам толькі на некалькі дзён, пасля чаго быў бы зменены на пасадзе абраным на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|выбарах 2020 года]] 47-м прэзідэнтам [[Джо Байдэн]]ам. Такім чынам, Майк Пенс пабіў бы рэкорд праўлення [[Уільям Генры Гарысан|Уільяма Генры Гарысана]], які памёр на 31-м дні свайго прэзідэнцкага тэрміну; гэта таксама стала б другім сыходам у адстаўку прэзідэнта ЗША ў гісторыі; першай была адстаўка прэзідэнта [[Рычард Ніксан|Рычарда Ніксана]] з-за яго ролі ў [[Уотэргейцкі скандал|Уотэргейцкім скандале]]. * Калі б дзяржаўныя дзеячы скарысталіся паўнамоцтвамі, названымі ў дваццаць пятай папраўцы да Канстытуцыі ЗША, Майк Пенс прыняў бы на сябе «паўнамоцтвы і абавязкі» кіраўніка дзяржавы, у той час як Дональд Трамп застаўся б дзеючым прэзідэнтам, пазбаўленым юрыдычнай улады; гэта стала б гістарычным прэцэдэнтам выкарыстання 4-й секцыі дваццаць пятай папраўкі<ref>{{Cite web|last=Bomboy|first=Scott|date=12 October 2017|title=Can the Cabinet “remove” a President using the 25th amendment? - National Constitution Center|url=https://constitutioncenter.org/blog/can-the-cabinet-remove-a-president-using-the-25th-amendment|url-status=live|access-date=8 January 2021|website=National Constitution Center – constitutioncenter.org|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Moneymaker|first=Anna|date=2021-01-07|title=Calls to replace Trump via the 25th Amendment are growing. Here’s why it’s never happened before.|url=https://www.nationalgeographic.com/history/2021/01/calls-to-replace-trump-25th-amendment-growing-heres-why-never-happened-before/|url-status=live|access-date=2021-01-08|website=History & Culture|language=en}}</ref>. У такім выпадку Байдэн усё роўна стаў бы 46-м прэзідэнтам ЗША 20 студзеня 2021 года. * Калі б імпічмент і наступнае асуджэнне Трампа былі абвешчаны да заканчэння яго тэрміну, Майк Пенс стаў бы 46-м прэзідэнтам ЗША, і Дональд Трамп стаў бы першым прэзідэнтам у гісторыі краіны, асуджаным у выніку імпічменту; гэта таксама зрабіла б яго першым прэзідэнтам, імпічмент якому быў абвешчаны двойчы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210114/impichment-1592958148.html|title=Впервые в истории США: Трампу вынесли второй импичмент|website=РИА Новости|date=20210114T0625|access-date=2021-01-14}}</ref>. === Рэзалюцыя Ільхана Амара === Рэзалюцыя аб імпічменце, чарнавая версія якой была напісана прадстаўніком Ільхана Амарам 7 студзеня 2021, была дапоўнена і падтрымана прадстаўнікамі Дэвідам Чычыліне, Тэдам Лю, Элам Грынам, Рашыдай Тлаіб, Александрыяй Акасіа-Картэс, Коры Буш і больш чым шасьцюдзесяцьцю іншымі<ref>{{Cite web|date=2021-01-07|title=Rep. Omar Unveils Privileged Impeachment Resolution Against President Donald J. Trump|url=https://omar.house.gov/media/press-releases/rep-omar-unveils-privileged-impeachment-resolution-against-president-donald-j|access-date=2021-01-08|website=Representative Ilhan Omar|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=KWWL|date=2021-01-07|title=Articles of Impeachment officially drafted against President Trump|url=https://kwwl.com/2021/01/07/articles-of-impeachment-officially-drafted-against-president-trump/|access-date=2021-01-08|website=KWWL|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Omar|first=Ilhan|date=7 January 2021|title=Resolution: Impeaching Donald John Trump, President of the United States, for high crimes and misdemeanors.|url=https://omar.house.gov/sites/omar.house.gov/files/Omar_impeachment.pdf|url-status=dead|access-date=8 January 2021|website=omar.house.gov|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108230605/https://omar.house.gov/sites/omar.house.gov/files/Omar_impeachment.pdf}}</ref>. Артыкул 1 закранае тэлефонны званок, які адбыўся 2 студзеня 2021 года, у якім прэзідэнт Трамп «настойліва просіць сакратара [[Джорджыя|Джорджыі]] перагледзець фінальныя і завераныя вынікі прэзідэнцкіх выбараў у гэтым штаце». Артыкул 4 закранае паводзіны амерыканскага лідара 6 студзеня 2021 года, калі ён заклікаў сваіх паслядоўнікаў наведаць Вашынгтон «з мэтай падбухторвання да гвалту і перашкодаў выкананню Кангрэсам сваіх абавязкаў па сертыфікацыі вынікаў выбараў». == Апазіцыя == Лідар большасці ў Сенаце [[Мітч Маконел]] заявіў, што так як сесіі Сената аж да 19 студзеня будуць праходзіць у фармаце Pro forma (гэта значыць сесіі, на працягу якіх не мяркуецца вядзенне якой-небудзь афіцыйнай дзейнасці; такія сесіі патрэбны, каб не парушыць канстытуцыйныя забароны на больш чым трохдзённыя перапынкі ў сесіях любой з палат), любыя палітычныя рашэнні могуць быць прыняты толькі пры аднагалоснай падтрымцы Сената. Згодна з правіламі Сената датычна імпічменту, слуханні па справе аб імпічменце павінны пачацца на наступны дзень пасля прадастаўлення сенатарам абвінавачванняў супраць дзеючага прэзідэнта. Такім чынам, імпічмент Трампа не можа адбыцца да інаўгурацыі Байдэна<ref name="Conley-Kendzior">{{Cite web|last=Conley-Kendzior|first=Lisa|date=2021-01-08|title=McConnell circulates procedures for second Senate impeachment trial of Trump|url=https://thehill.com/homenews/senate/533461-mcconnell-circulates-procedures-for-second-senate-impeachment-trial-of-trump|access-date=2021-01-09|website=TheHill|language=en}}</ref>. 8 студзеня сенатар ад штата [[Паўднёвая Караліна]] [[Ліндсі Грэм]] апублікаваў твіт, у якім заявіў, што другі імпічмент «прынясе больш шкоды, чым карысці»<ref name="Conley-Kendzior"/>. Прадстаўнік пятай кангрэсіянальнай акругі Арэгона ад Дэмакратычнай партыі [[Курт Шрэйдэр]] стаў першым дэмакратам у Палаце прадстаўнікоў, які выказаўся супраць імпічменту, параўнаўшы яго з «лінчаваннем» і заявіўшы, што «не прытрымліваючыся належнай прававой працэдуры, мы [дэмакраты] становімся нічым не лепш за рэспубліканцаў»<ref>{{cite news|last1=Flanigan|first1=Kaitlin|date=January 8, 2021|url=https://www.koin.com/news/kurt-schrader-apology-lynching-comment-possible-trump-impeachment/|title=Schrader: Possible Trump impeachment ‘lynching,’ apologizes|publisher=KOIN News|access-date=9 January 2021|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109093929/https://www.koin.com/news/kurt-schrader-apology-lynching-comment-possible-trump-impeachment/|url-status=dead}}</ref>. Ён таксама лічыў, што імпічмент яшчэ мацней падзяліў бы народ краіны. Пасля ён папрасіў прабачэння за гэтыя выказванні і заявіў, што прагаласаваў бы за імпічмент<ref>{{cite web |url=https://www.oregonlive.com/politics/2021/01/rep-kurt-schrader-apologizes-after-likening-trump-impeachment-to-lynching.html |title=Rep. Kurt Schrader apologizes after likening possible impeachment of Donald Trump to ‘lynching’}}</ref><ref>{{cite tweet |user=RepSchrader |first=Kurt |last=Schrader |number=1348058289003659264 |title=This President is a clear and present danger to our country. While I have pushed other remedies for his criminal conduct, impeachment is the tool before us and warranted for his seditious acts. I will be voting yes on impeachment when brought to the House floor. (1/4) |date=January 9, 2021}}</ref>. Былы прафесар [[Юрыдычны факультэт Гарвардскага ўніверсітэта|юрыдычнага факультэта Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Алан Дэршавіц]], які прадстаўляў Дональда Трампа на слуханнях па справе аб імпічменце ў 2019—2020 гадах, не падтрымліваў другі імпічмент. Ён заявіў, што прэзідэнт «не здзейсніў правапарушэнне, якое цягне за сабой імпічмент» і што ён «палічыў бы гонарам яшчэ раз выступіць у абарону Канстытуцыі ад спробаў выкарыстоўваць яе як палітычную зброю»<ref>{{cite news |last1=Chalfant |first1=Morgan |title=Dershowitz says he'd defend Trump again in impeachment trial |url=https://thehill.com/homenews/administration/533446-dershowitz-says-hed-defend-trump-again-in-impeachment-trial |access-date=9 January 2021 |publisher=The Hill |date=January 8, 2021}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Студзень 2021 года]] [[Катэгорыя:2021 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:2021 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Палітычныя рознагалоссі ў ЗША]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] 40eifx8n1zkoiluqa3543cuizfkeo8q 0 678760 5150520 4502243 2026-06-04T10:39:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150520 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Гомель-СДЮШАР-8 | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[2007]] | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}}[[Эдуард Іванавіч Дземенкавец|Эдуард Дземенкавец]] | Чэмпіянат = | Сезон = | Месца = | Сайт = http://www.sdushor8.lepshy.by/ }} '''«Гомель-СДЮШАР-8»''' — [[Беларусь|беларускі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Гомель]]. == Гісторыя == Заснаваны ў [[2007]] годзе на падставе пастановы [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] ад 17 сакавіка 2007 года № 211<ref>[http://www.sdushor8.lepshy.by/zhenskiy-futbol Женский футбол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190717203706/http://www.sdushor8.lepshy.by/zhenskiy-futbol |date=17 ліпеня 2019 }}</ref>. У 2015 годзе каманда не змагла знайсці фінансаванне і прайсці ліцэнзаванне<ref>[https://charter97.org/ru/news/2016/5/16/204561/ Топ-10 самых красивых белорусских футболисток]</ref><ref>[https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wom_foot/767206/ 13 самых красивых футболисток Беларуси]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Чэмпіянат і Кубак Беларусі == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Жаночы Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | [[Сезон 2007 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2007]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''9''' || || || || || || || || |- | [[Сезон 2008 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2008]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''8''' || || || || || || || || |- | [[Сезон 2009 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2009]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''6''' || 16 || 3 || 3 || 10 || 8−38 || '''12''' || || |- | [[Сезон 2010 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2010]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''7''' || 24 || 6 || 3 || 15 || 24−49 || '''21''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2010|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2011 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2011]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''7''' || 27 || 7 || 8 || 12 || 41−39 || '''29''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2011|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2012 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2012]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''5''' || 27 || 14 || 2 || 11 || 70−30 || '''44''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2012|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2013 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2013]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''6''' || 26 || 5 || 3 || 18 || 39-92 || '''18''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2013|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2014 ЖФК Гомель-СДЮШАР-8|2014]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''7''' || 24 || 2 || 0 || 22 || 13-122 || '''6''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2014|Чвэрцьфінал]] || |- |} == Галоўныя трэнеры == * [[Эдуард Іванавіч Дземенкавец|Эдуард Дземенкавец]] (з 2007) {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2007 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ЖФК Гомель-СДЮШАР-8| ]] huaux9qax9u2m7xqzqubssq2imxxv1b 0 678799 5150530 4531543 2026-06-04T10:55:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150530 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Славянка Мінск | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[2014]] | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Львовіч Саракач|Дзмітрый Саракач]] | Чэмпіянат = [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Жаночая ліга]] | Сезон = [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] | Месца = 8 | Сайт = https://sfcslavyanin.wordpress.com/ | pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=| leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=008800|socks1=FFFFFF| pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=| leftarm2=ffffff|body2=008800|rightarm2=ffffff|shorts2=008800|socks2=008800 }} '''«Славянка»''' — былы [[Беларусь|беларускі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Мінск]], заснаваны ў [[2014]] годзе. == Чэмпіянат і Кубак Беларусі == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Жаночы Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | [[Сезон 2015 ЖФК Славянка Мінск|2015]] || || || || || || || |||| [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2015|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ЖФК Славянка Мінск|2016]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''7''' || 12 || 1 || 0 || 11 || 4-90 || '''3''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2016|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ЖФК Славянка Мінск|2017]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''7''' || 18 || 0 || 3 || 15 || 9-102 || '''3''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2018 ЖФК Славянка Мінск|2018]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''7''' || 21 || 1 || 2 || 18 || 4-195 || '''5''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2018|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2019 ЖФК Славянка Мінск|2019]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''8''' || 21 || 0 || 2 || 19 || 7-57 || '''2''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2019|Чвэрцьфінал]] || |- |} == Галоўныя трэнеры == * [[Дзмітрый Львовіч Саракач|Дзмітрый Саракач]] (2015—2019) <ref>{{Cite web |url=https://championship.abff.by/by/teams/115 |title=СЛАВЯНКА |access-date=24 мая 2021 |archive-date=24 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524135023/https://championship.abff.by/by/teams/115 |url-status=dead }}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wom_foot/637996.html «Славянка» — женская команда второлигового «Славянина»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715120301/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wom_foot/637996.html |date=15 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2014 год у Мінску]] [[Катэгорыя:ЖФК Славянка Мінск| ]] pd4vw7jqht8rrxpib2m58lpqflrxzc9 0 679029 5150529 4826902 2026-06-04T10:53:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150529 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Ніва-Белкард | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Гродна]], [[Беларусь]] | Заснаваны = [[1986]] | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Жаночая ліга]] | Сезон = [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] | Месца = | Сайт = | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000DD | body1 = 0000DD | rightarm1 = 0000DD | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 0000DD | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 0000DD | socks2 = FFFFFF }} '''«Ніва-Белкард»''' — былы [[Беларусь|беларускі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Гродна]], заснаваны ў [[1986]]<ref>[http://www.oblsport.grodno.by/ru/press/news/grodnenskomu-zhenskomu-futbolu--30-let.html Гродненскому женскому футболу — 30 лет!]</ref> годзе. Выступаў у [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|жаночай лізе чэмпіянату Беларусі]]. У нацыянальных чэмпіянатах Беларусі бярэ ўдзел з чэмпіянату 1992 (не брала ўдзел: 1993—2000, 2005, 2007—2010). == Папярэднія назвы == * 1992: «Ніва» * 2001: «Белкард» * 2002—2004: «Інфабанк-Белкард» * 2011—2016: «Ніва-Белкард» == Дасягненні == === [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Чэмпіянату Беларусі па футболе]] === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Срэбраны прызёр (2): [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]], [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] == Чэмпіянат і Кубак Беларусі == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Жаночы Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 1992||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || style="background:silver"|'''2''' || 6 || || || || || || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 1992|Чвэрцьфінал]] || |- | |- | 2001 ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || style="background:silver"|'''2''' || || || || || || || || |- | 2002 ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || || || || || || || || || |- | 2003 ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''4''' || 12 || 7 || 1 || 4 || 38-15 || '''22''' || || |- | [[Сезон 2004 ЖФК Інфабанк-Белкард|2004]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''4''' || 14 || 7 || 0 || 7 || 73-7 || '''21''' || || |- | |- | [[Сезон 2006 ЖФК Белкард|2006]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''5''' || 14 || 4 || 2 || 8 || 15-31 || '''14''' || || |- | |- | [[Сезон 2011 ЖФК Ніва-Белкард|2011]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''8''' || 27 || 7 || 6 || 14 || 13-32 || '''27''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2011|1/8 фінала]] || |- | [[Сезон 2012 ЖФК Ніва-Белкард|2012]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''6''' || 27 || 10 || 5 || 12 || 36-40 || '''35''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2012|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2013 ЖФК Ніва-Белкард|2013]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''5''' || 26 || 7 || 5 || 14 || 37-59 || '''26''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2013|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2014 ЖФК Ніва-Белкард|2014]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''5''' || 24 || 8 || 3 || 13 || 43-54 || '''27''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2014|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2015 ЖФК Ніва-Белкард|2015]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''5''' || 20 || 5 || 0 || 15 || 21-91 || '''15''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2015|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ЖФК Ніва-Белкард|2016]] ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''6''' || 12 || 1 || 0 || 11 || 6-76 || '''3''' || [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2016|Чвэрцьфінал]] || |- |} == Легіянеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг|Украіна}} [[Святлана Валянцінаўна Фрышко|Святлана Фрышко]] (1989—1990) * {{Сцяг|Расія}} [[Ларыса Валер'еўна Забалуева|Ларыса Забалуева]] (1989—1990) * {{Сцяг|Расія}} [[Аляксандра Плохава]] (2012—2016) * {{Сцяг|Украіна}} [[Багдана Казубовіч]] (2014) * {{Сцяг|Украіна}} [[Лідзія Шпак]] (2014—2015) * {{Сцяг|Грузія}} [[Ніно Пасікашвілі]] (2015) * {{Сцяг|Грузія}} [[Ніно Суцідзэ]] (2015) {{Div col end}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Іван Ляцяга]] (1990—1992) * [[Вячаслаў Сівакоў]] (2001—2004)<ref>{{Cite web |title=Какие наши годы! Вячеслав Сиваков: Батя гродненского футбола |url=https://www.pressball.by/articles/football/interview/80988 |accessdate=28 мая 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220528063638/https://www.pressball.by/articles/football/interview/80988 |archivedate=28 мая 2022 |url-status=dead }}</ref> * [[Вольга Паўлюць]] (ліпень 2011 — снежань 2012) * [[Дзяніс Леўчанка]] (2013 — верасень 2015)<ref>[http://s13.ru/archives/118358 ЖЕНСКИЙ ФУТБОЛ В ГРОДНО: БЫВШИЙ ТРЕНЕР И ИГРОКИ «НИВА-БЕЛКАРД» СОЗДАЮТ НОВУЮ КОМАНДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210526210115/http://s13.ru/archives/118358 |date=26 мая 2021 }}</ref> * [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі|Віталь Надзіеўскі]] (верасень 2015 — 2016)<ref>[https://vgr.by/2015/09/17/roditeli-futbolistok-nivyi-belkard-vstali-na-zashhitu-uvolennogo-trenera-i-zabrali-detey-iz-sportivnoy-shkolyi/ Родители футболисток «Нивы-Белкард» встали на защиту уволенного тренера и забрали детей из спортивной школы]</ref> {{Div col end}} == Гл. таксама == * [[ЖФК Нёман Гродна]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wom_foot/600214.html «НИВА-БЕЛКАРД» (Гродно). Время взрослеть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210526210108/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wom_foot/600214.html |date=26 мая 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1986 год у Гродне]] [[Катэгорыя:ЖФК Ніва-Белкард| ]] 6juo14wikd03hq6jrf630zx5lubkh97 0 679438 5150395 4610051 2026-06-04T06:49:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5150395 wikitext text/x-wiki '''18-ы пяхотны полк''' — полк [[Лінейная пяхота|лінейнай пяхоты]], створаны загадам [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] летам 1812 года з рэкрутаў і добраахвотнікаў земляў былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. == Гісторыя == Рэкруты ў 18-ы пяхотны полк набіраліся ў асноўным з Віленскага дэпартамента. Полк стаяў у Вільні. Шэфам палка быў прызначаны [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)|Аляксандр Хадкевіч]]. Яго намеснікам і фактычным кіраўніком палка быў маёр Міхал Шугр (''Michał Suhr'') — былы камандзір батальёна [[17-ы пяхотны полк (Герцагства Варшаўскае)|17-га пп]], камандзірамі батальёнаў былі Станіслаў Трамбіцкі (''Stanisław Trębicki'') — былы капітан 2-га пп, Казімір Слупецкі (''Kazimierz Słupecki'') — былы капітан 2-га пп, Францыск Рогланд (''Franciszek Rohland'') — былы капітан 6-га пп. 10 снежня 1812 года полк прымаў удзел у абароне Вільні. Адышоў у Варшаву. Быў далучаны да гарнізона Модліна, дзе ў студзені 1814 года склаў зброю. == Строй == Мадэлі 1810 года, як у войску Герцагства Варшаўскага. == Сцягі палкавыя == Не захаваліся. Гембаржэўскі апісваў сцяг 19 пп як чырвона-блакітны з белым Арлом. Верагодна, сцяг 18 пп быў падобны. У Варшаве захоўваюцца чырвона-блакітныя сцягі з Арлом без нумара палка з эпохі 1812 года. Верагодна, сярод іх есць сцягі польскіх палкоў з тэрыторыі былога ВКЛ. == Артэфакты з музеяў і прыватных калекцый == У Вільні захоўваюцца: * Адбітак пячаткі з надпісам «Войска Польскае полк 18 пяхоты» на польскай мове і выявай Арла з Пагоняй.<ref>https://22pp.ucoz.net/_pu/0/s20889287.jpg</ref> * Дакумент, які выдаваўся жаўнерам 18-га пп, на польскай мове. Імя не ўпісана. Ёсць адбітак пячаткі з імем Хадкевіча і выявай Арла з Пагоняй.<ref>https://22pp.ucoz.net/_pu/0/s72026886.jpg</ref> У прыватных калекцыях знаходзяцца гузікі гэтага палка вялікія і малыя. Гузікі латунныя, выпуклыя, з падвойным кантам, ножка пляскатая свідраваная. На гузіку лічба 18 у лаўрах. == Гл. таксама == * [[19-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[20-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[21-ы літоўскі пяхотны полк]] * [[22-і літоўскі пяхотны полк]] {{Зноскі}} == Літаратура == * A. Tomaszewicz. Wojsko Wielkiego Księstwa Litewskiego w roku 1812 // Nasz Czas. — 2006. — № 18. * W. Bagiński. [https://www.buttonarium.eu/27/dawne-guziki-polskie Dawne guziki polskie]. Kraków: Nakład towarzystwa numizmatycznego, 1899. * B. Gembarzewski. [https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/10484/edition/9391/content Wojsko Polskie, Księstwo Warszawskie 1807—1814]. Warszawa, 1905, reprint wyd. Kurpisz, Poznań, 2003. * H. L. Gaidis. [http://www.old.lituanus.org/1984_1/84_1_01.htm Napoleon’s Lithuanian Forces] // LITUANUS. — 1984. — Vol. 30, № 1. * Guziki. Polskie guziki wojskowe od XVI do końca XX wieku. Przewodnik dla kolekcjonerów. Warszawa, 1999. * J. Tyszkiewicz. Historia 17 pułku ułanów na tle wojsk litewskich 1812—1814 / w opracowaniu D. Nawrota, A. Nieuważnego. Gdynia: Wydawnictwo «Armagedon», 2004. * J. R. Elting. Napoleonic uniforms, vol. I—IV, 1993. * C. Lienhart, R. Humbert. Les uniformes de l’Armee Francaise. Leipzig, 1908. * D. Nawrot. Litwa i Napoleon w 1812 roku. Katowice, 2008. * [https://runivers.ru/bookreader/book9581 Акты Виленской археографической комиссии. Т. XXXVII]. Вильна, 1912. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/000200_000018_RU_NLR_DIGIT_119462 Вильна в 1812 году]. В память столетней годовщины Отечественной войны. Составил Ф. А. Кудринский. С факсимиле Императора Александра I, Наполеона и некоторых русских генералов. Вильна: Издание Управления Виленскаго Учебнаго Округа Типография А. Г. Сыркина, 1912. * И. Кудряшов. [https://prussia.online/Data/Book/vo/vooruzhennie-sili-litovskogo-knyazhestva-1812-g/Старый%20барабанщик.PDF Вооруженные силы Литовского княжества 1812 года] // Старый барабанщик. — 1992. — № 1. — С. 20—27. * В. Швед, С. Данскіх. [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded07/Viacaslau_Svied_Siarhiej_Danskich.Zachodni_rehijon_Bielarusi_u_casy_napaleonauskich_vojnau_1805_1815_hh.pdf Заходні рэгіён Беларусі ў часы напалеонаўскіх войнаў. 1805—1815 гады]. — Гродна: ГрДУ імя Янкі Купалы, 2006. * [https://viewer.rusneb.ru/ru/000202_000005_1798932 Сборник Императорского Русского исторического общества. Т. 128]. Петербург, 1909. * Часовая мінская газета. 1812 год. — Мн.: Выд. В. Хурсік, 2008. [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1812 годзе]] [[Катэгорыя:Літоўскае войска ў вайне 1812 года]] e1du2ork59msnvuaf3p6go42czc4q5b 0 682602 5150207 5147735 2026-06-03T13:47:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150207 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Дзяніс Андрэевіч Вікенцьеў''' (нар. {{ДН|25|5|1998}}, [[Горлынка]], [[Украіна]]) — беларускі [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард / цэнтравы. Кандыдат у майстры спорту Рэспублікі Беларусь. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынаў займацца баскетболам у віцебскай СДзЮСШ-ПАПР ВДУ імя П. М. Машэрава. Першы трэнер — Аляксандр Пятровіч Новікаў<ref>[https://sportfpb.by/clubs/vitebsk/schools/Masherova/ Учреждение «Специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва первичной профсоюзной организации работников Витебского государственного университета имени П.М.Машерова»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vitebsk-basketbol.by/leaders/ |title=Баскетбольная школа "Аквилон". Руководители |access-date=2 снежня 2024 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204181330/http://www.vitebsk-basketbol.by/leaders/ |url-status=dead }}</ref>. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]] і ў [[Баскетбольны клуб Мешчаракова|БКМ]] пад кіраўніцтвам Cяргея Сяргеевіча Варыводава<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=29 студзеня 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Потым быў першы прафесійны год у «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубоне]]» і пераезд у [[Латвія|Латвію]]. У суседняй рэспубліцы ён правёў сумарна 4 гады: 2 выступаў за моладзевую і асноўную каманды «[[Вэнтспілс (баскетбольны клуб)|Вэнстпілс]]». А потым яшчэ 2 у «Юрмале». Сезон 2020/21 гулец пачынаў у расійскай Суперлізе за іжэўскі «Купал-Крыніцы». У снежні 2020 года перайшоў у «[[Цмокі-Мінск]]»<ref>[http://bc-tsmoki.by/dzyanis-vikenczey-%E2%80%93-navichok-czmokay Дзяніс Вікенцьеў — навічок «Цмокаў»!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210714191720/http://bc-tsmoki.by/dzyanis-vikenczey-%E2%80%93-navichok-czmokay |date=14 ліпеня 2021 }}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2015—2016), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2017—2018) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2020—2021, з 2025<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8492-startoval-sbor-muzhskoj-natsionalnoj-sbornoj-belarusi-po-basketbolu СТАРТОВАЛ СБОР МУЖСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ СБОРНОЙ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ]</ref>) зборную Беларусі. == Кар’ера == * 2013—2014 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|БКМ-РДВАР (Мінск)]] * 2014—2015 — Рубон-2 (Віцебск) * 2014—2015 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] * 2015—2017 — Вэнтспілс-Аўгстскола (Вэнтспілс, Латвія) * 2017 — [[Вэнтспілс (баскетбольны клуб)|Вэнтспілс]] (Латвія) * 2017—2018 — Екабпілс (Латвія) * 2018—2020 — Юрмала (Латвія) * 2020 — Купал-Крыніцы (Іжэўск, Расія) * 2020—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2021—2022 — Барсы-Атырау (Атырау, Казахстан) * 2022—2023 — Купал-Крыніцы (Іжэўск, Расія) * 2023—2024 — Барс-РДЭУ (Растоў-на Доне, Расія) * 2024—2025 — Тамбоў (Расія) * з 2025 — [[Хімкі (баскетбольны клуб)|Хімкі (Маскоўская вобласць, Расія)]]<ref>[https://bckhimki.com/news/clubnews/2025/june/4937/ БК «ХИМКИ» И ДЕНИС ВИКЕНТЬЕВ ЗАКЛЮЧИЛИ СОГЛАШЕНИЕ НА СЕЗОН 2025/26]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе|чэмпіянату Казахстана]] (1): [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/308177 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240129094725/https://russiabasket.ru/players/308177 |date=29 студзеня 2024 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Denis-Vikentsyev/273175 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://abc-bars.ru/2023/07/29/добро-пожаловать-денис/ Добро пожаловать, Денис!] * [https://vestitambov.ru/new/bk-tambov-usililsja-byvshim-centrovym-rostovskogo-bars-rgjeu/ БК «Тамбов» усилился бывшим центровым ростовского «БАРС-РГЭУ»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вікенцьеў Дзяніс Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Вэнтспілса» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Екабпілса» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Юрмалы» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Хімкаў» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] 05gexccuybsje4fcl3fjsv1smfbrmgj 0 691287 5150513 4377184 2026-06-04T10:34:40Z Aliaksei Lastouski 75892 5150513 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін''' ({{lang-ru|Михаи́л Па́влович Бесту́жев-Рю́мин}}; 23 мая [4 чэрвеня] 1801, Кудрошкі, цяпер [[Ніжагародская вобласць]] — 13 [25] ліпеня 1826, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}) — дзекабрыст, удзельнік Паўднёвага таварыства, адзін з кіраўнікоў Васількоўскай управы і паўстання Чарнігаўскага палка.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133763|title=Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1994. – Т.2. - С. 177.</ref><ref>Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т.3.</ref> == Біяграфія == З дваран. З 1816 жыў у [[Масква|Маскве]]. Атрымаў дамашнюю адукацыю. У 1818 паступіў юнкерам на службу ў Кавалергардскі полк, з сакавіка 1820 - у лейб-гвардыі Сямёнаўскім палку. Пасля паўстання гэтага палка (кастрычнік 1820) і яго расфарміравання пераведзены ў снежні 1820 у Палтаўскі пяхотны полк, які з 1823 размяшчаўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Падпаручнік (май 1824). У 1828 прыняты ў Паўднёвае таварыства [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]]. Сумесна з [[Сяргей Мураўёв-Апостал|Сяргеем Мураўёвым-Апосталам]] узначальваў Васількаўскую ўправу, разам з ім і інш. распрацаваў [[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823]] [[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|года]]. Перапісваў і распаўсюджваў [[Руская праўда П. І. Песцеля|«Рускую праўду» П. І. Песцеля]] — праграмны дакумент Паўднёвага таварыства. У 1824–25 вёў перагаворы з прадстаўнікамі польскага [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] пра сумесныя дзеянні, садзейнічаў аб'яднанню Таварыства з'яднаных славян з Паўднёвым таварыствам і кіраваў створанай «Славянскай управай». Быў сааўтарам 2 планаў паўстання ў [[Белая Царква|Белай Царкве]]. Прыхільнік ліквідацыі [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]], знішчэння царскай сям'і і ўстанаўлення рэспублікі. Уваходзіў у штаб паўстання Чарнігаўскага пяхотнага палка (29.12.1825—3.1.1826), з Мураўёвым-Апосталам склаў рэвалюцыйны Катэхізіс і адозву да народа. 3.1.1826 арыштаваны на полі бою. Дастаўлены ў Магілёў, дзе 13–14 студзеня яго дапытваў начальнік штаба 1-й арміі К. Ф. Толь. 15 студзеня адпраўлены ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскую крэпасць]]. Паводле прыгавору Вярхоўнага крымінальнага суда павешаны. Пахаваны на востраве Галадай (цяпер востраў Дзекабрыстаў). == Спасылкі == * {{DEFAULTSORT:Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч}} iita61oqdtbskc16jefl7erkw7kv7l0 5150516 5150513 2026-06-04T10:37:42Z Aliaksei Lastouski 75892 5150516 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін''' ({{lang-ru|Михаи́л Па́влович Бесту́жев-Рю́мин}}; 23 мая [4 чэрвеня] 1801, Кудрошкі, цяпер [[Ніжагародская вобласць]] — 13 [25] ліпеня 1826, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}) — дзекабрыст, удзельнік Паўднёвага таварыства, адзін з кіраўнікоў Васількоўскай управы і паўстання Чарнігаўскага палка.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133763|title=Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1994. – Т.2. - С. 177.</ref><ref>Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т.3. - С. 420.</ref> == Біяграфія == З дваран. З 1816 жыў у [[Масква|Маскве]]. Атрымаў дамашнюю адукацыю. У 1818 паступіў юнкерам на службу ў Кавалергардскі полк, з сакавіка 1820 - у лейб-гвардыі Сямёнаўскім палку. Пасля паўстання гэтага палка (кастрычнік 1820) і яго расфарміравання пераведзены ў снежні 1820 у Палтаўскі пяхотны полк, які з 1823 размяшчаўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Падпаручнік (май 1824). У 1828 прыняты ў Паўднёвае таварыства [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]]. Сумесна з [[Сяргей Мураўёв-Апостал|Сяргеем Мураўёвым-Апосталам]] узначальваў Васількаўскую ўправу, разам з ім і інш. распрацаваў [[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823]] [[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|года]]. Перапісваў і распаўсюджваў [[Руская праўда П. І. Песцеля|«Рускую праўду» П. І. Песцеля]] — праграмны дакумент Паўднёвага таварыства. У 1824–25 вёў перагаворы з прадстаўнікамі польскага [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] пра сумесныя дзеянні, садзейнічаў аб'яднанню Таварыства з'яднаных славян з Паўднёвым таварыствам і кіраваў створанай «Славянскай управай». Быў сааўтарам 2 планаў паўстання ў [[Белая Царква|Белай Царкве]]. Прыхільнік ліквідацыі [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]], знішчэння царскай сям'і і ўстанаўлення рэспублікі. Уваходзіў у штаб паўстання Чарнігаўскага пяхотнага палка (29.12.1825—3.1.1826), з Мураўёвым-Апосталам склаў рэвалюцыйны Катэхізіс і адозву да народа. 3.1.1826 арыштаваны на полі бою. Дастаўлены ў Магілёў, дзе 13–14 студзеня яго дапытваў начальнік штаба 1-й арміі К. Ф. Толь. 15 студзеня адпраўлены ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскую крэпасць]]. Паводле прыгавору Вярхоўнага крымінальнага суда павешаны. Пахаваны на востраве Галадай (цяпер востраў Дзекабрыстаў). == Спасылкі == {{DEFAULTSORT:Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч}} 91f7qou0eoq7lf712m1odtrto4h2f5a 5150559 5150516 2026-06-04T11:56:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5150559 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін''' ({{lang-ru|Михаи́л Па́влович Бесту́жев-Рю́мин}}; 23 мая [4 чэрвеня] 1801, Кудрошкі, цяпер [[Ніжагародская вобласць]] — 13 [25] ліпеня 1826, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}) — дзекабрыст, удзельнік Паўднёвага таварыства, адзін з кіраўнікоў Васількоўскай управы і паўстання Чарнігаўскага палка.<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133763|title=Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1994. – Т.2. - С. 177.</ref><ref>Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1996. – Т.3. - С. 420.</ref> == Біяграфія == З дваран. З 1816 жыў у [[Масква|Маскве]]. Атрымаў дамашнюю адукацыю. У 1818 паступіў юнкерам на службу ў Кавалергардскі полк, з сакавіка 1820 - у лейб-гвардыі Сямёнаўскім палку. Пасля паўстання гэтага палка (кастрычнік 1820) і яго расфарміравання пераведзены ў снежні 1820 у Палтаўскі пяхотны полк, які з 1823 размяшчаўся ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Падпаручнік (май 1824). У 1828 прыняты ў Паўднёвае таварыства [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]]. Сумесна з [[Сяргей Іванавіч Мураўёў-Апостал|Сяргеем Мураўёвым-Апосталам]] узначальваў Васількаўскую ўправу, разам з ім і інш. распрацаваў [[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823]] [[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|года]]. Перапісваў і распаўсюджваў [[Руская праўда П. І. Песцеля|«Рускую праўду» П. І. Песцеля]] — праграмны дакумент Паўднёвага таварыства. У 1824–25 вёў перагаворы з прадстаўнікамі польскага [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]] пра сумесныя дзеянні, садзейнічаў аб'яднанню Таварыства з'яднаных славян з Паўднёвым таварыствам і кіраваў створанай «Славянскай управай». Быў сааўтарам 2 планаў паўстання ў [[Белая Царква|Белай Царкве]]. Прыхільнік ліквідацыі [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]], знішчэння царскай сям'і і ўстанаўлення рэспублікі. Уваходзіў у штаб паўстання Чарнігаўскага пяхотнага палка (29.12.1825—3.1.1826), з Мураўёвым-Апосталам склаў рэвалюцыйны Катэхізіс і адозву да народа. 3.1.1826 арыштаваны на полі бою. Дастаўлены ў Магілёў, дзе 13–14 студзеня яго дапытваў начальнік штаба 1-й арміі К. Ф. Толь. 15 студзеня адпраўлены ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскую крэпасць]]. Паводле прыгавору Вярхоўнага крымінальнага суда павешаны. Пахаваны на востраве Галадай (цяпер востраў Дзекабрыстаў). == Спасылкі == {{DEFAULTSORT:Бястужаў-Румін Міхаіл Паўлавіч}} 89xtmlxufm3efvd1wntir33xnvm2cjs 0 691322 5150213 4936434 2026-06-03T14:17:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150213 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мацвееў}} {{Валейбаліст}} '''Дзяніс Уладзіслававіч Мацвееў''' (нар. {{ДН|10|12|1977}}, г. [[Віцебск]], [[Беларусь]]) — беларускі валейбаліст і трэнер. == Біяграфія == Выступаў за моладзевую зборную каманды Беларусі, пасля гуляў за «[[Заходні Буг Брэст|Заходні Буг]]» ([[Брэст]]). У 1998 годзе выступаў за каманду «Орша-БКУУ», потым у 1998 годзе [[Аляксандр Ягоравіч Пазнякоў]] запрашае яго ў «[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахтоспецстрой]]» (цяперашні валейбольны клуб «Шахцёр», г. [[Салігорск]]), дзе за сезон каманда выйшла ў [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|найвысокі дывізіён Беларусі]]<ref>{{Cite web |title=Кто с мячом к нам пришел? |url=https://sportrg.ru/2015/02/26/myach.html |accessdate=28 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211028162254/https://sportrg.ru/2015/02/26/myach.html |archivedate=28 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] ([[Факультэт фізічнай культуры і спорту ВДУ імя П. М. Машэрава|факультэт фізічнай культуры і спорту]]). [[Мінскі інстытут сучасных тэхналогій і маркетынгу]] (факультэт эканомікі і кіравання прадпрыемствам)<ref>[http://dinamometar.ru/article/1002 Денис Матвеев: «Давно понял, что на Урале люди стойкие и волевые»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012051658/http://dinamometar.ru/article/1002 |date=12 кастрычніка 2019 }}</ref>. У лістападзе 2019 года ўзначаліў [[Жаночая зборная Беларусі па валейболе|жаночую зборную Беларусі па валейболе]]<ref>[http://bvf.by/federatsiya/v-ministerstve-sporta-proshlo-predstavlenie-novogo-glavnogo-trenera-zhenskoj-sbornoj/ В Министерстве спорта прошло представление нового главного тренера женской сборной]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Палітычныя погляды == Падпісаў адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля здушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|народных пратэстаў у 2020 годзе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|title=Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть|date=2020-11-24|accessdate=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428170329/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|archivedate=24 лістапада 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124131447/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://athletes.by/podpisi/|title=Подписи|accessdate=2020-12-08}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://volleybox.net/ru/denis-matveev-p46845/clubs Denis Matveev ] {{Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па валейболе}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Мацвееў Дзяніс Уладзіслававіч}} [[Катэгорыя:Валейбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Валейбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Марка-ВДТУ»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Заходняга Буга» Брэст]] [[Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Дынама-Метар»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П. М. Машэрава]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Дынама» Казань (жаночы валейбол)]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Надзеі» Серпухаўскі раён]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Дынама» Краснадар (жаночы валейбол)]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Сахаліна» (жаночы валейбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па валейболе]] d5dbzlz23d4hcqvi4mg0ah8nakmg22h 0 692144 5150473 4381506 2026-06-04T09:39:00Z Makenzis 56337 5150473 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Экстраліга |арыгінальнае = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |федэрацыя = |заснаваны = [[1979]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 12 |узроўні = |выхад у = |выбыванне ў = |нацыянальныя = [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Жаночы Кубак Польшчы]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |дзеючы чэмпіён = [[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС]] (1-ы раз, [[Экстраліга 2021/2022|сезон 2021/22]]) |найбольш тытулаваны = [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] (14 разоў) |TV = |сайт = [https://www.laczynaspilka.pl/strona-glowna www.laczynaspilka.pl] |бягучы сезон = [[Экстраліга 2025/2026|сезон 2025/2026]] }} '''Экстраліга''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі жаночымі футбольнымі клубамі Польшчы, якое праводзіцца ў межах чэмпіянату Польшчы па футболе. Праводзіцца з 1979 года. == Пераможцы == {|class="wikitable" !Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца |- |[[Экстраліга 2002/2003|2002/2003]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2003/2004|2003/2004]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2004/2005|2004/2005]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2005/2006|2005/2006]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2006/2007|2006/2007]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Гол Чэнстахова|Гол Чэнстахова]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2007/2008|2007/2008]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] |- |[[Экстраліга 2008/2009|2008/2009]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2009/2010|2009/2010]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2010/2011|2010/2011]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2011/2012|2011/2012]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2012/2013|2012/2013]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2013/2014|2013/2014]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2014/2015|2014/2015]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Заглэмбе Любін|Заглэмбе Любін]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2015/2016|2015/2016]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК ТС Мітэх Жывец|ТС Мітэх Жывец]] |- |[[Экстраліга 2016/2017|2016/2017]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || АЗС Валбжых |- |[[Экстраліга 2017/2018|2017/2018]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2018/2019|2018/2019]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2019/2020|2019/2020]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2020/2021|2020/2021]]|| [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2021/2022|2021/2022]]|| [[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2022/2023|2022/2023]]|| || || |} == Чэмпіёны Экстралігі == {| class="wikitable" ! Тытулы ! Клуб |-style="text-align:center;" |13 |[[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |-style="text-align:center;" |8 |[[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |-style="text-align:center;" |5 |[[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] |-style="text-align:center;" |4 |[[ЖФК Медык Конін|Медык Конін]] |-style="text-align:center;" |3 |[[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |-style="text-align:center;" |3 |Сцілон Гожаў Велькапольскі |-style="text-align:center;" |2 |[[ЖФК Пястункі Глівіцы|Пястункі Глівіцы]] |-style="text-align:center;" |2 |Заглэмбянка Дамброва Гурніча |-style="text-align:center;" |2 |Пафаваг Уроцлаў |-style="text-align:center;" |1 |[[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] |-style="text-align:center;" |} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ref-pl}} [http://kobiecapilka.pl/ Сайт пра жаночы футбол у Польшчы] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Футбол у Польшчы}} [[Катэгорыя:Экстраліга| ]] s2erz9r2w4fzb9aygq8p9z66gzjmxir 5150474 5150473 2026-06-04T09:39:38Z Makenzis 56337 5150474 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Экстраліга |арыгінальнае = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |федэрацыя = |заснаваны = [[1979]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 12 |узроўні = |выхад у = |выбыванне ў = |нацыянальныя = [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Жаночы Кубак Польшчы]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |дзеючы чэмпіён = [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] (14-ы раз, [[Экстраліга 2025/2026|сезон 2025/26]]) |найбольш тытулаваны = [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] (14 разоў) |TV = |сайт = [https://www.laczynaspilka.pl/strona-glowna www.laczynaspilka.pl] |бягучы сезон = [[Экстраліга 2025/2026|сезон 2025/2026]] }} '''Экстраліга''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі жаночымі футбольнымі клубамі Польшчы, якое праводзіцца ў межах чэмпіянату Польшчы па футболе. Праводзіцца з 1979 года. == Пераможцы == {|class="wikitable" !Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца |- |[[Экстраліга 2002/2003|2002/2003]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2003/2004|2003/2004]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2004/2005|2004/2005]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2005/2006|2005/2006]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2006/2007|2006/2007]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Гол Чэнстахова|Гол Чэнстахова]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2007/2008|2007/2008]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] |- |[[Экстраліга 2008/2009|2008/2009]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2009/2010|2009/2010]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2010/2011|2010/2011]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2011/2012|2011/2012]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2012/2013|2012/2013]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2013/2014|2013/2014]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2014/2015|2014/2015]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Заглэмбе Любін|Заглэмбе Любін]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2015/2016|2015/2016]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК ТС Мітэх Жывец|ТС Мітэх Жывец]] |- |[[Экстраліга 2016/2017|2016/2017]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || АЗС Валбжых |- |[[Экстраліга 2017/2018|2017/2018]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2018/2019|2018/2019]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2019/2020|2019/2020]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2020/2021|2020/2021]]|| [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2021/2022|2021/2022]]|| [[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2022/2023|2022/2023]]|| || || |} == Чэмпіёны Экстралігі == {| class="wikitable" ! Тытулы ! Клуб |-style="text-align:center;" |13 |[[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |-style="text-align:center;" |8 |[[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |-style="text-align:center;" |5 |[[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] |-style="text-align:center;" |4 |[[ЖФК Медык Конін|Медык Конін]] |-style="text-align:center;" |3 |[[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |-style="text-align:center;" |3 |Сцілон Гожаў Велькапольскі |-style="text-align:center;" |2 |[[ЖФК Пястункі Глівіцы|Пястункі Глівіцы]] |-style="text-align:center;" |2 |Заглэмбянка Дамброва Гурніча |-style="text-align:center;" |2 |Пафаваг Уроцлаў |-style="text-align:center;" |1 |[[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] |-style="text-align:center;" |} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ref-pl}} [http://kobiecapilka.pl/ Сайт пра жаночы футбол у Польшчы] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Футбол у Польшчы}} [[Катэгорыя:Экстраліга| ]] rz7j9m626hkf2astb8bjfmzzxr1nuko 5150475 5150474 2026-06-04T09:39:48Z Makenzis 56337 /* Чэмпіёны Экстралігі */ 5150475 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Экстраліга |арыгінальнае = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |федэрацыя = |заснаваны = [[1979]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 12 |узроўні = |выхад у = |выбыванне ў = |нацыянальныя = [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Жаночы Кубак Польшчы]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Ліга чэмпіёнаў УЕФА]] |дзеючы чэмпіён = [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] (14-ы раз, [[Экстраліга 2025/2026|сезон 2025/26]]) |найбольш тытулаваны = [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] (14 разоў) |TV = |сайт = [https://www.laczynaspilka.pl/strona-glowna www.laczynaspilka.pl] |бягучы сезон = [[Экстраліга 2025/2026|сезон 2025/2026]] }} '''Экстраліга''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі жаночымі футбольнымі клубамі Польшчы, якое праводзіцца ў межах чэмпіянату Польшчы па футболе. Праводзіцца з 1979 года. == Пераможцы == {|class="wikitable" !Год||Чэмпіён||2 месца||3 месца |- |[[Экстраліга 2002/2003|2002/2003]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2003/2004|2003/2004]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2004/2005|2004/2005]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2005/2006|2005/2006]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2006/2007|2006/2007]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Гол Чэнстахова|Гол Чэнстахова]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2007/2008|2007/2008]]|| [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] |- |[[Экстраліга 2008/2009|2008/2009]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2009/2010|2009/2010]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2010/2011|2010/2011]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2011/2012|2011/2012]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2012/2013|2012/2013]]|| [[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2013/2014|2013/2014]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |- |[[Экстраліга 2014/2015|2014/2015]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Заглэмбе Любін|Заглэмбе Любін]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2015/2016|2015/2016]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК ТС Мітэх Жывец|ТС Мітэх Жывец]] |- |[[Экстраліга 2016/2017|2016/2017]]|| [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || АЗС Валбжых |- |[[Экстраліга 2017/2018|2017/2018]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] |- |[[Экстраліга 2018/2019|2018/2019]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2019/2020|2019/2020]]|| [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Медык Конін|Медык]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2020/2021|2020/2021]]|| [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] || [[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |- |[[Экстраліга 2021/2022|2021/2022]]|| [[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] || [[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] || [[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |- |[[Экстраліга 2022/2023|2022/2023]]|| || || |} == Чэмпіёны Экстралігі == {| class="wikitable" ! Тытулы ! Клуб |-style="text-align:center;" |14 |[[ЖФК Чарні Сасновец|Чарні Сасновец]] |-style="text-align:center;" |8 |[[ЖФК Шлёнск Уроцлаў|Шлёнск Уроцлаў]] |-style="text-align:center;" |5 |[[ЖФК Унія Рацібуж|Унія Рацібуж]] |-style="text-align:center;" |4 |[[ЖФК Медык Конін|Медык Конін]] |-style="text-align:center;" |3 |[[ЖФК Гурнік Лэнчна|Гурнік Лэнчна]] |-style="text-align:center;" |3 |Сцілон Гожаў Велькапольскі |-style="text-align:center;" |2 |[[ЖФК Пястункі Глівіцы|Пястункі Глівіцы]] |-style="text-align:center;" |2 |Заглэмбянка Дамброва Гурніча |-style="text-align:center;" |2 |Пафаваг Уроцлаў |-style="text-align:center;" |1 |[[ЖФК УКС СМС Лодзь|УКС СМС Лодзь]] |-style="text-align:center;" |} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ref-pl}} [http://kobiecapilka.pl/ Сайт пра жаночы футбол у Польшчы] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Футбол у Польшчы}} [[Катэгорыя:Экстраліга| ]] 77wr4k3ndiiku3m5f8vgjvr9jxzb8sf 0 692518 5150362 5131997 2026-06-04T04:42:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150362 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Дэмакратычная партыя Арома, ДПА''' ({{lang-om|Paartii Demokraatawaa Oromoo}}) — палітычная партыя ў [[Эфіопія|Эфіопіі]], якая ў саюзе з [[Народны фронт вызвалення Тыграя|Народным Фронтам вызвалення Тыграя]], [[Дэмакратычная партыя амхара|Дэмакратычнай партыяй амхара]], [[Паўднёваэфірпскі народна-дэмакратычны рух|Дэмакратычным фронтам паўднёва-эфіопскіх народаў]] утварала [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў]] (РДФЭН). Першапачаткова дзейнічала пад назвай «Дэмакратычная арганізацыя народа [[арома]]» (ДАНА). Выступала пераважна ў якасці саюзніка НФВТ. == РДФЭН == У складзе блока арганізацыя лічылася з моманту яго стварэння ў 1989 годзе<ref>{{Cite web |url=https://www.era.lib.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/605/vaughanphd.pdf?sequence=2&isAllowed=y |title=Ethnicity and Power in Ethiopia |access-date=11 лістапада 2021 |archive-date=29 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329051800/https://www.era.lib.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/605/vaughanphd.pdf?sequence=2&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>. 1 снежня 2019 года па ініцыятыве прэм’ер-міністра Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]] РДФЭН быў распушчаны і на яго базе створана новая кіруючая [[Партыя росквіту (Эфіопія)|Партыя росквіту]]. ДПА стала адной з структур-заснавальнікаў. == Змена назвы == На сваім штогадовым сходзе, які адбыўся 20 верасня 2018 года ў [[Джыма|Джыме]], Дэмакратычная арганізацыя народа арома змяніла сваю назву на Дэмакратычную партыю Арома<ref name="OPDO changes name, logo">{{Cite web|url=https://fanabc.com/english/2018/09/opdo-changes-its-name-to-oromo-democratic-party/|title=OPDO changes name, logo|website=Fanabc|lang=en|accessdate=20 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920234650/https://fanabc.com/english/2018/09/opdo-changes-its-name-to-oromo-democratic-party/|archivedate=2018-09-20|url-status=dead}}</ref>. == Выбары == На [[Усеагульныя выбары ў Эфіопіі (2005)|выбарах у]] [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчыя органы]] 15 мая 2005 года партыя ўваходзіла ў склад РДФЭН, які атрымаў 327 з 527 месцаў<ref>[http://www.ethiopar.net/English/hopre/hormemb.html Ethiopian House of Peoples' Representatives Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060322104143/http://www.ethiopar.net/English/hopre/hormemb.html |date=22 сакавіка 2006 }}</ref>. На выбарах у рэгіянальныя сходы ў жніўні 2005 года партыя атрымала 387 з 537 месцаў у рэгіёне [[Аромія]] і 14 з 36 месцаў у рэгіёне [[Харары (рэгіён)|Харары]]<ref>{{Cite web |url=http://africanelections.tripod.com/et_2005state.html |title=African Elections Database |access-date=11 лістапада 2021 |archive-date=5 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205023028/http://africanelections.tripod.com/et_2005state.html |url-status=dead }}</ref>. На дадатковых выбарах 2008 года ДАНА выйграла 23 месцы ў заканадаўчым органе Ароміі<ref name="OPDO changes name, logo"/>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сацыялістычныя партыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1982 годзе]] hijl2qr0a88582jbykd8qzdm6zzcur6 0 699815 5150217 4863970 2026-06-03T14:43:46Z 5150217 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі |скарачэнне = ДНВА ПМ |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = Беларускае рэспубліканскае навукова-вытворчае аб'яднанне парашковай металургіі пры Савеце Міністраў БССР, Беларускі навукова-вытворчы канцэрн парашковай металургіі |дэвіз = |заснаваны = [[13 лютага]] [[1980]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = навукова-вытворчае аб’яднанне |найменне пасады = генеральны дырэктар |піб пасады = [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |дырэктар = |супрацоўнікі = |навуковыя супрацоўнікі = |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = |дактарантура = |аспірантура = |размяшчэнне = |метро = [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] |адрас = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, 220005, [[Мінск]], вул. Платонава, 41. |сайт = https://gnpopm.pminstitute.by/ |узнагароды = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі''' — профільная навуковая арганізацыя ў галіне [[парашковая металургія|парашковай металургіі]], ўваходзіць у склад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. == Гісторыя == Псатановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] № 52 ад 13 лютага 1980 на базе [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|Навукова-даследчага інстытута парашковай металургіі]] было створана Беларускае рэспубліканскае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі пры Савеце Міністраў БССР.<ref>[http://www.science.by/upload/iblock/a8c/a8c3912983b3301de07a088f963d16c7.pdf О. В. Роман, П. А. Витязь, А. Ф. Ильющенко. ИСТОРИЯ ПОРОШКОВОЙ МЕТАЛЛУРГИИ БЕЛАРУСИ ЗА 50 ЛЕТ // 50 лет порошковой металлургии Беларуси. История, достижения, перспективы / ред.кол.:А. Ф. Ильющенко [и др.]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2010. — С. 18]</ref> У 1996 пераўтворана ў Беларускі навукова-вытворчы канцэрн парашковай металургіі<ref>[https://bizinspect.by/inst/5c1fc78a37b6871c5c312df3 ГНПО ПМ, УНП 100512805]</ref>. З 2002 — у складзе НАН Беларусі, з 2006 — Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі (Пастанова Прэзідыума НАНБ № 79 ад 24.11.2006<ref>[https://pminstitute.by/main/istoriya-razvitiya-instituta/ ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ ИНСТИТУТА]</ref>). Са жніўня 2024 года аб’яднанне і яго дырэктар Аляксандр Ільюшчанка знаходзяцца ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|санкцыйным спісе]] ЗША<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/new-measures-to-degrade-russias-wartime-economy/|title=New Measures to Degrade Russia’s Wartime Economy|publisher=[[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]]|date=2024-08-23|language=en}}</ref>. == Сучасны склад == * [[Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі|Інстытут парашковай металургіі імя акадэміка А. У. Романа]] ** адасобленае гаслазліковае падраздзяленне (АГП) «Інстытут зваркі і ахоўных пакрыццяў» ** АГП «Навукова-даследчы інстытут імпульсных працэсаў з доследнай вытворчасцю» ** АГП «Навуковае прыборабудаванне» * [[Маладзечанскі завод парашковай металургіі]] * РКП «Цэнтр утылізацыі авіяцыйных сродкаў паражэння» ([[Гарадок]]) * РКЦ «Цэнтр утылізацыі артылерыйскіх і інжынерных боепрыпасаў» ([[Добруш]]) == Генеральныя дырэктары ў розныя гады == * [[Алег Уладзіслававіч Роман]] (1980—1993) * [[Яўген Адамавіч Дарашкевіч]] (1993—2002) * [[Валерый Канстанцінавіч Шэлег]] (2003—2005) * [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]] (з 2005) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://gnpopm.pminstitute.by/ Афіцыйны сайт] {{Інстытуты НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інстытуты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:1980 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Вуліца Платонава (Мінск)]] [[Катэгорыя:Металургія Беларусі]] [[Катэгорыя:Парашковая металургія]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] n5y1c25favwse7i4f6lcva2xb33sad1 0 701245 5150444 4871540 2026-06-04T08:18:04Z Aliaksei Lastouski 75892 5150444 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Адам Сузін''' ({{lang-pl|Adam Suzin}}; 30 снежня [[1799]], в. Куліноўшчына Кобрынскага павета — [[11 снежня]] [[1879]], [[Варшава]]<ref name=":0">''Stanisław Zieliński'' [https://polona.pl/item/maly-slownik-pionierow-polskich-kolonialnych-i-morskich-podroznicy-odkrywcy-zdobywcy,NzY4MTAwMTM/524/ Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich : podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci — pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni] — Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933. — S. 519.</ref>; Псеўданім ''Adam S.'') — член [[Таварыства філарэтаў]], сібірскі ссыльны. Яго персанаж з’яўляецца ў I акце I сцэны III часткі «Дзядоў» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Такое ж імя і прозвішча мае адзін з герояў рамана ''[[Лялька (раман)|«Лялька]]''» [[Баляслаў Прус|Баляслава Пруса]], расійскі купец і паплечнік Станіслава Вакульскага. == Біяграфія == === Маладосць === Са збяднелай шляхецкай сям’і Сузіных. Дзед Адама (таксама Адам) займаў урад кобрынскага гродскага суддзі. Бацька — Дамінік Сузін абраў вайсковую службу. У часы Рэчы Паспалітай ён атрымаў чын капітана артылерыі. Пасля трэцяга падзелу некаторы час выконваў функцыі ад’ютанта пры двары Станілава Аўгуста Панятоўскага ў Гародні, пазней займаўся пераважна гаспадаркай, а таксама абіраўся на некаторыя выбарныя пасады, сярод іншага харунжага Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні<ref name=":1">Аляксандр Ільін, Алесь Радзюк. Адам Сузін: няўрымслівы змоўшчык-канспіратар ці ахвяра абставін? // Асоба і час. 2018. Том 8. Сс. 86-110. </ref>. У 1815 годзе паступіў у [[Свіслацкая гімназія|гімназію ў Свіслачы]], дзе пазнаёміўся з Янам Янкоўскім. Станіслаў Пігань лічыў, што А. Сузін выконваў ролю пасярэдніка паміж тайнымі саюзамі моладзі ў Вільні і Свіслачы<ref>Pigoń, S. Bochaterski więzień // Głosy z przed wieku. — Wilno, 1924. — S. 44.</ref>. Праз чатыры гады пачаў навучанне на фізіка-матэматычным [[Вільнюскі ўніверсітэт|факультэце Віленскага ўніверсітэта]], дзе ў 1820 годзе ўступіў у таварыства філарэтаў; 26 чэрвеня гэтага года ён стаў членам матэматычна-фізічнага «Зялёнага грона», а неўзабаве заняў абавязкі сакратара гэтага клуба. Абмяркоўваючы на адной з сустрэч філарэтаў дысертацыю «Паляк сваім суайчыннікам з нагоды адноўленага Каралеўства Польскага» Пятра Багорскага, ён з вялікай дозай песімізму звярнуўся да тэмы незалежнасці [[Царства Польскае|Каралеўства Польскага]]. Акрамя «Зялёнага грона», ён таксама ўдзельнічаў у сходах «блакітных філадэльфістаў», больш радыкальнага аддзялення аб’яднання, да якога ў студзені 1821 г. прыцягнуў Янкоўскага. Падзяляў агульную цікавасць філарэтаў да народнай творчасці і беларускай мовы, пра тое, што Адам быў вялікім аматарам і знаўцам фальклору і народнай паэзіі, у адным з лістоў засведчыў [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]]<ref name=":1" />. У 1821—1822 гадах быў выхавальнікам дзяцей [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса]] Агінскага ў [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магільне]]. Вядома, што ў адпаведнасці з інструкцыяй таварыства філарэтаў ён падчас свайго знаходжання ў маёнтку Магільна графа Агінскага зрабіў апісанне не толькі парафіяльнага мястэчка Сакольнікава, але і павятовага горада Себежа. У 1823 годзе стаў магістрам філасофіі Віленскага ўніверсітэта. У другім томе «Dziennik Wileński» ад 1823 г. быў апублікаваны яго артыкул пад назвай «Гіпотэза Ньютана пра святло і цяжар»{{Sfn|Borowczyk|2009}}. === Высылка ў Сібір === У верасні 1823 года царскія ўлады загадалі правесці ператрус у яго кватэры, пасля чаго Сузін быў арыштаваны і дастаўлены ў [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|былы базыльянскі манастыр]]. Сярод папер, выяўленых паліцэйскімі пры Сузіне, аказаўся пратакол блакітнага саюза, напісаны рукой Адама. 19 і 20 верасня яго дапытвалі, адмовіўся прызнаваць меркаваныя правапарушэнні. Аб упартасці з боку А. Сузіна быў нават праінфармаваны цэсарэвіч Канстанцін у Варшаве. Апошні загадаў застрашыць заўзятага вязня пазбаўленнем дваранскай годнасці і больш жорсткімі для таго наступствамі. Тым не менш выкліканы паўторна на допыт 5 лістапада 1823 г., тады, калі ўся справа аб філарэтах перастала для царскіх уладаў быць тайнай, а ў камісіі з’явіліся новыя доказы віны Сузіна, той застаўся верным сябе і не пайшоў на супрацоўніцтва са следчымі<ref name=":1" />. 24 студзеня 1824 г. ён усё ж пацвердзіў сваю прыналежнасць да Таварыства філарэтаў, але паслядоўна адмаўляўся раскрываць імёны членаў аб’яднання, а таксама яго структуру і рэжым працы. Следчая камісія прад’явіла яму самыя сур’ёзныя абвінавачанні, падобна як у дачыненні да Тамаша Зана і [[Ян Чачот|Яна Чачота]], у варожым стаўленні да дзяржавы, і не дапусціла яго вызвалення. 19 жніўня быў вынесены прысуд, пацверджаны [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] (28 жніўня), у адпаведнасці з якім Сузін і абодва вышэйзгаданыя палонныя былі асуджаны на шэсць месяцаў знаходжання ў крэпасці ва ўнутраных раёнах Расіі, а пазней — на пражыванне ў Сібіры. У кастрычніку абвінавачаных наведаў [[Адам Міцкевіч]], які выйшаў на волю ў сакавіку гэтага года. Падчас гэтага візіту паэт, верагодна, выказаў сваё захапленне бескампраміснасцю Сузіна, дэкламаваўшы імправізацыю «Адаму Сузіну»{{Sfn|Borowczyk|2009}}. Перавозка Сузіна, Чачота і Зана кібіткай з Вільні ў [[Арэнбург]] працягвалася з 22 кастрычніка 1824 г. па 3 студзеня 1825 г., пасля чаго яны адбывалі шасцімесячнае пакаранне ў крэпасці Кізыл. Потым разам з Занам (Чачота адправілі ва Уфу) пасяліліся ў [[Орск]]у. Уладкаваўся туды чыноўнікам пад Арэнбургам, а таксама вучыў дзяцей камандзіра крэпасці палкоўніка Ісаева. Наладзіў цесныя адносіны з Янам Віткевічам, які быў высланы ў Сібір у сакавіку 1824 года. У сакавіку 1829 г. Сузін і Зан атрымалі загад ехаць у Арэнбург. Падчас працы ў Памежнай камісіі яны даследавалі звычаі жыхароў тэрыторый на поўдзень і ўсход ад Урала, асабліва [[Кіргізы|кіргізаў]] . З цягам часу Сузін здабыў у іх вачах павагу, якая выражалася ў ролі арбітра і вырашэння міжплемянных спрэчак. Займаўся таксама сабранымі ўзорамі флоры даследаваных ім зямель, якія ў далейшым узбагацілі калекцыі прыродазнаўчага музея ў Арэнбургу, створанага Занам. Сузін таксама выкладаў французскую мову і разам з Янам Каралем Хадкевічам пераклаў «Пра Германію» Жэрмен дэ Сталь. Не паспеў скончыць пераклады твораў Жака-Анры Бернардэна дэ Сен-П’ера і [[Анарэ дэ Бальзак]]а {{Sfn|Borowczyk|2009}} . 27 снежня 1832 г. яму быў прысвоены [[Табель аб рангах|14-ы чын]] пісараў, хоць аранбургскі генерал-губернатар Павел Сухтэлен, які быў добразычлівы да палякаў, прыкладаў намаганні да прысваення Сузіну 10-га ранга дзякуючы атрыманаму вучонаму званню. [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] не прыняў запыт, бо ў ім былі фармальныя памылкі. У кастрычніку 1833 г. Сузін быў арыштаваны нібыта за саўдзел у г.зв. Арэнбургская змова, але ў выніку дагляду следчай камісіі (на чале з пераемнікам Сухцелена Васілём Пяроўскім — таксама сябрам польскіх ссыльных) усе абвінавачаныя былі вызваленыя. У 1834 годзе Сузіну быў прысвоены 10-ы чын пісара, узнагароды якога дамагаўся Пяроўскі. З мэтай паляпшэння здароўя ён падарожнічаў па казахскіх стэпах, падчас якіх яго некалькі разоў прымаў казахскі султан Бадж-Мухамед. У 1834—1835 гадах удзельнічаў у шэрагу даследаванняў у Арэнбургскай вобласці. З дазволу Памежнай камісіі ён прааналізаваў гэты рэгіён з пункту гледжання наяўнасці мінеральных рэсурсаў і геалагічнай будовы і, выконваючы заяўку прафесара [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкага ўніверсітэта]] Э. Гофмана, разам з Занам правёў там кліматалагічныя і метэаралагічныя назіранні{{Sfn|Borowczyk|2009}} . Дзякуючы хадайніцтвам генерал-губернатара В. Пяроўскага Адаму быў нарэшце нададзены адпаведны яго адукацыі чыноўніцкі ранг, а ў 1835 г. ён нават атрымаў права на месячны адпачынак дзеля наведвання на радзіме хворага бацькі, адкуль своечасова вярнуўся. У траўні 1837 г. праз старанні ўсё таго ж В. Пяроўскага ён атрымаў «Вышэйшы» дазвол на звальненне з службы ў Арэнбургскай губерні і, што найбольш важна, права на яе працяг у любым іншым месцы імперыі «альбо вярнуцца на радзіму». У ліпені 1837 г. Сузін канчаткова звальняецца са службы ў Пагранічнай камісіі «па дамашніх абставінах»<ref name=":1" />. === Вяртанне на Радзіму === Па вяртанні перад Сузіным паўстала праблема матэрыяльнага забеспячэння, ад бацькі яму застаўся маёнтак Залешаны (іншая назва - Хадасы Горныя) на Брэстчыне. Яшчэ ў Арэнбургу пасябраваў з Яна Каралем Хадкевічам, і ў студзені 1838 г. ён накіроўваецца ў адну з рэзідэнцый Хадкевічаў — [[Млыніў|Млынаў]], дзе планаваў знайсці працу ў хімічнай лабараторыі графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Хадкевіча]]. Але пасля раптоўнай смерці апошняга быў вымушаны выконваць абавязкі гувернёра Баляслава — малодшага брата Яна Хадкевіча. У хуткім часе з уласнае ініцыятывы Адам адмовіўся ад гэтай работы, але застаўся ў Млынаве, заняўшыся ўпарадкаваннем хатняга архіва князёў. У сярэдзіне гэтага года ён быў арыштаваны паводле нібыта ўдзелу ў змове [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]]. Спачатку сядзеў у турме ў Кіеве, потым у Вільні. У пісьмовых паказаннях, прадстаўленых 7 верасня, ён не прызнаў сябе вінаватым у выстаўленых яму абвінавачаннях. 5 лютага 1839 г. быў вынесены канчатковы вердыкт, паводле якога Сузінбезумоўна апраўданы. 19 лютага прысуд быў канфірмаваны Мікалаем І. Адзіным спагнаннем стаў паліцэйскі нагляд (пад якім ён і без таго знаходзіўся), але, як і іншыя ўдзельнікі гэтага працэсу, ён павінен быў вярнуць казне ўсе грашовыя выдаткі, якія тая панесла на арганізацыю ўсіх судова-следчых мерапрыемстваў<ref name=":1" />. Калі бацька памёр, ён, верагодна, даверыў Залешаны ў пажыццёвае карыстанне дзвюх старэйшых сясцёр{{Sfn|Borowczyk|2009}}. У 1841 годзе прыязджаў у Вільню, дзе сустракаўся з Занам, У 1842 г. падчас выбараў, што адбыліся на сейміке брэсцкага павятовага дваранства, ён быў абраны дэпутатам на губернскі аналагічны сход, але да галасавання не быў дапушчаны, з-за новых абмежаванняў для ўдзельнікаў тайных таварыстваў. У тым жа годзе ажаніўся з Каралінай з Адынцоў (малодшай сястрой [[Антон Адынец|Антона Эдварда Адынца]]). Неўзабаве ён пачаў кіраваць землямі фельдмаршала князя Людвіка Вітгенштэйна, якія знаходзіліся ў Літве і Беларусі, апекаваўся імі больш за дваццаць гадоў. Потым прыехаў з Каралінай у Варшаву, і яны пераехалі да дачкі. У двухтыднёвіку «Кроніка Родзінна (Kronika Rodzinna)» за 1870—1871 гады быў надрукаваны яго рэпартаж «Падарожжа ў кіргізскія стэпы ў 1834 годзе». У апошнія гады свайго жыцця ён змагаўся з прагрэсуючай стратай зроку. Памёр 11 снежня 1879 года ў Варшаве. Яго магіла знаходзіцца на [[Старыя Павонзкі|Старых Павонзках]]{{Sfn|Borowczyk|2009}}. Дачка Адама і Караліны — Міхаліна (каля 1847—1913){{Sfn|Borowczyk|2009}}. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Jerzy Borowczyk|частка=Suzin Adam|адказны=Andrzej Romanowski|загаловак=Polski Słownik Biograficzny|том = 46/1 (188) Surmacki Leopold - Swolkień Bolesław |месца= Warszawa – Kraków| выдавецтва=Polska Akademia Nauk, Polska Akademia Umiejętności |год= 2009|s=105-107|isbn=978-83-88909-70-2|ref=Borowczyk}} * ''Odyniec A. O.'' Adam Suzin // Tygodnik Ilustrowany. 1880. Tom IX. No 215. * ''Грицкевич В. П.'' В степи за Илеком: [очерк про А. Сузина] // Грицкевич, В. П. [https://kamunikat.org/download.php?item=9858-1.pdf&pubref=9858 От Немана к берегам Тихого океана] / В. П. Грицкевич. — Минск: Полымя, 1986. С. 132—148. * Аляксандр Ільін, Алесь Радзюк. Адам Сузін: няўрымслівы змоўшчык-канспіратар ці ахвяра абставін? // [https://kamunikat.org/download.php?item=56634-1.pdf&pubref=56634 Асоба і час. 2018. Том 8.] Сс. 86-110. == Спасылкі == * [http://zeslaniec.pl/29/Relacje_z_zeslania.pdf Паездка ў кіргізскія стэпы ў 1834 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171201033127/http://zeslaniec.pl/29/Relacje_z_zeslania.pdf |date=1 снежня 2017 }} . szylaniec.pl [доступ 18.11.2017] {{DEFAULTSORT:Сузін Адам}} [[Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Філарэты]] gntc40kt5qgwda6kxlqtod7skqzn5wa 4 705534 5150198 5144907 2026-06-03T13:14:00Z 5150198 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == * Яўген Аляксандравіч Красулін * Дзень палітвязняў Беларусі (замест "Дзень палітвязняў" ніжэй) {{зроблена}} * Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] nerk5lu9zkhpqqtsmdbibbf5endioe4 5150249 5150198 2026-06-03T17:45:50Z 5150249 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == * Яўген Аляксандравіч Красулін {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] rexsptqdjw39awqftrjlsy6ef0auo1f 5150311 5150249 2026-06-03T20:15:05Z 5150311 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == * Праваабаронцы за свабодныя выбары * Яўген Аляксандравіч Красулін {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] d48n2smhv0eh5kwrg1c5hyu0g6941of 5150315 5150311 2026-06-03T20:33:42Z 5150315 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == * Лагон * Праваабаронцы за свабодныя выбары * Яўген Аляксандравіч Красулін {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 6eyjnq221p1xdg7s9j793hx9knsm9sh 2 706425 5150248 5144905 2026-06-03T17:45:35Z 5150248 wikitext text/x-wiki Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў Удзельнік:Wizardist/SuppressionList Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў/Шапка Вікіпедыя:Пра нас пішуць «Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў 140-ы рамонтны завод 1-я асобная дэсантна-штурмавая рота «Беларусь» 225-ы асобны штурмавы полк (Украіна) 20 дзён у Марыупалі 38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада 3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння 558-ы авіяцыйны рамонтны завод 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння 76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія A1 (тэлекам-правайдар) AP$ENT ARCHE Пачатак Belcanto Airlines Belsat Music Live BYPOL BYSOL Courage (фільм) Dana Holdings Deviation Dzieciuki EcooM Goodbye бацька Hrodna.life Hučna Fest Intex-press Irdorath Kamunikat.org L’Estaca Legalize Belarus Litesound Media-Polesye MINSK (фільм) Naviband Naviny.by NEXTA Nizkiz Onliner.by Politzek.me Press Club Belarus Rada Airlines Reform.by Reform.news Regnum RT Sandvine Symbal.by Synesis Group Tor Band Trollwald Trybunał TUT.BY VAL (гурт) VII Усебеларускі народны сход Wajskowy Whrwlf YMCA Zerkalo.io А1 (тэлекам-правайдар) Аб’яднаная грамадзянская партыя Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі Аб’яднаныя Масмедыі Абарона Сумаў (2022) Абмежаванне транзітных зносін з Калінінградскай вобласцю Абмен зняволенымі паміж Расіяй і Захадам (2024) Абсалютбанк Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм) Авеню (спецаперацыя) Агат — электрамеханічны завод Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека Агульнанацыянальнае тэлебачанне Адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі ў час палітычнага крызісу ў Беларусі Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аднаполы шлюб Адэса Азоў (полк МУС Украіны) Акрэсціна Аксана Іванаўна Манкевіч Акцыя Любові Ала Мікалаеўна Бодак Алана Гебрэмарыям Алег Аляксандравіч Раманаў Алег Аляксеевіч Белаконеў Алег Анатолевіч Чарнышоў Алег Андрэевіч Буяк Алег Вітольдавіч Праляскоўскі Алег Георгіевіч Давыдзенка Алег Груздзіловіч Алег Іванавіч Карповіч Алег Леанідавіч Алкаеў Алег Леанідавіч Воінаў Алег Леанідавіч Сліжэўскі Алег Мікалаевіч Бябенін Алег Мікалаевіч Гулак Алег Сяргеевіч Гайдукевіч Алег Хаменка Алена Аляксандраўна Церашкова Алена Анабэла Васілеўна Фокс Алена Маслюкова Алена Мікалаеўна Анісім Алена Раманаўна Ляшковіч Алена Сцяпанаўна Леўчанка Алесь Бяляцкі Алесь Кіркевіч Алесь Лагвінец Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч Алесь Мікалаевіч Чаркашын Алесь Пушкін Алесь Чумакоў Аліна Ігараўна Войцех Аліна Коўшык Аліса Віктараўна Рыжычэнка Алмаз (спецпадраздзяленне) Альгерд Бахарэвіч Альфа (спецпадраздзяленне КДБ) Альфа-Банк Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі Аляксандр Аляксандравіч Азараў Аляксандр Аляксандравіч Віхор Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец Аляксандр Аляксандравіч Рахманаў Аляксандр Анатольевіч Жлутка Аляксандр Андрэевіч Нурдзінаў Аляксандр Апейкін Аляксандр Барысавіч Манцэвіч Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў Аляксандр Валянцінавіч Арановіч Аляксандр Васілевіч Аляксандр Васілевіч Пашкевіч Аляксандр Васільевіч Шакуцін Аляксандр Віктаравіч Казела Аляксандр Віктаравіч Чарвякоў Аляксандр Вячаслававіч Драган Аляксандр Генадзевіч Бахановіч Аляксандр Генрыхавіч Турчын Аляксандр Іванавіч Мароз Аляксандр Іосіфавіч Фядута Аляксандр Леанідавіч Зімоўскі Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен) Аляксандр Мікалаевіч Івулін Аляксандр Мікалаевіч Косінец Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў Аляксандр Міхайлавіч Ласякін Аляксандр Міхайлавіч Лукашук Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў Аляксандр Паўлавіч Амельянюк Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі Аляксандр Пятровіч Барсукоў Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка Аляксандр Станіслававіч Данілевіч Аляксандр Станіслававіч Сырскі Аляксандр Сцяпанавіч Рагачук Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў Аляксандр Тадзівонавіч Гурнік Аляксандр Уладзіміравіч Дворнікаў Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман Аляксандр Уладзіміравіч Канюк Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч Аляксандр Уладзіміравіч Францкевіч Аляксандр Уладзіслававіч Казулін Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка Аляксандр Яраслававіч Малчанаў Аляксандра Алегаўна Раманоўская Аляксандра Віктараўна Герасіменя Аляксей Аляксандравіч Волкаў Аляксей Аляксандравіч Драчоў Аляксей Аляксандравіч Кудзін Аляксей Анатольевіч Міхалевіч Аляксей Анатолевіч Навальны Аляксей Андрэевіч Арцецкі Аляксей Антонавіч Янукевіч Аляксей Валер’евіч Дзермант Аляксей Вітальевіч Лабееў Аляксей Іванавіч Алексін Аляксей Іванавіч Шаланда Аляксей Ігаравіч Санчук Аляксей Мікалаевіч Аўраменка Аляксей Мікалаевіч Скобля Аляксей Міхайлавіч Літвін Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч Аляксей Уладзіміравіч Лазараў Аляксей Уладзіміравіч Ягораў Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў Аляксей Якаўлевіч Міхальчанка АМАП (Беларусь) Амерыканка. All included Амкадор Анастасія Аляксандраўна Булыбенка Анастасія Віктараўна Міронцава Анатоль Аляксандравіч Сівак Анатоль Анатолевіч Глаз Анатоль Анатолевіч Котаў Анатоль Герасімавіч Цікавенка Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч Анатоль Іосіфавіч Майсеня Анатоль Кунцэвіч Анатоль Мечыслававіч Маркевіч Анатоль Пятровіч Лапо Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька Анатоль Уладзіміравіч Хіневіч Андрусь Такінданг Андрэй Алегавіч Саннікаў Андрэй Аляксандравіч Радаман Андрэй Аляксеевіч Раўкоў Андрэй Валер’евіч Аляксандраў Андрэй Валянцінавіч Федзін Андрэй Валянцінавіч Паднябенны Андрэй Васілевіч Дынько Андрэй Віктаравіч Салавей Андрэй Гайдукоў Андрэй Генадзевіч Скурко Андрэй Генадзевіч Ягораў Андрэй Дзмітрыевіч Кароль Андрэй Дзмітрыевіч Папоў Андрэй Іванавіч Іванец Андрэй Іванавіч Суздальцаў Андрэй Іванавіч Швед Андрэй Ігаравіч Галанаў Андрэй Мікалаевіч Казакевіч Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч Андрэй Міхайлавіч Кунцэвіч Андрэй Пачобут Андрэй Сяргеевіч Краўчанка Андрэй Сяргеевіч Стрыжак Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў Андрэй Уладзіміравіч Жук Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык Андрэй Уладзіміравіч Мацук Андрэй Фёдаравіч Смаль Андрэй Ягораў Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй Анжаліка Борыс Анжаліка Мельнікава Антаніна Сяргееўна Канавалава Антон Булаўскі Антон Валер’евіч Шніп Антон Гадзімавіч Матолька Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне» Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь Апошняя дыктатура Еўропы Арганізаваная злачыннасць у Беларусі Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў Аркадзь Качан Арт Сядзіба Артур Аміраў Артур Артуравіч Удрыс Артур Уладзіміравіч Фінькевіч Арцём Генадзевіч Шрайбман Арцём Уладзіміравіч Такарчук Арцемій (Кішчанка) Аршанскі авіярамонтны завод Аршанскі льнокамбінат Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт» Арцём Ігаравіч Брухан АСАМ Атака на Змяіны востраў Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы» Ахмат — сіла! Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў Ахматдыт Ахтырка Бабруйскі машынабудаўнічы завод Баі за Ілавайск Баі за Марыупаль (2022) Баі за Севераданэцк (2022) Баі за Херсон (2022) Баі за Чарнігаў (2022) Баі за Чарнобыль Баі за Энэргадар Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе Балаклія Банда (фільм) Банк БелВЭБ Банк ВТБ (Беларусь) Банк Дабрабыт Банк развіцця Рэспублікі Беларусь Барыс Ігаравіч Звозскаў Барыс Рагуля Барысаўскае паўстанне Барысаўскі галодны бунт (1932) Барысаўскі галодны бунт (1933) Батальён імя Кастуся Каліноўскага Батальён Тэрор Бахмут Баявая ўскалось (часопіс) БГМ Белавія Белаграпрамбанк БелаПАН Беларусафобія Беларусбанк Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне Беларускае Радыё Рацыя Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа Беларускае тэлеграфнае агенцтва Беларуска-латвійскі міграцыйны крызіс (2021) Беларуская асацыяцыя журналістаў Беларуская АЭС Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны Беларуская дэмакратычная апазіцыя Беларуская калійная кампанія Беларуская незалежніцкая партыя Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет» Беларуская партыя «Зялёныя» Беларуская партыя жанчын «Надзея» Беларуская партыя працоўных Беларуская Рада Культуры Беларуская рэвалюцыйная партыя (1950-я) Беларуская салідарнасць Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) Беларуская служба Радыё «Свабода» Беларуская суполка RAZAM Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005) Беларуская цэнтральная рада Беларуская чыгунка Беларускі аўтамабільны завод Беларускі Гаюн Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт Беларускі добраахвотніцкі корпус Беларускі інстытут публічнай гісторыі Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў Беларускі металургічны завод Беларускі народны банк Беларускі народны фронт «Адраджэньне» Беларускі нацыяналізм Беларускі незалежніцкі блок Беларускі Незалежны прафсаюз Беларускі партызан Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957) Беларускі полк «Пагоня» Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці Беларускі ПЭН Беларускі ПЭН-цэнтр Беларускі расследавальніцкі цэнтр Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі Беларускі саюз журналістаў Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці Беларускі Хельсінкскі камітэт Беларускія буржуазныя нацыяналісты Беларуснафта Беларусы ў Адэлаідзе Беларусы ў Брысбене Беларусы ў Каўнасе Беларусы ў Кіеве Беларусы ў Кракаве Беларусы ў Львове Беларусы ў Мельбурне Беларусы ў Нью-Ёрку Беларусы ў Перце Беларусы ў Сіднеі Беларусы Украіны Беларусь Беларусь 1 Беларусь 24 Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну Беларусь галаўнога мозгу Беларусь головного мозга Беларусь за МКАДам Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны Беларусь мае быць беларускай Беларусь перадусім! Беларуськалій Бела-сіне-белы сцяг Бела-чырвона-белы сцяг Белаэранавігацыя Белая воля Белая Русь (партыя) Белгазпрамбанк Белінвестбанк Белкамунмаш Беллегпрам Беллеспаперапрам Белнафтахім Белорусский партизан Белорусы и рынок (1990) Белсат Белспецзнештэхніка Белы легіён Белшына Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро) Бісексуальнасць Бітва за Кіеў (2022) Бондарава Браслаўска-Дзісенскае паўстанне Брестская газета Брестский курьер Будзьма беларусамі! Бульбамуві Буча Бучанская разня Брэсцкае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў Вадзім Іванавіч Сіняўскі Вадзім Кабанчук Вадзім Леанідавіч Лакіза Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў Вадзім Францавіч Гігін Вадзім Юр’евіч Зайцаў Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы Ваенная палітыка Беларусі Ваенныя спецыялісты Беларусі Вайна на ўсходзе Украіны Валер Віктаравіч Руселік Валерый Васільевіч Герасімаў Валерый Вільямавіч Цапкала Валерый Іванавіч Грамада Валерый Іосіфавіч Варанецкі Валерый Кавалеўскі Валерый Мікалаевіч Іваноў Валерый Паўлавіч Вакульчык Валерый Станіслававіч Леванеўскі Валерый Сцяпанавіч Сахашчык Валерый Уладзіміравіч Гайдукевіч Валерыя Барысаўна Касцюгова Валерыя Кустава Валнаваха ВАЛЬКІРЫЯ Валянцін Алегавіч Сукала Валянцін Валянцінавіч Байко Валянцін Стэфановіч Валянціна Аляксандраўна Гарцуева Валянціна Ігараўна Зелянкевіч Васіль Мікалаевіч Герасімаў Васіль Парфянкоў Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі Васіль Сяргеевіч Ярмоленка Васіль Шаўчэнка Ваўчанск (Харкаўская вобласць) Вейшнорыя Веніямін (Тупека) Вера Аляксандраўна Палякова-Макей Вераніка Анатолеўна Чаркасава Вераніка Валер’еўна Цапкала Верым, можам, пераможам! Вечерний Бобруйск Вечерний Могилёв Витебский Курьер Відэазварот беларускіх навукоўцаў Візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Зімбабвэ (2023) Віктар Алегавіч Катоўскі Віктар Аляксандравіч Лукашэнка Віктар Аляксандравіч Ляхар Віктар Барнафавіч Зураеў Віктар Генадзевіч Хрэнін Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка Віктар Іосіфавіч Ганчар Віктар Леанідавіч Акцістаў Віктар Міхайлавіч Каранкевіч Віктар Міхайлавіч Пракапеня Віктар Рыгоравіч Галаванаў Віктар Уладзіміравіч Гулевіч Віктар Уладзіміравіч Чараўко Віктар Уладзіміравіч Шэйман Віктар Уладзіміравіч Якубаў Віктар Францавіч Пранюк Вікторыя Віктараўна Міронцава Вікторыя Іванаўна Гранкоўская Вінцук Вячорка Вінцэнт Гадлеўскі Вістан Віталь Аляксеевіч Цыганкоў Віталія Анатольеўна Бандарэнка Віталь Анатольевіч Рымашэўскі Віталь Валянцінавіч Шкляраў Віталь Васілевіч Шышоў Віталь Віктаравіч Ціліжэнка Вітольд Міхайлавіч Ашурак Вольга Аляксандраўна Кавалькова Вольга Аляксандраўна Класкоўская Вольга Аляксандраўна Шпілеўская Вольга Вялічка Вольга Генадзеўна Сітнік Вольга Генадзьеўна Сяргеева Вольга Іванаўна Чупрыс Вольга Калацкая Вольга Мікалаеўна Чамаданава Вольга Славаміраўна Бондарава Вольга Уладзіміраўна Зазулінская Вольга Хіжынкова Вольга Чайчыц Вольга Яўгенаўна Карач Вольнае Глыбокае Вольнае слова Вольны хор Выбары ў Каардынацыйную раду (2024) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024) Выбух на Крымскім мосце Выбух у Мінску (2008) Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024) Выпадак з пацаном Высакапілля Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 Вязень сумлення Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч Вячаслаў Віктаравіч Любавіцкі Вячаслаў Сіўчык Гавары праўду Галадаморы (Украіна) Галерэя Ў Галіна Іванаўна Захаркіна Галіна Радзівонаўна Лукашэнка Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама Ганна Канапацкая Ганна Красуліна Ганна Міхайлаўна Эйсмант Ганна Севярынец Ганцавіцкі час Гарызонт (прадпрыемства) Гастомэль Гаўрыіла (Глухава) Генадзь Андрэевіч Богдан Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Браніслававіч Давыдзька Генадзь Валер’евіч Шутаў Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка Генадзь Мікалаевіч Мажэйка Генадзь Міхайлавіч Салавей Генадзь Пятровіч Драздоў Генадзь Уладзіміравіч Мушперт Генадзь Фёдаравіч Фядыніч Генацыд украінцаў Генацыд беларускага народа Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь Геніюш Гібель Аляксандра Коржыча Гісторыя Беларусі (мультфільм) Гісторыя пад знакам Пагоні Гомасексуальнасць Гомельскі хімічны завод Гомсельмаш Горад-герой Украіны Гродна Азот Гроза (Харкаўская вобласць) Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле Група Вагнера Група Ханжанкова Група Шанько ГУБАЗіК Гульня без правілаў Гульня без правілаў — 2 Гутарка старога дзеда Гутэнберг (выдавецтва) Данат Яцкевіч Данецкая Народная Рэспубліка Даніла Андрэевіч Ганчароў Даніла Віктаравіч Бандарук Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова Дарога (фільм) Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне) Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Лівіі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Сірыі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР Дзень Волі Дзень Волі (фільм) Дзень вызвалення Беларусі ад белапалякаў Дзень народнага адзінства (Беларусь) Дзень палітвязняў Беларусі Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Дзікае паляванне (фільм) Дзікае паляванне 2 Дзмітрый Аляксандравіч Жук Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка Дзмітрый Аляксандравіч Пантус Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка Дзмітрый Валер’евіч Уткін Дзмітрый Віктаравіч Пятруша Дзмітрый Віктаравіч Шакута Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі Дзмітрый Іосіфавіч Падрэз Дзмітрый Леанідавіч Піневіч Дзмітрый Мікалаевіч Крутой Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба Дзмітрый Уладзіміравіч Кубараў Дзмітрый Уладзіміравіч Кучук Дзмітрый Эдуардавіч Крук Дзмітрый Юльевіч Строцаў Дзмітрый Юр’евіч Баскаў Дзмітрый Юр’евіч Гара Дзмітрый Юр’евіч Кавалёнак Дзмітрый Юр’евіч Каракін Дзмітрый Яўгенавіч Шаўцоў Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў Дзяніс Іосіфавіч Урбановіч Дзяніс Прохараў Дзяніс Уладзіміравіч Дук Дзяніс Уладзіміравіч Пушылін Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка‎ Дзяніс Урад Дзяніс Шарамецьеў Дзяніс Яўгенавіч Івашын Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пераварот у Беларусі (1996) Добраахвотная дружына (Беларусь) Добрага вечара, мы з Украіны Дысплей (канструктарскае бюро) Дэвід Роджэр Марплз Дэкрэт аб абароне суверэнітэту і канстытуцыйнага ладу Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства Ева (карціна) Ева Вежнавец Еўраопт Еўрапейскае радыё для Беларусі Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт Жанна Барысаўна Шкурдзюк Жыве Беларусь! Жыльвінас Світоюс Жытомір Жытомірская вобласць Жыццё-маліна За Свабоду (рух) Завод дакладнай электрамеханікі Задзіночанне беларускіх студэнтаў Закон аб ленд-лізе ў абарону дэмакратыі ва Украіне ад 2022 года Запарожская АЭС Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту Зварот літоўскіх грамадскіх дзеячаў аб забароне выкарыстання беларусамі герба «Пагоня» Зварот супраць рэпрэсій Звычайны прэзідэнт Звычайны ранак Звязда (газета) Змагары (палітычнае клішэ) Зміцер Алегавіч Казлоў Зміцер Аляксандравіч Паліенка Зміцер Апанасовіч Зміцер Дашкевіч Зміцер Колас Зміцер Чайкоўскі Знішчэнне крэйсера «Масква» Зоя Валянцінаўна Белахвосцік Зубр (маладзёжны рух) Зянон Пазняк Зянон Станіслававіч Пазняк Іван Аляксандравіч Андрушойць Іван Віктаравіч Канявега Іван Генадзевіч Марчук Іван Данілавіч Наскевіч Іван Іванавіч Галаваты Іван Іванавіч Крупко Іван Іванавіч Ціцянкоў Іван Міхайлавіч Эйсмант Іван Станіслававіч Тэртэль Іван Уладзіміравіч Кубракоў Іван Яўгенавіч Краўцоў Івонка Сурвіла Ігар Аляксандравіч Бортнік Ігар Аляксандравіч Леднік Ігар Аляксандравіч Лосік Ігар Аляксандравіч Ляшчэня Ігар Аляксандравіч Марзалюк Ігар Аляксеевіч Ярмолаў Ігар Анатолевіч Маршалаў Ігар Анатольевіч Плышэўскі Ігар Васільевіч Карпенка Ігар Васільевіч Ляшэнка Ігар Віктаравіч Петрышэнка Ігар Вячаслававіч Любавіцкі Ігар Вячаслававіч Мельнікаў Ігар Генадзевіч Ласіцкі Ігар Іванавіч Бузоўскі Ігар Ніканавіч Кузняцоў Ігар Паўлавіч Бурмістраў Ігар Пятровіч Барысаў Ігар Пятровіч Сергеенка Ігар Пятровіч Тур Ігар Раманавіч Банцар Ігар Уладзіміравіч Аліневіч Ігар Уладзіміравіч Луцкі Ігнат Арцёмавіч Місурагін Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь Ідэалогія беларускай дзяржавы Ізалятар часовага ўтрымання Ізюм Ізюмскія брацкія магілы Ілья Васілевіч Салей Ілья Сільчукоў Ілья Хрэнаў Ілья Ясінскі Інструкцыя па транслітарацыі Інстытут генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі Інтэграл (кампанія) Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Інтэрнэт у Беларусі Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978 Ірпінская дэкларацыя Ірпінь Ірына Алегаўна Леўшына Ірына Аляксандраўна Цэлікавец Ірына Барысаўна Акуловіч Ірына Сцяпанаўна Абельская Ірына Уладзіміраўна Дрыга Ірына Уладзіміраўна Шчасная Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» Каардынацыйная рада (Беларусь) Каардынацыйная рада 3-га склікання Калі кветкі не маўчаць Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь Камуністычная партыя Беларусі Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў Канстанцін Генадзевіч Моластаў Канстанцін Канстанцінавіч Шульган Канстанцін Фёдаравіч Бычак Канстытуцыйная камісія (2021) Канфлікт вакол літвінізму ў Літве Карагодная справа Кастусь Каліноўскі Касцёл Святога Сымона і Святой Алены Кася Вітальеўна Будзько Катаванні ў Беларусі Катастрофа Іл-76 у Белгародскай вобласці Катэгорыя:Рэпрэсаваныя беларускія вікіпедысты Каханую не аддаюць! Кахоўскае вадасховішча Кахоўская ГЭС Кацярына Анатольеўна Барысевіч Кацярына Андрэева (беларуская журналістка) Кацярына Андрэеўна Сныціна Кацярына Сяргееўна Дунцова Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава Керч Кібератака на дзяржаўныя сайты Украіны (2022) Кіберпартызаны Кіеў Кім Андрэевіч Самусенка Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Кірыл (Патрыярх Маскоўскі) Кірыл Яўгенавіч Коктыш Клёк Штучны Колеры нацыі КП у Беларусі Край (арганізацыя) Крушэнне Embraer Legacy пад Кужэнкіна Крыж Заслугі БКА Крымскі мост Крымскі рэйд ГУР МА Украіны 2023 Крысціна Дробыш Крысціна Сяргееўна Ціманоўская Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі) Ксенія Алегаўна Луцкіна Ксенія Сырамалот Культурны цэнтр «Корпус» Купала (фільм) Купалаўцы Курская вобласць Лабатамія (фільм) Лакафарба Ларыса Геніюш Ларыса Фёдараўна Шчыракова Лаўжы ЛГБТ Леанід Іванавіч Пасечнік Леанід Канстанцінавіч Заяц Леанід Леанідавіч Судаленка Легіён «Свабода Расіі» Лера Яскевіч Лесбіянства Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь) Лідзія Міхайлаўна Ярмошына Лізавета Сяргеяўна Пракопчык Лілія Рыгораўна Козырава Лілія Уладзіміраўна Уласава Ліцвінства Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Логвінаў Луганская Народная Рэспубліка Любанскія музыкі (гурт) Людміла Леанідаўна Гладкая Лявон Пятровіч Баршчэўскі Магілёўскі металургічны завод Магутны Божа Маёнтак Падароск Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод Максім Аляксандравіч Знак Максім Баграцоў Максім Барысавіч Шундалаў Максім Лепушэнка Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў Максім Юр’евіч Недасекаў Маладая Беларусь (рух) Малады Фронт Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты Маланка Медыя Маналіт (прадпрыемства) Марат Сяргеевіч Маркаў Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук Маргарыта Паўлаўна Ворыхава Марк Аляксандравіч Антонаў Марк Ізрайлевіч Бернштэйн Мартыралог Беларусі Марфа Рабкова Марш за свабоду Марына Васілеўна Золатава Марына Вітальеўна Васілеўская Марына Мікалаеўна Шаптурэнка Марына Уладзіміраўна Аўсяннікава Марыупаль Марыя Аляксандраўна Калеснікава Марыя Каленік Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна Масавае забойства на ваенным палігоне ў Белгародскай вобласці Масква (ракетны крэйсер) Мачулішчы (аэрадром) Медаль «Беларускія Вэтэраны на Чужыне» Медаль «Гонар і Годнасць» Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі» Медаль да 40-х угодкаў Другога Усебеларускага кангрэсу Медаль да 60-й гадавіны абвяшчэння незалежнасці БНР Медаль да стагоддзя БНР Медаль да тысячагоддзя Беларусі Медаль за баявыя заслугі (Рада БНР) Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш) Медаль ордэна Пагоні Медаль Партызана Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі) Мерыем Рашыдаўна Герасіменка Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021) Міграцыйны крызіс у Літве (2021) Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць) Мікалай Алегавіч Брэдзелеў Мікалай Аляксандравіч Дзядок Мікалай Аляксандравіч Лукашэнка Мікалай Аўтуховіч Мікалай Брэдзелеў ‎ Мікалай Віктаравіч Статкевіч Мікалай Георгіевіч Казлоў Мікалай Іванавіч Гусеў Мікалай Іванавіч Лазавік Мікалай Іванавіч Чаргінец Мікалай Ігаравіч Сасеў Мікалай Леанідавіч Страха Мікалай Мікалаевіч Варабей Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч Шарснёў Мікалай Мікалаевіч Халезін Мікалай Мінкевіч Мікалай Міхайлавіч Рагашчук Мікіта Валер’евіч Мешчаракоў Мікіта Мелказёраў Мікіта Найдзёнаў Мікіта Паўлавіч Афанасьеў Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў Мікіта Уладзіміравіч Салавей Мікола Ільін Мікола Папека Мікола Пачкаеў Міліцыя Рэспублікі Беларусь Мінатор-Сэрвіс Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Украіны Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Мінск (гасцініца) Мінскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Мінская праўда Мінскі аўтамабільны завод Мінскі завод колавых цягачоў Мінскі завод шасцерняў Мінскі НДІ радыёматэрыялаў Мінскі падшыпнікавы завод Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава Мінскі трактарны завод Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова Міхаіл Вячаслававіч Грыб Міхаіл Іванавіч Пастухоў Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі Міхаіл Рыгоравіч Баразна Міхаіл Сафарбекавіч Гуцарыеў Міхаіл Сяргеевіч Орда Міхаіл Уладзіміравіч Фішман Міхал Апанасавіч Вітушка Міхась Шэка Мія Сяргееўна Міткевіч Мова (раман) Мова нанова Моладзевы блок Моладзь БНФ МТБанк Муры (альбом) Мэлітопаль Мяцеж ПВК «Вагнер» Навукова-даследчы інстытут электронных вылічальных машын Надзвычайнае становішча ў Польшчы (2021) Надзея Андрэеўна Ермакова Надзея Мікалаеўна Каткавец Надзея Робертаўна Калач Налёт на Навагрудак Напад на цягнік каля станцыі Слаўнае Народнае антыкрызіснае ўпраўленне Народная Воля Народная Воля (газета) Народныя амбасады Беларусі Наста Дашкевіч (Палажанка) Настоящее Время Наступ (фракцыя) Наталля Алегаўна Дуліна Наталля Аляксандраўна Карповіч Наталля Андрэеўна Каляда Наталля Іванаўна Качанава Наталля Мікалаеўна Эйсмант Наталля Рыгораўна Абрашына-Жадаева Наталля Сцяпанаўна Васілевіч Наталля Уладзіміраўна Карнеева Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч Наталля Хершэ Нафтан (прадпрыемства) Нацыянал-бальшавісцкая партыя Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь Нацыянальны аэрапорт Мінск Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі Наша Ніва (1991) Не бойся! Негвалтоўнае супраціўленне Нёман (тытунёвая фабрыка) Нікан Мікуліч Ніна Багінская Нобелеўскія лаўрэаты з Беларусі Новачаркаск (карабель) Новая Беларусь (грамадская платформа) Новости Бобруйска Новы Час (газета) НТБ-Беларусь Нямецка-беларускае таварыства ОптiКурс Ордэн «Пагоня — Жыве Беларусь!» Ордэн Зялезнага Рыцара Ордэн Пагоні Ордэр на арышт Уладзіміра Пуціна Офіс Святланы Ціханоўскай Офіс Ціханоўскай Павел (Панамароў) Павел Аляксандравіч Пернікаў Павел Антонавіч Шурмей Павел Белавус Павел Генадзевіч Усаў Павел Іванавіч Мажэйка Павел Ізотавіч Якубовіч Павел Латушка Павел Мікалаевіч Белавус Павел Мікалаевіч Лёгкі Павел Мікалаевіч Муравейка Павел Мікалаевіч Спірын Павел Русланавіч Мазько Павел Рыгоравіч Шарамет Павел Севярынец Павел Суслаў Павел Тапузідзіс Павел Уладзіміравіч Ларчык Павел Усаў Павел Усеваладавіч Церашковіч Павел Юр’евіч Вінаградаў Пагоня Пагоня (атрад) Пагоня (гімн) Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021) Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021) Пад шэрым небам Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік Палессе (прадпрыемства) Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк Паліна Шарэнда-Панасюк Палітычныя зняволеныя Палітычныя партыі Беларусі Палітычныя рэпрэсіі Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года) Палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне пасля выбараў 2020 года Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Папасна Паперы Пандоры Папраўчая калонія № 22 Папраўчая калонія № 17 (Шклоў) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024) Партал:Беларусь/Праўладны ліст спартсменаў Партызанскі атрад атамана Ангела Партызанскі атрад атамана Піўня Партызанскі атрад атамана Чорта Партыя БНФ Парытэтбанк Паўночнае ззянне Паўночны Воўк (гурт) Пахне чабор (лозунг) Паходня (таварыства) Пашпарт «Новай Беларусі» Пашпарт Нансена Андрэй Юр’евіч Паўлючэнка ПВК «Вагнер» Пеленг (кампанія) Пераклад Новага Запавету Фёдара Клімчука Перамовы паміж Украінай і Расіяй (2022) Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года Пётр Аляксандравіч Пархомчык Пётр Аляксеевіч Кірычэнка Пётр Пятровіч Марчанка Пётр Пятровіч Міклашэвіч Пётр Рудкоўскі Пётр Янавіч Рудкоўскі Пінская справа Пішчалаўскі замак Планета (гасцініца, Мінск) Плошча (фільм) Плошча-2006 Плошча 2010 Плошча Перамен Плынуць вятры Плюшавы дэсант Полацк-Шкловалакно Полк Каліноўскага Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну Права на волю Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі Праваабарончы цэнтр «Вясна» Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года Прававая ініцыятыва (Беларусь) Правы альянс Правы ЛГБТ у Беларусі Правы рэванш Правы сектар Правы чалавека ў Беларусі Прапаганда ў Беларусі Прапойскае паўстанне Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй Пратэсты ў Беларусі (2017) Пратэсты ў Беларусі (2011) Пратэсты ў Беларусі (2020—2021) Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года Пріорбанк Прохараў Прывід Кіева Прымусовая дэпартацыя з Беларусі Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі Прэзідыум Усебеларускага народнага сходу Прэзідэнт Беларусі Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025) Пуцін хуйло! Пуцінізм Рада Беларускай Народнай Рэспублікі Разам (партыя) Разбуры турмы муры Ракетны абстрэл Дэлятына Ракетны абстрэл Украіны 14 студзеня 2023 года Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года Ракетны ўдар па авіябазе Мілерава (2022) Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022) Раман Аляксандравіч Галоўчанка Раман Бандарэнка Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч Раман Ігаравіч Бандарэнка Раман Мікалаевіч Гаеў Раман Падаляка Раман Уладзіміравіч Падаляка Рамзан Ахматавіч Кадыраў Раніца з Белсатам Расійска-ўкраінская вайна Расійска-ўкраінская кібервайна Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022) Расійская акупацыя Данецкай вобласці Расійская акупацыя Жытомірскай вобласці Расійская акупацыя Запарожскай вобласці Расійская акупацыя Кіеўскай вобласці Расійская акупацыя Крыма Расійская акупацыя Мікалаеўскай вобласці Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці Расійская акупацыя Херсонскай вобласці Расія Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі Расціслаў Алегавіч Стэфановіч Расціслаў Уладзіміравіч Шавель Рашызм Роза Маратаўна Турарбекава РубіСтар Ружанскія могілкі (Слонім) Руквуд (могілкі) Русіфікацыя Беларусі Руслан Уладзіміравіч Акостка Руслан Яўгенавіч Равяка Русский военный корабль, иди на хуй Рух (часопіс) Рыгор Аляксеевіч Васілевіч Рыгор Андрэевіч Кастусёў Рыгор Астапеня Рыгор Юр’евіч Азаронак Рэвалюцыйнае дзеянне Рэгіна Мікалаеўна Саркісава Рэгіянальная газета Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі Рэжым Лукашэнкі Рэйкавая вайна ў Беларусі падчас расійска-ўкраінскай вайны Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпэдыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі Рэферэндум у Беларусі (1995) Рэферэндум у Беларусі (2022) Сабакі Эўропы (раман) Сабачку! Салідарнасць (газета) САХР (Беларусь) Саша 3 % Саша 3% Саша Філіпенка Саюз актыўнай барацьбы Саюз беларускай моладзі Саюз беларускіх пісьменнікаў Саюз палякаў на Беларусі Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005) Саюз супольнай справы СБ. Беларусь сегодня Сбер Банк (Беларусь) Свабода слова ў Беларусі Свабоднае аб’яднанне спартсменаў Беларусі Свабодны прафсаюз Беларускі Свабодны прафсаюз металістаў Сведкі Іеговы Сведкі Іеговы ў Расіі Светлагорскхімвалакно Свядомыя (палітычнае клішэ) Свята-Елісавецінскі манастыр (Мінск) Святлана Аляксандраўна Алексіевіч Святлана Анатольеўна Любецкая Святлана Георгіеўна Ціханоўская Святлана Калінкіна Святлана Міхайлаўна Кудзеліч Святлана Пятроўна Кацуба Святлана Уладзіміраўна Анікей Севастопаль Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь) Сілы тэрытарыяльнай абароны Узброеных сіл Украіны Скандал вакол вечарынкі Насці Іўлеевай Слава Камісаранка Славамір Адамовіч Славянскі Базар у Віцебску Следчы ізалятар КДБ Беларусі Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь Слонімскі край Смяротная кара ў Беларусі Сонца Перамогі Соф’я Андрэеўна Сапега Спіс беларусаў, якія загінулі за Украіну Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны Спіс войнаў Беларусі Спіс дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021) Спіс знішчаных або пашкоджаных устаноў адукацыі падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі Спіс культавых пабудоў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс людзей, арыштаваных за рэдагаванне Вікіпедыі Спіс музеяў, разбураных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021) Спіс расійскіх генералаў, якія загінулі падчас уварвання ва Украіну Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб Спіс тэатральна-відовішчных устаноў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Справа «0 праміле» Справа «Армія з народам» Справа «Беларускага Гаюна» Справа TUT.BY Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021) Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021) Справа аналітыкаў Ціханоўскай Справа Аўтуховіча Справа журналістаў Белсата Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака Справа менеджараў Белгазпрамбанка Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ Справа ўрачоў (Беларусь) Справа Ціманоўскай Справа Ціханоўскага і іншых Справы па абвінавачванню ў тэрарызме ў Беларусі ў 2020—2021 гадах Станіслаў Васілевіч Зась Станіслаў Яўгенавіч Данілюк СтанкаГомель СтатусБанк СТБ Стоп таракан! Страх у краіне спакою Страявы вайсковы статут Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025) Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025) Сустрэча ў Рамштайне Схема БЧБ Сцягі раёнаў Сцяпан Аляксандравіч Пуціла Сцяпан Георгіевіч Папоў Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў Сямён Уладзіміравіч Пегаў Сяргей Алегавіч Дарафееў Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў Сяргей Аляксандравіч Гусачэнка Сяргей Аляксандравіч Падсасонны Сяргей Аляксандравіч Сыранкоў Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі Сяргей Будкін Сяргей Бульба Сяргей Валер’евіч Аксёнаў Сяргей Валер’евіч Волкаў Сяргей Васілевіч Бесараб Сяргей Васілевіч Гайдукевіч Сяргей Васілевіч Казека Сяргей Вячаслававіч Чалы Сяргей Дылеўскі Сяргей Іванавіч Дубавец Сяргей Іосіфавіч Навумчык Сяргей Кужугетавіч Шайгу Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі Сяргей Мікалаевіч Хаменка Сяргей Міхайлавіч Сівец Сяргей Міхайлавіч Усцінаў Сяргей Паўлавіч Абламейка Сяргей Пятровіч Рубніковіч Сяргей Сямёнавіч Цяцерын Сяргей Сяргеевіч Альшэўскі Сяргей Сяргеевіч Спарыш Сяргей Уладзіміравіч Гунь Сяргей Уладзіміравіч Курыленка Сяргей Уладзіміравіч Марцэлеў Сяргей Уладзіміравіч Суравікін Сяргей Фёдаравіч Алейнік Сяргей Якаўлевіч Аземша Сяргей Яўгенавіч Глазырын Тадэвуш Валянцінавіч Варановіч Тадэвуш Кандрусевіч ТАЕ Авія Такмак (Украіна) Тактычная група «Беларусь» Тамара Міхайлаўна Алпеева Таццяна Валер’еўна Вадалажская Таццяна Валер’еўна Шчытцова Таццяна Васільеўна Канеўская Тацяна Каравенкава Таццяна Ласіца Таццяна Мікалаеўна Караткевіч Таццяна Сямёнаўна Бойка Таццяна Уладзіміраўна Звярко Ток (ток-шоу) Томаш Шміт Трансгендарнасць Трыбуна (вэб-партал) У гушчарах Уварванне Расіі ва Украіну (2022) Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022) Удзельнік:Tomasz Bladyniec Удзельнік:Tomasz Bladyniec/Brudnopis Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі Узброеныя сілы Украіны Украінская акупацыя Курскай вобласці Уладзімір Аляксандравіч Базанаў Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі Уладзімір Аляксандравіч Калач Уладзімір Аляксандравіч Лобач Уладзімір Аляксеевіч Дудараў Уладзімір Андрэевіч Дворнік Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка Уладзімір Барысавіч Пярцоў Уладзімір Васілевіч Русакевіч Уладзімір Віктаравіч Барадач Уладзімір Віктаравіч Калач Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў Уладзімір Іванавіч Качаткоў Уладзімір Іванавіч Хільмановіч Уладзімір Ірдарат Уладзімір Мікалаевіч Канаплёў Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч Уладзімір Міхайлавіч Падгол Уладзімір Някляеў Уладзімір Паўлавіч Андрэйчанка Уладзімір Паўлавіч Пефціеў Уладзімір Рубінчык Уладзімір Сідлярэвіч Уладзімір Сцяпанавіч Каранік Уладзімір Сяргеевіч Паўлоўскі Уладзімір Уладзіміравіч Гарох Уладзімір Уладзіміравіч Макей Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін Уладзімір Юр’евіч Каракін Уладзімір Якаўлевіч Цэслер Уладзіслаў Валер’евіч Ноздрын Уладзіслаў Віктаравіч Макавецкі Уладзіслаў Уладзіміравіч Кавалёў Унія (хор) Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Урок беларускай мовы Усебеларускі народны сход Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі Усевалад Родзевіч Установы Беларусі, закрытыя за падтрымку пратэстнага руху Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі Фонд салідарнасці BYSOL Франак Вячорка Х-22 Хазалбек Бахцібекавіч Атабекаў Харкаў Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022) Хартыя’97 Харчовы крызіс у Беларусі (2025) Херсон Херсонская вобласць Хрысціянская візія Цэзар Кунікаў (карабель) Цэль (Асіповіцкі раён) Цэнтр новых ідэй Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Чайлдфры Чарговы дзень пад акупацыяй Чарнабаіўка (Білазэрскі раён) Чарнігаў Чарнобыльскі шлях Часам не да законаў Часіў Яр Чорны кот (арганізацыя) Чорны спіс Еўрасаюза Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021 Чэслаў Сэнюх Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Шаблон:Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну Шаблон:Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні Шаблон:Беларусь і расійска-ўкраінская вайна Шаблон:Ваенныя злачынствы падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Гарады-героі Украіны Шаблон:Зніклыя беларусы Шаблон:Кацярына Ваданосава Шаблон:Лукашэнка Шаблон:Палітычны крызіс у Беларусі Шаблон:Пратэсты ў Беларусі Шаблон:Старшыні БСДП Шаблон:Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Уварванне Расіі ва Украіну Шаблон:Узнагароды БНР Шляхціч (гурт) Штаб БКА Што Расія павінна зрабіць з Украінай Што трэба ведаць кажнаму беларусу Шчакатоўскі лес Шыпшына (літаратурнае аб'яднанне) Эдуард Аляксандравіч Пальчыс Эдуард Анатолевіч Лобаў Эдуард Віктаравіч Бабарыка Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі Экстрэмісцкае фарміраванне Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Энэргадар Это Минск, детка Это Минск, детка! Юлія Анатолеўна Арцюх Юлія Анатольеўна Марчанка (Юніцкая) Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская Юлія Вітальеўна Слуцкая Юлія Міцкевіч Юнацкі спеўнік Юрась Зянковіч Юрка Геніюш Юрый Аляксандравіч Дракахруст Юрый Аляксандравіч Чыж Юрый Васілевіч Казіятка Юрый Віктаравіч Назараў Юрый Віктаравіч Хадыка Юрый Вітольдавіч Шулейка Юрый Генадзьевіч Назаранка Юрый Захаранка Юрый Іванавіч Губарэвіч Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі Юрый Леанідавіч Сівакоў Юрый Мікалаевіч Падабед Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў Юрый Уладзіміравіч Азаронак Юрый Уладзіміравіч Юрчанка Юрый Хаджымуратавіч Караеў Ябацька Ябацькі Ягор Аляксандравіч Марціновіч Ягор Віктаравіч Лебядок Ягор Мешчаракоў Язэп Навумавіч Гуцька Язэп Сажыч Якуб Харэўскі Яна Іванаўна Арабейка Янка Геніюш Янка Кудрук Янушкевіч (выдавецтва) Яўген Аляксандравіч Красулін Яўген Васільевіч Пятроў Яўген Віктаравіч Прыгожын Яўген Жыхар Яўген Меркіс Яўген Сяргеевіч Васьковіч Яўген Юр’евіч Афнагель qngz8tkb36ye85p0k9b6cutevfldmv3 0 710047 5150325 4558987 2026-06-03T21:31:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150325 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Драган Радэнавіч''' ({{lang-sr|Драган Раденовић}}, [[12 красавіка]] [[1951]] г, [[Сараева]], [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|ФНРЮ]]) — [[Сербія|сербскі]] мастак, [[прафесар]] універсітэта і расійскі [[акадэмік]], лаўрэат міжнародных узнагарод. == Біяграфія == === Сям’я === Драган Радэнавіч нарадзіўся ў сям’і Радзівоя Радэнавічa, афіцэра [[ЮНА]], і Ранджыі (Максімaвіч). У шлюбе нарадзіліся дзве дачкі і сын<ref>{{Cite web|lang=sr|url=https://krivak.rs/dragan-radenovic/|title=Проф. др Драган Раденовић|website=Проф. др Драган Раденовић|date=2017|publisher=Кривак}}</ref>. === Адукацыя === Драган Радэнавіч мае вышэйшую юрыдычную адукацыю. З [[1973]] па [[1987]] год працаваў у Федэральным сакратарыяце ўнутраных спраў, у Службе дзяржаўнай бяспекі Югаславіі. Быў дарадцам па нацыянальнай бяспецы Дзяржаўнага саюза Сербіі і Чарнагорыі [[2003]]—[[2004]] гг. Ён таксама скончыў аддзяленне скульптуры факультэта прыкладнога мастацтва ў [[Бялград|Белградзе]] ў [[1982]] годзе. Мае ступень магістра мастацтваў і ступень доктара філасофіі<ref>{{Cite web|lang=sr|url=http://infozonet.co.rs/DraganRadenovic/dragan-radenovic/2/biografija|title=Biografija|website=Infozonet|date=2020|publisher=Infozonet|access-date=4 чэрвеня 2022|archive-date=6 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706215113/http://infozonet.co.rs/DraganRadenovic/dragan-radenovic/2/biografija|url-status=dead}}</ref>. === Дасягненні === Радэнавіч унёс найбольшы ўклад у галіне мастацтва, мастацкай педагогікі і тэорыі мастацтва. Ягоныя скульптуры знаходзяцца ў важных сусветных музеях і прыватных калекцыях. Ён з’яўляецца аўтарам скульптур для двух важных штогадовых прэмій у [[Галівуд]]зе, штат [[Каліфорнія]]: Mary Pickford Award і Nikola Tesla Award<ref>{{Cite web|lang=sr|url=https://www.haoss.org/t9469-dragan-radenovic|title=Dragan Radenovic|website=Haoss|date=2021}}</ref>. Лаўрэат першай прэміі скульптурнага фонду Taylor foundation за працу «Вока Усевідучага» на выставе ў Парыжскім Гран-Пале ў [[2010]] годзе. Ён удзельнічаў у дзясятках персанальных выставак і некалькіх сотнях калектыўных выставак у краіне і за мяжой. Лаўрэат прэміі за мастацкія дасягненні і ўклад у развіццё тэорыі мастацтва. Майстэрня і парк скульптур скульптара Радэнавіча размешчаны на Цыганскім брдзе над Грацка, недалёка ад [[Бялград|Белграда]]<ref>{{Cite web|lang=sr|url=https://www.b92.net/specijal/predsednicki-izbori/septembarski_kandidati.php?nav_id=69750|title=Dragan Radenović|website=B92|date=2005}}</ref>. У якасці прафесара мастацкай акадэміі Радэнавіч выкладае базавую скульптурную дысцыпліну — мадэляванне і тэорыю мовы візуальнай камунікацыі. Ён з’яўляецца чальцом шматлікіх міжнародных творчых і навуковых арганізацый і ўдзельнікам важных праектаў. З [[1980]] года з’яўляецца чальцом Асацыяцыі мастакоў Сербіі, чальцом і заснавальнікам ЮСТАТ-а. Ён з’яўляецца членам Амерыканскай асацыяцыі мастакоў, Гільдыі скульптараў і Міжнароднай асацыяцыі мастакоў пры [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]<ref>{{Cite web|lang=sr|url=https://rs.sputniknews.com/20180529/Milosevic-Markovic-skulptura-Beograd-dijalog-1115782535.html|title=Спутњик сазнаје: Великани очи у очи — дијалог две Србије коначно почиње (видео, фото)|website=Спутник|date=2021|publisher=Спутник}}</ref>. У [[1979]] годзе ён быў сакратаром кафедры для лагістыкі і сістэмы Цэнтра міждысцыплінарных даследаванняў [[Бялградскі універсітэт|Белградскага універсітэта]]. Ён з’яўляецца сапраўдным членам Расійскай акадэміі мастацтваў, якая была заснавана ў [[1757]] годзе імператрыцай [[Кацярына II|Кацярынай Вялікай]] як Імператарская Акадэмія мастацтваў. Цяпер гэта акадэмія з’яўляецца найстарэйшай установай такога характару ў свеце. == Тэарэтычныя працы == === Манаграфіі === * Petrović, Radmilo; Radenović, Dragan (2008): Kulturno nasleđe islama. Beograd: Atelje Vizantija. * Petrović, Radmilo; Radenović, Dragan (2010): Dizajn i savremena umetnost. Beograd: Metaphysica. === Эсэ === * Раденовић, Драган; (2018): Модернизам и постмодернизам. У: Лукић, Александар (ур.): Филозофија етоса : споменица Симу Елаковићу. Београд: Српско филозофско друштво, стр. 218—221. * Раденовић, Драган (2018): Фашизам, граница — запад : расправа о савременом фашизму. У: Филозофија и слобода. Београд : Српско филозофско друштво, стр. 211—219. === Каталогі выставак === * Раденовић, Драган (2008): Раденовић : скулптуре : Модерна галерија, Лазаревац, јун 2008. Лазаревац: Центар за културу. * Раденовић, Драган; Radenović, Dragan (2009): Драган Раденовић : ево човека : изложба, Крагујевац, 2009. Београд: Графолик. * Radenović, Dragan (2007): Dragan Radenović : raspeća : = crocifissioni. Beograd: R. Petrović; Ministarstvo kulture Srbije. * Раденовић, Драган (2010): Выставка «Cë, человек — Ecce homo : Императорская академия художеств, Москва», 2010. Београд: Графолик. * Radenović, Dragan (2012): Radenović : skulptura, sculpture : čovek u savremenom svetu, main in a contemporary world : Оzone, 30. april — 6. maj 2012. Beograd: Ozone. * Раденовић, Драган; Милеуснић, Драган; Живковић, Миодраг (2014): Живковић, Милеуснић, Раденовић : три : Национална галерија, Београд, 17. јун-17. јул 2014. год. Уредио Горча Стаменковић. Београд: Д. Раденовић. * Раденовић, Драган (2015): Драган Раденовић : гавран ананда у савременом свету : скулптуре : Културни центар Новог Сада, Трибина младих, август 2015. Нови Сад: Културни центар Новог Сада. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=xnw20pdF1wQ Opušteno — prof. dr Dragan Radenović — 13.11.2021.] * [https://www.youtube.com/watch?v=u81y1d9Wd8c НЕСКРИВЕНО ГОСТ: ДРАГАН РАДЕНОВИЋ 13 12 2021] {{ізаляваны артыкул|date=2022-06-04}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Мастакі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Скульптары]] [[Катэгорыя:Сербы]] il24oyy9id77gdkhmv8pv1s72ufb97s 0 715714 5150385 4177420 2026-06-04T06:30:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150385 wikitext text/x-wiki {{шляхціц}} '''Ежы (Юрый) Войцех Пратасевіч''' ({{lang-pl|Jerzy Wojciech Protasewicz (Protassowicz)}}; [[1795]]/[[1796]], [[Боркі (Дзятлаўскі раён)|Боркі]]<ref name="genealodzy">[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Protassowicz&search_name=Jerzy%20&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&rpp1=&ordertable= genealodzy.pl]</ref> — {{ДС|1|10|1872}}) — дзяржаўны службовец. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Пратасевічы (род)|Пратасевічаў]]. Нарадзіўся ў сям’і Стэфана і Юзэфы. 27 красавіка 1797 года ахрышчаны ў [[Раготнаўскі касцёл|Раготнаўскім касцёле]]<ref name="genealodzy"/>. У 1828—1837 гадах займаў пасаду [[маршалак шляхты Слонімскага павета|маршалка шляхты Слонімскага павета]]<ref>[[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскай губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001</ref>. [[Файл:Дварэц. Могілкі. Маршалак слонімскі Ежы Пратасовіч (1.10.1872).jpg|міні|злева|Магіла Ежы Пратасовіча ў Дварцы]] Памёр {{ДС|1|10|1872}} года ва ўзросце 76 гадоў. Пахаваны на могілках у в. [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]], магіла захавалася<ref name="pawet">Крысціна Баравік. [http://pawet.net/ns/2011/45/%E2%84%96_45_(1040).html Мы памятаем…] // [[Наша слова (1990)|Наша слова]] № 45 (1040) 9 лістапада 2011 г.</ref>. {{зноскі}} kpup8pijgvhlpb2ufsejurjszq1unme 0 720560 5150208 4744306 2026-06-03T13:57:48Z ~2026-33040-16 169203 5150208 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | lat_deg = 56 | lat_min = 52 | lat_sec = 7 | lon_deg = 53 | lon_min = 12 | lon_sec = 19 | Назва = Масавае забойства ў школе № 88 | Спосаб атакі = расстрэл | Месца атакі = {{Сцяг|Расія}} [[Удмурція]], [[Іжэўск]], вуліца [[Пушкінская вуліца (Іжэўск)|Пушкінская]], дом 285, сярэдняя агульнаадукацыйная школа № 88 | Дата = [[26 верасня]] [[2022]] | Час = 15:30 | Загінулыя = 19(включая нападавшего)<ref name="tass">{{cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/15867201/amp|title=Что известно о стрельбе в школе в Ижевске|publisher=«ТАСС»|access-date=2022-09-26|date=2022-09-26}}</ref><ref name="bbc_rus" /> | Параненыя = 23 | Колькасць тэрарыстаў = 1 (Арцём Казанцаў) | Тэрарысты = | Арганізатары = | Від арганізацыі = | Падазраваныя = | Зброя =2 [[Пісталет Макарава|пісталеты Макарава]] | Матыў = }} '''[[Масавае забойства]] ў сярэдняй школе № 88''' у [[Іжэўск]]у ([[Расія]]) адбылося раніцай [[26 верасня]] [[2022]] года<ref name="interfax">{{cite web|lang=ru|access-date=2022-09-26|date=2022-09-26|url=https://www.interfax.ru/russia/864929|title=Стрельбу с жертвами в ижевской школе устроил ее 34-летний выпускник|website=«Интерфакс»}}</ref>. == Напад == Першыя паведамленні аб стральбе паступілі ў 10:30 па [[Маскоўскі час|МСК]]. Яна пачалася падчас урока — мужчына ў майцы з [[нацысцкая сімволіка|нацысцкай сімволікай]] і [[Балаклава (галаўныя ўборы)|балаклаве]] ўварваўся ў школу. Першай справай нападнік застрэліў 73-гадовага ахоўніка, які спрабаваў аказаць яму супраціў, а затым адкрыў стральбу па дзецях і настаўніках<ref>{{Cite news|title=Полная хронология стрельбы в школе №88 в Ижевске: беспощадная расправа, реки крови и признания в любви|author=Роман ЛЯЛИН, Елена ТРЕТЬЯКОВА, Михаил ГОРЮНОВ|url=https://www.izh.kp.ru/daily/27449.5/4653290/|website=Комсомольская правда|date=2022-09-26}}</ref>. Ідучы па калідорах, забойца без разбору расстрэльваў усіх, хто трапляў на вочы. У многіх класах вучні збудавалі барыкады з парт і крэслаў, хаваліся за шафамі. У паніцы некаторыя дзеці сталі выскокваць у вокны, а мужчына ў пошуках новых ахвяр стаў біцца і страляць у зачыненыя дзверы класаў. У 11:00 ён здзейсніў [[самагубства]]<ref name="bbc_rus" /><ref>{{Cite news|title=Мужчина, открывший огонь по детям в школе в Ижевске, покончил с собой|author=Степан Жирнов|url=https://vm.ru/news/998686-muzhchina-otkryvshij-ogon-po-detyam-v-shkole-v-izhevske-pokonchil-s-soboj|website=Вечерняя Москва|date=2022-09-26|lang=ru}}</ref>. == Нападнік == Паводле звестак СК РФ, страляў Арцём Казанцаў, выпускнік 88-й школы 1988 года нараджэння<ref name="interfax" />. Паводле інфармацыі кіраўніка [[Удмурція|Удмурціі]] [[Аляксандр Уладзіміравіч Брэчалаў|Аляксандра Брэчалава]], нападнік знаходзіўся на ўліку ў [[псіханеўралагічны дыспансер|псіханеўралагічным дыспансеры]] з дыягназам [[шызафрэнія]]<ref name="bbc_rus" />. == Ахвяры == У выніку стральбы загінулі 17 чалавек (11 з іх — дзеці), яшчэ 23 (у тым ліку 21 дзіця) атрымалі раненні рознай цяжкасці<ref name="bbc_rus">{{cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-63032260|title=Стрельба в школе Ижевска: 15 человек погибли, из них 11 — дети. Что известно|access-date=2022-09-26|date=2022-09-26|website=«Би-би-си»}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Масавае забойства ў казанскай гімназіі №175]] * [[Масавае забойства ў Пермскім дзяржаўным універсітэце]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Іжэўска]] [[Катэгорыя:Падзеі 26 верасня]] [[Катэгорыя:Верасень 2022 года]] [[Катэгорыя:2022 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2022 годзе]] iu587jhb6xzoyl3k89l5jny0m90pdqk 5150236 5150208 2026-06-03T16:58:21Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-33040-16|~2026-33040-16]]) і адноўлена версія 4744306, зробленая Artsiom91Bot: не беларускай і пад старую крыніцу 5150236 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | lat_deg = 56 | lat_min = 52 | lat_sec = 7 | lon_deg = 53 | lon_min = 12 | lon_sec = 19 | Назва = Масавае забойства ў школе № 88 | Спосаб атакі = расстрэл | Месца атакі = {{Сцяг|Расія}} [[Удмурція]], [[Іжэўск]], вуліца [[Пушкінская вуліца (Іжэўск)|Пушкінская]], дом 285, сярэдняя агульнаадукацыйная школа № 88 | Дата = [[26 верасня]] [[2022]] | Час = 15:30 | Загінулыя = 17<ref name="tass">{{cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/15867201/amp|title=Что известно о стрельбе в школе в Ижевске|publisher=«ТАСС»|access-date=2022-09-26|date=2022-09-26}}</ref><ref name="bbc_rus" /> | Параненыя = 23 | Колькасць тэрарыстаў = 1 (Арцём Казанцаў) | Тэрарысты = | Арганізатары = | Від арганізацыі = | Падазраваныя = | Зброя =2 [[Пісталет Макарава|пісталеты Макарава]] | Матыў = }} '''[[Масавае забойства]] ў сярэдняй школе № 88''' у [[Іжэўск]]у ([[Расія]]) адбылося раніцай [[26 верасня]] [[2022]] года<ref name="interfax">{{cite web|lang=ru|access-date=2022-09-26|date=2022-09-26|url=https://www.interfax.ru/russia/864929|title=Стрельбу с жертвами в ижевской школе устроил ее 34-летний выпускник|website=«Интерфакс»}}</ref>. == Напад == Першыя паведамленні аб стральбе паступілі ў 10:30 па [[Маскоўскі час|МСК]]. Яна пачалася падчас урока — мужчына ў майцы з [[нацысцкая сімволіка|нацысцкай сімволікай]] і [[Балаклава (галаўныя ўборы)|балаклаве]] ўварваўся ў школу. Першай справай нападнік застрэліў 73-гадовага ахоўніка, які спрабаваў аказаць яму супраціў, а затым адкрыў стральбу па дзецях і настаўніках<ref>{{Cite news|title=Полная хронология стрельбы в школе №88 в Ижевске: беспощадная расправа, реки крови и признания в любви|author=Роман ЛЯЛИН, Елена ТРЕТЬЯКОВА, Михаил ГОРЮНОВ|url=https://www.izh.kp.ru/daily/27449.5/4653290/|website=Комсомольская правда|date=2022-09-26}}</ref>. Ідучы па калідорах, забойца без разбору расстрэльваў усіх, хто трапляў на вочы. У многіх класах вучні збудавалі барыкады з парт і крэслаў, хаваліся за шафамі. У паніцы некаторыя дзеці сталі выскокваць у вокны, а мужчына ў пошуках новых ахвяр стаў біцца і страляць у зачыненыя дзверы класаў. У 11:00 ён здзейсніў [[самагубства]]<ref name="bbc_rus" /><ref>{{Cite news|title=Мужчина, открывший огонь по детям в школе в Ижевске, покончил с собой|author=Степан Жирнов|url=https://vm.ru/news/998686-muzhchina-otkryvshij-ogon-po-detyam-v-shkole-v-izhevske-pokonchil-s-soboj|website=Вечерняя Москва|date=2022-09-26|lang=ru}}</ref>. == Нападнік == Паводле звестак СК РФ, страляў Арцём Казанцаў, выпускнік 88-й школы 1988 года нараджэння<ref name="interfax" />. Паводле інфармацыі кіраўніка [[Удмурція|Удмурціі]] [[Аляксандр Уладзіміравіч Брэчалаў|Аляксандра Брэчалава]], нападнік знаходзіўся на ўліку ў [[псіханеўралагічны дыспансер|псіханеўралагічным дыспансеры]] з дыягназам [[шызафрэнія]]<ref name="bbc_rus" />. == Ахвяры == У выніку стральбы загінулі 17 чалавек (11 з іх — дзеці), яшчэ 23 (у тым ліку 21 дзіця) атрымалі раненні рознай цяжкасці<ref name="bbc_rus">{{cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-63032260|title=Стрельба в школе Ижевска: 15 человек погибли, из них 11 — дети. Что известно|access-date=2022-09-26|date=2022-09-26|website=«Би-би-си»}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Масавае забойства ў казанскай гімназіі №175]] * [[Масавае забойства ў Пермскім дзяржаўным універсітэце]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Іжэўска]] [[Катэгорыя:Падзеі 26 верасня]] [[Катэгорыя:Верасень 2022 года]] [[Катэгорыя:2022 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2022 годзе]] 1tiwux6rj21cjmcstzydtxvu9rlnpsu 0 720892 5150463 5032795 2026-06-04T09:16:29Z Makenzis 56337 5150463 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК |Назва = Гурнік Лэнчна |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = |ПоўнаяНазва = |Мянушкі = |Горад = [[Лэнчна]], [[Польшча]] |Заснаваны = 2002 |Расфармаваны = |Стадыён = |Умяшчальнасць = |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Экстраліга]] |Сезон = [[Экстраліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 4 месца |Сайт = |pattern_b1 = |body1 = 006633 |pattern_la1 = |leftarm1 = 006633 |pattern_ra1 = |rightarm1 = 006633 |pattern_sh1 = |shorts1 = 000000 |pattern_so1 = |socks1 = 006633 <!-- Uniforme da trasferta --> |pattern_b2 = |body2 = FFFFFF |pattern_la2 = |leftarm2 = FFFFFF |pattern_ra2 = |rightarm2 = FFFFFF |pattern_sh2 = |shorts2 = 000000 |pattern_so2 = |socks2 = FFFFFF <!-- Terza uniforme --> |pattern_b3 = |body3 = |pattern_la3 = |leftarm3 = |pattern_ra3 = |rightarm3 = |pattern_sh3 = |shorts3 = |pattern_so3 = |socks3 = }} '''«Гурнік»''' ({{lang-pl|Górnik Łęczna}}) — [[Польшча|польскі]] жаночы [[футбольны клуб]] з горада [[Лэнчна]]. == Дасягненні == [[Файл:ЖФК Быдгашч - ЖФК Гурнік Лэнчна (2022-10-23) 8.jpg|міні|справа|23 кастрычніка 2022 года, матч паміж «[[ЖФК Быдгашч|Быдгашчам]]» і «Гурнікам» з Лэнчны.]] === [[Экстраліга|Чэмпіянат Польшчы]] === * {{Зл}} Чэмпіён '''(3)''': [[Экстраліга 2017/2018|2018]], [[Экстраліга 2018/2019|2019]], [[Экстраліга 2019/2020|2020]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр '''(4)''': [[Экстраліга 2013/2014|2014]], [[Экстраліга 2015/2016|2016]], [[Экстраліга 2016/2017|2017]], [[Экстраліга 2021/2022|2022]] * {{Бр}} Бронзавы прызёр '''(4)''': [[Экстраліга 2011/2012|2012]], [[Экстраліга 2012/2013|2013]], [[Экстраліга 2014/2015|2015]], [[Экстраліга 2020/2021|2021]] === [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак Польшчы]] === * {{Зл}} Уладальнік '''(2)''': [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2017/2018|2017/18]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2019/2020|2019/20]] * {{Ср}} Фіналіст '''(3)''': [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2014/2015|2014/15]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2015/2016|2015/16]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2016/2017|2016/17]] == Статыстыка выступленняў == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !Ліга !width=25|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=25|{{Comment|В|Перамогі}} !width=25|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=25|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=25|Ачкі ![[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 2019/20 || [[Экстраліга 2019/2020|Экстраліга]] || 1 || 12 || 11 || 1 || 0 || 57:8 || 34 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2019/2020|Уладальнік]] || |- | 2020/21 || [[Экстраліга 2020/2021|Экстраліга]] || 3 || 22 || 15 || 3 || 4 || 81:22 || 48 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|1/2 фіналу]] || |- | 2021/22 || [[Экстраліга 2021/2022|Экстраліга]] || 2 || 22 || 17 || 1 || 4 || 65:29 || 52 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | 2022/23 || [[Экстраліга 2022/2023|Экстраліга]] || || || || || || || || || |} == Легіянеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] (2005—2006) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Мар’яна Юр’еўна Іванішын|Мар’яна Іванішын]] (2013—2016) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Маклінс Чынаньярэм]] (2020) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.90minut.pl Górnik Łęczna] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Гурнік Лэнчна| ]] i8cwdo03rtuwl33jwf2lyexat976ddc 0 720978 5150462 5001621 2026-06-04T09:14:34Z Makenzis 56337 5150462 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК |Назва = УКС СМС Лодзь |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = |ПоўнаяНазва = |Мянушкі = |Горад = [[Лодзь]], [[Польшча]] |Заснаваны = 2012 |Расфармаваны = |Стадыён = |Умяшчальнасць = |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Экстраліга]] |Сезон = [[Экстраліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 6 месца |Сайт = |pattern_b1 = |body1 = 0b5edb |pattern_la1 = |leftarm1 = 0b5edb |pattern_ra1 = |rightarm1 = 0b5edb |pattern_sh1 = |shorts1 = 0b5edb |pattern_so1 = |socks1 = 0b5edb <!-- Uniforme da trasferta --> |pattern_b2 = |body2 = f7f5f5 |pattern_la2 = |leftarm2 = f7f5f5 |pattern_ra2 = |rightarm2 = f7f5f5 |pattern_sh2 = |shorts2 = f7f5f5 |pattern_so2 = |socks2 = f7f5f5 <!-- Terza uniforme --> |pattern_b3 = |body3 = |pattern_la3 = |leftarm3 = |pattern_ra3 = |rightarm3 = |pattern_sh3 = |shorts3 = |pattern_so3 = |socks3 = }} '''«УКС СМС»''' ({{lang-pl|UKS SMS Łódź}}) — [[Польшча|польскі]] жаночы [[футбольны клуб]] з горада [[Лодзь]]. == Дасягненні == === [[Экстраліга|Чэмпіянат Польшчы]] === * {{Зл}} Чэмпіён '''(1)''': [[Экстраліга 2021/2022|2022]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр '''(1)''': [[Экстраліга 2020/2021|2021]] === [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак Польшчы]] === * {{Ср}} Фіналіст '''(1)''': [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|2020/21]] == Статыстыка выступленняў == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !Ліга !width=25|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=25|{{Comment|В|Перамогі}} !width=25|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=25|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=25|Ачкі ![[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 2019/20 || [[Экстраліга 2020/2021|Экстраліга]] || 5 || 12 || 7 || 2 || 3 || 35:13 || 23 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2019/2020|1/2 фіналу]] || |- | 2020/21 || [[Экстраліга 2020/2021|Экстраліга]] || 2 || 22 || 17 || 3 || 2 || 63:13 || 54 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|фіналіст]] || |- | 2021/22 || [[Экстраліга 2021/2022|Экстраліга]] || 1 || 22 || 18 || 1 || 3 || 67:17 || 55 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2021/2022|1/2 фіналу]] || |- | 2022/23 || [[Экстраліга 2022/2023|Экстраліга]] || || || || || || || || || |} == Легіянеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анастасія Канстанцінаўна Харланава|Анастасія Харланава]] (2018) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Таццяна Маркушэўская]] (2020) * {{Сцяг|Гана}} [[Эрнэсціна Абамбіла]] (з 2021) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.90minut.pl UKS SMS Łódź] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК УКС СМС Лодзь| ]] 2qrlvnx5afgmocjjjf60olp8doc3my3 0 721008 5150465 5001615 2026-06-04T09:19:41Z Makenzis 56337 5150465 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК |Назва = Чарні Сасновец |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = |ПоўнаяНазва = |Мянушкі = |Горад = [[Сасновец]], [[Польшча]] |Заснаваны = 1974 |Расфармаваны = |Стадыён = |Умяшчальнасць = |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Экстраліга]] |Сезон = [[Экстраліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 1 месца |Сайт = | pattern_la1 = _jomatoletum2tn | pattern_b1 = _jomatoletum2tn | pattern_ra1 = _jomatoletum2tn | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FEFEFE | body1 = FEFEFE | rightarm1 = FEFEFE | shorts1 = 000088 | socks1 = AEE6F5 | pattern_la2 = _jomasupernova2rb | pattern_b2 = _jomasupernova2rb | pattern_ra2 = _jomasupernova2rb | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 9900DD | body2 = 9900DD | rightarm2 = 9900DD | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _jomachampion1819pfb | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = CD69CD | rightarm3 = 000000 | shorts3 = ffffff | socks3 = ffffff }} '''«Чарні»''' ({{lang-pl|Czarni}}) — [[Польшча|польскі]] жаночы [[футбольны клуб]] з горада [[Сасновец]]. == Дасягненні == === [[Экстраліга|Чэмпіянат Польшчы]] === * {{Зл}} Чэмпіён '''(13)''': [[Экстраліга 1979/1980|1980]], [[Экстраліга 1980/1981|1981]], [[Экстраліга 1983/1984|1984]], [[Экстраліга 1984/1985|1985]], [[Экстраліга 1985/1986|1986]], [[Экстраліга 1986/1987|1987]], [[Экстраліга 1988/1989|1989]], [[Экстраліга 1990/1991|1991]], [[Экстраліга 1996/1997|1997]], [[Экстраліга 1997/1998|1998]], [[Экстраліга 1998/1999|1999]], [[Экстраліга 1999/2000|2000]], [[Экстраліга 2020/2021|2021]] === [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак Польшчы]] === * {{Зл}} Уладальнік '''(13)''': [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1984/1985|1984/85]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1986/1987|1986/87]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1988/1989|1988/89]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1994/1995|1994/95]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1995/1996|1995/96]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1996/1997|1996/97]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1997/1998|1997/98]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1998/1999|1998/99]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1999/2000|1999/2000]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2000/2001|2000/01]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2001/2002|2001/02]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|2020/21]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2021/2022|2021/22]] == Статыстыка выступленняў == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !Ліга !width=25|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=25|{{Comment|В|Перамогі}} !width=25|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=25|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=25|Ачкі ![[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 2019/20 || [[Экстраліга 2019/2020|Экстраліга]] || 3 || 12 || 8 || 1 || 3 || 43:13 || 25 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2019/2020|Фіналіст]] || |- | 2020/21 || [[Экстраліга 2020/2021|Экстраліга]] || 1 || 22 || 19 || 2 || 1 || 76:8 || 59 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|Уладальнік]] || |- | 2021/22 || [[Экстраліга 2021/2022|Экстраліга]] || 3 || 22 || 14 || 5 || 3 || 61:15 || 47 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2021/2022|Уладальнік]] || |- | 2022/23 || [[Экстраліга 2022/2023|Экстраліга]] || || || || || || || || || |} == Легіянеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Таццяна Маркушэўская]] (2020) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ганна Дзмітрыеўна Сас|Ганна Сас]] (з 2022) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.90minut.pl Czarni Sosnowiec] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Чарні Сасновец| ]] 158jroddkriuw0ngi1fb5gffpqf7wrj 5150466 5150465 2026-06-04T09:19:55Z Makenzis 56337 /* Чэмпіянат Польшчы */ 5150466 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК |Назва = Чарні Сасновец |Лагатып = |ШырыняЛагатыпа = |ПоўнаяНазва = |Мянушкі = |Горад = [[Сасновец]], [[Польшча]] |Заснаваны = 1974 |Расфармаваны = |Стадыён = |Умяшчальнасць = |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Экстраліга]] |Сезон = [[Экстраліга 2025/2026|2025/26]] |Месца = 1 месца |Сайт = | pattern_la1 = _jomatoletum2tn | pattern_b1 = _jomatoletum2tn | pattern_ra1 = _jomatoletum2tn | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FEFEFE | body1 = FEFEFE | rightarm1 = FEFEFE | shorts1 = 000088 | socks1 = AEE6F5 | pattern_la2 = _jomasupernova2rb | pattern_b2 = _jomasupernova2rb | pattern_ra2 = _jomasupernova2rb | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 9900DD | body2 = 9900DD | rightarm2 = 9900DD | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _jomachampion1819pfb | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = CD69CD | rightarm3 = 000000 | shorts3 = ffffff | socks3 = ffffff }} '''«Чарні»''' ({{lang-pl|Czarni}}) — [[Польшча|польскі]] жаночы [[футбольны клуб]] з горада [[Сасновец]]. == Дасягненні == === [[Экстраліга|Чэмпіянат Польшчы]] === * {{Зл}} Чэмпіён '''(14)''': [[Экстраліга 1979/1980|1980]], [[Экстраліга 1980/1981|1981]], [[Экстраліга 1983/1984|1984]], [[Экстраліга 1984/1985|1985]], [[Экстраліга 1985/1986|1986]], [[Экстраліга 1986/1987|1987]], [[Экстраліга 1988/1989|1989]], [[Экстраліга 1990/1991|1991]], [[Экстраліга 1996/1997|1997]], [[Экстраліга 1997/1998|1998]], [[Экстраліга 1998/1999|1999]], [[Экстраліга 1999/2000|2000]], [[Экстраліга 2020/2021|2021]], 2026 === [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак Польшчы]] === * {{Зл}} Уладальнік '''(13)''': [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1984/1985|1984/85]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1986/1987|1986/87]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1988/1989|1988/89]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1994/1995|1994/95]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1995/1996|1995/96]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1996/1997|1996/97]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1997/1998|1997/98]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1998/1999|1998/99]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 1999/2000|1999/2000]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2000/2001|2000/01]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2001/2002|2001/02]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|2020/21]], [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2021/2022|2021/22]] == Статыстыка выступленняў == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !Ліга !width=25|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=25|{{Comment|В|Перамогі}} !width=25|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=25|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=25|Ачкі ![[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 2019/20 || [[Экстраліга 2019/2020|Экстраліга]] || 3 || 12 || 8 || 1 || 3 || 43:13 || 25 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2019/2020|Фіналіст]] || |- | 2020/21 || [[Экстраліга 2020/2021|Экстраліга]] || 1 || 22 || 19 || 2 || 1 || 76:8 || 59 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|Уладальнік]] || |- | 2021/22 || [[Экстраліга 2021/2022|Экстраліга]] || 3 || 22 || 14 || 5 || 3 || 61:15 || 47 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2021/2022|Уладальнік]] || |- | 2022/23 || [[Экстраліга 2022/2023|Экстраліга]] || || || || || || || || || |} == Легіянеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Таццяна Маркушэўская]] (2020) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ганна Дзмітрыеўна Сас|Ганна Сас]] (з 2022) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.90minut.pl Czarni Sosnowiec] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Чарні Сасновец| ]] 1t90h7r1g3g2agq35aldefti538jvek 0 721395 5150263 5150116 2026-06-03T18:51:07Z DobryBrat 5701 стыль 5150263 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зуеў}} {{навуковец}} '''Мікалай Міхайлавіч Зуеў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[матэматык]], педагог. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1969 годзе. Скончыў аспірантуру ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] ў 1973 годзе. Кандыдат фізіка-матэматычных навук (1976)<ref>{{Cite web |url=https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |title=Вучоныя Беларусі. Мiкалай Мiхайлавiч Зуеў, кандыдат фізіка-матэматычных навук |access-date=4 кастрычніка 2022 |archive-date=4 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004174713/https://scientby.nlb.by/by/documents/168171 |url-status=dead }}</ref>. Сярод навуковых інтарэсаў — задачы тэорыі імавернасцей і фінансавай матэматыкі<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar330088405&strq=l_siz=20 Зуев, Николай Михайлович (кандидат физико-математических наук; математика; род. 1946)]</ref>. Працаваў дацэнтам на кафедры тэорыі імавернасцей і матэматычнай статыстыкі [[факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|факультэта прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ]]<ref name="unicat"/>. Памёр 26 студзеня 2026 года{{крыніца?}}. == Кнігі і навуковыя працы == * Derivative Pricing in Incomplete Markets / Petr Lappo, Nickolay Zuev // Теория вероятностей, математическая статистика и их приложения : сборник научных статей. — Минск, 2010. — Вып. 3 : Материалы Международной конференции, посвященной 75-летию профессора, доктора физико-математических наук Геннадия Алексеевича Медведева, Минск, 22—25 февраля 2010 г. — С. 196—200. * Исследование старших спектральных плотностей стационарных процессов с перемешиванием : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.01.05 : защищена 22.12.1976 : утверждена 26.01.1977 / Зуев Николай Михайлович. — Вильнюс, 1976. * Неравномерная оценка скорости сходимости распределений максимума последовательных сумм m-зависимых случайных величин / Н. М. Зуев, Я. Б. Кошкин // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя фізіка-матэматычных навук. — 2005. — № 3. — С. 44—49. * Предельные теоремы для слабо зависимых случайных величин / Н. М. Зуев. — Минск, 2000. * Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка / М. М. Зуеў, У. У. Сячко. — Мазыр, 2000. — ISBN 985-447-270-1 * О расчёте опционов европейского и американского типов/ Зуев, Н. М. — 2015. * [https://188.93.104.146/ru/pub/ru_bmk_2012.pdf#page=15 Зуев, Н. М. Распределение времени наступления серии случайных событий в полиномиальной схеме // XI Белорусская математическая конференция — Минск, 4 — 9 ноября 2012 г. — С. 15.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://libcat.bas-net.by/opac/listbr.php Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси] * [https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 Сайт ФПМИ ЗУЕВ НИКОЛАЙ МИХАЙЛОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://fpmi.bsu.by/main.aspx?guid=32711 |date=4 кастрычніка 2022 }} * [https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2%2C+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update Электронная библиотека БГУ Зуев, Н. М.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004174711/https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%97%D1%83%D0%B5%D0%B2,+%D0%9D.+%D0%9C.&sort_by=2&order=DESC&rpp=20&etal=0&submit_browse=Update |date=4 кастрычніка 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зуеў Мікалай Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] p4n6qxub7tvd2ekjme07u7whbcudgky 0 735314 5150293 5026239 2026-06-03T19:51:24Z DobryBrat 5701 арфаграфія, вікіфікацыя, афармленне, дапаўненне 5150293 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васько}} {{Кінематаграфіст}} '''Наталля Любаміраўна Васько''' ({{lang-uk|Ната́ля Любоми́рівна Васько́}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская актрыса кіно, тэатра і тэлебачання, тэлевядучая. З 1999 па 2019 год — вядучая актрыса [[Кіеўскі нацыянальны акадэмічны Малады тэатр|Кіеўскага Маладога Тэатра]]. Лаўрэатка Нацыянальнай кінапрэміі «Золота дзиґа» у намінацыі «Лепшая актрыса другога плана» у фільме «Гняздо галубкі» (2017). Член Украінскай кінаакадэміі<ref>[https://uafilmacademy.org/img/doc/6MnJH4vrEXLP6nRuvGAAdXAJGCqySjFQ.pdf Члени Української кіноакадемії]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 19 кастрычніка 1972 года ў сям’і радавога Шахцёра ў горадзе Чэрванаград Львоўскай вобласці. У школьным узросце займалася ў тэатры дзіцячай творчасці «Казка», дзе грала шырокі дыяпазон роляў, ад прынцэс да вырадкаў. Пасля школы з другой спробы паступіла ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт тэатра, кіно і тэлебачання імя І. К. Карпенкі-Карага|Кіеўскі тэатральны інстытут імч Карпенкі-Карага]], які скончыла ў 1994 годзе (курс Юліі Ткачэнка). З 4-га курса грала ў Кіеўскім тэатры драмы і камедыі. З 1999 па 2019 год — вядучая актрыса Кіеўскага Маладога Тэатра<ref>[[Васильєв Сергій Геннадійович|Сергій ВАСИЛЬЄВ]], [[Жежера Віталій Миколайович|Віталій ЖЕЖЕРА]] 25 Молодих історій. Ювілейне ревю (2005)</ref>. У 2008 годзе — вядучая шоу «Ранок з „Інтером“» на ўкраінскім тэлеканале [[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]. Ад першага шлюбу — выхоўвае дачку Юлію ({{Н|ж}} 1997)<ref>{{Cite web|url=https://kino-teatr.ua/uk/person/vasko-natalya-12352.phtml|title=Наталя Васько на порталі «Кіно-театр»|accessdate=13 лютого 2020|archive-date=13 лютого 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213104737/https://kino-teatr.ua/uk/person/vasko-natalya-12352.phtml}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://teleportal.ua/person/natalya-vasko|title=Наталя Васько на «Телепорталі»|accessdate=13 лютого 2020|archive-date=13 лютого 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213104738/https://teleportal.ua/person/natalya-vasko}}</ref>. 28 лютага 2022 года, падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ваеннага ўварвання Расіі ва Украіну]] Наталля Васько абвянчалася з Андрэем Шоставым, з якім была разам восем гадоў<ref>{{Cite web|title=«У цей вирішальний час боротьби за незалежність від рашистської навали»: Наталія Васько повінчалася зі своїм обранцем|url=https://tabloid.pravda.com.ua/person/621cf4b719e14/|accessdate=2022-02-28|archive-date=9 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309070749/https://tabloid.pravda.com.ua/person/621cf4b719e14/}}</ref>. == Фільмаграфія == === Мастацкія фільмы === * 2014 — Крыдэнс — ''Аленка'' * 2016 — Гняздо галубкі — ''Галіна'' * 2019 — Гатэдь Эдэльвейс — ''наведвальнік гатэля'' * 2019 — Круты 1918 — ''маці Сафіі'' * 2020 — Аддана — ''паненка'' * 2020 — Талака — ''маці Марусі'' === Тэлесерыялы === * 2003 — Дух Зямлі — «эпізод» * 2004 — Каханне сляпое — «Лідзія» * 2004 — Расійскія лекі — «Няверава» * 2005—2008 — Леся+Рома — «Дарына» * 2009 — Магчыма ўсё — «Маргарыта Нікіціна» * 2009—2010 — Тэрыторыя прыгажосці — «Ларыса» * 2013 — Позняе пакаянне — «Вольга Іліеску» * 2016 — Вёска на мільён — «Тамара, вясковая настаўніца» * 2017 — Калі мы дома. Новая аповесць — «Соф’я Уладзіміраўна» * 2018 — Татанькі — «уласніца салонк» * 2019 — Дочкі-маці — «Наталля Кавалевіч» * 2019 — Прынцып задавальнення — «Патолагаанатам Вольга» * 2019 — Жанчына-доктар — 4 — «Алена Вітальеўна Шышкіна» * 2019 — Як доўга я чакаў цябе — «Жонка кіраўніка раёна» * 2019 — Мой хлопчык — «Аліса Яўгенаўна Агеева» * 2019 — Ніколі не позна — «Віялета Яўгенаўна» * 2019 — Следчы Гарчакова — «Рымма Іванаўна» * 2019 — Следчы Гарчакова 2 — «Рымма Іванаўна» * 2019 — Той, хто бачыць заўтра — «Эльвіра» * 2019 — Тайнае каханне — «Кацярына Бубнова (Буба)» * 2019—2020 — Крыпосна — «Любоў Васільеўна Макарава» * 2020 — Crystal Dream — «Клара» * 2020 — Дабраволец — «Жонка Жылінскага» * 2020 — Каханне з водарам кавы — «Ірына Генадзьеўна» * 2020 — Сямейны партрэт — «Жанна» * 2021 — Мёртвыя лілеі — «Вольга» * 2021 — Калі памірае каханне === Музычнае відэа === [[Файл:Васько_Наталія_1_-_"Persha_ledi"_music_video.png|міні| У кліпе «Першая лэдзі».]] * 2019 год — «Першая лэдзі» ([[Pianoбой|Pianoboy]] feat. [[Аліна Іванаўна Паш|Аліна Паш]]), рэжысёр. [[Антаніна Ільеўна Наяброва|Антаніна Наабрава]]<ref>{{Cite web|date=2019-09-10|url=https://tabloid.pravda.com.ua/focus/5d7761e62634d/|title=Дівчата Кравець та дочка Корогодського знялися у кліпі Шурова з Паш про першу леді|publisher=ТаблоID|website=tabloid.pravda.com.ua|accessdate=2019-09-12|archiveurl=https://archive.today/20190912195416/https://tabloid.pravda.com.ua/focus/5d7761e62634d/|archivedate=12 вересня 2019}}</ref> == Тэатральныя працы == ; Кіеўскі акадэмічны малады тэатр * 1980 — «За двума зайцамі» паводле аднайменнай п’есы Міхася Старыцкага; рэж. Віктар Шулакоў — Наталка (у 2000 годзе) * 1999 — «РЕхуВІлійЗОР» Мікалая Гогаля і Панцеляймона Куліша; рэж. Станіслаў Маісееў — Прыся * 2002 — «Круг кахання» Артура Шніцлера; рэж. Станіслаў Маісееў — Паненка * 2003 — «Дзядзька Ваня» А. Чэхава; рэж. Станіслаў Маісееў — Алена Андрыеўна * 2003 — «[[Рамэа і Джульета]]» паводле трагедыі Уільяма Шэкспіра; рэж. Ігар Ціхаміраў — Ледзі Капулеці * 2004 — «Духаў дзень» Тадося Асьмачкі; рэж. Аляксандр Дзекун — Біліца * 2004 — «Сем жаданняў Зербіна» В. Глейзера; рэж. Мікола Ярэмкіў — Фея * 2005 — «Наймічка» па п’есе Івана Карпенкі-Карага; рэж. Ларыса Семіразуменка — Маруся * 2006 — «Маскавіяда» паводле аднайменнага рамана Юрыя Андруховіча; рэж. Станіслаў Маісееў — Галя * 2007 — «Чацвёртая сястра» Януша Гловацкага; рэж. Станіслаў Маісееў — Вера * 2010 — «Пясняр з прывідамі» Валянціна Тарасава; рэж. Ігар Ціхаміраў — Сола * 2010 — «Талан» Міхася Старыцкага; рэж. Мікола Ярэмкіў — Марыя Лучынская ; [[Кіеўскі акадэмічны тэатр драмы і камедыі на левым беразе Дняпра]] * 1993 — «Чараўніцы» па п’есе Івана Карпенкі-Карага «Бяздарнае»; рэж. Дзмітрый Багамазаў — Варка * 1993 — «Прынцэса-капрыз» С. Цыпіна ; Дом афіцэраў (Кіеў) * 2009 — «Небяспечны паварот» Джона Бойтана Прыстлі; рэж. Ірына Зільберман у ролі Фрэды Кеплен ; [[Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя Пятра Чайкоўскага|Кіеўская кансерваторыя]] * 2016 — «Гатэль Беверлі-Хілз»; рэж. Ірына Зільберман у ролі Ганны * 2019 — «Вулкан страсці»; рэж. Міраслаў Грышын ; Тэатральнае агенцтва «Те-Арт» * 2019 — «Дзявочнік» па рамане Лоры Канінгам «Прыгожыя целы»; рэж. Ціхан Ціхаміраў — Марфа * 2020 — «Верныя жонкі» Улады Альхоўскай; рэж. Таццяна Губрый — Валерыя == Узнагароды і намінацыі == {| style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" cellspacing="0" cellpadding="5" border="2" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" |Узнагароды і намінацыі |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Год ! Прэмія ! Намінацыя ! Праца ! Вынік |- | 2011 | Бронек | Выдатная сцэнічная работа | ''Талан''|| {{Перамога}} |- | rowspan="2" | 2017 | Viva! Найпрыгажэйшыя | Найпрыгажэйшая жанчына Украіны ||| {{Намінацыя}} |- | Золота дзиґа | Лепшая актрыса другога плана | ''Гняздо галубкі'' || {{Перамога}} |- | 2018 | Viva! Найпрыгажэйшыя | Найпрыгажэйшая жанчына Украіны ||| {{Намінацыя}} |- | 2019 | Імперыя прыгажосці | Значны ўклад ва ўкраінскую кіна- і тэлепрастору ||| {{Перамога}} |- |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.molody.kiev.ua/index.php/aktori/item/295-vasko-nataliia-liubomyrivna Васько Наталя Любомирівна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224234202/http://www.molody.kiev.ua/index.php/aktori/item/295-vasko-nataliia-liubomyrivna|date=24 грудня 2016}} на сайті ''Молодого театру'' * [http://kino-svit.com/vasko-nataliya-biografiya-filmografiya/ Наталя Васько] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161225080427/http://kino-svit.com/vasko-nataliya-biografiya-filmografiya/|date=25 грудня 2016}} на ''Кіно Світ'' * [https://sites.google.com/site/vaskonatalialubomirivna/grae-u-vistavah-1 Васько Наталя Любомирівна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161225075814/https://sites.google.com/site/vaskonatalialubomirivna/grae-u-vistavah-1|date=25 грудня 2016}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-18}} {{DEFAULTSORT:Васько Наталля Любаміраўна}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Украіны]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] g1ktuszauls81m2zcjt1awwoe17g33p 0 735716 5150531 4503631 2026-06-04T10:58:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150531 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Эдэль-Іма | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Дзяржынск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Жаночая ліга]] | Сезон = [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] | Месца = 7 }} '''«Эдэль-Іма»''' — [[Беларусь|беларускі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Дзяржынск]]а. Выступаў ў [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|жаночай лізе чэмпіянату Беларусі]]. У 2003 годзе каманда выступала на адкрытым Кубку Беларусі па футзале<ref>[https://www.sb.by/articles/tablo-74.html Табло. ФУТЗАЛ]</ref>. == Чэмпіянат і Кубак Беларусі == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=55|Сезон !Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі ![[Жаночы Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 2003 ||style="background:#D0E7FF| [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі]] || '''7''' || 12 || 1 || 1 || 10 || 7-62 || '''4''' || ||<ref>[http://www.kick-off.by/abff/2003wd1.htm D1. ЖЕНСКАЯ ВЫСШАЯ ЛИГА 2003]</ref> |- |} У 2003 годзе жаночы футбольны клуб «Эдэль-Іма» прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах на рэспубліканскім узроўні: * [[Жаночая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Чэмпіянат Беларусі 2003]] (7 месца), * [[Жаночы Кубак Беларусі па футболе 2003|Кубак Беларусі 2003]]. == Склад каманды == * Шчэцька * [[Кацярына Ярашова|Ярашова]] * Новікава * Радчанка * Сыцько (капітан) * [[Ірына Ігараўна Чукісава|Чукісава]] * [[Кацярына Міхайлаўна Аўхімовіч|Аўхімовіч]] * Сень * Стрэльчык * Герасімовіч * Суша * Шэпалова * Волкава * [[Кацярына Рэйт|Рэйт]] {{Зноскі}} == Літаратура == * Плысов В. В борьбе за медали // Всё о футболе. — 2003. — 16 сентября (№ 36 (231)). — С. 13. == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wom_foot/718774/ Как зазывают на женский футбол в Беларуси. Обзор 20-летия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230322091616/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wom_foot/718774/ |date=22 сакавіка 2023 }} [[Катэгорыя:ЖФК Эдэль-Іма Дзяржынск| ]] [[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2003|Эдэль-Іма Дзяржынск]] [[Катэгорыя:2003 год у Дзяржынску]] g4s3a5po8vxwygrx1wae7wdgoi6glf9 0 735751 5150284 4409415 2026-06-03T19:43:59Z DobryBrat 5701 арфаграфія, вікіфікацыя, дапаўненне, стыль 5150284 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Наталля Аляксандраўна Мацак''' ({{Lang-uk|Наталія Олександрівна Мацак}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Украіна|украінская]] [[Балет|балерына]], прыма [[Нацыянальная опера Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]]. [[Заслужаны артыст Украіны|Заслужаная артыстка Украіны]]. == Біяграфія == Нарадзілася 17 сакавіка 1982 года ў [[Кіеў|Кіеве]]. Вучылася ў [[Кіеўскае дзяржаўнае харэаграфічнае вучылішча|Кіеўскім дзяржаўным харэаграфічным вучылішчы]]. Пасля заканчэння вучобы ў 2000 годзе была запрошана ў трупу Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Украіны імя Тараса Шаўчэнкі. З 2001 года з’яўляецца вядучай салісткай тэатра. У 2008 годзе Наталлі Мацак прысвоена званне [[Заслужаны артыст Украіны|«Заслужаны артыст Украіны»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.president.gov.ua/documents/1852008-7186|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ № 185/2008 Про відзначення державними нагородами України|accessdate=5 серпня 2018|archive-date=3 квітня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403052148/http://www.president.gov.ua/documents/1852008-7186}}</ref>. Танцавала ў пары з Мэцью Голдынгам (Лонданскі Каралеўскі балет), Вадзімам Мунтагіравым (Covent Garden), Андрэем Уваравым, Дзянісам Родзькіным ([[Вялікі тэатр]]), [[Ігар Паўлавіч Колб|Ігарам Колбам]], Кімін Кім ([[Марыінскі тэатр]]), Дзянісам Недакам, Янам Ваня, Сяргеем Сідорскім, Дзянісам Мацвіенка. Гастралявала ў Францыі, Італіі, Грэцыі, Іспаніі, Вялікабрытаніі, Швейцарыі, ЗША, Кітаі, Карэі, Індыі, Германіі, Лацінскай Амерыцы, Японіі, Фінляндыі, Расіі, Партугаліі, Мексіцы. == Рэпертуар == [[Файл:Natalia_Matsak_Carmen.jpg|справа|міні|300x300пкс|Наталля Мацак у ролі Кармэн на сцэне нацыянальнай оперы.]] * «Баядэрка» — Нікія, Гамзаці * «Спячая прыгажуня» — Ранішняя зара * «Лебядзінае возера» — Адэта-Адылія * «Шчаўкунок» — Маша (Клара) * «Сільфіда» — Сільфіда * «Жызэль» — Жызэль * «Раймонда» — Раймонда * «Дон Кіхот» — Кітры * «Карсар» — Медора * «Спартак» — Эгіна * «Легенда пра каханне» — Мехмене Бану * «Лаўрэнсія» — Лаўрэнсія * «Шэхерэзада» — Зобеіда * «Кармэн-сюіта» — Кармэн * «Венскі вальс» — Карла * «Даніэла» — Даніэла * «Беласнежка» — Беласнежка * «Чырвоная Жызэль» — дуэт * «Гранд па-класік» — Обер * «Тарантэла» * «Класічнае па дэ дэ» * «Эсмеральда» (па дэ дэ) * «Дыяна і Актэон» (па дэ дэ) * «Heute ist das Gestern von morgen» * «Скажы цішэй калі зможаш» * «Дрым данс» * «Шлях» == Перамогі ў конкурсах == * Міжнародны конкурс артыстаў балета імя Сержа Ліфара. Срэбраны медаль. 2004 год. * Міжнародны конкурс артыстаў балета ў Маскве. Бронзавы медаль. 2005 год. * VI Міжнародны конкурс артыстаў балета імя Сержа Ліфара. Залаты медаль. 2006 год. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://matsak.com.ua/ru/ Афіцыйны сайт Наталлі Мацак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180723044644/http://matsak.com.ua/ru|date=23 липня 2018}} * [https://www.opera.com.ua/persons/baletna-trupa-solisti-baletu-balerini-i-premieri/macak-nataliya Профіль Наталлі Мацак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180805143516/https://www.opera.com.ua/persons/baletna-trupa-solisti-baletu-balerini-i-premieri/macak-nataliya|date=5 серпня 2018}} на сайце Нацыянальнай оперы Украіны. * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=62777 МАЦАК Наталля Аляксандраўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180805172606/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=62777|date=5 серпня 2018}} артыкул у энцыклапедыі сучаснай Украіны {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-23}} {{DEFAULTSORT:Мацак Наталля Аляксандраўна}} sja1jraa0ot71eid7nx6fkgul05wrnt 0 739124 5150209 4917508 2026-06-03T14:01:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150209 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шчарбакоў}} {{футбаліст}} '''Дзяніс Шчарбакоў''' (нар. {{ДН|7|8|1978}}, [[Віцебск]], [[Беларусь]]) — беларускі футбольны суддзя. Суддзя [[ФІФА]] з 2012 года. == Клубная кар’ера == 10 гадоў займаўся прафесійным футболам ў якасці гульца. Гуляў у нападзенні за «[[ФК Віцебск-2|Клімавец]]» (пазней «Віцебск-2»), віцебскі «[[ФК Лакаматыў Віцебск|Лакаматыў]]», «[[ФК Рудзенск|Рудзенск]]», «[[ФК Орша|Оршу]]», а таксама за міні-футбольны «[[МФК Віцязь|Віцязь]]». Прыцягваўся ў рады юнацкай зборнай Беларусі. У 2004-м скончыў гульнявую кар’еру, каб праз некалькі гадоў вярнуцца на поле ўжо ў якасці галоўнага арбітра. Матчы вышэйшай лігі абслугоўваў з 2010 года, а ў 2012-м стаў рэферы ФІФА, атрымаўшы права працаваць на матчах міжнароднага ўзроўню — як нацыянальных зборных, так і еўракубкаў. Часта ездзіў на паядынкі Лігі чэмпіёнаў і Лігі Еўропы ў якасці рэзервовага арбітра ў брыгадзе гамяльчаніна Аляксея Кульбакова. Сам у ролі галоўнага арбітра дэбютаваў у ЛЧ у 2018-м (адсудзіў паядынак першага кваліфікацыйнага раунда паміж «Спартаком» з Трнавы і «Зрынскі» з Босніі і Герцагавіны) У 2021 годзе адпрацаваў апошні сезон у Беларусі і вырашыў пайсці з судзейства. Да таго моманту за плячыма арбітра было больш за 300 матчаў на найвышэйшым узроўні (паказаў у іх 1258 жоўтых картак, 70 чырвоных і 99 разоў прызначаў пенальці)<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3091620-vidnye-sudi-kotorye-ushli-iz-belfutbola-za-poslednie-gody-vot-/ |title=Вядомыя суддзі, якія сышлі з белфутбола за апошнія гады — вось дзе яны цяпер (нехта за мяжой, нехта пры АБФФ) |access-date=14 мая 2023 |archive-date=14 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514100231/https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3091620-vidnye-sudi-kotorye-ushli-iz-belfutbola-za-poslednie-gody-vot-/ |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчарбакоў Дзяніс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рудзенск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Орша]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лакаматыў Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Віцебск-2]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] azaz48hox75gvysi6o3dv1qvqnvofp5 0 742130 5150526 4822558 2026-06-04T10:46:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150526 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Зорка-2005 Перм | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | leftarm1 = A52A2A | body1 = A52A2A | rightarm1 = A52A2A | shorts1 = A52A2A | socks1 = A52A2A | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | leftarm2 = C0C0C0 | body2 = C0C0C0 | rightarm2 = C0C0C0 | shorts2 = C0C0C0 | socks2 = 000000 }} '''«Зорка-2005»''' — [[Расія|расійскі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Перм]], заснаваны ў [[2005]] годзе. Выступае ў [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|чэмпіянаце Расіі сярод жанчын]]. == Дасягненні == === [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|Чэмпіянат Расіі]] === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіён (6): [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2007|2007]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2008|2008]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2009|2009]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2014|2014]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2015|2015]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2017|2017]] * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Срэбраны прызёр (2): [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2013|2013]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2016|2016]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр (3): [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2010|2010]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2018|2018]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2020|2020]] === [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын|Кубак Расіі]] === * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік (7): [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2007|2007]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2011/2012|2011/12]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2013|2013]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2015|2015]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2018|2018]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2019|2019]] * [[Файл:Cup Finalist.png]] Фіналіст (2): [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2008|2008]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2009|2009]] === [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Ліга чэмпіёнаў]] === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст:: [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын 2008/2009|2008/09]] == Легіянеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анастасія Леанідаўна Хаванская|Анастасія Хаванская]] (2017) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Наталля Паўлаўна Васкабовіч|Наталля Васкабовіч]] (2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Алеся Сяргееўна Лынько|Алеся Лынько]] (2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерыя Віктараўна Белая|Валерыя Белая]] (з 2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык|Лізавета Сяргейчык]] (з 2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Любоў Гудчанка]] (2022) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Паліна Эдуардаўна Шаціленя|Паліна Шаціленя]] (2022) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Марчык]] (з 2022) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Лізавета Сяўко]] (з 2023) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Крысціна Ціхаводава]] (з 2023) {{Div col end}} == Галоўныя трэнеры == * [[Алена Анатолеўна Суслава|Алена Суслава]] (з 2016) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://zvezda2005.ru/ Афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Зорка-2005 Перм| ]] a8mqpefusztlfakm1ovrgoanw4v17iy 2 742136 5150306 4860062 2026-06-03T20:02:46Z JerzyKundrat 174 /* Вонкавыя спасылкі */ 5150306 wikitext text/x-wiki {{Не зроблена}} {{Моўная група |назва = саамская моўная група |народнасць = [[саамы]] <small>(уваходзяць у [[фіна-ўгорскія народы]])</small> |рэгіён = [[Ляпландыя]] <small>(поўнач [[Фэнаскандыя|Фэнаскандыі]])</small> |колькасць носьбітаў = Прыблізна 20 000 — 30 000 чалавек |колер сям’і = уральская |сям’я = [[уральскія мовы]] : [[фіна-ўгорскія мовы]] :: [[фіна-пермскія мовы]] ::: [[фіна-волскія мовы]]{{Заўвага|Гіпатэтычна}} :::: [[фіна-саамскія мовы]]{{Заўвага|Гіпатэтычна}} ::::: '''саамскія мовы''' |мова1 = [[заходнесаамскія мовы]], |мова2 = [[усходнесаамскія мовы]] |iso2, iso3 = smi |iso5 = smi }} [[Файл:Sami languages large 2.png|міні|240пкс|Саамскія мовы. Легенда мапы: {{легенда|#FFFFC0|Тэрыторыі, дзе ў нашыя часы жывуць носьбіты саамскіх моў}} {{легенда|#F9DF67|Тэрыторыі, дзе саамскія мовы маюць афіцыйны статус}} 1. [[паўднёвасаамская мова]]<br /> 2. [[умэ-саамская мова]]<br /> 3. [[пітэ-саамская мова]]<br /> 4. [[луле-саамская мова]]<br /> 5. [[паўночнасаамская мова]]<br /> 6. [[скольцкая саамская мова]]<br /> 7. [[інары-саамская мова]]<br /> 8. [[кільдзінская саамская мова]]<br /> 9. [[акала-саамская мова]].]] '''Саа́мскія мовы''' — група роднасных моў у складзе [[Фіна-волжскія мовы|фіна-волжскай групы]] [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскай галіны]] [[Уральскія мовы|ўральскай моўнай сям’і]]<ref>Паводле звестак з [[Вялікая савецкая энцыкляпэдыя|Вялікай савецкай энцыкляпэдыі]]</ref>, на якіх размаўляюць [[саамы]]. Нярэдка саамскія мовы вылучаюць асобнай групай сярод фіна-пермскіх ([[фіна-пермскія мовы]] — усе фіна-ўгорскія мовы за выключэннем [[Вугорская мова|вугорскай]], [[Мансійская мова|мансійскай]] і [[Хантыйская мова|хантыйскай]] моў). Распаўсюджаныя на тэрыторыях традыцыйнага пражывання саамаў: [[Фінмарк]], паўночныя [[лэн]]ы [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|фінская]] правінцыя [[Ляпландыя (Фінляндыя)|Ляпландыя]], [[Мурманская вобласць]] [[Расія|Расіі]]. На саамскіх мовах увогуле размаўляе прыкладна 25 000 чалавек<ref>[http://omniglot.com/writing/saami.htm Sámi languages. Omniglot.]{{ref-en}}</ref> з агульнай колькасці саамаў, што складае прыкладна 80 000 чалавек. == Гісторыя == Протасаамская мова паводле меркаванняў навукоўцаў сфармавалася ў перыяд ад [[1000 да н. э.|1000]] да [[700 да н. э.]] у раёне [[Фінскі заліў|Фінскага заліву]] шляхам вылучэння протасаамскіх гаворак з ранейшае фіна-саамскае протамовы<ref>Korhonen, Mikko 1981: Johdatus lapin kielen historiaan. Suomalaisen kirjallisuuden seuran toimituksia ; 370. Helsinki, 1981</ref>. У часы [[Жалезны век|Жалезнага веку]] носьбіты протасаамскае мовы прайшлі на захад і поўнач [[Скандынавія|Скандынавіі]], асіміляваўшы мясцовае палеаеўрапейскае насельніцтва. Пазней протасаамская мова падзялілася на 12 саамскіх моў. Гэта было выклікана вялікімі бязлюднымі прасторамі, на якіх пражывалі саамы, і якія фізычна вельмі істотна падзялялі саамаў адзін ад аднаго, таксама адной з прычынаў былі дзяржаўныя межы, што падзяляюць саамаў амаль тысячагоддзе. Адсутнасць уласнай дзяржаўнасці, агульнай нацыянальнай самасьвядомасці і культурная перавага моў дзяржавы, якія кіравалі саамскімі землямі, не маглі не паўплываць на моўную асіміляцыю саамаў. Напрыклад, у 18 стагоддзі ў рэгіёне [[Кайнуў]] вымерла [[кайнуў-саамская мова]], у 19 стагоддзі — [[Кемі-саамская мова|кемі-саамская]], у 2003 — [[акала-саамская мова]]. == Класіфікацыя == [[Файл:Мыйй ле̄бпь вӯсьт тӯррэ!.jpg|thumb|«Мы супраць вайны!» Антываенны плакат на саамскай мове]] Саамскія мовы знаходзяцца ўнутры фіна-валжанскай групы фіна-пермскае падгаліны фіна-ўгорскае галіны ўральскіх моў. Найбольш блізкімі да саамскіх моў з’яўляюцца [[прыбалтыйска-фінскія мовы]], але некаторымі навукоўцамі гэтая блізкасць аспрэчваецца<ref>[https://web.archive.org/web/20120922225120/http://www.helsinki.fi/~tasalmin/kuzn.html T. Salminen. Problems in the taxonomy of the Uralic languages in the light of modern comparative studies. Kuznecova Festschrift]{{ref-en}}</ref>. Унутры саамскія мовы падзяляюцца на дзве групоўкі: заходнюю і ўсходнюю, падзяляючыся на асобныя мовы. Некаторыя блізкія геаграфічна саамскія мовы ўтвараюць дыялектны кантынуўм, у якім дзве мовы могуць быць адносна зразумелымі носьбітам дзвюх моў. Але і існуюць рэзкія і адметныя моўныя межы, у прыватнасці паміж інары-саамскай, скольцкай саамскай і паўночнасаамскай, носьбіты якіх не могуць зразумець адзін аднаго без адпаведнае падрыхтоўкі. На думку лінгвістаў, такой адметнасці спрыяла даволі істотная геаграфічная ізаляванасць саамаў адзін ад аднаго і слабыя міжсупольныя кантакты. Варта адзначыць, што нярэдка ў расійскай лінгвістычнай практыцы гаворка аб саамскіх мовах вядзецца як аб адзінай саамскай мове з роўнапраўнымі дыялектнымі варыянтамі<ref>[http://vmnews.ru/kultura/2011/02/02/problema-vyibora Проблема выбора | Культура | «Вечерний Мурманск»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://wkrugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/SAAMSKIE_YAZIKI.html Саамские языки | Энциклопедия Кругосвет]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/lea/lea-4691.htm Саамский язык // Литературная энциклопедия. Т. 10. — 1937 (текст)]{{ref-ru}}</ref>. Калі паказваць схематычна, то класіфікацыя саамскіх моў адносна ўральскіх выглядае наступным чынам: * [[Уральскія мовы]] ** [[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] *** [[Фіна-пермскія мовы|Фіна-пермская падгаліна]] **** [[Фіна-волскія мовы]] ***** Саамскія мовы ****** [[заходнесаамскія мовы|Заходнесаамская група]] ******* [[Луле-саамская мова]] ******* [[Паўднёвасаамская мова]] ******* [[Паўночнасаамская мова]] ******* [[Пітэ-саамская мова]] ******* [[Умэ-саамская мова]] ****** [[усходнесаамскія мовы|Усходнесаамская група]] ******* [[Акала-саамская мова]] † ******* [[Інары-саамская мова]] ******* [[Кайнуў-саамская мова]] † ******* [[Кемі-саамская мова]] † ******* [[Кільдзінская саамская мова]] ******* [[Скольцкая саамская мова]] ******* [[Церская саамская мова]] == Асноўная характарыстыка == Агульныя ўласцівасці ў [[фанетыка|фанетыцы]]: # розная ступень працягласці [[галосны]]х і [[зычны]]х, # пашыранасць зычных [[фанема]]ў, # чаргаванне галосных паводле якасці, зычных — паводле якасці і колькасці. У [[Марфалёгія (мовазнаўства)|марфалёгіі]] ёсць парны {{Артыкул у іншым раздзеле|Лік (мова)|лік|be|Лік, мова}} (у большасці моў). У [[сынтаксіс]]е адсутнічае {{Артыкул у іншым раздзеле|Дапасаванне|дапасаванне|en|Agreement (linguistics)}} [[прыметнік]]аў-азначэнняў з [[назоўнік]]амі ў ліку і {{Артыкул у іншым раздзеле|Склон|склоне|en|Grammatical case}}<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Саамская мова|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя]]|год=2002|том=14|старонкі=43|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}</ref>. === Пісьмовасць === Першае ўжыванне пісьмовасці ў саамскіх мовах фіксуецца ў 17 стагоддзі — гэта быў пераклад швэдскае [[Біблія|Бібліі]] на ўмэ-саамскую мову. У 18 стагоддзі з’яўляецца лацінская пісьмовасць у нарвэскіх саамаў, у 19 стагоддзі — у фінскіх. У 1978 годзе была створаная камісія, якая выпрацавала для паўночных замежных саамскіх моў адзіную артаграфію. Вядзецца навучанне мове ў пачатковых школах. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] для кольскіх саамаў у 1880—1890-я гады выдаваліся кнігі на кірылічнай аснове. Першым досьведам ужывання стаў пераклад Эвангелля ад Мацьвея на скольцкую саамскую мову ў 1884 годзе, які быў зроблены расійскім сьвятаром Канстанцінам Шчаколдзіным {{Заўвага|У 1933 годзе для кольскіх саамаў быў зацьверджаны новы алфавіт на аснове лацінкі, які распрацоўваўся з 1926 году. У 1937 годзе ён быў заменены на кірылічны, быў апублікаваны новы буквар, але ў тым жа годзе выкладанне на саамскіх мовах ў школах спынілася. Новы варыянт кірылічнай пісьмовасці для кольскіх саамаў быў уведзены ў буквары А. А. Антонавай у 1982 годзе; таксама былі выдадзеныя і іншыя кнігі.}}. Напрыканцы гэтага ж стагоддзя з’явілася кірылічная пісьмовасць у кільдзінскіх саамаў. ==== Інары-саамская мова ==== Носьбіты інары-саамскае мовы карыстаюцца [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавітам]]. Гэты алфавіт атрымаў афіцыйны статус у 1996 годзе. Выгляд інары-саамскага алфавіту. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Â â | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Č č | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Á á |} У сучаснай інары-саамскай мове гукі, якія абазначаюцца літарамі ä і á, вымаўляюцца аднолькава. Аднак ёсць размежаванні стасоўна ўжытку гэтых літараў: ä ўжываецца ў першым складзе слова, калі ў другім складзе ёсць літары е або і, у словах з адным коранем і ў дыфтонгу iä. Але літара ä не выкарыстоўваецца ў дыфтонгу uá. ==== Кайнуў-саамская мова ==== Вымерла ў 18 стагоддзі і пісьмовасці не мела. ==== Кемі-саамская мова ==== Вымерла ў 19 стагоддзі і не мела ўстойлівае пісьмовасці. Швэдскімі навукоўцамі Ёганэсам Шэфэрусам і Якабам Фэльманам пры пісьмовых сьведчаннях мовы (запісы песень, слоўнік) ужываўся швэдскі алфавіт. ==== Кільдзінская саамская мова ==== [[Файл:Sami alphabet 1933.jpg|міні|150пкс|Кільдзінскі саамскі алфавіт у 1933 годзе]] Напрыканцы 19 стагоддзя пачалося выданне кнігаў на кільдзінскай саамскай мове [[Кірыліца|кірылічным алфавітам]]. У 20-х і 30-х гадох 20 стагоддзя кільдзінскія саамы на хвалі ўсесавецкае лацінізацыі карысталіся [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавітам]], які ў 1937 годзе быў зноў заменены на кірыліцу. Але навучанне на новым альфабэце не пачалося праз пачатак сталінскіх рэпрэсіяў. Сучасны алфавіт для кільдзінскае саамскае мовы ўведзены ў 1982 годзе. Сучасны выгляд кільдзінскага саамскага алфавіту<ref>[http://peoples.org.ru/alfsaam.html Мовы народаў Расіі ў інтэрнэце — алфавіт саамскае мовы (кільдзінскі дыялект)]{{ref-ru}}</ref>. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӓ ӓ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Һ һ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҋ ҋ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӆ ӆ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӎ ӎ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӊ ӊ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҏ ҏ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҍ ҍ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӭ ӭ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | |} ==== Луле-саамская мова ==== Луле-саамская мова мае пісьмовасць на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіту]]. Луле-саамская артаграфія зацьверджана ў 1983 годзе. Сучасны выгляд луле-саамскага алфавіту. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Á á | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŋ ŋ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Å å |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | |} ==== Паўднёвасаамская мова ==== Мова з’яўляецца адной з шасці саамскіх моў, якая мае афіцыйна зацьверджаную пісьмовасць. Нягледзячы на гэта, літаратуры на паўднёвасаамскай мове існуе вельмі мала. Выдадзены паўднёвасаамска-нарвэскі слоўнік. Сучасны паўднёвасаамскі алфавіт. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ï ï | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Æ æ/Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ø ø/Ö ö |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Å å |} Літары '''Æ æ''' і '''Ø ø''' ўжываюцца ў Нарвегіі, '''Ä ä''', '''Ö ö''' — у Швецыі, што звязана з калькаваннем з тамтэйшых дзяржаўных моў, нарвэскае і швэдскай. Літары Cc, Qq, Ww, Xx, Zz выкарыстоўваюцца пры напісанні словаў замежнага паходжання. ==== Паўночнасаамская мова ==== Носьбіты паўночнасаамскае мовы выкарыстоўваюць [[лацінскі алфавіт]]. Артаграфія паўночнасаамскае мовы перажыла даволі шмат істотных змяненняў за ўвесь перыяд свайго існавання. Шмат часоў на тэрыторыі трох краінаў пражывання паўночных саамаў для мовы выкарыстоўваліся тры розных сыстэмы запісу. Але ўжо ў 1979 годзе саамы трох краінаў здолелі дамовіцца аб агульнай панскандынаўскай паўночнасаамскай графіцы. Усе тры алфавіты бяруць свой пачатак ад даследчыка Расмуса Раска, які пасля абмеркаванняў з Нільсам Вібэ Стокфлэтам апублікаваў сваю працу ''Ræsonneret lappisk sproglære efter den sprogart, som bruges af fjældlapperne i Porsangerfjorden i Finmarken''. Раск лічыў, што саамскі алфавіт мусіць засноўвацца на фанетычнай аснове. Сучасны выгляд паўночнасаамскага алфавіта. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Á á | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Č č | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŋ ŋ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŧ ŧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž |} ==== Пітэ-саамская мова ==== Не мае пісьмовасці. У [[Лінгвістыка|лінгвістычных]] мэтах выкарыстоўваецца [[лацінскі алфавіт]]. ==== Скольцкая саамская мова ==== [[Файл:Azbuka-00.jpg|міні|229пкс|«Азбука для саамаў, што жывуць у Кольскім павеце Архангельскае губэрні»]] Першым алфавітам, які ўжываўся ў скольцкай саамскай, была [[кірыліца]]. У 1884 годзе [[Расійцы|расійскім]] сьвятаром Канстанцінам Шчаколдзіным быў выдадзены пераклад на гэтую мову Эвангелля ад Мацьвея, таксама ім быў выдадзены скольцкі саамскі [[лемантар]]. У 20 стагоддзі ў скольцкім асяроддзі з’яўляецца [[лацінскі алфавіт]]. Гэты алфавіт атрымаў афіцыйны статус у 1973 годзе<ref>[http://samimuseum.fi/saamjiellem/suomi/kieli.html Koltansaamen kieli ja ortografia sekä omakielinen kirjallisuus]{{ref-fi}}</ref>. Сучасны выгляд скольцкага саамскага алфавіту. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Â â | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Č č | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ʒ ʒ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ǯ ǯ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ǧ ǧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ǥ ǥ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ǩ ǩ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŋ ŋ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Å å | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ˊ |} Літары Qq, Ww, Xx, Yy, Öö выкарыстоўваюцца толькі ў запазычаннях. Перад падвоенымі зычнымі з’яўляецца кароткае аглушэнне, якое пры пісьме не паказваецца. Таксама не паказваюцца ўстаўныя галосныя, таму што яны не з’яўляюцца фанематычнымі ці складовымі. ==== Умэ-саамская мова ==== 27 красавіка 2010 году Радай саамскае мовы была зацьверджана уме-саамская артаграфія. Носьбіты мовы ўжываюць лацінскі алфавіт. ==== Церская саамская мова ==== Церская саамская мова не мае стандартызаванае пісьмовасці, але некаторыя энтузіясты, што займаюцца развіццём Вікіпэдыі на гэтай мове, ужываюць лацінскі саамскі алфавіт. === Геаграфія === На саамскіх мовах размаўляюць у [[Ляпландыя|Ляпландыі]] — міждзяржаўным гістарычным рэгіёне, які займае поўнач Нарвегіі, Фінляндыі, Швецыі і Кольскую паўвыспу Расіі. Межы паміж мовамі не супадаюць з палітыка-адміністрацыйнымі межамі чатырох дзяржаваў: напрыклад, носьбіты паўночнасаамскае мовы пражываюць у Нарвегіі, Швецыі і Фінляндыі, скольцкае саамскае — у Расіі і Фінляндыі. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] і раннія перыяды Новага часу носьбіты саамскіх моў пражывалі даволі далёка на поўдзень ад Ляпландыі (рэгіён, які зараз атаясамляецца ў людзей з саамскай радзімай), займаючы цэнтральную Нарвегію і Швецыю, цэнтральныя і паўднёвыя часткі Фінляндыі і Карэліі. Але тамтэйшыя саамы асіміляваліся. Аб ранейшай саамскай прысутнасці сьведчыць велізарная колькасць саамскіх тапонімаў і запазычанняў у фінскай і карэльскай мовах. == Граматычнае апісанне == === Фаналогія === Фанетыка і фаналёгія саамскіх моў адрозніваецца дастатковай складанасцю: прысутныя даўгія і кароткія галосныя і зычныя, дыфтонгі і трыфтонгі; сыстэма чаргаванняў галосных і зычных (у якіх адрозніваецца некалькі ступеняў колькасці і якасці гукаў) адыгравае марфалагічную ролю; націск падае на першы склад, другараднае — на наступныя няцотныя склады (але не на апошні); даволі шматлікія абмежаванні на ўжыванне фанем. У адрозненне ад асноўнай масы [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх]] моў, утварэнне граматычных формаў і вытворных словаў у значна большай ступені спалучаецца з моцна развітай [[флексія]]і асновы (або ўнутранай флексіі), то бок выразам граматычных значэнняў шляхам рэгулярных чаргаванняў галосных і зычных гукаў асновы слова ў [[парадыгма]]тычным шэрагу. === Імя === Да граматычных асаблівасцяў адносіцца наяўнасць у большасці моў парнага ліку. Род адсутнічае. У сынтаксісе, у адрозненне ад прыбалтыйска-фінскіх моў, адсутнічае дапасаванне прыметнікаў-азначэнняў з назоўнікамі ў ліку і склоне. У саамскіх мовах звычайна маецца 8 [[склон]]аў: # назоўны (намінатыў) # родны (генітыў) # вінавальны (акузатыў) # выяўленчы (эсіў) # мясцовы (інэсіў-элятыў) # давальна-накіроўчы (датыў-ілятыў) # пазбаўляльны (абэсіў) # сумесны (камітатыў). Склонавыя значэнні выражаюцца не толькі склонамі, але і [[паслялог]]амі і [[прыназоўнік]]амі. Акрамя асноўнага ёсць асабіста-прыналежнае [[скланенне]]. === Дзеяслоў === Дзеяслоў мае чатыры часы і чатыры лады, сцьвярджальнае і адмоўнае спражэнні. Неасабовыя дзеяслоўныя формы выражаныя [[інфінітыў|інфінітывам]], дзеепрыметнікамі, дзеепрыслоўямі і аддзеяслоўнымі назоўнікамі. === Сынтаксіс === Для [[сынтаксіс]]у характэрная бяззлучнікавая сувязь, пры якой часовая, прычынная, умоўная, паслядоўная і т. п. залежнасці паміж сказамі выяўляюцца шляхам паслядоўнага пералічэння простых сказаў. Парадак словаў адносна вольны. Азначэнні папярэднічаюць азначанаму слову, характэрнае ўжыванне двух назоўнікаў у [[намінатыў|намінатыве]], што адпавядае азначальнай канструкцыі. == Лексыка == У лексыцы адзначаюцца запазычанні з [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|прыбалтыйска-фінскіх]], [[Расійская мова|расійскай]], [[Самадыйскія мовы|самадыйскіх]] і [[Германскія мовы|германскіх]] моў. Частка лексыкі саамскіх моў не мае аналягаў у іншых фіна-ўгорскіх мовах. === Слоўнік найбольш ужываных слоў === Ніжэй знаходзіцца невялікі слоўнік найбольш ужывальнай паўночна-саамскай лексыкі з беларускімі адпаведнікамі: {| class="wikitable" ! [[Паўночнасаамская мова|Паўночна-саамскае]] слова || [[Беларуская мова|Беларускі]] [[пераклад]] |-- | eana || ''зямля'' |-- | albmi || ''неба'' |-- | čáhci || ''вада'' |-- | dolla || ''вагонь'' |-- | olmmái || ''мужчына'' |-- | nisson || ''жонка'' |-- | borrat || ''есці'' |-- | juhkat || ''піць'' |-- | stuoris || ''вялікі'' |-- | uhcci || ''маленькі'' |-- | idja || ''ноч'' |-- | beaivi || ''дзень'' |-- | mánnu || ''месяц'' |-- | beaivváš || ''Сонца'' |-- | biegga || ''вецер'' |-- | muohta || ''сьнег'' |-- | várri || ''гара'' |-- | vuovdi || ''лес'' |-- | johka || ''узбярэжжа'' |-- | mearra || ''мора'' |-- | guolli || ''рыба'' |-- | fanas || ''човен'' |-- | boazu || ''алень'' |-- | mohtorgielká || ''сьнегаход'' |-- | beana || ''сабака'' |-- | dállu || ''дом, хутар'' |-- | goahti || ''намёт'' |-- | bearaš || ''сям’я'' |-- | čearda || ''народ, група людзей'' |-- | siida || ''пасёлак, грамада́'' |} == Грамадскае жыццё == [[Файл:Finnish border sign Kilpisjarvi.JPG|міні|229пкс|Трохмоўны знак (фінская, швэдская, паўночнасаамская) у мястэчку Кілпісярві, нарвэска-фінская мяжа.]] [[Файл:Porosaivontie.jpg|міні|229пкс|Дарожны ўказальнік па-фінску і паўночнасаамску, Энантэкіё.]] [[Файл:Utsjoki road sign.jpg|міні|229пкс|Дарожны ўказальнік па-фінску і паўночнасаамску, Утсьёкі.]] Саамскія мовы маюць афіцыйны статус у некаторых муніцыпалітэтах Фінляндыі<ref>[http://finlex.fi/fi/laki/ajantasa/1999/19990731 Suomen perustuslaki 11.6.1999/731]{{ref-fi}}</ref>, а таксама ў некаторых паўночных камунах Нарвегіі і Швецыі. {| class="wikitable" |- ! Краіна !! Тэрытарыяльная адзінка !! Мова |- | Фінляндыя || Муніцыпалітэт Інары || [[Скольцкая саамская мова|Скольцкая саамская]], [[Інары-саамская мова|інары-саамская]], [[Паўночнасаамская мова|паўночнасаамская]] |- | Фінляндыя || Муніцыпалітэты Саданкюля, Утс’ёкі, Энантэкіё || Паўночнасаамская |- | Нарвегія || Камуна Сноса || Паўднёвасаамская мова |- | Нарвегія || Камуны Карас’ёк, Кёўтукейну, Коф’ярд, Ляванген, Нэсэбю, Порсангер, Тана || Паўночнасаамская |- | Нарвегія || Фюльке Нурлан || Луле-саамская мова |- | Швецыя || Камуны Ар’еплюг, Еліварэ, Ёкмок, Кіруна || Паўночнасаамская мова |} Саамскія мовы выкладаюцца ў дзіцячых садках, школах і некаторых ВНУ Нарвегіі, Фінляндыі ды Швецыі, у Расіі такое выкладанне не вядзецца. У Фінляндыі існуе практыка г. зв. «моўных гнёздаў», калі адна з саамскіх моў з’яўляюцца не толькі мовай выкладання, але і мовай размоў ва ўстанове. У Фінляндыі маецца магчымасць здаваць адну з трох саамскіх моў у якасці замежнае пры дзяржаўных іспытах перад ВНУ. У Мурманскім дзяржаўным гуманітарным унівэрсытэце плянуецца вывучэнне кільдзінскае саамскае мовы. У трох краінах выходзяць СМІ на паўночнаамскай мове, вядзецца радыёвяшчанне. На тэрыторыі Швецыі, Нарвегіі і Фінляндыі паказваецца прадукт [[Тэлевізія|тэлевізійных]] карпарацыяў трох краінаў — навінавая праграма {{Артыкул у іншым раздзеле|Ođđasat|«Ođđasat»|en|Ođđasat}}. У Нарвегіі выходзіць штодзённая газэта па-паўночнасаамску — {{Артыкул у іншым раздзеле|Ávvir||en|Ávvir}}. Існуе раздзел [[Вікіпэдыя|Вікіпэдыі]] на паўночнасаамскай мове. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|se|паўночнасаамскай|}} {{Інкубатар|smn|інары-саамскай||}} {{Інкубатар|sjt|церскай саамскай||}} {{Інкубатар|sjd|кільдзінскай саамскай||}} {{Інкубатар|smj|луле-саамскай||}} {{Інкубатар|sma|паўднёвасаамскай||}} * [http://fulr.karelia.ru/cgi-bin/flib/viewpubs.cgi?id=78 Татьяна Павловна Леонтьева. Лингвистические исследования саамского языка в книжной коллекции МГОУНБ. Портал «Финно-угорские библиотеки России»]{{ref-ru}} * [http://kaino.kotus.fi/algu/index.php?t=etusivu Álgu database]{{ref-fi}} * [https://web.archive.org/web/20120218145500/http://www.ciemen.org/mercator/butlletins/58-03.htm Sámi Language Act]{{ref-en}} * [http://samediggi.no/?AId=78&back=1&MId1=3&MId2=99 Sámedikki giellastivra]{{ref-no}} — Саамскі моўны дэпартамэнт пры Нарвэскім саамскім парлямэнце * [https://web.archive.org/web/20110822024405/http://giellatekno.uit.no/english.html Sámi language technology pages]{{ref-en}}, {{ref-ru}}, {{ref-no}} * [https://web.archive.org/web/20100610031757/http://scandinavian.wisc.edu/dubois/Courses_folder/Sami_readings/Week3/LanguageToday.pdf The Sami language — a historical mystery]{{ref-en}} * [http://nrk.no/nett-tv/klipp/840081/ Oddasat — nyheter på samisk 13.04.2012]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-no}} * [http://finlex.fi/fi/laki/kaannokset/2003/en20031086.pdf Sámi Language Act]{{ref-en}} * [http://saamruss.narod.ru/ Кільдзінскі саамскі слоўнік Рымы Куруч]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120107040451/http://wold.livingsources.org/vocabulary/14 Kildin Saami Vocabulary by Michael Rießler]{{ref-en}} * [http://saami.uni-freiburg.de/ksdp/SA/ Kola Saami Documentation Project (KSDP) Куэлнэгк нёарк са̄мь кӣлэ кӣлтидтӭй я о̄ллмэ я̄л уххцей документация]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20051227104303/http://www.idolphin.fi/sanastotietopankki/ Northern Sámi — Inari Sámi — Skolt Sámi — English dictionary]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120207131443/http://www.ur.se/samasta/samasta1/index.html En kurs i lulesamiska för nybörjare och för dig som vill friska upp dina kunskaper i språket]{{ref-sv}} * [http://risten.no/bakgrunn/gram/smj/index.html Lulesamisk grammatikk]{{ref-no}} {{Фіна-ўгорскія мовы}} <!-- [[Катэгорыя:Саамскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Швецыі]] [[Катэгорыя:Мовы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Мовы Фінляндыі]] --> 5efatqrvq824lubyslukb54ywwqnix5 0 742496 5150310 5043619 2026-06-03T20:14:51Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5150310 wikitext text/x-wiki '''Паганскія гаворкі з Нарава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвяжскі слоўнічак''' — рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[Польская мова|польскую мову]]. Быў знойдзены ўлетку 1978 годзе ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). [[Яцвяжская мова]] доўгі час вывучалася на аснове абмежаванага назоўнага матэрыялу, ажно пакуль не быў апублікаваны знойдзены ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] «Яцвяжскі слоўнічак». == Гісторыя == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]]Аматар і збіральнік даўніны Вячаслаў Зінаў (нар. 1960, [[Баранавічы]]) купіў у дзеда-хутараніна кніжку — зборнік малітваў на лаціне, у канцы яго было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку іх было напісана «''Pogańskie gwary z Narewu''» (Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі паміж Першай і Другой сусветнымі войнамі з мястэчка [[Белавежа]]. Зінаў перапісаў гэты слоўнічак. Неўзабаве пайшоў у войска, за гэты час яго бацькі выкінулі тую кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка ў сшытку Зінава, яе ён даслаў на кафедру літоўскай мовы [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе матэрыялам зацікавіўся літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]]. Матэрыял слоўнічка, у якім 215 слоў, апублікаваны ў 1984 г. у балтыстычным часопісе «Балцка-славянскія даследаванні»<ref>З. Зинкявичюс. Польско-ятвяжский словарик? // Балто-славянские исследования 1983. Москва, 1984. С. 3-29.</ref>, фотакопія слоўнічка — у літоўскім мовазнаўчым часопісе «Baltistica» у 1985 г.<ref>Z. Zinkevičius. Lenkų-jotvingių žodynėlis? // Baltistica XXI (1). 1985. C. 61-81.</ref>. У выдадзеным у 1987 г. наступным выпуску часопіса «Балцка-славянскія даследаванні» былі апублікаваныя водгукі асобных мовазнаўцаў<ref>Балто-славянские исследования 1985. Москва, 1987. С. 121—142.</ref>. У жніўні 2018 г. друкаваныя публікацыі, прысвечаныя 40-годдзю знаходкі «Яцвяжскага слоўнічка», выйшлі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.</ref> і ў пружанскай раённай газеце «Раённыя будні»<ref>Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.</ref>. == Лексічныя паралелі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]] У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[Пруская мова|прускай мовай]], але аказалася на дзіва мала лексікі спецыфічна «заходнябалцкай» (выключна пруска-яцвяжскай). Багата слоў супольных адначасова з прускай і з [[Літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка таксама і з [[Латышская мова|латышскай]]) мовамі. Дзіўна і вялікая колькасць паралеляў проста з латышскай мовай, і гэта ставіць мовазнаўцам пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў. Выключныя паралелі паміж мовай слоўнічка і прускай мовай зусім адзінкавыя: * ''kajli'' «ціха», перагукаецца з прускім ''kails'' «здаровы», мяркуецца эвалюцыя «здаровы > трывалы > спакойны > ціхі», * ''tarmi'' «гарачыня», якое паўтарае прускае ''gorme'' «гарачыня» ў асаблівым вымаўленні (пачатковае ''g > t''), * ''nau'' «новы», перагукаецца з прускім ''naws'' «новы». У лексіцы слоўнічка высокая доля запазычанняў з германскай лексікі. З сербска-харвацкім ''радити'' «працаваць» звязана ''radid'' «працаваць», гэтая паралель працягвае корпус выключных перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. З лацінскім ''serpens'' у слоўнічку перагукаецца ''serpine'' «змяя». == Асаблівая лексіка == Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыяла дэманструюць: * ''weda'' «дарога», ад прускага ''weddа'' «вядзе», літоўскага ''veda'' «вядзе», ''vesti'' «весці», * ''dumo'' «цемра», ад прускага ''dumis'', літоўскага ''dūmas'' «дым» (а месца «дыму» заняло ''ars'', звязанае з літоўскім ''oras'' «паветра»), * ''wir(i)ba'' «жанчына», утворана ад ''wiros'' «мужчына» (роднасна прускаму ''wirs'' «мужчына», літоўскаму ''vyras'') з дапамогай суфікса ''-(i)ba''-, з якім у літоўскай вядомыя найперш аддзеяслоўныя назоўнікі (''ar-ti'' «араць» — ''ar-yba'' «аранне»)<ref>P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 90-98.</ref>. Прамыя [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы ''nomas'' «імя», ''(а)sirga'' «кроў», ''kar'' «што», ''mard'' «чалавек». Апошняе слова звязанае з іранскім абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім Павоччы. Гэты перагук тым каштоўнейшы, што на Ніжнім Павоччы вядома не вытлумачанае ўцямна дагэтуль згушчэнне гідранімічных балтызмаў, сярод якіх, напрыклад, рачная назва [[Сезельда]], што перагукаецца з назвай «яцвяжскай» ракі [[Ясельда]] (у ёй элемент ''-da'', ад яцвяжскага *''udā'' «вада, рака»<ref>''K. Būga.'' Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da. // Tauta ir žodis. — 1923. — Т. 1. — С. 100.</ref>). == Тэонімы == У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры тэонімы: Пяркус, Лаўме, Туоліс. Тэонім ''Pjarkus'' «[[Пярун]]» утвораны бессуфіксальным чынам і гэтым адрозніваецца ад літоўскага ''Perkūnas'', прускага ''Perkuns'', у якіх суфікс -''un''-. Побач з ''Pjarkus'' у тэксце тэонім ''Laume'', абодва пазначаныя як «паганскія» (''pogańskie''). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» засведчанае не толькі ў Літве, але і на Смаленшчыне (у запісах збіральніка фальклора Дабравольскага<ref>В. Н. Добровольский. Смоленский этнографический сборник. С.-Петербург, 1891. С. 141.</ref>). Адпачатна гэта імя агульнабалцкай багіні-парадзіцелькі, ад індаеўрапейскага ''*leudh-'' «расці»<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 156—169.</ref>. Беспрыставачны выгляд у тэоніма ''Tuolis'', якім у слоўнічку пазначаецца «чорт», але адпачатна гэта імя падземнага боства. Перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я ''Pa-tals'', у якім корань ''tal-'' пашыраны прыстаўкай ''pa-'' (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў папулярны ў прусаў<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 84.</ref>). Тэанімічны раздзел слоўнічка ўяўляе вялікую каштоўнасць. == Фанетыка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]] У мове слоўнічка шэраг асаблівых фанетычных змен, якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. З індаеўрапейскіх з [[Албанская мова|албанскай]] мовай перагукаецца тое, што «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах «g» (''tarmi'' — прускае ''gorme'' «гарачыня», ''terd'' — літоўскае ''gerti'' «піць»). Пасля дыфтонга -''au''- глухі зычны азванчаецца: літоўскае ''pautas'' > ''paud'' «яйка». Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка ўвогуле частае (процілеглы працэс аглушэння пачатковага зычнага ў прускім ''kirditvei'', ад літоўскага ''girdėti'' «чуць»<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 375—376.</ref>). Іншая спецыфічная рыса — пачатковае *''pl''- спрашчаецца ў *''l''-, як у ''laugi'' < літоўскае ''plaukai'' «валасы»<ref>В. Э. Орел, Е. А. Хелимский. Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика // Балто-славянские исследования 1985. Москва, 1987. С. 121—134.</ref>. == Водгукі == Водгук балтыста і мовазнаўца [[Уладзімір Тапароў|Уладзіміра Тапарова]] на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка» (апублікавана ў часопісе «Baltistica»<ref>Z. Zinkevičius. Lenkų-jotvingių žodynėlis? // Baltistica XXI (1). 1985. C. 64.</ref>): <blockquote>«Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія архаізмы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя словаўтваральна-марфалагічныя рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да праславянскай».</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яцвягі]] [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] c9nbzigazxlqu9uz27nd7wf3rf92fmc 0 742511 5150322 5111270 2026-06-03T21:18:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150322 wikitext text/x-wiki [[Файл:Disco de Vinilo.jpg|міні|Доўгайграючая грампласцінка на 33 абароты ў хвіліну.]] '''Доўгайгра́льная'''<ref>{{verbum.by|tsblm|douhajhralny|доўгайгральны}}</ref>, '''доўгайгра́ючая'''<ref>{{verbum.by|brs|douhajhrajuchy|доўгайгра́ючы}}</ref> або '''доўгагра́ючая пласці́нка'''<ref>{{verbum.by|susha|LP|LP}}</ref> ('''LP''', '''лонг-плэй''', {{Lang-en|long play}}, ад long-playing — доўгайграючы) — у [[гуказапіс]]е — доўгайграючы фармат на [[Грамафонная пласцінка|грампласцінках]], разлічаны на прайграванне пры хуткасці кручэння дыска 33 абароты ў хвіліну. Рэалізаваны інжынерамі кампаніі «[[Columbia Records]]» ў [[1948|1948 годзе]], і за кошт больш высокай шчыльнасці запісу быў прапанаваны ў якасці замены састарэлых стандартаў, якія не дазваляюць запісваць доўгія музычныя кампазіцыі{{Sfn|Мир техники кино|2015}}. Частата кручэння дыска не была новай і выкарыстоўвалася ўжо з канца 1920-х гадоў для розных спецыяльных мэтаў у гуказапісу, напрыклад у першай сістэме {{Не перакладзена 5|Гукавы кінематограф|гукавога кінематографа|ru|Звуковой кинематограф}} «{{Не перакладзена 5|Вайтафон|Вайтафон|ru|Вайтафон}}»{{Sfn|Звукорежиссёр|2001}}. Прынцыповым адрозненнем ад папярэдніх фарматаў стала магчымасць у некалькі разоў павысіць шчыльнасць запісу за кошт памяншэння шырыні канаўкі са 140 да 55 мікрон на новым матэрыяле дыскаў, якія вырабляліся з {{Не перакладзена 5|Полівінілхларыд|полівінілхларыду|ru|Поливинилхлорид}} замест састарэлага {{Не перакладзена 5|Шэлак|шэлака|ru|Шеллак}}<ref>{{Cite web|url=https://masterok.livejournal.com/1905109.html|title=Винил под микроскопом|lang=ru|publisher=[[Жывы журнал]]|date=2014-06-05|access-date=2019-11-17|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117130728/https://masterok.livejournal.com/1905109.html|url-status=live}}</ref>. Беларуская назва фармату — '''доўгайграючая пласцінка'''.<ref>{{Cite web|url=https://legendy.grodnolib.by/html/Zabjejda-Savicki_Mihail_Ivanavich.html.php|ref=legendy|title=Забэйда-Суміцкі Міхаіл Іванавіч|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927061000/https://legendy.grodnolib.by/html/Zabjejda-Savicki_Mihail_Ivanavich.html.php|archive-date=2021-09-27|language=be|url-status=live|publisher=[[Гродзенская абласная навуковая бібліятэка імя Я. Ф. Карскага]]|access-date=2023-06-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bgam.by/be/ab-akademii-2/ganarovyya-chleny-akademii/merzhanau-viktar-karpavich-1919-2012/|ref=bgam|title=МЕРЖАНАЎ ВІКТАР КАРПАВІЧ (1919-2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207181336/https://bgam.by/be/ab-akademii-2/ganarovyya-chleny-akademii/merzhanau-viktar-karpavich-1919-2012/|archive-date=2023-02-07|language=be|url-status=live|publisher=[[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]]|access-date=2023-06-30}}</ref> Таксама — [[Грамафонная пласцінка|грампласцінка]] дыяметрам 30 см (звычайна '''12-цалевая''', што стала яе [[метанімія]]й), запісаная ў такім фармаце. Працягласць гучання LP-альбома звычайна складае ад 35 да 40 хвілін. На вініл-пласцінцы — да 60 хвілін. Існавалі пласцінкі з меншай працягласцю гучання, прызначаныя для [[Дыскатэка|дыскатэк]] (з павялічанай глыбінёй і шырынёй дарожкі і міждарожачнай адлегласцю, якія дазваляюць пашырыць {{Не перакладзена 5|Дынамічны дыяпазон|дынамічны дыяпазон|ru|Динамический диапазон (техника)}}), і звышдоўгія пласцінкі — да 70 хвілін — заходнегерманскай вытворчасці, прызначаныя для прайгравання на апаратуры {{Не перакладзена 5|Hi-Fi|вышэйшага класа|ru|Hi-Fi}}. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] запіс грампласцінкі на хуткасці 33 абароты ў хвіліну ўпершыню ажыццявілі 2 лістапада [[1951]] года, быў запісаны {{Не перакладзена 5|Вялікі сімфанічны аркестр імя П. І. Чайкоўскага|аркестр Радыёкамітэта|ru|Большой симфонический оркестр имени П. И. Чайковского}}. Аднак серыйны выпуск савецкіх грампласцінак гэтага стандарту пачаты толькі ў 1953 годзе. З пачатку і да сярэдзіны 1950-х гадоў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] і шэрагу іншых краін выпускаліся так званыя «''пераходныя''» грампласцінкі, канаўкі якіх ужо былі вузкімі, а хуткасць кручэння ўсё яшчэ складала 78 аб./хвіл. Гэта было звязана як з паступовым пераходам станкоў, якія запісваюць эталоны грамкружэлак, на хуткасць 33 аб./хвіл., так і з наяўнасцю ў насельніцтва электрапрайгравальнікаў, разлічаных на 78-абаротныя грампласцінкі. Прайграванне такіх дыскаў праводзілася адмысловымі [[сапфір]]авымі {{Не перакладзена 5|Іголка гуказдымальніка|іголкамі|ru|Звукосниматель электрофона}}, якія ўстаўлялі ў гняздо гуказдымальніка замест сталёвых {{Не перакладзена 5|Патэфон|патэфонных|ru|Патефон}} іголкаў. У [[відэа]]запісе — '''LP''' — фармат відэазапісу на меншай, чым звычайна, хуткасці руху стужкі або з меншым [[бітрэйт]]ам, які забяспечвае больш доўгае прайграванне коштам некаторага зніжэння якасці малюнка (LP адпавядае звычайна ў два разы меншай хуткасці або бітрэйту, што павялічваюць працягласць адпаведна ў два разы). == Гл. таксама == * [[Сінгл]] * [[Міні-альбом]] * {{Не перакладзена 5|Гранд (грампласцінка)|Гранд|ru|Гранд (грампластинка)}} * [[Музычны альбом]] * {{Не перакладзена 5|Музычны рэліз|Музычны рэліз|ru|Музыкальный релиз}} * {{Не перакладзена 5|Прома|Прома|ru|Стимулирование сбыта}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар = Леонид Антонов |загаловак = Реставрация фонограмм |мова = ru |выданне = «{{Не перакладзена 5|Звукорежиссёр|Звукорежиссёр|ru|Звукорежиссёр (журнал)}}» |тып = журнал |год = 2001 |нумар = 10 |старонкі = 68—75 |ref = Звукорежиссёр |issn = 0236-4298}} * {{артыкул |аўтар = Н. А. Майоров |загаловак = Самые первые в истории развития мирового кинематографа |спасылка = http://www.mtk-magazine.ru/file/MTK_35.pdf |мова = ru |выданне = «Мир техники кино» |тып = журнал |год = 2015 |нумар = 1 (35) |старонкі = 31—40 |ref = Мир техники кино |issn = 1991-3400 |archive-date = 13 лютага 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240213143655/http://www.mtk-magazine.ru/file/MTK_35.pdf }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тыпы музычных альбомаў]] 2ttk8vsh6j4n3efc24poafikmu43ejp 0 746314 5150358 4693651 2026-06-04T03:43:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150358 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Дэвід Ен Х’юлет''' ({{lang-en|David Ian Hewlett}}; нар. {{ДН|18|4|1968}}) — канадскі акцёр, рэжысёр, сцэнарыст брытанскага паходжання<ref>{{cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/david-ian-hewlett|title=David Ian Hewlett {{!}} The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|accessdate=2022-01-29}}</ref>. Вядомы па ролі доктара {{нп5|Родні Мак-Кей|Мерэдыта Родні Мак-Кея|en|Rodney McKay}} ў навукова-фантастычнай франшызе «{{нп5|Зорная брама||en|Stargate}}». Упершыню Х’юлет стаў вядомы дзякуючы ролі Гранта Янскі ў канадскім серыяле «{{нп5|Гандляры (тэлесерыял)|Гандляры|en|Traders (TV series)}}» (1996—2000) і ролі Дэвіда Уорта ў канадскім псіхалагічным фільме жахаў «[[Куб (фільм, 1997)|Куб]]» (1997). Пазней Х’юлет выканаў ролю другога плана ў фільме «{{нп5|Паўстанне планеты малпаў||en|Rise of the Planet of the Apes}}» (2011), дзе сыграў зласлівага пілота самалёта Дугласа Хансікера. У 2017 годзе Х’юлет сыграў персанажа Флемінга ў фільме [[Гільерма дэль Тора]] «[[Форма вады]]»<ref>{{cite web|url=https://www.gateworld.net/news/2017/07/see-david-hewlett-guillermo-del-toros-shape-water/|title=See David Hewlett in Guillermo del Toro's the Shape of Water|date=2017-07-21|access-date=16 жніўня 2023|archive-date=5 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905114509/https://www.gateworld.net/news/2017/07/see-david-hewlett-guillermo-del-toros-shape-water/|url-status=dead}}</ref>. == Выбраная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1997|[[Куб (фільм, 1997)|Куб ]]|Cube| Дэвід Уорт}} {{УФільме|2002|[[Шыфр (фільм, 2002)|Шыфр ]]|Cypher| Вёрджыл Дан}} {{УФільме|2003|[[Нішто (фільм, 2003)|Нішто ]]|Nothing| Дэйв}} {{УФільме|2009|[[Хімера (фільм, 2009)|Хімера ]]|Splice| Барлоў}} {{УФільме|2011|[[Паўстанне планеты малпаў]]|Rise of the Planet of the Apes|Хансікер}} {{УФільме|2017|[[Форма вады]]|The Shape of Water| Флемінг}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.imdb.com/name/nm0382110/ Дэвід Х’юлет] на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Х’юлет Дэвід}} [[Катэгорыя:Акцёры Канады]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Канады]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Канады]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Канады]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] k6aupuq04zijychei8km4gj3o770e6e 0 748812 5150290 4587963 2026-06-03T19:50:00Z DobryBrat 5701 арфаграфія 5150290 wikitext text/x-wiki {{Шляхціц}} {{цёзкі2|Карп}} '''Юзаф Карп''' (? — ?) — ураднік [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]]. == Біяграфія == Паходзіў са старэйшай лініі шляхецкага роду [[Карпы (род)|Карпаў]] уласнага герба «[[Карп (герб)|Карп]]». Нарадзіўся ў сям’і [[Ян Карп|Яна Карпа]], падстолія падляскага. [[Падкаморы]] [[Бельскі павет (Падляшскае ваяводства, 1513—1795)|бельскі]]<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf|аўтар=Наталля Сліж (Горадня)|загаловак=Цудатворны абраз Маці Божай Студэнцкай і гарадзенская шляхта: ідэнтыфікацыя, радаводы, сувязі.|год=2011|месца=Горадня–Менск|выданне=Герольд Litherland|нумар=18}}</ref>. Юзаф Карп меў пляц на [[Азёрная вуліца (Гродна)|Азёрнай вуліцы]] ў [[Гродна|Горадні]], які набыў у гарадзенскага мяшчаніна Барталамея Цярлея (1680 г.). Жонка Гальшка мела пляц на вуліцы [[Маставая вуліца (Гродна)|Маставой]]. Сужэнцы разам далі фундацыйны запіс касцёлу ў [[Бераставіца Драўляная|Бераставіцы Драўлянай]] (1663 г.)<ref name=":0" />. == Сям’я == Першы раз ажаніўся з Гальшкай Сапежанкай (1618-да 1675 г.), дачкой [[менскі ваявода|менскага ваяводы]] [[Мікалай Сапега (сын Мікалая)|Мікалая Сапегі]] (каля 1581—1644 г.) і Ядзвігі Ганны Вайнянкі (?-1642 г.). Дзеці<ref name=":0" />: * Хрызастом. Меў двух сыноў — Яна і Францішка<ref name=":0" />. * Крыштаф (?-пасля 1699 г.). Валодаў [[Бераставіца Мураваная|Бераставіцай Мураванай]]. Крыштаф прадаў у 1691 годзе свой участак у Горадні падскарбію вялікаму літоўскаму [[Бенядзікт Павел Сапега|Бенядыкту Паўлу Сапегу]]. Згадваецца ў ліку асобаў, якія ўваходзілі ў склад гарадзенскай харугвы ў 1698 г. Ён быў жанаты з дачкой гарадзенскага стольніка [[Дадзібог Градкоўскі|Дадзібога Градкоўскага]] і Марыяны Масальскай Ганнай. У іх нарадзілася дачка Альжбета, якая стала жонкай [[кашталян мсціслаўскі|мсціслаўскага кашталяна]] [[Самуэль Лазовы|Самуэля Лазовага]], і сын Францішак, які прыняў манаскі сан у [[Езуіцкі ордэн|езуіцкім ордэне]]<ref name=":0" />. * Тэадор Лявон (?-пасля 1710 г.). Уладарыў на [[Бераставіца Драўляная|Бераставіцы Драўлянай]], быў абраны паслом ад [[Бельская зямля|Бельскай зямлі]] ў 1674 г., займаў пасаду [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|падляшскага]] [[падстолі]]я. Тэадор Лявон прадаў у 1691 годзе свой участак у Горадні падскарбію вялікаму літоўскаму [[Бенядзікт Павел Сапега|Бенядыкту Паўлу Сапегу]]<ref name=":0" />[[Бенядзікт Павел Сапега|.]] * Антоні Станіслаў. Яго згадвае [[С. Урускі]], але нічога пра яго лёс не піша<ref name=":0" />. * Канстанцыя<ref name=":0" />. У 1663 г. жонка Гальшка судзілася з-за пазыкі з нейкім заможным магнатам у [[Скарбовы трыбунал ВКЛ|Скарбовым Трыбунале ВКЛ]]. Не маючы магчымасці выйграць справу яна звярнулася да [[Абраз Маці Божай Студэнцкай|абраза Маці Божай Студэнцкай]] і суд прыняў рашэнне на яе карысць. Гальшка таксама звярталася за дапамогай да цудатворнага [[абраз Маці Божай Ружанастоцкай|абраза Маці Божай Ружанастоцкай]]. У 1660 г. Ефрасіння Тышкевічовая параіла ёй ахвяраваць да абраза хворага сына Антонія, якому было тры гады, але тая адмовілася і сын памёр. Праз год, калі хварэў на гарачку старэйшы сын Хрызастом (11 год), то Гальшка ахвяравала яго Маці Божай. У 1663 г., калі старэйшы сын захварэў на болькі, яна зноў жа паехала ў [[Ружанасток]]<ref name=":0" />[[Ружанасток|.]] Другая жонка — Ганна Карвіцкая (?-1687 г.). Першым яе мужам быў [[падчашы вялікі літоўскі]] [[Крыштаф Патоцкі]] (?-1675 г.)<ref name=":0" />. Пасля смерці бацькі і мачахі Крыштаф быў выканаўцам іх апошняй волі, займаўся іх пахаваннямі. Ён быў прызначаны апякунам Антонія Станіслава і Канстанцыі. Юзаф памёр у 1687 г., мачаха была паралізавана на той час, таму ўвесь клопат лёг на плечы Крыштафа. Па жаданню бацькі і мачахі былі выдаткаваны грошы на імшу. Пахавалі іх у лютым 1688 г. Апякаваннем сястры Канстанцыі Крыштаф займаўся з 1687 па 1695 г. У гэтым годзе ён выдаў яе замуж, арганізаваў вяселле і даў пасаг. Брат Антоні Станіслаў знаходзіўся ў яго апецы ў 1687—1697 г. Грошы ішлі як на яго ўтрыманне, так і на выхаванне і адукацыю<ref name=":0" />. Судовыя спрэчкі не абышлі і гэтую сям’ю. Ваўкавыскі падчашы [[Казімір Карп]] падаў у 1696 годзе скаргу на радунскага старосту [[Пётр Рудаміна-Дусяцкі|Пятра Рудаміну Дусяцкага]] і яго жонку Кацярыну [[Халецкія|Халецкую]], падляшскага старосту [[Тэадор Лявон Карп|Тэадора Лявона Карпа]] і яго жонку Канстанцыю Рудаміну за гвалтоўны наезд на маёнтак [[Рэпля]] ў 1695 г<ref name=":0" />. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-09-20}} {{DEFAULTSORT:Карп Юзаф}} 07gxjy79lv2qm2kbq8o80v3311m26up 0 749365 5150510 5011085 2026-06-04T10:31:52Z Slavazai1973 60865 5150510 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі''' (нар. {{ДН|2|3|1986}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Лёгкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — [[Міхаіл Аркадзевіч Фейман]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=8 лістапада 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. У 2008-2014 гадах выступаў за мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», заваяваў з клубам шэсць чэмпіёнскіх тытулаў і пяць Кубкаў Беларусі. У сезоне 2015—2016 абараняў колеры расійскай «Разані» ў розыгрышы Суперлігі, правёў 28 гульняў за гэту каманду, як форвард набіраў па 8,2 ачка пры 6,5 падборах і 1,2 перадачы за 31,8 хвіліны ў сярэднім на паркеце. Пры яго садзейнічанні каманда фінішавала на чацвёртым радку ў рэгулярным першынстве, але не здолела рэалізаваць сябе ў плэй-оф — ужо на стадыі чвэрцьфіналу «Разань» саступіла «Сахаліну» 2:3 і вылецела з турніру. У маі 2016 года вярнуўся ў «Цмокі»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://sportnaviny.com/alyaksej-trascinecki-vyartaecca-%d1%9e-cmoki/|title=Аляксей Трасцінецкі вяртаецца ў «Цмокі»!|website=СпортНавины|date=2016-05-27|access-date=2023-09-27}}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую U-18]] (2003—2004), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую U-20]] (2005—2006) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2008—2022) зборную Беларусі. == Кар’ера == * 2002—2004 — [[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ (Мінск)]] * 2004—2008 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]] * 2008—2012 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]] * 2012—2014 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2014—2016 — Разань (Расія) * 2016—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * з 2023 — [[Гродна-93]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (19): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (15): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=148111 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Aliaksei-Trastsinetski/60114 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2006}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2011}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2013}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Трасцінецкі Аляксей Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Разані» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] cx03tw6t8tmkcp128dzuadqyp247kny 0 749415 5150515 5063246 2026-06-04T10:37:24Z Slavazai1973 60865 5150515 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рубінштэйн}} {{Баскетбаліст}} '''Раман Юльевіч Рубінштэйн''' (нар. {{ДН|22|5|1996}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца / атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006». Першыя трэнеры — [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў]] і Дзмітрый Міхайлавіч Арзютаў<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=10 лістапада 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Гуляў за «Цмокі-Мінск», славенскі «Златарог», польскую «Легію», а таксама ў ізраільскіх клубах. У складзе «Цмокаў» ён стаў чэмпіёнам Беларусі ў сезоне-2017/18 і ўладальнікам Кубка краіны-2017. На міжнародным узроўні гуляў за зборную Беларусі на юнацкіх і моладзевых турнірах, у 2017 годзе дэбютаваў на Еўрабаскеце<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/sport/sevilya-i-shakhtsyor-stali-paufinalista/ |title=Разыгрываючы зборнай Беларусі Раман Рубінштэйн перайшоў у «Іркут» |access-date=27 верасня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230927193904/https://www.racyja.com/sport/sevilya-i-shakhtsyor-stali-paufinalista/ |archivedate=27 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую U-16]] (2012), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую U-18]] (2013), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую U-20]] (2014—2016) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2016) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018<ref>[https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной]</ref>. == Кар’ера == * 2012—2013 — СДзЮШАР-Цмокі-Мінск-3 * 2012—2016 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2013—2016 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'') * 2016—2017 — [[Златарог Лашка|Златарог (Лашка, Славенія)]] * 2017—2018 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2017—2018 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2018—2019 — [[Легія Варшава (баскетбольны клуб)|Легія (Варшава, Польшча)]] * 2019 — Хапаэль (Беэр-Шэва, Ізраіль) * 2019—2020 — Хапаэль (Хэвель-Мадзін, Ізраіль) * 2020 — Іркут (Іркуцк, Расія) * 2021 — Макабі (Хайфа, Ізраіль) * 2021—2022 — Макабі (Ашдод, Ізраіль) * 2022 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2022 — Калубара (Лазаравац, Сербія) * 2023—2024 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * з 2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=151729 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Roman-Rubinshteyn/257385 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2013}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Рубінштэйн Раман Юльевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Златарога» Лашка]] [[Катэгорыя:Ігракі «Хапаэля» Беэр-Шэва (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Макабі» Хайфа (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Макабі» Ашдод (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] 2gduqn97sgmchjxh04kme3oefqb64w1 0 750365 5150335 5149891 2026-06-03T22:41:19Z Bk1949 50943 5150335 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касько}} {{навуковец}} '''Уладзі́мір Канстанці́навіч Касько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], журналіст. [[Кандыдат навук|Кандыдат філалагічных навук]] (1981), дацэнт (1989). == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|Філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларуска дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «журналістыка». У 1982 годзе скончыў [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar335444072&strq=l_siz=10|title=Владимир Константинович Касько|website=unicat.nlb.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. З 1982 года працаваў ў БДУ (Інстытут журналістыкі, кафедра перыядычнага друку)<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://bsu.by/best_employers/23201-d|title=Заслуженные сотрудники|website=bsu.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. Памёр 23 мая 2026 года ў Мінску<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/396621|title=Памёр фалькларыст Уладзімір Касько|website=Наша Ніва|date=2026-06-02|access-date=2026-06-02}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: метадалогія аналітычнай журналістыкі, вусна-паэтычная творчасць беларусаў<ref name=":0" />. Аўтар звыш 150 навуковых прац, сярод якіх манаграфіі ў розных аспектах журналістыкі, беларускай і славянскай культуры, літаратуры і мовы. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу]]» (1970), «[[Медаль «Ветэран працы»|Ветэран працы]]» (1988), ганаровымі [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Вярхоўнага Савета БССР]] (1971, 1988)<ref name=":0" />, нагрудным знакам «[[Выдатнік друку Беларусі]]». Заслужаны работнік БДУ<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE,+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80+%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|title=Уладзімір Касько. Электронная бібліятэка БДУ|website=elib.bsu.by|access-date=2023-10-09}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] osyog02zvzkyrq6jiqoysw2o4fc67b5 5150336 5150335 2026-06-03T22:42:27Z Bk1949 50943 /* Біяграфія */ 5150336 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касько}} {{навуковец}} '''Уладзі́мір Канстанці́навіч Касько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], журналіст. [[Кандыдат навук|Кандыдат філалагічных навук]] (1981), дацэнт (1989). == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|Філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларуска дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «журналістыка». У 1982 годзе скончыў [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BSU-ar335444072&strq=l_siz=10|title=Владимир Константинович Касько|website=unicat.nlb.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. З 1982 года працаваў у БДУ (Інстытут журналістыкі, кафедра перыядычнага друку)<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://bsu.by/best_employers/23201-d|title=Заслуженные сотрудники|website=bsu.by|access-date=2023-10-09}}</ref>. Памёр 23 мая 2026 года ў Мінску<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/396621|title=Памёр фалькларыст Уладзімір Касько|website=Наша Ніва|date=2026-06-02|access-date=2026-06-02}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: метадалогія аналітычнай журналістыкі, вусна-паэтычная творчасць беларусаў<ref name=":0" />. Аўтар звыш 150 навуковых прац, сярод якіх манаграфіі ў розных аспектах журналістыкі, беларускай і славянскай культуры, літаратуры і мовы. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу]]» (1970), «[[Медаль «Ветэран працы»|Ветэран працы]]» (1988), ганаровымі [[Грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|граматамі Вярхоўнага Савета БССР]] (1971, 1988)<ref name=":0" />, нагрудным знакам «[[Выдатнік друку Беларусі]]». Заслужаны работнік БДУ<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://elib.bsu.by/browse?type=author&value=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE,+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80+%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|title=Уладзімір Касько. Электронная бібліятэка БДУ|website=elib.bsu.by|access-date=2023-10-09}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] kverf1zkwq3ilac05kut57f5uc5s6uk 0 750599 5150503 5149533 2026-06-04T10:26:35Z Slavazai1973 60865 /* Спасылкі */ 5150503 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вабішчэвіч}} {{цёзкі2|Сяргей Вабішчэвіч}} {{Баскетбаліст}} '''Сяргей Сяргеевіч Вабішчэвіч''' (нар. {{ДН|4|6|1988}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8359-opredelilis-pobediteli-i-prizery-pervenstva-belarusi-po-basketbolu-3kh3-sredi-yunoshej-i-devushek ОПРЕДЕЛИЛИСЬ ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЕРЫ ПЕРВЕНСТВА БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3 СРЕДИ ЮНОШЕЙ И ДЕВУШЕК]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. Муж беларускай баскетбалісткі [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч|Ксеніі Вабішчэвіч]]. == Біяграфія == Пачаў займацца баскетболам у сем гадоў у першым класе школы, быў у ДзЮСШ «Аўтазаводзец», першым трэнерам быў Сяргей Міхайлавіч Ярмоленка. Першай прафесійнай камандай у кар’еры стаў клуб «Мінск 2006», трапіў туды ў 2006 годзе, у самым пачатку станаўлення баскетбольнай структуры. Потым выступаў за асіповіцкі АЗАА і «Гродна-93». У 2012 годзе перабраўся гуляць у казахстанскую каманду «Табол». Аднак, з-за праблем з фінансаваннем давялося пакінуць клуб і перабрацца ў эстонскі ТЛУ. У ліпені 2017 года заключыў кантракт з клубам «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]»<ref>[https://sportnaviny.com/sergej-vabishhevich-stal-igrokom-cmoki-minsk/ Сергей Вабищевич стал игроком «Цмокі-Мінск»]</ref>. У лістападзе 2023 года далучыўся да баскетбольнага клуба 3х3 [[Шахцёр (баскетбольны клуб, Салігорск)|«Шахцёр» (Салігорск)]]<ref>[https://belarus.basketball/en/vazhnye-novosti/64-basketbol-3kh3/7742-bk-shakhtjor-bazovaya-komanda-muzhskoj-natskomandy-3kh3 БК «ШАХТЁР» – БАЗОВАЯ КОМАНДА МУЖСКОЙ НАЦКОМАНДЫ 3Х3]</ref>. З сакавіка 2025 года — гуляючы галоўны трэнер клуба «[[Шахцёр (баскетбольны клуб, Салігорск)|Шахцёр]]»<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8345-belorusskie-muzhskie-komandy-3kh3-primut-uchastie-v-3-m-ture-rivera-open БЕЛОРУССКИЕ МУЖСКИЕ КОМАНДЫ 3Х3 ПРИМУТ УЧАСТИЕ В 3-М ТУРЕ «РИВЬЕРА OPEN»]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2004), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2007) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2014—2019) зборную Беларусі. У складзе мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 стаў бронзавым прызёрам [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў-2019]] у Мінску<ref>[https://sportpanorama.by/fans/sergej-vabishhevich-eshhjo-vyigraem-medali-poluchshe СЕРГЕЙ ВАБИЩЕВИЧ: ЕЩЁ ВЫИГРАЕМ МЕДАЛИ ПОЛУЧШЕ]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/4907-evropejskie-igry-v-minsporta-sostoyalos-chestvovanie-igrokov-i-trenerov-sbornykh-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ЕВРОПЕЙСКИЕ ИГРЫ. В МИНСПОРТА СОСТОЯЛОСЬ ЧЕСТВОВАНИЕ ИГРОКОВ И ТРЕНЕРОВ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. У складзе мужчынскай зборнай Беларусі па фіджытал-баскетболе стаў сярэбраным прызёрам Гульняў БРІКС-2024 у Казані<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8058-igry-briks-sbornaya-belarusi-vitse-chempion-mezhdunarodnykh-sorevnovanij ИГРЫ БРИКС. СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ – ВИЦЕ-ЧЕМПИОН МЕЖДУНАРОДНЫХ СОРЕВНОВАНИЙ]</ref>. == Кар’ера == * 2006—2008 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] * 2008—2010 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] * 2010—2011 — [[Гродна-93]] * 2012 — [[Свіслач Асіповічы|СБК Асіповічы]]<ref>[https://belarus.basketball/news/690-charikov-vozvraschaetsya-v-osipovichi-17yanv ТРАНСФЕРНЫЙ ПЕРИОД ЧЕМПИОНАТА]</ref> * 2012—2013 — Табол (Кастанай, Казахстан) * 2013 — ТЛУ (Талін, Эстонія) * 2013—2014 — [[Свіслач Асіповічы|Свіслач (Асіповічы)]] * 2014—2015 — МБК Капшагай (Капшагай, Казахстан) * 2015—2016 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-РЦАП (Мінск)]] * 2016—2017 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-ГрандПрынт (Мінск)]] * 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2020—2023 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2025 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * з 2025 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=155601 Профiль на сайце РФБ] * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Siarhei%20VABISHCHEVICH/pid/48984/_//players.html Профiль на сайце fiba.com] * [https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5437-sergej-vabishchevich-basketbol-gorazdo-bolshe-chem-prosto-rabota СЕРГЕЙ ВАБИЩЕВИЧ: «БАСКЕТБОЛ — ГОРАЗДО БОЛЬШЕ, ЧЕМ ПРОСТО РАБОТА»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Вабішчэвіч Сяргей Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Капшагая» Канаеў]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] n8v8cbsigu7mcmh960nfecsvm0de5pl 5150504 5150503 2026-06-04T10:27:01Z Slavazai1973 60865 /* Спасылкі */ 5150504 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вабішчэвіч}} {{цёзкі2|Сяргей Вабішчэвіч}} {{Баскетбаліст}} '''Сяргей Сяргеевіч Вабішчэвіч''' (нар. {{ДН|4|6|1988}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8359-opredelilis-pobediteli-i-prizery-pervenstva-belarusi-po-basketbolu-3kh3-sredi-yunoshej-i-devushek ОПРЕДЕЛИЛИСЬ ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЕРЫ ПЕРВЕНСТВА БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3 СРЕДИ ЮНОШЕЙ И ДЕВУШЕК]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. Муж беларускай баскетбалісткі [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч|Ксеніі Вабішчэвіч]]. == Біяграфія == Пачаў займацца баскетболам у сем гадоў у першым класе школы, быў у ДзЮСШ «Аўтазаводзец», першым трэнерам быў Сяргей Міхайлавіч Ярмоленка. Першай прафесійнай камандай у кар’еры стаў клуб «Мінск 2006», трапіў туды ў 2006 годзе, у самым пачатку станаўлення баскетбольнай структуры. Потым выступаў за асіповіцкі АЗАА і «Гродна-93». У 2012 годзе перабраўся гуляць у казахстанскую каманду «Табол». Аднак, з-за праблем з фінансаваннем давялося пакінуць клуб і перабрацца ў эстонскі ТЛУ. У ліпені 2017 года заключыў кантракт з клубам «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]»<ref>[https://sportnaviny.com/sergej-vabishhevich-stal-igrokom-cmoki-minsk/ Сергей Вабищевич стал игроком «Цмокі-Мінск»]</ref>. У лістападзе 2023 года далучыўся да баскетбольнага клуба 3х3 [[Шахцёр (баскетбольны клуб, Салігорск)|«Шахцёр» (Салігорск)]]<ref>[https://belarus.basketball/en/vazhnye-novosti/64-basketbol-3kh3/7742-bk-shakhtjor-bazovaya-komanda-muzhskoj-natskomandy-3kh3 БК «ШАХТЁР» – БАЗОВАЯ КОМАНДА МУЖСКОЙ НАЦКОМАНДЫ 3Х3]</ref>. З сакавіка 2025 года — гуляючы галоўны трэнер клуба «[[Шахцёр (баскетбольны клуб, Салігорск)|Шахцёр]]»<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8345-belorusskie-muzhskie-komandy-3kh3-primut-uchastie-v-3-m-ture-rivera-open БЕЛОРУССКИЕ МУЖСКИЕ КОМАНДЫ 3Х3 ПРИМУТ УЧАСТИЕ В 3-М ТУРЕ «РИВЬЕРА OPEN»]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2004), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2007) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2014—2019) зборную Беларусі. У складзе мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 стаў бронзавым прызёрам [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў-2019]] у Мінску<ref>[https://sportpanorama.by/fans/sergej-vabishhevich-eshhjo-vyigraem-medali-poluchshe СЕРГЕЙ ВАБИЩЕВИЧ: ЕЩЁ ВЫИГРАЕМ МЕДАЛИ ПОЛУЧШЕ]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/4907-evropejskie-igry-v-minsporta-sostoyalos-chestvovanie-igrokov-i-trenerov-sbornykh-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ЕВРОПЕЙСКИЕ ИГРЫ. В МИНСПОРТА СОСТОЯЛОСЬ ЧЕСТВОВАНИЕ ИГРОКОВ И ТРЕНЕРОВ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. У складзе мужчынскай зборнай Беларусі па фіджытал-баскетболе стаў сярэбраным прызёрам Гульняў БРІКС-2024 у Казані<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8058-igry-briks-sbornaya-belarusi-vitse-chempion-mezhdunarodnykh-sorevnovanij ИГРЫ БРИКС. СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ – ВИЦЕ-ЧЕМПИОН МЕЖДУНАРОДНЫХ СОРЕВНОВАНИЙ]</ref>. == Кар’ера == * 2006—2008 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] * 2008—2010 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] * 2010—2011 — [[Гродна-93]] * 2012 — [[Свіслач Асіповічы|СБК Асіповічы]]<ref>[https://belarus.basketball/news/690-charikov-vozvraschaetsya-v-osipovichi-17yanv ТРАНСФЕРНЫЙ ПЕРИОД ЧЕМПИОНАТА]</ref> * 2012—2013 — Табол (Кастанай, Казахстан) * 2013 — ТЛУ (Талін, Эстонія) * 2013—2014 — [[Свіслач Асіповічы|Свіслач (Асіповічы)]] * 2014—2015 — МБК Капшагай (Капшагай, Казахстан) * 2015—2016 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-РЦАП (Мінск)]] * 2016—2017 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-ГрандПрынт (Мінск)]] * 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2020—2023 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2025 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * з 2025 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=155601 Профiль на сайце РФБ] * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Siarhei%20VABISHCHEVICH/pid/48984/_//players.html Профiль на сайце fiba.com] * [https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5437-sergej-vabishchevich-basketbol-gorazdo-bolshe-chem-prosto-rabota СЕРГЕЙ ВАБИЩЕВИЧ: «БАСКЕТБОЛ — ГОРАЗДО БОЛЬШЕ, ЧЕМ ПРОСТО РАБОТА»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Вабішчэвіч Сяргей Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Капшагая» Канаеў]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] csfsniuarvre23zvssnyjkicx2srz9r 0 750680 5150502 5149530 2026-06-04T10:25:39Z Slavazai1973 60865 /* Спасылкі */ 5150502 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аладка}} {{Баскетбаліст}} '''Іван Аляксандравіч Аладка''' (нар. {{ДН|9|2|1995}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца / атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006». Першыя трэнеры — [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў]] і Вадзім Мікалаевіч Алексін. Выступаў за клубы Беларусі, Літвы і Расіі. У ліпені 2023 года заключыў кантракт з [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]<ref>{{Cite web |url=https://sportpanorama.by/fans/ivan-aladko-popolnil-sostav-minska |title=ИВАН АЛАДКО ПОПОЛНИЛ СОСТАВ «МИНСКА» |access-date=13 кастрычніка 2023 |archive-date=26 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926184424/https://sportpanorama.by/fans/ivan-aladko-popolnil-sostav-minska |url-status=dead }}</ref>. У сезоне 2024/25 выступаў за «[[Гродна-93]]» (другую палову сезона не гуляў з-за траўмы). У жніўні 2025 года перайшоў у магілёўскі «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]»<ref>[https://vk.com/wall-183914836_6685 Один из самых опытных белорусских игроков Иван АЛАДКО встал в строй рыцарей!]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2012), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2014) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2019) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018<ref>[https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной]</ref>. == Кар’ера == * 2011—2012 — СДзЮШАР-Мінск-2006-3 * 2012—2015 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] * 2014—2015 — Рубон-2 (Віцебск) * 2015 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-РЦАП (Мінск)]] * 2015—2017 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] * 2017—2018 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2019—2020 — Эрэляй (Мажэйкей, Літва) * 2020 — Спартак (Санкт-Пецярбург, Расія) * 2020—2021 — Уфімец (Уфа, Расія) * 2021 — Чэбаксарскія Ястрабы (Чэбаксары, Расія) * 2021—2023 — Русічы (Курск, Расія) * 2023—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2024—2025 — [[Гродна-93]] * з 2025 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=299012 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/ivan-aladko Профіль на сайце БК «Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231031053838/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/ivan-aladko |date=31 кастрычніка 2023 }} * [https://www.ogol.com.br/jogador/ivan-aladko/822844?epoca_id=147 Профіль на сайце ogol.com.br]{{Недаступная спасылка}} * [https://sportpanorama.by/fans/ivan-aladko-popolnil-sostav-minska 28-летний защитник заключил соглашение с клубом на один сезон.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230926184424/https://sportpanorama.by/fans/ivan-aladko-popolnil-sostav-minska |date=26 верасня 2023 }} * [https://www.ufimets.ru/news/865-sostav-ufimtsa-popolnil-ivan-aladko/ Состав «Уфимца» пополнил Иван Аладко] * [https://basket-2.livejournal.com/785226.html Защитник Иван Аладко перешел из «Уфимца» в «Чебоксарские Ястребы»] * [https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/112731 Иван Аладко. В детстве фанател от Айверсона] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2012}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Аладка Іван Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Чэбаксарскіх Ястрабаў»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Уфімца» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] qvorf0mpgne8kj7l5h599ibeob0cbel 0 750929 5150508 5028544 2026-06-04T10:30:23Z Slavazai1973 60865 5150508 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сітнік (значэнні)|Сітнік }} {{Баскетбаліст}} '''Кірыл Сяргеевіч Сітнік''' (нар. {{ДН|23|10|1989}}, [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец гомельскага ГАЦАР па гульнявых відах спорту. Першы трэнер — І. А. Бандарэнка<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=27 кастрычніка 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. У 2019 пачынаў сезон у сталічным «Цмокі-Мінск», але потым перайшоў ва «Усход-65». У сезоне 2021/22 выступаў за «Дынама» (Уладзівасток), набіраў у сярэднім за 30 хвілін на паркеце ў 32-х матчах 14.4 ачка; 3.3 падбору; 2.8 перадачы; 0.9 перахопу. У сакавіку 2022 года перайшоў у БК «Руна». Пачатак сезона 2022/23 правёў у Адзінай лізе ВТБ у БК «Мінск». За 19 гульняў у сярэднім набіраў 7.9 ачка, 1.3 падбору, 1.1 перадачы, 0.5 перахопу. У лютым 2023 года папоўніў склад баскетбольнай каманды «Дынама» (Уладзівасток). == Кар’ера == * 2006—2008 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАСДзЮШАР (Гомель)]] * 2008—2011 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2011—2012 — [[Свіслач Асіповічы|СБК Асіповічы]] * 2012—2013 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2013—2014 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-ГДУ (Гомель)]] * 2014—2018 — [[Гродна-93]] * 2018—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2019—2021 — Васток-65 (Южна-Сахалінск, Расія) * 2021—2022 — Дынама (Уладзівасток, Расія) * 2022 — Руна (Масква, Расія) * 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2023 — Дынама (Уладзівасток, Расія) * 2023—2024 — [[Гродна-93]] * 2024—2025 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * з 2025 — [[Гродна-93]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (1): [[Кубак Расіі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (2): [[Кубак Расіі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Кубак Расіі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=153443 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Kirill-Sitnik/162148 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://basketball.realgm.com/player/Kiril-Sitnik/Summary/39155 Профіль на сайце realgm.com] * [https://www.proballers.com/basketball/player/55359/kiril-sitnik Профіль на сайце proballers.com] * [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/5305-kirill-sitnik-v-sbornoj-ty-igraesh-ne-za-dengi-a-za-svoyu-stranu КИРИЛЛ СИТНИК: «В СБОРНОЙ ТЫ ИГРАЕШЬ НЕ ЗА ДЕНЬГИ, А ЗА СВОЮ СТРАНУ»] * [https://minskbasket.by/ru/news/news-base/v-sostave-cmokov-kirill-sitnik В составе «Цмоков» — Кирилл Ситник!] * [https://bcdynamo25.ru/news/322-s-vozvrashcheniem-kirill С возвращением, Кирилл!] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сітнік Кірыл}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]] hfi5ajmevxyhk8xhz09ym1u686tqyhm 0 751031 5150524 5098855 2026-06-04T10:42:51Z Slavazai1973 60865 5150524 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стаброўскі}} {{Баскетбаліст}} '''Андрэй Аляксандравіч Стаброўскі''' (нар. {{ДН|25|12|1997}}, [[Орша]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца / атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец Аршанскай СДзЮШАР №2. Першы трэнер — Аляксандр Рыгоравіч Стаброўскі (бацька Андрэя)<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/andrej-stabrovskij-navernoe,-povzroslel Андрей Стабровский "Наверное, повзрослел"]</ref>. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]] і ў [[Баскетбольны клуб Мешчаракова|БКМ]] пад кіраўніцтвам Сяргея Сяргеевіча Варыводава<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=1 лістапада 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. У 2014—2023 гадах быў у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], рэзервовую і асноўную каманду. У [[Адзіная ліга ВТБ|Адзінай Лізе ВТБ]] сезона 2021/22 у складзе БК «Цмокі-Мінск» Андрэй узяў удзел у 17 сустрэчах. Сярэдняя статыстыка склала: каля 15 хвілін гульнявога часу, 7.1 ачкоў у сярэднім за гульню, 1.2 падбор, 1.1 перадача. Сезон 2022/2023 пачынаў у складзе БК «Мінск» у Адзінай лізе ВТБ. У студзені 2023 года падпісаў кантракт з баскетбольным клубам «Русічы» з горада [[Курск]]а. У ліпені 2024 года вярнуўся ў [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/s-vozvrasheniem-andrej-01-07 С возвращением, Андрей!]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2013), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2015), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2016—2017) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2019—2022) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018<ref>[https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной]</ref>. == Кар’ера == * 2012—2013 — БКМ (Мінск) * 2013—2014 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|БКМ-РДВАР (Мінск)]] * 2014—2017 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2017—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2023 — Русічы (Курск, Расія) * з 2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=153240 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Andrey-Staborovskij/321943 Профіль на сайце eurobasket.com] * [http://bkrusichi.ru/news/igrok-sbornoy-belarusi-igrok-edinoy-l/ Игрок сборной Беларуси, игрок Единой лиги ВТБ Андрей Стабровский стал новым игроком курского баскетбольного клуба «Русичи»!] * [https://www.playmakerstats.com/player/andrey-stabrouski/749109?epoca_id=0 Andrey Stabrouski] * [https://basketball.realgm.com/player/Andrew-Stabrouski/Summary/53809 Andrew Stabrouski] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Стаброўскі Андрэй Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] sbt2lj820ehlr8g6j3ly5hp3tvdamdj 0 751433 5150499 5149526 2026-06-04T10:23:43Z Slavazai1973 60865 5150499 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мікульскі}} {{Баскетбаліст}} '''Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі''' (нар. {{ДН|11|4|1998}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006». Першы трэнер — [[Фёдар Мікалаевіч Радэнка]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=27 кастрычніка 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Выступаў за юнацкі склад сталічных «драконаў», акрамя таго, гуляў за мінскі «[[Імпульс-БДУІР]]», а таксама за фарм-каманду латвійскага «[[Вэнтспілс (баскетбольны клуб)|Вэнтспілса]]». У ліпені 2019 года перайшоў у расійскі клуб «Спартак-Прымор’е»<ref>[https://www.spartakbasket.ru/news/2019/69215/ Белорус Владислав Микульский перешёл в «Спартак-Приморье»]</ref>. У 2020—2022 гадах быў у складзе магілёўскага «[[Барысфен Магілёў|Барысфена]]», дзе тройчы стаў сярэбраным прызёрам нацыянальнага першынства і быў прызнаны лепшым маладым гульцом чэмпіянату Беларусі-2019/20<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/5599-final-chetyrekh-muzhskogo-chempionata-belarusi-den-3-tsmoki-chempion-grodno-93-zavoeval-bronzu «ФИНАЛ ЧЕТЫРЕХ» МУЖСКОГО ЧЕМПИОНАТА БЕЛАРУСИ. «ЦМОКI» - ЧЕМПИОН, «ГРОДНО-93» ЗАВОЕВАЛ БРОНЗУ]</ref> і Кубка Беларусі-2020<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/5773-kubok-belarusi-2020-tsmoki-vyigrali-v-finale-v-overtajme-u-rubona-bronza КУБОК БЕЛАРУСИ-2020. «ЦМОКI» ВЫИГРАЛИ В ФИНАЛЕ В ОВЕРТАЙМЕ, У «РУБОНА» - БРОНЗА]</ref>, лепшым абаронцам Кубка Беларусі-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/6529-muzhskoj-kubok-belarusi-2021-tsmoki-minsk-trinadtsatikratnye-obladateli-trofeya МУЖСКОЙ КУБОК БЕЛАРУСИ – 2021. «ЦМОКІ-МІНСК» - ТРИНАДЦАТИКРАТНЫЕ ОБЛАДАТЕЛИ ТРОФЕЯ]</ref> і лепшым форвардам чэмпіянату Беларусі-2021/22<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/6908-tsmoki-minsk-chempiony-belarusi-sezona-2021-2022 «ЦМОКІ-МІНСК» - ЧЕМПИОНЫ БЕЛАРУСИ СЕЗОНА 2021/2022]</ref>. У ліпені 2022 года вярнуўся ў БК «Мінск». Прызнаны лепшым гульцом чэмпіянату Беларусі-2023/24<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8021-minsk-v-16-j-raz-zavoevyvaet-zvanie-chempiona-belarusi «МИНСК» В 16-Й РАЗ ЗАВОЕВЫВАЕТ ЗВАНИЕ ЧЕМПИОНА БЕЛАРУСИ!]</ref>. У снежні 2024 года перайшоў у «[[Гродна-93]]». Прызнаны лепшым абаронцам чэмпіянату Беларусі-2024/25<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8470-grodno-93-zavoevyvaet-zvanie-chempiona-belarusi-spustya-21-god «ГРОДНО-93» ЗАВОЕВЫВАЕТ ЗВАНИЕ ЧЕМПИОНА БЕЛАРУСИ СПУСТЯ 21 ГОД]</ref>. У жніўні 2025 года вярнуўся ў «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]»<ref>[https://vk.com/wall-183914836_6696 Обрати внимание! В бело-зеленую семью вернулся атакующий защитник Владислав МИКУЛЬСКИЙ]</ref>. Увайшоў у сімвалічную пяцёрку па выніках чэмпіянату Беларусі-2025/26<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8855-borisfen-bronzovyj-prizer-xxxiv-betera-chempionata-belarusi «БОРИСФЕН» — БРОНЗОВЫЙ ПРИЗЕР XXXIV BETERA-ЧЕМПИОНАТА БЕЛАРУСИ]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2015—2016), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2017—2018) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2020)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5785-vse-samoe-glavnoe-itogi-2020-goda ВСЕ САМОЕ ГЛАВНОЕ. ИТОГИ 2020 ГОДА]</ref> зборную Беларусі. == Кар’ера == * 2013—2014 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] (''у Вышэйшай лізе'') і СДзЮШАР-Цмокі-Мінск-3 (''у Першай лізе'') * 2014—2015 — СДзЮШАР-Цмокі-Мінск-3 * 2015—2016 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2016—2019 — Вэнтспілс-Аўгстскола (Вэнтспілс, Латвія) * 2019 — Спартак-Прымор’е (Уладзівасток, Расія) * 2019—2020 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2020—2021 — [[Барысфен Магілёў|ЦАР-Барысфен (Магілёў)]] * 2021—2022 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2024—2025 — [[Гродна-93]] * з 2025 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл: Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=282740 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/vladislav-mikulskij Профіль на сайце БК «Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231027085714/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/vladislav-mikulskij |date=27 кастрычніка 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Uladzislau-Mikulski/321973 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://www.blr.belta.by/sport/view/basketbalist-uladzislau-mikulski-vjarnuusja-u-tsmoki-minsk-117719-2022/ Баскетбаліст Уладзіслаў Мікульскі вярнуўся ў «Цмокі-Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231024123453/https://www.blr.belta.by/sport/view/basketbalist-uladzislau-mikulski-vjarnuusja-u-tsmoki-minsk-117719-2022/ |date=24 кастрычніка 2023 }} * [https://basketball.ru.com/news/110657 Белорус Владислав Микульский перешёл в «Спартак-Приморье»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Мікульскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Спартака-Прымор’е»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] soqbgw3x5rdrh80fsz764l0c45rtmuj 0 752637 5150525 5022048 2026-06-04T10:43:52Z Slavazai1973 60865 /* Спасылкі */ 5150525 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шустаў}} {{Баскетбаліст}} '''Максім Валер’евіч Шустаў''' (нар. {{ДН|17|4|1986}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец мінскай СДзЮШАР № 10. Першы трэнер — [[Міхаіл Аркадзевіч Фейман]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|зборную Беларусі U-18]] (2003—2004) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2005—2006). У 2008—2016 гадах перыядычна прыцягваўся ў нацыянальную зборную Беларусі. == Кар’ера == * 2002—2004 — [[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ (Мінск)]] * 2004—2009 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]] * 2009—2010 — [[Гродна-93]] * 2010—2011 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2011—2012 — Табол (Кастанай, Казахстан) * 2012 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] * 2012 — [[Свіслач Асіповічы|Свіслач (Асіповічы)]] * 2013 — Саюз (Зарэчны, Расія) * 2014 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-ГДУ (Гомель)]] * 2014 — Тэмп-СУМЗ (Рэўда, Расія) * 2014—2015 — Судува-Манцінга (Марыямпале, Літва) * 2015—2017 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2017—2020 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] * 2020—2021 — [[Гродна-93]] * з 2021 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|2012]]. == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=136332 Профіль на сайце РФБ] * [https://sport5.by/news/basketball/Maksim-SHustov-ob-igre-Rubona-v-matchakh-za-trete-mesto-My-ne-zasluzhili-bronzovye-nagrady/ МАКСИМ ШУСТОВ ОБ ИГРЕ «РУБОНА» В МАТЧАХ ЗА ТРЕТЬЕ МЕСТО: «МЫ НЕ ЗАСЛУЖИЛИ БРОНЗОВЫЕ НАГРАДЫ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250528042921/https://sport5.by/news/basketball/Maksim-SHustov-ob-igre-Rubona-v-matchakh-za-trete-mesto-My-ne-zasluzhili-bronzovye-nagrady/ |date=28 мая 2025 }} * [https://vk.com/@-146674645-maksim-shustov-vechno-molodoi-vechno-ryanyi Максим Шустов: вечно молодой, вечно рьяный] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2006}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шустаў Максім Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] bgdg477glwsd8wdh6gac22qzh4qpflq 0 752950 5150506 5150034 2026-06-04T10:28:41Z Slavazai1973 60865 5150506 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Барысевіч}} {{Баскетбаліст |імя = Данііл Іванавіч Барысевіч |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 6.1.2001 |месца нараджэння = {{МН|Ліда}}, [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] |рост = 194 см |вага = 96 кг |пазіцыя = [[атакуючы абаронца]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2023 |каманда драфта = |клуб = [[Гродна-93]] |нумар = 5 |клубы = {{спартыўная кар’ера |2015—2017|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| |2017—2018|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РЦАП-СДзЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДзЮШАР]]| |2018—2024|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| |з 2024|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Данііл Іванавіч Барысевіч''' (нар. {{ДН|6|1|2001}}, {{МН|Ліда}}, [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец ДЮСШ №1 г. Ліда. Першы трэнер — [[Артур Аляксандравіч Арлавец]]<ref>{{Cite web |url=https://tv-lida.by/basketbolnyj-klub-tsmoki-minsk-provel-master-klass-dlya-uchenikov-lidskoj-dyussh-1/ |title=Баскетбольный клуб «Цмокі-Мінск» провел мастер-класс для учеников Лидской ДЮСШ №1 |access-date=21 лістапада 2023 |archive-date=21 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231121104630/https://tv-lida.by/basketbolnyj-klub-tsmoki-minsk-provel-master-klass-dlya-uchenikov-lidskoj-dyussh-1/ |url-status=dead }}</ref>. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Аляксандравіч Падзерачоў|Аляксандра Аляксандравіча Падзерачова]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Сборная команда – стажёрский состав (постоянный) |access-date=21 лістапада 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. З 2017 года — у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[РЦАП-СДзЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую]], рэзервовую і асноўную каманду. У 2024 годзе перайшоў у «[[Гродна-93]]». Прызнаны лепшым гульцом Кубка Беларусі-2024<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8208-grodno-93-obladatel-xxviii-betera-kubka-respubliki-belarus ГРОДНО-93 – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVIII BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref> і чэмпіянату Беларусі-2024/25<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8470-grodno-93-zavoevyvaet-zvanie-chempiona-belarusi-spustya-21-god «ГРОДНО-93» ЗАВОЕВЫВАЕТ ЗВАНИЕ ЧЕМПИОНА БЕЛАРУСИ СПУСТЯ 21 ГОД]</ref><ref>[https://people.onliner.by/2025/08/27/perspektivnye-basketbol-daniil-borisevich Занимался плаванием, а стал баскетбольной звездой Беларуси. Запомните имя MVP прошлого сезона — вы его еще услышите]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2017), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2018—2019), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|маладзёжную]] (2020—2021) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2020)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5785-vse-samoe-glavnoe-itogi-2020-goda ВСЕ САМОЕ ГЛАВНОЕ. ИТОГИ 2020 ГОДА]</ref> зборную Беларусі. У складзе маладзёжнай зборнай заваяваў сярэбраны медаль Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>. == Кар’ера == * 2015—2017 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2017—2018 — [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР (Мінск)]] * 2018—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2020—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * з 2024 — [[Гродна-93]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (7): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=300135 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/daniil-borisevich-21 Профіль на сайце БК «Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231121104600/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/daniil-borisevich-21 |date=21 лістапада 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Daniil-Barysevich/445375 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барысевіч Данііл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] esbh0eg2dax6xfsz40zwf2j2ojdiil5 100 753022 5150227 5149935 2026-06-03T15:51:30Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5150227 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Секст Аўрэлій Віктар|2026-06-03T14:02:24Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Эрнст Фрэнкель|2026-06-02T14:20:38Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ёсіф дэль Медзіга|2026-06-02T14:18:48Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Загорскі|2026-06-01T13:54:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Андрэй Заерка|2026-05-31T20:16:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Музы́чны кура́тар|2026-05-31T11:24:21Z|~2026-32362-63}} {{Новы артыкул|Вілбэртс Краснайс|2026-05-30T12:56:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Людвік Фінкель|2026-05-30T09:59:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Леанід Аляксандравіч Акаловіч|2026-05-28T16:15:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Оскар Галецкі|2026-05-26T14:36:57Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8kon1ka4d0htwtyqh2ua1z902j2vz8p 100 753287 5150224 5149931 2026-06-03T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5150224 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беларуска-літоўскі дагавор (1920)|2026-06-02T21:54:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Анатолевіч Клімавец|2026-06-02T15:06:08Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Ёсіф дэль Медзіга|2026-06-02T14:18:48Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Ювеналій Харкевіч|2026-06-02T14:08:34Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Навіны Барысаўшчыны (радыёпраграма)|2026-06-02T09:44:30Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Инкубатор:Цукеркавы дождж (Брэст)|2026-06-02T09:31:24Z|Vinokurov78}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК СКА Мінск|2026-06-02T07:32:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сакуны (племя)|2026-06-01T18:21:26Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Лебядзіны заказнік|2026-06-01T17:09:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Падсады (заказнік)|2026-06-01T17:04:19Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гідуны|2026-06-01T16:55:23Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Дакудаўскі заказнік|2026-06-01T16:42:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-06-01T13:51:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Крупскі веснік (газета)|2026-06-01T11:53:30Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Рубона»|2026-06-01T11:01:42Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Барысфена» Магілёў|2026-06-01T10:42:40Z|Slavazai1973}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1pen8wehyygshnvp4rgn9rl4vgdzn4f 0 755694 5150334 4653832 2026-06-03T22:39:00Z Bk1949 50943 5150334 wikitext text/x-wiki '''Касько''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Міхаіл Міхайлавіч Касько]] — Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Індыі * [[Уладзімір Канстанцінавіч Касько]] (1938 —2026) — журналіст, фалькларыст {{неадназначнасць}} rojptloc2jbcpx4fzwu934imbdyq2nv 0 756552 5150512 5032764 2026-06-04T10:33:13Z Slavazai1973 60865 5150512 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Дзмітрый Іванавіч Куратнік''' (нар. {{ДН|24|1|1997}}, [[Бярозаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Спартыўны шлях пачынаў у 2012 годзе ў складзе моладзевай каманды «[[Гродна-93]]». З сезона 2013/14 па 2015/16 выступаў у камандзе «[[Гродна-93-ГрДУ]]». Сезон 2016/17 правёў у моладзевай камандзе «[[Цмокі-Мінск-2|Цмокаў]]», пасля чаго вярнуўся ў асноўную каманду «Гродна-93», дзе адгуляў 6 сезонаў. Сярэдняя статыстыка форварда ў складзе гродзенскай каманды ў сезоне 2022/23 у 32 гульняў чэмпіянату Беларусі склала 8,3 ачка, 3,7 падбору, 1,8 перадачы амаль за 22,5 хвіліны на паркеце. У 2016 годзе ўваходзіў у склад [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевай зборнай Беларусі (U20)]]. У 2023 годзе выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Кар’ера == * 2012—2013 — [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93-2]] * 2013—2014 — [[Гродна-93-ГрДУ|СДзЮШАР-7-Прынёманне (Гродна)]] * 2014—2016 — [[Гродна-93-ГрДУ|Прынёманне-ГрДУ (Гродна)]] * 2016—2017 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2017—2023 — [[Гродна-93]] * 2023—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2025 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * з 2025 — [[Гродна-93]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=353414 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/dmitrij-kuratnik Профіль на сайце БК «Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030085052/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/dmitrij-kuratnik |date=30 кастрычніка 2023 }} * [https://minskbasket.by/ru/news/news-base/dmitrij-kuratnik-v-sostave-minska Дмитрий Куратник в составе «МИНСКА»!] * [https://www.proballers.com/basketball/player/66781/dmitry-kuratnik DMITRY KURATNIK] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Куратнік Дзмітрый}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93-ГрДУ»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Імпульса-БДУІР»]] giu1a3t2zdznfzdqaa8htrhtgf6mda2 0 760675 5150523 5098856 2026-06-04T10:40:52Z Slavazai1973 60865 5150523 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} {{цёзкі2|Траццяк}} '''Вадзім Алегавіч Траццяк''' (нар. {{ДН|3|6|2000}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|нацыянальную зборную Беларусі U-20]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006». Першы трэнер — [[Сяргей Шайкоўскі|Сяргей Іванавіч Шайкоўскі]]<ref>{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |title=СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (мужчины) на 2018 год. Сборная команда - стажёрский состав (переменный) |access-date=14 сакавіка 2024 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |url-status=dead }}</ref>. У 2016 годзе далучыўся да «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінска]]», выступаючы спачатку за моладзевы і рэзервовы склады. Па выніках розыгрышу 2022/23 ён заваяваў з камандай залатыя медалі чэмпіянату Беларусі. У [[Адзіная ліга ВТБ|Адзінай лізе ВТБ]] згуляў 17 матчаў: 1,5 ачка, 0,4 падбору, 0,5 перадач. У жніўні 2023 года падпісаў кантракт з «Астаной», але ў снежні пакінуў клуб. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2015—2016), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2017—2018) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2019—2020) зборную Беларусі. == Кар’ера == * 2016—2019 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2019—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2020—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2023 — [[Астана (баскетбольны клуб)|Астана (Казахстан)]] * 2024 — [[Гродна-93]] * 2024—2025 — Чалбаскет (Чалябінская вобласць, Расія) * 2025—2026 — Барс-РДЭУ (Растоў-на Доне, Расія)<ref>[https://dzen.ru/a/aJOdGz4LfWWpHVdT Ростовский «Барс» подпишет белорусского защитника]</ref> * з 2026 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]<ref>[https://sport5.by/news/basketball/Vospitannik-BK-MINSK-vernulsya-iz-Rossii-v-rodnuyu-komandu/ ВОСПИТАННИК БК "МИНСК" ВЕРНУЛСЯ ИЗ РОССИИ В РОДНУЮ КОМАНДУ]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=282274 Профіль на сайце РФБ] * [https://sport5.by/news/basketball/Vadim-Tretyak-pokidaet-BK-Minsk/ ВАДИМ ТРЕТЬЯК ПОКИДАЕТ БК «МИНСК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230627150651/https://sport5.by/news/basketball/Vadim-Tretyak-pokidaet-BK-Minsk/ |date=27 чэрвеня 2023 }} * [https://www.sports.kz/news/inostrannyiy-basketbolist-pokinul-astanu Иностранный баскетболист покинул «Астану»] * [https://www.sports.kz/news/astana-ofitsialno-podpisala-inostrannogo-basketbolista Астана" официально подписала иностранного баскетболиста] * [https://minskbasket.by/ru/teams/rezervnyij-sostav/vadim-tretyak-21?season=2022-2023 Вадим Третьяк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240205081006/https://minskbasket.by/ru/teams/rezervnyij-sostav/vadim-tretyak-21?season=2022-2023 |date=5 лютага 2024 }} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Траццяк Вадзім}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі «Чалбаскета» Чалябінск]] ndi8574dhfqc78x1ciyg8vy1nqceihf 0 760683 5150514 5065598 2026-06-04T10:35:15Z Slavazai1973 60865 5150514 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Канстанцін Сяргеевіч Паско''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Цяжкі форвард / цэнтравы. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Навучаўся ў [[Баскетбольны клуб Мешчаракова|БКМ]] пад кіраўніцтвам Сяргея Сяргеевіча Варыводава<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Сборная команда - стажерский состав (переменный) |access-date=10 сакавіка 2025 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. З 2019 года выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], рэзервовую і асноўную каманду [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]. У сезоне 2022/23 15 разоў выпускалі на пляцоўку ў расійскай [[Адзіная ліга ВТБ|Лізе ВТБ]] — пры сярэднім часе ў 10 хвілін 24 секунды гульцу ўдавалася набіраць 2,4 пункты за матч. У чэмпіянаце Беларусі, дзе «Мінск» пачаў выступаць з плэй-оф, за сем матчаў з найгрышам у больш за 11 хвілін зарабляў — 2,1 балаў. У сезоне 2023/24 баскетбаліст за «Мінск» ў расійскай лізе браў удзел у 14 матчах, набраўшы 14 жа пунктаў, атрымліваючы ў сярэднім па 8 хвілін 3 секунды на пляцоўцы. У студзені 2024 года пакінуў «Мінск» і падпісаў кантракт з краснадарскім «Лакаматыў-Кубань», выступаў за фарм-каманду краснадарскага клуба. У кастрычніку-снежні 2024 года выступаў за іркуцкі «Іркут»<ref>[https://betnews.by/stalo-izvestno-gde-prodolzhit-kareru-basketbolist-sbornoj-belarusi/ СТАЛО ИЗВЕСТНО, ГДЕ ПРОДОЛЖИТ КАРЬЕРУ БАСКЕТБОЛИСТ СБОРНОЙ БЕЛАРУСИ]</ref><ref>[https://t.me/bcirkut38/2237 СПАСИБО, КОСТЯ!]</ref>. У студзені 2025 года вярнуўся ў «Мінск»<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/dobro-pozhalovat-konstantin Добро пожаловать, Константин!]</ref>. Прызнаны лепшым цэнтравым чэмпіянату Беларусі-2024/25<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8470-grodno-93-zavoevyvaet-zvanie-chempiona-belarusi-spustya-21-god «ГРОДНО-93» ЗАВОЕВЫВАЕТ ЗВАНИЕ ЧЕМПИОНА БЕЛАРУСИ СПУСТЯ 21 ГОД]</ref>. Увайшоў у сімвалічную пяцёрку па выніках Кубка Беларусі-2025<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8668-minsk-obladatel-xxix-betera-kubka-respubliki-belarus МИНСК – ОБЛАДАТЕЛЬ XXIX BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref>. У складзе [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевай зборнай Беларусі (U-20)]] заваяваў сярэбраны медаль Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>. З 2023 года — гулец [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Кар’ера == * 2019—2022 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (моладзевая каманда)]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2024 — СШАР-Лакаматыў-Кубань (Краснадарскі край, Расія) * 2024 — Іркут (Іркуцк, Расія) * з 2025 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=353168 Профіль на сайце РФБ] * [https://by.tribuna.com/be/basketball/blogs/3094821-bedovyj-minsk-pokinul-2metrovyj-czentrovoj-on-zhe-nadezhnyj-ty/ Бядовы «Мінск» пакінуў 2-метровы цэнтравы — ён жа «надзейны тыл» ката ў адстаўцы, які засядае ў АБФФ] * [https://betnews.by/stalo-izvestno-gde-prodolzhit-kareru-pokinuvshij-minsk-basketbolist/ СТАЛО ИЗВЕСТНО, ГДЕ ПРОДОЛЖИТ КАРЬЕРУ ПОКИНУВШИЙ «МИНСК» БАСКЕТБОЛИСТ] * [https://lokobasket.com/news/267778/ 20-летний форвард Константин Паско пополнил состав «СШОР-Локо».] * [https://pressball.by/news/basketball/konstantin-pasko-pokinul-minsk/ КОНСТАНТИН ПАСКО ПОКИНУЛ «МИНСК»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паско Канстанцін}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі «СШАР-Лакаматыў-Кубань»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Іркута» Іркуцк]] 094jg7l8sj7hyrjtfmtbkspntf9z9bd 0 763157 5150372 4710516 2026-06-04T05:14:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150372 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Дэніэл Калуя''' ({{lang-en|Daniel Kaluuya}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі {{акцёр|XXI стагоддзя|тэлебачання Вялікабрытаніі|ЗША}}. Сусветную вядомасць Калуя атрымаў пасля ролі Крыса Вашынгтона ў фільме жахаў «Прэч» (2017), якая прынесла яму намінацыі на прэміі «[[Оскар]]», [[BAFTA]], «[[Залаты глобус]]» і [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] у катэгорыі «Найлепшы акцёр». У [[2018]] годзе атрымаў узнагароду Брытанскай акадэміі ў катэгорыі «Узыходзячая зорка». У [[2021]] годзе Калуя атрымаў прэміі «[[Оскар]]», [[BAFTA]], «[[Залаты глобус]]» і [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] ў намінацыі «Найлепшы акцёр другога плана» за ролю лідэра партыі «Чорныя пантэры» Фрэда Хэмптана ў драме «[[Іуда і чорны месія]]». У [[2021]] годзе часопіс [[Time]] уключыў яго ў спіс 100 самых уплывовых людзей свету<ref>{{cite magazine|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2021/6095923/daniel-kaluuya/|title=Time 100 Most Influential People: Daniel Kaluuya|magazine=[[Time]]|accessdate=2023-01-01|archive-date=13 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613122939/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2021/6095923/daniel-kaluuya/|url-status=dead}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УСерыяле|2009||[[Доктар Хто]]|Doctor Who|Барклай}} {{УСерыяле|2011||[[Чорнае люстэрка (тэлесерыял)|Чорнае люстэрка]]|Black Mirror|Бінг}} {{УФільме|2018|[[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]]|Black Panther|В’Кабі}} {{УмФільме|2023|[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]|Spider-Man: Across the Spider-Verse|Павук-панк (агучка)}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2257207}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{DEFAULTSORT:Калуя Дэніэл}} 75clzv3x1hezjoxg68aszafi6h4urgc 0 766683 5150357 4783717 2026-06-04T03:24:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150357 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Анексія|анексіяй|яшчэ адным неправамерным спосабам набыцця тэрыторыі}} '''Дэбеляцыя'''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://dspace.uzhnu.edu.ua/jspui/bitstream/lib/8940/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%80.-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85%20%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B2.pdf|title=Словник міжнародно-правових термінів|last=Олександр|first=Грін|year=2010|publisher=Серія «Бібліотека юриста-міжнародника»|pages=503|access-date=11 чэрвеня 2024|archive-date=22 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240722204502/https://dspace.uzhnu.edu.ua/jspui/bitstream/lib/8940/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%80.-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%85%20%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B2.pdf|url-status=dead}}</ref> ([[Лацінская мова|познелац.]]: ''debellatio'', ад ''de-bellare'' — перамагаць, заваёўваць) — спыненне міжнароднай асобы і правасуб’ектнасці [[Дзяржава|дзяржавы]] праз знішчэнне на яе тэрыторыі дзяржаўнай улады. Анексія такіх тэрыторый дзяржавай-агрэсарам паводле сучасных норм міжнароднага права характарызуецца гэтым паняццем. Дэбеляцыя ўласціва міжнароднаму публічнаму праву мінулага, якое прызнавала [[Вайна|вайну]] і [[Анексія|анексію]] тэрыторыі [[Закон|законнымі]] сродкамі ажыццяўлення дзяржавамі сваёй знешняй палітыкі. Таму дэбеляцыя дасягалася, звычайна, захопам адной дзяржавай тэрыторыі іншай дзяржавы. Сучаснае міжнароднае права не прызнае дэбеляцыю, бо нават захоп ворагам усёй тэрыторыі дзяржавы і поўнае знішчэнне ўсіх яе ўладных структур не спыняюць існаванне дзяржавы як члена міжнароднай супольнасці паводле [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]].<ref name=":0" /> Нават у гэтым крайнім выпадку дзяржава застаецца суб’ектам міжнароднага права і мае права на аднаўленне свайго [[Суверэнітэт|дзяржаўнага суверэнітэту]] праз саюзнікаў і міжнародную супольнасць агулам.<ref name=":0" /> == Гл. таксама == * [[Акупацыя]] * {{нп5|Цэсія (міжнароднае права)||en|Cession}} * [[Casus belli]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Armstrong, Anne (1974). Unconditional Surrender: The Impact of the Casablanca Policy upon World War II. Praeger. ISBN 978-0837170428. * Rheinstein, Max (November 1948). «The Legal Status of Occupied Germany». Michigan Law Review (The Michigan Law Review Association) 47: 23-40. * Everding, Gerry (3 March 2004). «U.S. rules Iraq under international law doctrine of ‘debellatio’ and will until stable government is formed». Washington University in St. Louis Newsroom. Retrieved 10 September 2012. * ICRC Commentary on Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. Commenting on the term «The general close of military operations» in Article 3.b of Protocol I the ICRC states in their commentary in footnote 5 «Some of the literature refers to this situation ['The general close of military operations' when the occupation of the whole territory of a Party is completed, accompanied by the effective cessation of all hostilities, without the necessity of a legal instrument of any kind] as 'debellatio', but this is a narrower interpretation of the term than other publicists ascribe to it. On the concept of 'debellatio' and the various definitions of this term, cf. K.U. Meyn, 'Debellatio', in R. Bernhardt (ed.) [Encyclopaedia of Public International Law], Instalment» * Patterson, Melissa (Summer 2006). «Who’s Got the Title? or, The Remnants of Debellatio in Post-Invasion Iraq». Harvard International Law Journal 47. * Roberts, Adam (2006). «Transformative Military Occupation: Applying the Laws of War and Human Rights». The American Journal of International Law 100: 580—622. Retrieved 10 September 2012. * Wedgwood, Ruth (16 November 2004). «Judicial Overreach». Wall Street Journal. Retrieved 10 September 2012. {{Міжнароднае права}} [[Катэгорыя:Міжнароднае права]] [[Катэгорыя:Міжнароднае права ўзброеных канфліктаў]] [[Катэгорыя:Суверэнітэт]] eus9y02hgw8ksuib89zj58g4b5pfa0b 0 772014 5150551 4827796 2026-06-04T11:25:10Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ дапаўненне 5150551 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзюбуа}} {{Кінематаграфіст}} '''Мары Дзюбуа''' ({{lang-fr|Marie Dubois}}, сапраўднае імя Кладзін Люсі Палін Юзэ, Claudine Lucie Pauline Huzé; {{ДН|12|1|1937}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|15|10|2014}}, По) — французская актрыса. Мары з’яўляецца адной з актрыс, якія характарызуюць французскае кіно, — выканаўцай роляў як у аўтарскіх, так і папулярных фільмах. З канца 1970-х гадоў яна пачала менш здымацца, калі ў яе быў знойдзены склероз. Працавала з [[Жан-Люк Гадар|Жанам-Люкам Гадарам]], [[Франсуа Труфо]] і многімі іншымі папулярнымі рэжысёрамі і акцёрамі. == Фільмаграфія == * (1961) «[[Жанчына ёсць жанчына]]» — ''сяброўка Анжэлы'' * (1966) «[[Вялікая прагулка]]» — ''Жульета'' * (1967) «[[Злодзей (фільм, 1967)|Злодзей]]» — ''Жэнеўева Дэльпіель'' * (1974) «[[Венсан, Франсуа, Поль і іншыя]]» — ''Люсі, жонка Франсуа'' == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзюбуа}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] 0lrq9ivgl9z0zfeaygyytzqawy44hhp 0 772784 5150550 5074386 2026-06-04T11:24:05Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5150550 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Стэфан Адран''' ({{lang-fr|Stéphane Audran}}; сапраўднае імя Калета-Сюзанна-Жаніна Дашвіль, {{lang-fr|Colette Suzanne Jeannine Dacheville}}; {{ДН|8|11|1932}}, Версаль — {{ДС|27|3|2018}}) — французская актрыса, маці акцёра [[Тама Шаброль|Тама Шаброля]]. Нарадзілася ў 1932 годзе ў сям’і лекара. Брала ўрокі акцёрскага майстэрства ў [[Шарль Дзюлен|Шарля Дзюлена]], [[Таня Балашова|Тані Балашовай]] і М. Вітольда. Затым былі першыя выступленні на парыжскай сцэне і тэлебачанні. Адран атрымала вядомасць дзякуючы ролям у фільмах свайго былога мужа [[Клод Шаброль|Клода Шаброля]]. Іх першым фільмам стаў «Кузены» (1959), Стэфан дасталася ў ім невялікая роля. Пазней Одран стала «музай» Шаброля і тым самым адной з самых вядомых актрыс Францыі. Наступнай вяхой у акцёрскай кар’еры Адран стала супрацоўніцтва з іспанскім рэжысёрам [[Луіс Буньюэль|Луісам Буньюэлем]], знялася ў ягоным фільме «[[Ціхая прывабнасць буржуазіі]]». Стэфан Адран здымалася таксама ў рэжысёраў Жана Дэлануа і [[Анатоль Літвак|Анатоля Літвака]]. == Фільмаграфія == * (1974) «[[Венсан, Франсуа, Поль і іншыя]]» — ''Катрын, жонка Венсана'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адран}} ifr3wchxw1pq9n40z4i4l067ao81hww 0 772794 5150548 5074385 2026-06-04T11:20:54Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5150548 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пікалі}} {{Кінематаграфіст}} '''Жак Даніэль Мішэль Пікалі''' (фр. Jacques Daniel Michel Piccoli; {{ДН|27|12|1925}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|12|5|2020}}) — французскі [[акцёр]] тэатра і кіно, сцэнарыст і кінарэжысёр. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і музыкантаў, яго маці-францужанка была піяністкай, а бацька-швейцарац быў скрыпачом з кантона Тычына. Скончыў школу драматычнага мастацтва і ў 1945 годзе сыграў сваю першую ролю ў кіно — у фільме [[Крысціян-Жак|Крысціяна-Жака]] «Ведзьмацтва» (Sortileges). Праславіўся пасля фільма [[Жан-Люк Гадар|Жана-Люка Гадара]] «Пагарда». Зняўся ў больш за 100 фільмах. == Фільмаграфія == * (1963) «[[Пагарда (фільм)|Пагарда]]» — Поль Жаваль * (1972) «[[Ціхая прывабнасць буржуазіі]]» — міністр * (1974) «[[Прывід свабоды]]» — другі прэфект паліцыі * (1974) «[[Венсан, Франсуа, Поль і іншыя]]» — Франсуа == Узнагароды == * 1980 — [[Канскі кінафестываль]] — найлепшы акцёр («Скачок у пустату») * 1982 — [[Берлінскі кінафестываль]] «Сярэбраны мядзведзь» — найлепшы акцёр («Дзіўная справа»; са С. Скарсгардам у «Прастадушным забойцы») == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пікалі}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] hwjws2thguwdiezxjlbzvpj083jf7i4 0 775660 5150458 4965468 2026-06-04T08:55:56Z M.L.Bot 261 5150458 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красуліна}} {{ДД}} '''Ганна Віктараўна Красуліна''' ({{ВДП}}) — беларускі палітык. == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 1969 года ў [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] [[РСФСР]]. Вучылася на [[Факультэт філалогіі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|факультэце філалогіі]] [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і ў магістратуры [[Факультэт дзяржаўнага кіравання МДУ|факультэта дзяржаўнага кіравання МДУ]]. Падчас вучобы ў Маскве пазнаёмілася са сваім будучым мужам, [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/55218.html|title=«Захват самолета Протасевича готовился под Светлану». Большое интервью с пресс-секретарем Тихановской Анной Красулиной|website=Зеркало|date=2023-12-01|access-date=2024-10-26}}</ref>. У 2002 годзе пераехала на радзіму мужа ў [[Беларусь]]. Працавала ў буйной міжнароднай кампаніі, адкуль яе звольнілі па палітычных матывах пасля [[Плошча 2006|пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]]. Пасля гэтага не магла ўладкавацца<ref name=":0" />. З падачы мужа прыйшла ў [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднаную грамадзянскую партыю]], якая прапанавала інфармацыйную дапамогу ў такіх сітуацыях. Там ёй прапанавалі дапамагаць ствараць адзін з інфармацыйных праектаў партыі, над якім яна пасля і працавала. Старшыня АГП [[Анатоль Лябедзька]] прапанаваў Красулінай на час [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарчай кампаніі 2010 года]] стаць прэс-сакратаркай [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]]. Пазней на той жа пазіцыі працавала ў [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]<ref name=":0" />. У 2020 годзе Ганна Красуліна выйшла з грамадзянства Расіі і атрымала [[грамадзянства Беларусі]]. Улетку таго ж года яна на добраахвотніцкіх пачатках далучылася да каманды [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]], а затым стала яе прэс-сакратаркай<ref name=":0" />. Пакінула Беларусь. У студзені 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] аб’явіў пра спецыяльную вытворчасць па [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай|справе 20 незалежных аналітыкаў]], абвінаваціўшы іх у тым, што яны «далучыліся да змовы з мэтай захопу дзяржаўнай улады ў Рэспубліцы Беларусь неканстытуцыйным шляхам, увайшлі ў [[экстрэмісцкія фармаванні]], створаныя для забеспячэння эфектыўнасці злачыннай дзейнасці»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/334796|title=СК завёў справы на 20 «аналітыкаў Ціханоўскай». Там ёсць і аналітыкі супраць Ціханоўскай|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-25|accessdate=2024-03-19}}</ref>. Ганну Красуліну завочна асудзілі да 11 гадоў пазбаўлення волі са штрафам ад 1000 да 40000 базавых велічынь (ад 40 тыс. да 1,6 млн рублёў)<ref>{{Cite web|url=https://prisoners.spring96.org/be/person/hannakrasulina|title=Ганна Красуліна — Палітычныя вязні ў Беларусі|website=prisoners.spring96.org|access-date=2024-10-27}}</ref>. 24 кастрычніка [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] унёс Красуліну і іншых фігурантаў справы «аналітыкаў Ціханоўскай» у «[[Спіс тэрарыстаў (Беларусь)|спіс тэрарыстаў]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/354094|title=КДБ уключыў 20 палітолагаў у спіс «тэрарыстаў»|website=Наша Ніва|date=2024-10-26|access-date=2024-10-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красуліна Ганна Віктараўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] iirw52md0q57fkzlgw2vzfp66xr62q3 5150527 5150458 2026-06-04T10:49:51Z M.L.Bot 261 дапаўненне 5150527 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красуліна}} {{ДД}} '''Ганна Віктараўна Красуліна''' ({{ВДП}}) — беларуская палітычная актывістка, прэс-сакратарка [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (2011—2020) і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] (з 2020). == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 1969 года ў [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] РСФСР {{sfn|Spring96|2024|p=}} {{sfn|TUT.BY|2018|p=}}, дзе жыла да 17 гадоў, у 1987 годзе пераехала ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Скончыла філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (курс навучання — 5 гадоў){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У час вучобы пазнаёмілася з мінчанінам [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]], у 1993 годзе яны ажаніліся{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Скончыла магістратуру і ў 2003 годзе аспірантуру факультэта дзяржаўнага кіравання МДУ{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У аспірантуры рыхтавала навуковую працу пра карупцыю ў Расійскай Федэрацыі, абарона не адбылася праз канцэптуальныя высновы даследавання, што карупцыя ёсць дзяржаваўтваральным элементам Расіі{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У 2002 годзе пераехала на радзіму мужа ў Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Канчаткова сям’я перасялілася ў [[Мінск]] у 2004 годзе{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Працавала ў прадстаўніцтве буйной замежнай камерцыйнай кампаніі (пастаўкі тэхнічнага абсталявання) як офіс-менеджар, пасля — PR- і HR-менеджар {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У красавіку 2006 года звольнена па палітычных матывах (фармальна — скарачэнне штату) пасля [[Плошча 2006|пратэстаў па прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] і за дзве гадзіны да акцыі «[[Чарнобыльскі шлях]]»{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Праз ўключэнне ў «чорныя спісы» не магла знайсці працу ў камерцыйных структурах{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У 2020 годзе выйшла з грамадзянства Расійскай Федэрацыі і атрымала пашпарт грамадзянкі Рэспублікі Беларусь {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля падзей жніўня 2020 года вымушана эмігравала ў [[Вільня|Вільню]] (Літва){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]] (нар. 1970), беларускім гісторыкам-маяністам{{sfn|TUT.BY|2018|p=}} {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Сужэнцы маюць дваіх дзяцей{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Станам на 2023 год дачка была студэнткай першага курсу Універсітэта Гумбальта ў [[Берлін]]е{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Грамадска-палітычная дзейнасць == З 2010 года супрацоўнічала з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП) як валанцёрка, удзельнічала ў стварэнні інфармацыйных праектаў{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарчай кампаніі 2010 года]] была прэс-сакратаркай кандыдата ў прэзідэнты [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]]{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. З 2011 года афіцыйна займала пасаду прэс-сакратаркі АГП{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. У лістападзе 2018 года УВД Маскоўскага раёна Мінска вынесла рашэнне пра яе высылку з краіны тэрмінам на адзін год «у інтарэсах грамадскага парадку»{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Падставай былі тры адміністрацыйныя спагнанні: два за ўдзел у несанкцыянаваных акцыях (у тым ліку за размахванне бел-чырвона-белым сцягам каля ізалятара на Акрэсціна) і адно за безбілетны праезд{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Рашэнне абскарджана ў судзе Маскоўскага раёна, які адмяніў высылку{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Красуліна тлумачыла захавання расійскага грамадзянства сярод іншага патрэбай спецыялізаванай медыцынскай дапамогі ў Расіі, пасля перанесенай у Маскве (Крамлёўскай бальніцы) у 1992 годзе складанай аперацыі па пратэзаванні сустава, а ў 2014 годзе па планавай замене пратэза. У 2020 годзе выйшла з расійскага і атрымала беларускае грамадзянства{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Летам 2020 года далучылася да каманды Святланы Ціханоўскай як валанцёр, пазней стала яе прэс-сакратаркай{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У Офісе Ціханоўскай арганізоўвае ўзаемадзеянне з міжнароднымі медыя (каля 300—400 інтэрв’ю ў год), рыхтуе заявы і суправаджае замежныя візіты{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У студзені 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] аб’явіў пра спецыяльную вытворчасць па [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай|справе 20 незалежных аналітыкаў]], абвінаваціўшы іх у тым, што яны «''далучыліся да змовы з мэтай захопу дзяржаўнай улады ў Рэспубліцы Беларусь неканстытуцыйным шляхам, увайшлі ў [[экстрэмісцкія фармаванні]], створаныя для забеспячэння эфектыўнасці злачыннай дзейнасці''»{{sfn|Наша Ніва|2024a|p=}}. 1 ліпеня 2024 года ў завочным працэсе (суддзя Уладзімір Арэшка) асуджана да 11 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму{{sfn|Spring96|2024|p=}}. Прысуд таксама прадугледжваў штраф памерам ад 1000 да 40000 базавых велічынь (ад 40 тысяч да 1,6 млн рублёў){{sfn|Spring96|2024|p=}}. 24 кастрычніка 2024 года КДБ Беларусі ўнёс Красуліну і іншых фігурантаў справы «спіс тэрарыстаў»{{sfn|Наша Ніва|2024b|p=}}. 8 снежня 2025 года ўдзельнічала ў акцыі пратэсту ў Вільні супраць запуску паветраных шароў з кантрабандай з тэрыторыі Беларусі, назвала гэта элементам «гібрыднай вайны» супраць Еўропы{{sfn|Pozirk|2025|p=}}. У 2026 годзе ў экспертных каментарыях падкрэслівала стратэгічную ролю еўрапейскіх санкцый для вызвалення краіны ад дыктатуры і расійскага ўплыву {{sfn|Belsat|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Spring96|2024|{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/en/person/hannakrasulina|title=Hanna Krasulina|work=prisoners.spring96.org|publisher=Вясна|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/55218.html|title=«Захват самолета Протасевича готовился под Светлану». Большое интервью с пресс-секретарем Тихановской Анной Красулиной|work=Zerkalo.io|date=2023-12-01|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|TUT.BY|2018|{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html|title=«Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России|work=tut.by|date=2018-12-18|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Быковский|2018|{{cite web|url=https://dw.com/p/38EaD|title=Красулина: Мама еще не знает о моей высылке из Беларуси|work=Deutsche Welle|date=2018-11-14|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Pozirk|2025|{{cite web|url=https://pozirk.online/en/news/167246/|title=Belarusians protest against balloon incursions near embassy in Vilnius|work=Pozirk|date=2025-12-08|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Наша Ніва|2024a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/334796|title=СК завёў справы на 20 «аналітыкаў Ціханоўскай». Там ёсць і аналітыкі супраць Ціханоўскай|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-25|accessdate=2024-03-19}}}} * {{h|Наша Ніва|2024b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/354094|title=КДБ уключыў 20 палітолагаў у спіс «тэрарыстаў»|work=Наша Ніва|date=2024-10-26|language=be|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url=https://en.belsat.eu/91253174/liberation-of-people-or-liberation-of-the-country-krasulina-on-sanctions|title=Liberation of people or liberation of the country? Krasulina on sanctions|work=Belsat|date=2026-01-26|language=en|access-date=2026-06-04}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красуліна Ганна Віктараўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] ovrj9v3e34w8a37kdsby36qd4mgf3vs 5150528 5150527 2026-06-04T10:52:17Z M.L.Bot 261 /* Грамадска-палітычная дзейнасць */ 5150528 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красуліна}} {{ДД}} '''Ганна Віктараўна Красуліна''' ({{ВДП}}) — беларуская палітычная актывістка, прэс-сакратарка [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (2011—2020) і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] (з 2020). == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 1969 года ў [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] РСФСР {{sfn|Spring96|2024|p=}} {{sfn|TUT.BY|2018|p=}}, дзе жыла да 17 гадоў, у 1987 годзе пераехала ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Скончыла філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (курс навучання — 5 гадоў){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У час вучобы пазнаёмілася з мінчанінам [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]], у 1993 годзе яны ажаніліся{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Скончыла магістратуру і ў 2003 годзе аспірантуру факультэта дзяржаўнага кіравання МДУ{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У аспірантуры рыхтавала навуковую працу пра карупцыю ў Расійскай Федэрацыі, абарона не адбылася праз канцэптуальныя высновы даследавання, што карупцыя ёсць дзяржаваўтваральным элементам Расіі{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У 2002 годзе пераехала на радзіму мужа ў Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Канчаткова сям’я перасялілася ў [[Мінск]] у 2004 годзе{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Працавала ў прадстаўніцтве буйной замежнай камерцыйнай кампаніі (пастаўкі тэхнічнага абсталявання) як офіс-менеджар, пасля — PR- і HR-менеджар {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У красавіку 2006 года звольнена па палітычных матывах (фармальна — скарачэнне штату) пасля [[Плошча 2006|пратэстаў па прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] і за дзве гадзіны да акцыі «[[Чарнобыльскі шлях]]»{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Праз ўключэнне ў «чорныя спісы» не магла знайсці працу ў камерцыйных структурах{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У 2020 годзе выйшла з грамадзянства Расійскай Федэрацыі і атрымала пашпарт грамадзянкі Рэспублікі Беларусь {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля падзей жніўня 2020 года вымушана эмігравала ў [[Вільня|Вільню]] (Літва){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]] (нар. 1970), беларускім гісторыкам-маяністам{{sfn|TUT.BY|2018|p=}} {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Сужэнцы маюць дваіх дзяцей{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Станам на 2023 год дачка была студэнткай першага курсу Універсітэта Гумбальта ў [[Берлін]]е{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Грамадска-палітычная дзейнасць == З 2010 года супрацоўнічала з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП) як валанцёрка, удзельнічала ў стварэнні інфармацыйных праектаў{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарчай кампаніі 2010 года]] была прэс-сакратаркай кандыдата ў прэзідэнты [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]]{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. З 2011 года афіцыйна займала пасаду прэс-сакратаркі АГП{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. У лістападзе 2018 года УВД Маскоўскага раёна Мінска вынесла рашэнне пра яе высылку з краіны тэрмінам на адзін год «у інтарэсах грамадскага парадку»{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Падставай былі тры адміністрацыйныя спагнанні: два за ўдзел у несанкцыянаваных акцыях (у тым ліку за размахванне бел-чырвона-белым сцягам каля ізалятара на Акрэсціна) і адно за безбілетны праезд{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Рашэнне абскарджана ў судзе Маскоўскага раёна, які адмяніў высылку{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Красуліна тлумачыла захавання расійскага грамадзянства сярод іншага патрэбай спецыялізаванай медыцынскай дапамогі ў Расіі, пасля перанесенай у Маскве (Крамлёўскай бальніцы) у 1992 годзе складанай аперацыі па пратэзаванні сустава, а ў 2014 годзе па планавай замене пратэза. У 2020 годзе выйшла з расійскага і атрымала беларускае грамадзянства{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Летам 2020 года далучылася да каманды Святланы Ціханоўскай як валанцёр, пазней стала яе прэс-сакратаркай{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У Офісе Ціханоўскай арганізоўвае ўзаемадзеянне з міжнароднымі медыя (каля 300—400 інтэрв’ю ў год), рыхтуе заявы і суправаджае замежныя візіты{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У студзені 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] аб’явіў пра спецыяльную вытворчасць па [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай|справе 20 незалежных аналітыкаў]], абвінаваціўшы іх у тым, што яны «''далучыліся да змовы з мэтай захопу дзяржаўнай улады ў Рэспубліцы Беларусь неканстытуцыйным шляхам, увайшлі ў [[экстрэмісцкія фармаванні]], створаныя для забеспячэння эфектыўнасці злачыннай дзейнасці''»{{sfn|Наша Ніва|2024a|p=}}. 1 ліпеня 2024 года ў завочным працэсе (суддзя Уладзімір Арэшка) Красуліна асуджана да 11 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму{{sfn|Spring96|2024|p=}}. Прысуд таксама прадугледжваў штраф памерам ад 1000 да 40000 базавых велічынь (ад 40 тысяч да 1,6 млн рублёў){{sfn|Spring96|2024|p=}}. 24 кастрычніка 2024 года КДБ Беларусі ўнёс Красуліну і іншых фігурантаў справы «спіс тэрарыстаў»{{sfn|Наша Ніва|2024b|p=}}. 8 снежня 2025 года ўдзельнічала ў акцыі пратэсту ў Вільні супраць запуску паветраных шароў з кантрабандай з тэрыторыі Беларусі, назвала гэта элементам «гібрыднай вайны» супраць Еўропы{{sfn|Pozirk|2025|p=}}. У 2026 годзе ў экспертных каментарыях падкрэслівала стратэгічную ролю еўрапейскіх санкцый для вызвалення краіны ад дыктатуры і расійскага ўплыву {{sfn|Belsat|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Spring96|2024|{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/en/person/hannakrasulina|title=Hanna Krasulina|work=prisoners.spring96.org|publisher=Вясна|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/55218.html|title=«Захват самолета Протасевича готовился под Светлану». Большое интервью с пресс-секретарем Тихановской Анной Красулиной|work=Zerkalo.io|date=2023-12-01|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|TUT.BY|2018|{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html|title=«Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России|work=tut.by|date=2018-12-18|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Быковский|2018|{{cite web|url=https://dw.com/p/38EaD|title=Красулина: Мама еще не знает о моей высылке из Беларуси|work=Deutsche Welle|date=2018-11-14|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Pozirk|2025|{{cite web|url=https://pozirk.online/en/news/167246/|title=Belarusians protest against balloon incursions near embassy in Vilnius|work=Pozirk|date=2025-12-08|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Наша Ніва|2024a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/334796|title=СК завёў справы на 20 «аналітыкаў Ціханоўскай». Там ёсць і аналітыкі супраць Ціханоўскай|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-25|accessdate=2024-03-19}}}} * {{h|Наша Ніва|2024b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/354094|title=КДБ уключыў 20 палітолагаў у спіс «тэрарыстаў»|work=Наша Ніва|date=2024-10-26|language=be|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url=https://en.belsat.eu/91253174/liberation-of-people-or-liberation-of-the-country-krasulina-on-sanctions|title=Liberation of people or liberation of the country? Krasulina on sanctions|work=Belsat|date=2026-01-26|language=en|access-date=2026-06-04}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красуліна Ганна Віктараўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] rv66ci5l4jhnt3juit1kj81kz70r6zp 5150543 5150528 2026-06-04T11:16:31Z M.L.Bot 261 /* Грамадска-палітычная дзейнасць */ 5150543 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красуліна}} {{ДД}} '''Ганна Віктараўна Красуліна''' ({{ВДП}}) — беларуская палітычная актывістка, прэс-сакратарка [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (2011—2020) і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] (з 2020). == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 1969 года ў [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] РСФСР{{sfn|Spring96|2024|p=}}{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}, дзе жыла да 17 гадоў, у 1987 годзе пераехала ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Скончыла філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (курс навучання — 5 гадоў){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У час вучобы пазнаёмілася з мінчанінам [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]], у 1993 годзе яны ажаніліся{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Скончыла магістратуру і ў 2003 годзе аспірантуру факультэта дзяржаўнага кіравання МДУ{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У аспірантуры рыхтавала навуковую працу пра карупцыю ў Расійскай Федэрацыі, абарона не адбылася праз канцэптуальныя высновы даследавання, што карупцыя ёсць дзяржаваўтваральным элементам Расіі{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У 2002 годзе пераехала на радзіму мужа ў Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Канчаткова сям’я перасялілася ў [[Мінск]] у 2004 годзе{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Працавала ў прадстаўніцтве буйной замежнай камерцыйнай кампаніі (пастаўкі тэхнічнага абсталявання) як офіс-менеджар, пасля — PR- і HR-менеджар {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля [[Плошча 2006|пратэстаў па прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]], у красавіку 2006 года звольнена па палітычных матывах (фармальна — скарачэнне штату) за дзве гадзіны да акцыі «[[Чарнобыльскі шлях]]». Праз ўключэнне ў «чорныя спісы» не магла знайсці працу ў камерцыйных структурах. Па радзе мужа звярнулася ў [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднаную грамадзянскую партыю]] (АГП), дзе прапаноўвалі інфармацыйную дапамогу людзям у падобных сітуацыях.{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}} У 2020 годзе выйшла з грамадзянства Расійскай Федэрацыі і атрымала пашпарт грамадзянкі Рэспублікі Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|падзей жніўня 2020 года]] вымушана эмігравала ў [[Вільня|Вільню]] (Літва){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]] (нар. 1970), беларускім гісторыкам-маяністам{{sfn|TUT.BY|2018|p=}} {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Сужэнцы маюць дваіх дзяцей{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Станам на 2023 год дачка была студэнткай першага курсу Універсітэта Гумбальта ў [[Берлін]]е{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Прыйшоўшы ў 2006 годзе ў АГП, пазнаёмілася з [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандрам Дабравольскім]] і як валанцёрка дапамагада ў стварэнні інфармацыйных праектаў{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Ппадчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарчай кампаніі 2010 года]] па прапанове старшыні АГП [[Анатоль Лябедзька|Анатоль Лябедзькі]] была прэс-сакратаркай кандыдата ў прэзідэнты [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]]{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. З 2011 года афіцыйна займала пасаду прэс-сакратаркі АГП{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. У лістападзе 2018 года УВД Маскоўскага раёна Мінска вынесла рашэнне пра яе высылку з краіны тэрмінам на адзін год «у інтарэсах грамадскага парадку»{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Падставай былі тры адміністрацыйныя спагнанні: два за ўдзел у несанкцыянаваных акцыях (у тым ліку за размахванне [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]] каля ізалятара на Акрэсціна) і адно за безбілетны праезд{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Рашэнне абскарджана ў судзе Маскоўскага раёна, які адмяніў высылку{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Тлумачыла захаванне расійскага грамадзянства, сярод іншага патрэбай спецыялізаванай медыцынскай дапамогі ў Расіі, пасля перанесенай у Маскве (Крамлёўскай бальніцы) у 1992 годзе складанай аперацыі па пратэзаванні сустава, а ў 2014 годзе па планавай замене пратэза. У 2020 годзе выйшла з расійскага грамадзянства.{{sfn|Быковский|2018|p=}} Летам 2020 года далучылася да каманды Святланы Ціханоўскай як валанцёр, пазней стала яе прэс-сакратаркай{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У Офісе Ціханоўскай арганізоўвае ўзаемадзеянне з міжнароднымі медыя (каля 300—400 інтэрв’ю ў год), рыхтуе заявы і суправаджае замежныя візіты{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У студзені 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] аб’явіў пра спецыяльную вытворчасць па [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай|справе 20 незалежных аналітыкаў]], абвінаваціўшы іх у тым, што яны «''далучыліся да змовы з мэтай захопу дзяржаўнай улады ў Рэспубліцы Беларусь неканстытуцыйным шляхам, увайшлі ў [[экстрэмісцкія фармаванні]], створаныя для забеспячэння эфектыўнасці злачыннай дзейнасці''»{{sfn|Наша Ніва|2024a|p=}}. 1 ліпеня 2024 года ў завочным працэсе (суддзя Уладзімір Арэшка) Красуліна асуджана да 11 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму{{sfn|Spring96|2024|p=}}. Прысуд таксама прадугледжваў штраф памерам ад 1000 да 40000 базавых велічынь (ад 40 тысяч да 1,6 млн рублёў){{sfn|Spring96|2024|p=}}. 24 кастрычніка 2024 года КДБ Беларусі ўнёс Красуліну і іншых фігурантаў справы «спіс тэрарыстаў»{{sfn|Наша Ніва|2024b|p=}}. 8 снежня 2025 года ўдзельнічала ў акцыі пратэсту ў Вільні супраць запуску паветраных шароў з кантрабандай з тэрыторыі Беларусі, назвала гэта элементам «гібрыднай вайны» супраць Еўропы{{sfn|Pozirk|2025|p=}}. У 2026 годзе ў экспертных каментарыях падкрэслівала стратэгічную ролю еўрапейскіх санкцый для вызвалення краіны ад дыктатуры і расійскага ўплыву {{sfn|Belsat|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Spring96|2024|{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/en/person/hannakrasulina|title=Hanna Krasulina|work=prisoners.spring96.org|publisher=Вясна|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/55218.html|title=«Захват самолета Протасевича готовился под Светлану». Большое интервью с пресс-секретарем Тихановской Анной Красулиной|work=Zerkalo.io|date=2023-12-01|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|TUT.BY|2018|{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html|title=«Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России|work=tut.by|date=2018-12-18|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Быковский|2018|{{cite web|url=https://dw.com/p/38EaD|title=Красулина: Мама еще не знает о моей высылке из Беларуси|work=Deutsche Welle|date=2018-11-14|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Pozirk|2025|{{cite web|url=https://pozirk.online/en/news/167246/|title=Belarusians protest against balloon incursions near embassy in Vilnius|work=Pozirk|date=2025-12-08|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Наша Ніва|2024a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/334796|title=СК завёў справы на 20 «аналітыкаў Ціханоўскай». Там ёсць і аналітыкі супраць Ціханоўскай|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-25|accessdate=2024-03-19}}}} * {{h|Наша Ніва|2024b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/354094|title=КДБ уключыў 20 палітолагаў у спіс «тэрарыстаў»|work=Наша Ніва|date=2024-10-26|language=be|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url=https://en.belsat.eu/91253174/liberation-of-people-or-liberation-of-the-country-krasulina-on-sanctions|title=Liberation of people or liberation of the country? Krasulina on sanctions|work=Belsat|date=2026-01-26|language=en|access-date=2026-06-04}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красуліна Ганна Віктараўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] 11eq8tl4te45wwkf46bjp1ulosc7ntr 0 778459 5150493 4954888 2026-06-04T10:17:01Z JackyM59 160110 Photograph updated 5150493 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Fleurs de Jacinthes des bois (Hyacinthoides non-scripta).jpg | image descr = | regnum = Расліны | parent = Hyacinthoides | rang = Вид | latin = Hyacinthoides non-scripta | author = ([[L.]]) [[Шуар, Пьер|Chouard]] ''ex'' [[Rothm.]], 1753 |syn = * ''Hyacinthus non-scriptus'' <small>L.</small> * ''Scilla festalis'' <small>Salisb.</small> ([[Nomen illegitimum|nom. illeg.]]) * ''Scilla nutans'' <small>Sm. ''in'' Sowerby & Smith</small> (nom. illeg.) * ''Scilla non-scripta'' <small>(L.) Link & Hoffmanns.</small> * ''Endymion nutans'' <small>Dumort.</small> (nom. illeg.) * ''Agraphis nutans'' <small>Link.</small> (nom. illeg.) * ''Endymion non-scriptus'' <small>(L.) Garcke</small> * ''Hyacinthus cernuus'' <small>L.</small> * ''Scilla cernua'' <small>(L.) Hoffmanns. & Link</small> * ''Endymion cernuus'' <small>(L.) Dumort.</small> | synonyms_ref = &nbsp;<ref name="Grundmann"/> |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = | wikispecies = Hyacinthoides non-scripta |commons = Category:Hyacinthoides non-scripta | itis = | ncbi = | eol = | grin = | ipni = | tpl = }} '''Hyacinthoides non-scripta''' — від [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] сямейства {{bt-bellat|спаржавыя|Asparagaceae}}. == Назва == У англійскай мове называецца «англійскі званочак» ({{Lang-en|English bluebell}}). == Апісанне == Шматгадовая расліна. Лісце лінейнае, цёмна-зялёнае, бліскучае 20-45 см даўжыні. Увесну з’яўляецца аднабаковае суквецце з 6-12 сініх завужаных званочкавых пахучых кветак да 2 см даўжынёй. Скрыжоўваецца з {{bt-bellat||Hyacinthoides hispanica}}. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == Расце на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]], берагах [[Скандынавія|Скандынавіі]] і ў [[Гістарычныя Нідэрланды|Ніжніх краінах]]. Утварае шчыльны дыван у лістападных лясах. == Практычнае выкарыстанне == Вырошчваецца як дэкаратыўная расліна. == Цікавыя факты == У апытанні, якое павінна было вызначыць любімую кветку для розных частак Брытаніі, англійскі званочак быў выключаны са спісу галасавання, паколькі ён перамагаў ва ўсіх графствах, пакідаючы далёка ззаду іншых прэтэндэнтаў<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/society/2004/may/05/environment.environment2|title=Fans pick the flowers that have grown on them {{!}} Environment {{!}} The Guardian|website=web.archive.org|date=2019-07-12|access-date=2024-12-09|archive-date=12 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712061026/https://www.theguardian.com/society/2004/may/05/environment.environment2|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Файл:Hyacinthoides_non-scripta_001.JPG|Агульны выгляд расліны Файл:Bluebell_flowers.jpg|Кветкі Файл:Plant_Lunga.jpg|Плады Файл:Little_Chittenden_Wood_-_geograph.org.uk_-_1861070.jpg|Лес вясной з дываном кветак Файл:Tim_Tokien_-_Sot's_Hole_Bluebell_-_01.jpeg|Скульптура </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.abebooks.co.uk/9780754830290/Illustrated-Identifier-Encyclopedia-Wild-Flowers-0754830292/plp|title=An Illustrated Identifier and Encyclopedia: Wild Flowers and Flora - Mick Lavelle: 9780754830290 - AbeBooks|website=www.abebooks.co.uk|access-date=2025-03-11}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Спаржавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] kocige6nrer12rskc4fekxe9qvx7gek 0 782650 5150546 4936725 2026-06-04T11:19:33Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5150546 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Клод Сатэ''' ({{lang-fr|Claude Sautet}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі {{кінарэжысёр|Францыі|XX стагоддзя}} і {{сцэнарыст|Францыі|XX стагоддзя}}. == Біяграфія == Вучыўся ў Вышэйшай школе дэкаратыўных мастацтваў, працаваў як музычны крытык і педагог. У 1946 годзе скончыў IDHEC. Пачынаў як асістэнт рэжысёра, пазней быў прадзюсарам на тэлебачанні. Дэбютаваў як рэжысёр у 1955 годзе камедыяй «Дзень добры, усмешка». Фільм «Дробязі жыцця» (1970), з энтузіязмам прыняты на [[Канскі кінафестываль|Канскім фестывалі]], прынёс Сатэ міжнародную вядомасць, а таксама абазначыў новы віток у кар’еры [[Ромі Шнайдэр]]. Супрацоўніцтва Сатэ і Шнайдэр працягнулася ў фільмах «Макс і бляхары», «Сезар і Разалі»; за ролю ў фільме «Простая гісторыя», намінаваным на «[[Оскар]]» як найлепшы замежны фільм, Шнайдэр атрымала прэмію «[[Сезар]]» як найлепшая актрыса. У 1993 годзе за фільм «Сэрца зімой» Сатэ атрымаў Сярэбранага льва на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] і прэміі «Сезар» як найлепшы рэжысёр. Тую ж прэмію ён атрымаў тры гады праз свой апошні фільм «Нэлі і спадар Арно». Памёр ад раку. Пахаваны на могілках [[Манпарнас]]. == Фільмаграфія == * (1974) «[[Венсан, Франсуа, Поль і іншыя]]» == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сатэ Клод}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] 6o5svcttq4f1xns9ocopx6k8i91et2d 3 783620 5150223 5147564 2026-06-03T15:33:22Z JerzyKundrat 174 5150223 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:17, 28 лютага 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:33, 23 жніўня 2025 (+03) :Добры дзень, можна было б, толькі хацеў бы даведацца, ці вяжацца гэта з нейкімі дадатковымі забавязаннямі? Бо я толькі час ад часу пераглядаю артыкулы, што чытаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:39, 25 жніўня 2025 (+03) :: Не, фактычна ніякіх абавязкаў няма. Гэты статус дапамагае іншым удзельнікам праекту, паколькі вашыя праўкі аўтаматычна адзначаюцца як дагледжаныя [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:43, 25 жніўня 2025 (+03) :::Нікога не было супраць, выдаў вам сцяг. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:12, 6 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:47, 7 лютага 2026 (+03) == Прызначэнне схавальніка (oversighter) == Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак. Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны. Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:33, 8 мая 2026 (+03) == Да перайменавання == Вітаю! Калі ласка, выносьце кандыдатуры на перайменаванне згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання#Выстаўленне старонкі да перайменавання|правіламі афармлення]]. Там усяго толькі 2 пункты, не складана выканаць, мяркую. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:48, 27 мая 2026 (+03) :Буду шчырым, не да канца разумею, дзе я не датрымліваюся правіл. Шаблон "Перайменаваць" на старонцы ёсць, запыт нібы таксама зроблена слушна. Буду ўдзячны, калі вы крыху канкрэтней растлумачыце, што я раблю не так. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 22:07, 27 мая 2026 (+03) ::{{ш|Перанесці}} у вынесеных Вамі на перайменаванне артыкулах [[Цімаці Хант]], [[Эрнэст Рэзерфорд]], [[Уільям С’юард Бероуз]] дадавала я. Было б някепска, калі б ініцыятар перайменавання сам займаўся афармленнем сваіх намінантаў. Дзякуй за разуменне. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:50, 27 мая 2026 (+03) :::Тады перапрашаю за непаразуменне і дзякую за пільнасць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 22:54, 27 мая 2026 (+03) == Раман Канаплёў == Вітаю. ''Яўгенавіч'' — дзіўнае імя па бацьку для асобы, якая піша ў «Русский журнал», там напрошваецца таксама паказаць рускае напісанне ў лідзе. Зараз трэшова надта выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 чэрвеня 2026 (+03) lu1j3p7takt1aqmoxtb1imo04i632ka 5150321 5150223 2026-06-03T21:17:31Z Ueschar 151377 /* Раман Канаплёў */ Адказ 5150321 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:17, 28 лютага 2025 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:33, 23 жніўня 2025 (+03) :Добры дзень, можна было б, толькі хацеў бы даведацца, ці вяжацца гэта з нейкімі дадатковымі забавязаннямі? Бо я толькі час ад часу пераглядаю артыкулы, што чытаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:39, 25 жніўня 2025 (+03) :: Не, фактычна ніякіх абавязкаў няма. Гэты статус дапамагае іншым удзельнікам праекту, паколькі вашыя праўкі аўтаматычна адзначаюцца як дагледжаныя [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:43, 25 жніўня 2025 (+03) :::Нікога не было супраць, выдаў вам сцяг. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:12, 6 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:47, 7 лютага 2026 (+03) == Прызначэнне схавальніка (oversighter) == Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак. Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны. Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:33, 8 мая 2026 (+03) == Да перайменавання == Вітаю! Калі ласка, выносьце кандыдатуры на перайменаванне згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання#Выстаўленне старонкі да перайменавання|правіламі афармлення]]. Там усяго толькі 2 пункты, не складана выканаць, мяркую. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:48, 27 мая 2026 (+03) :Буду шчырым, не да канца разумею, дзе я не датрымліваюся правіл. Шаблон "Перайменаваць" на старонцы ёсць, запыт нібы таксама зроблена слушна. Буду ўдзячны, калі вы крыху канкрэтней растлумачыце, што я раблю не так. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 22:07, 27 мая 2026 (+03) ::{{ш|Перанесці}} у вынесеных Вамі на перайменаванне артыкулах [[Цімаці Хант]], [[Эрнэст Рэзерфорд]], [[Уільям С’юард Бероуз]] дадавала я. Было б някепска, калі б ініцыятар перайменавання сам займаўся афармленнем сваіх намінантаў. Дзякуй за разуменне. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:50, 27 мая 2026 (+03) :::Тады перапрашаю за непаразуменне і дзякую за пільнасць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 22:54, 27 мая 2026 (+03) == Раман Канаплёў == Вітаю. ''Яўгенавіч'' — дзіўнае імя па бацьку для асобы, якая піша ў «Русский журнал», там напрошваецца таксама паказаць рускае напісанне ў лідзе. Зараз трэшова надта выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 чэрвеня 2026 (+03) :Вітаю, не скажу, каб мне самому гэта надта падабалася, але ў БелЭн, на прыклад, украінцы і расіяне таксама "Яўгенавічы"[https://verbum.by/?q=%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96*], ды і мне цяжка прыдумаць, як яно магло б пісацца інакш - Яўген’явіч, Яўгеніявіч? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:17, 4 чэрвеня 2026 (+03) plufl8bhmjbpks1wca10gld2ru7dvot 2 783742 5150199 5144486 2026-06-03T13:14:43Z MocnyDuham 99818 ё 5150199 wikitext text/x-wiki {{Заданні для адміністратараў}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} '''Старонка для чарнавікоў''' * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Джэймс Дэвід Вэнс]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Беларускія добраахвотнікі пасля расійска-ўкраінскай вайны]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/bot-test]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/КР]] Тэматычнае: # [[Data breach]] # [[Anonymous]] # [[SQL injection]] # [[Information security]] # [[Cult of the Dead Cow]] # [[Chaos Computer Club]] # [[RedHack]] # [[LulzSec]] # [[BlueLeaks]] Дапрацаваць: # [[Шаблон:Аб’ект Сусветнай спадчыны]] Кнігі: * {{Кніга|ref=Лойка A. I.|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/138847/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%96%D1%8F_%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%96.pdf?sequence=1&isAllowed=y|аўтар={{nobr|Лойка A. I.}}|загаловак=Філасофія і метадалогія кібербяспекі|год=2024|месца=Мінск|выдавецтва=БНТУ|старонак=258}} l5wkjfosbklaobkas9pohl2lho8nme5 0 785603 5150368 4973692 2026-06-04T05:12:35Z StarDeg 16311 5150368 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Луі Жазэф Бюфэ''' ({{lang-fr|Louis Joseph Buffet}}; {{ДН|26|10|1818}}, [[Мірэкур]] — {{ДС|7|7|1898}}, [[Парыж]]) — [[Французы|французскі]] [[дзяржаўны дзеяч]], які займаў пасаду [[Прэм’ер-міністр Францыі|кіраўніка ўрада Францыі]] ў 1874—1875 гадах. == Біяграфія == Атрымаў юрыдычную адукацыю і пачаў палітычную кар’еру ў якасці дэпутата [[Нацыянальная Асамблея Францыі|Нацыянальнага сходу]] ў 1848 годзе. У 1849 годзе быў прызначаны міністрам сельскай гаспадаркі. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Напалеон III|Луі Напалеона Банапарта]] ў 1851 годзе адышоў ад палітычнай дзейнасці. Пасля падзення [[Другая французская імперыя|Другой імперыі]] ў 1870 годзе вярнуўся ў палітыку і зноў стаў членам Нацыянальнага сходу. У 1871 годзе заняў пасаду міністра фінансаў у кабінеце [[Луі Адольф Цьер|Адольфа Цьера]]. У 1875 годзе быў прызначаны [[Прэм’ер-міністр Францыі|прэм’ер-міністрам Францыі]] і адначасова міністрам унутраных спраў. Яго ўрад сутыкнуўся з палітычнымі цяжкасцямі, і ў 1876 годзе ён сышоў у адстаўку. Пасля адстаўкі працягваў палітычную дзейнасць як [[Сенат Францыі|сенатар]] і дэпутат. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прэм’ер-міністры Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бюфэ Луі}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]] dlrnxdxtzygqjb5u3q38pjq67l4kwy5 0 785614 5150181 5150140 2026-06-03T12:45:22Z 5150181 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014}}{{sfn|Zerkalo.io|2023}}{{sfn|Zerkalo.io|2024}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову мая непасрэдна ў МДУ, што дазволіла яму працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014}}{{sfn|bsu.by|2015}}{{sfn|Еўрарадыё|2026}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП). Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — Белсат, Еўрарадыё, Zerkalo і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектывы дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанні нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023}}{{sfn|Zerkalo.io|2026}}{{sfn|Belsat|2026}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільнюс){{sfn|Nashaniva.com|2026}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|YouTube|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/@AugienKrasulin |title = Augien Krasulin - YouTube |work = YouTube |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 98oslbhyk649cw5c2m68ci83io1xa0c 5150182 5150181 2026-06-03T12:49:05Z 5150182 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову мая непасрэдна ў МДУ, што дазволіла яму працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП). Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — Белсат, Еўрарадыё, Zerkalo і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектывы дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанні нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026|}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільнюс){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|YouTube|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/@AugienKrasulin |title = Augien Krasulin - YouTube |work = YouTube |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] c7f49d40glxmexk85d8itbjxjj7w76e 5150193 5150182 2026-06-03T13:01:22Z 5150193 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову мая непасрэдна ў МДУ, што дазволіла яму працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП). Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — Белсат, Еўрарадыё, Zerkalo і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектывы дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанні нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026|}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільнюс){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/@AugienKrasulin |title = Augien Krasulin - YouTube |work = YouTube |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus: what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91253174/liberation-of-people-or-liberation-of-the-country-krasulina-on-sanctions |title = Liberation of people or liberation of the country? Krasulina on sanctions |work = Belsat |date = 2026-01-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 21u5jed1hnhq7zjrb85l4dlykcadqln 5150196 5150193 2026-06-03T13:07:43Z 5150196 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову мая непасрэдна ў МДУ, што дазволіла яму працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП). Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — Белсат, Еўрарадыё, Zerkalo і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектывы дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанні нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026|}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільнюс){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/@AugienKrasulin |title = Augien Krasulin - YouTube |work = YouTube |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 868417678so6uedpxn0tde6x7ofeym4 5150197 5150196 2026-06-03T13:08:49Z 5150197 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову мая непасрэдна ў МДУ, што дазволіла яму працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП). Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — Белсат, Еўрарадыё, Zerkalo і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектывы дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанні нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |часопіс = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |url = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/@AugienKrasulin |title = Augien Krasulin - YouTube |work = YouTube |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] b8yh58314fnk0rby41ho9le8ofo0dri 5150204 5150197 2026-06-03T13:42:08Z 5150204 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову [[мая]] ў МДУ, што дазваляла працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП). Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — [[Белсат]], [[Еўрарадыё]], [[Zerkalo.io]] і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектыў дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{YouTube user|AugienKrasulin|Яўген Красулін}} }} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] a5nfn0zip3pujc3f59ovgibybz46ncu 5150206 5150204 2026-06-03T13:43:06Z 5150206 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову [[мая]] ў МДУ, што дазваляла працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]] (АГП). Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — [[Белсат]], [[Еўрарадыё]], [[Zerkalo.io]] і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектыў дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{YouTube user|AugienKrasulin|Яўгена Красуліна}} }} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] ltos8uo8p8lvcl45jhdxv2q9jyjaoj7 5150211 5150206 2026-06-03T14:07:06Z 5150211 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову [[мая]] ў МДУ, што дазваляла працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]]. Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — [[Белсат]], [[Еўрарадыё]], [[Zerkalo.io]] і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектыў дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал «@AugienKrasulin», дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава/Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{YouTube user|AugienKrasulin|Яўгена Красуліна}} }} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] orjmd9ne1k1fx217smcz1lnrpj864or 5150237 5150211 2026-06-03T17:01:16Z 5150237 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ імя М. В. Ламаносава{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і донасы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі); вывучаў старажытную мову [[мая]] ў МДУ, што дазваляла працаваць з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]]. Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — [[Белсат]], [[Еўрарадыё]], [[Zerkalo.io]] і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектыў дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал @AugienKrasulin, дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава-Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{YouTube user|AugienKrasulin|Яўгена Красуліна}} }} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 3oz6k4n5c3ke820zgli3fjk4wq8tp4i 5150240 5150237 2026-06-03T17:17:36Z 5150240 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык, маяніст і [[Эпіграфіка|эпіграфіст]]. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}, вывучаў старажытную мову і пісьменства [[мая]]. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і даносы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі), працаваў з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтарам больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]]. Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Удзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] пасля падзей 2020 года, дзе настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — [[Белсат]], [[Еўрарадыё]], [[Zerkalo.io]] і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектыў дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал @AugienKrasulin, дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, такіх як «Кава з гісторыкам» (Варшава-Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{YouTube user|AugienKrasulin|Яўгена Красуліна}} }} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] fqtjt1otj7inxrno7y58pg5c21w23hw 0 786744 5150384 5014445 2026-06-04T06:26:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150384 wikitext text/x-wiki {{асоба |жонка = Антаніна з Забелаў (1835—1888)}} '''Ежы Ляскарыс''' ({{lang-pl|Jerzy Laskarys}}; [[28 жніўня|28]]{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}} ці [[29 жніўня]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}} [[1828]], каля [[Трокі|Трокаў]] — {{СС|21|чэрвеня||9}}{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}} [[1888]], [[Даўбарова (вёска, Мінскі раён)|Даўбарова]]<ref name=":1">[https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:6V7D-GNF3?lang=ru Метрычны запіс пра смерць Юрыя-Альберта-Паўла Ляскарыса]</ref>, Радашковіцкая воласць, [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]]) — паэт, публіцыст, мастацкі крытык. Пісаў на [[Польскамоўная літаратура Беларусі|польскай мове]]. == Паходжанне == Род Ляскарысаў выводзіць сваё паходжанне ад [[Феадор I Ласкарыс|Феадора I Ласкарыса]], імператара [[Нікейская імперыя|Нікеі]] XIII стагоддзя. Пасля захопу [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] [[Асманская імперыя|асманамі]] ў 1453 годзе асобныя прадстаўнікі роду Ласкарысаў пачалі сяліцца ў краінах Заходняй Еўропы{{sfn|Żakiewicz|2020|s=118}}. Сучасны род Ляскарысаў асеў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XVIII стагоддзі. Тэадор князь Ласкарыс у шлюбе з Гертрудай графіняй Рычы (з [[Верона|Вероны]]) меў трох сыноў. Найстарэйшы, Ежы Марыя, канонік львоўскі, рэзідэнт у [[Радзівілы|Радзівілаў]], рэфарматар [[Замойская акадэмія|Замойскай акадэміі]], па вяртанні ў [[Рым]] стаў кардыналам, генеральным вікарыем [[Сабор Святога Пятра|Базілікі Святога Пятра]]. Пазней ён адправіў у Рэч Паспалітую двух малалетніх братоў, сыноў малодшага брата Альберта. Малодшы пляменнік кардынала, Ежы, пасяліўся ў [[Вільня|Вільні]] і стаў манахам [[Ордэн Базыльян|ордэна Базыльян]], узяўшы манаскае імя Юзаф{{sfn|Żakiewicz|2020|s=118}}. Старэйшы, Тэадор, стаў падпалкоўнікам [[Узброеныя сілы Вялікага Княства Літоўскага|войска Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1766 годзе ён атрымаў дыплом аб натуралізацыі, давёўшы свайго паходжанне ад грэчаскіх Ласкарысаў{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}} і выканаўшы прысягу на вернасць [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]]{{sfn|Żakiewicz|2020|s=118}}{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}. У 1781 годзе стаў генерал-маёрам войск літоўскіх, валодаў маёнткам [[Жодзішкі]]{{Sfn|SgKP|1895|s=814}}. У шлюбе з Аннай з Забелаў, дачкой Антонія, Тэадор<ref>{{Cite web|url=https://www.sejm-wielki.pl/b/13.648.23|title=Teodor Laskarys h. wł.|website=www.sejm-wielki.pl|access-date=2025-04-20}}</ref> меў чатырох дзяцей. Яго сын Тэадор (1776—1832), афіцэр [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскай]] арміі (пасля 1812 года на службе ў [[Руская імператарская армія|расійскай арміі]]) у шлюбе з Вікторыяй з Сакольнікаў{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}} меў аднаго сына — Ежы{{sfn|Żakiewicz|2020|s=119}}. == Біяграфія == [[Файл:Ježy Liaskarys. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс (1888).jpg|міні|злева|Партрэт Ежы Ляскарыса з «Tygodnik Ilustrowany», 1888 г.|250x250пкс]] [[Файл:Ježy Liaskarys. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс (1888) 2.jpg|міні|злева|Ежы Ляскарыс, фота|250x250пкс]] Нарадзіўся, верагодна, у ваколіцах [[Трокі|Трокаў]] або ў [[Вільня|Вільні]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}. Ахрышчаны ў віленскім касцёле з імем Георгій-Альберт-Павел ({{lang-la|Georgium, Albertum Paulum}})<ref name=":0" />. Вырас у доме Марціна Залескага разам з яго сынамі: Ігнацыем (пазней кампазітарам) і Антоніем (пазней мастаком). Скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]], сябраваў з [[Зыгмунт Чаховіч|Зыгмунтам Чаховічам]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n100/art17.htm|title=З роду Палеалогаў, або Юры Ляскарыс — невядомы паэт і паўстанец…|author=[[Язэп Янушкевіч]]|website=media.catholic.by|publisher=Часопіс «[[Наша вера]]» : 2(100)/2022|access-date=2025-04-20}}</ref>. Пазней вучыўся на літаратурным факультэце [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У 1850 годзе дэбютаваў як паэт прамовай верша «Do» ў бібліятэцы Варшавы{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. З 1853 года жыў у [[Вільня|Вільні]], дзе займаўся літаратурнай і публіцыстычнай творчасцю. Супрацоўнічаў з выданнямі: «Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych» (1856—1858), «[[Teka Wileńska]]» (1858), «Szpargały Wiosenne» (1859) і «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1860). Для «Biblioteka podróży i malowniczo-historycznych opisów różnych krajów» пераклаў некалькі прац з [[Французская мова|французскай мовы]]{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. Кантактаваў з [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]], [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхалам Андрыёлі]], [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]]{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]], быў ад’ютантам [[Клета Карэва|Клета Карэвы]] (1837–1863), браў удзел у паходзе [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] ў [[Курляндыя|Курляндыю]]. Пасля паўстання эміграваў у Францыю, жыў у [[Парыж|Парыжы]], дзе працягваў выдаваць вершы і іншыя літаратурныя працы. Аўтар успамінаў пра паўстанне. У 1867 годзе ажаніўся з Антанінай з [[Забелы (род)|Забелаў]]. Некаторы час працаваў касірам у [[Шамон|Шамоне]], пазней жыў у [[Бавэ]]. У 1870 годзе вярнуўся ў Парыж{{Sfn|Albrecht-Szymanowska|2001|s=314}}. У 1870 годзе жонка Ежы, Антаніна, звярнулася да расійскага імператара з просьбай аб памілаванні мужа{{sfn|Żakiewicz|2020|s=120}}. Відаць, просьба была задаволеная. У 1872 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], спачатку жыў у доме ў [[Новая Прага (Варшава)|Новай Празе]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}, пасля арандаваў невялікі маёнтак пад [[Вавер|Ваверам]]. Пачаў шматгадовае супрацоўніцтва з выданнем «Tygodnik Mód i Powieści». Пазней пераехаў у [[Бабруйск]], настаўнічаў. У канцы жыў у [[Даўбарова (вёска, Мінскі раён)|Даўбарове]] пад [[Радашковічы|Радашковічамі]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/S_Orgelbranda_Encyklopedja_powszechna_z/bgIYAQAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&dq=Jerzy%20Laskarys&pg=PA169&printsec=frontcover|аўтар=Samuel Orgelbrand|загаловак=S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami|год=1901|выдавецтва=Wydawn. Towarzystwa Akcyjnego odlewni czcionek i drukarni S. Orgelbranda synów|старонак=654}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Kartka_z_dziej%C3%B3w_ko%C5%9Bcio%C5%82a_katolickieg/BFCFWfudiVwC?hl=be&gbpv=1&dq=Jerzy%20Laskarys&pg=PA268&printsec=frontcover|аўтар=Wincenty A. Sułkowski|загаловак=Kartka z dziejów kościoła katolickiego w Polsce rosyjskiej: Biskupstwo wileńskie|год=1889|выдавецтва=Nakład i druk W.L. Anczyc|старонак=390}}</ref>, куды, верагодна перабраўся па запрашэнні Зыгмунта Чаховіча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/366969|title=У Радашковічах аднавілі два надмагіллі забытага паэта-паўстанца|website=Наша Ніва|date=2025-05-01|access-date=2025-05-03}}</ref>. Працягваў супрацоўнічаць з варшаўскай прэсай, дасылаў творы ў «Przyjaciel Dzieci» (1872—1880), «Biesiada Literacka» (1882—1883), «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1882—1883). Карыстаўся псеўданімамі: [[Белы бусел|Бацян]] Віленскі ({{lang-pl|Bocian Wileński}}), Амега ({{lang-pl|Omega}}), Амікрон ({{lang-pl|Omikron}}). Памёр у Даўбарове, пахаваны на Радашковіцкіх могілках<ref name=":1" /> разам з жонкай, на магіле два надмагільныя камяні розных гадоў. Па смерці рукапісны архіў захоўваўся ў [[Малыя Бясяды|Бясядах]] [[Зыгмунт Чаховіч|Зыгмунта Чаховіча]]{{Sfn|Korotyński|1888|s=125}}. <center> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Надмагіллі Ежы Ляскарыса і Антаніны з Забелаў"> Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 05.jpg|Старое і новае надмагіллі разам Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 01.jpg|Новае надмагілле Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 03.jpg|Подпіс мінскага вырабніка Грундона на новым надмагіллі Выява:Ježy Liaskarys, Radaškovičy. Jerzy Laskarys. Ежы Ляскарыс, Радашковічы (2025) 06.jpg|Старое надмагілле </gallery> </center> == Сям’я == У шлюбе з Антанінай з [[Забелы (род)|Забелаў]] меў двух сыноў — Антонія Тэадора Марка і Юрыя Альберта Генрыка, а таксама дзвюх дочак — Казіміру і Зоф’ю<ref name=":1" />. == Выбраная бібліяграфія == * 1856 – ''Kartki z życia'' * 1858 – ''Pięć hymnów'' * 1858 – ''Ludzie prości'' * 1860 – ''Rarogi salonowe'' * 1861 – ''Rarogi obywatelskie'' * 1882 – ''Przygody Jana Chryzostoma Paska według jego Pamiętników'' * 1883 – ''Pamiątki starego szlachcica'' == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Wiesława Albrecht-Szymanowska|загаловак=Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski: przewodnik biograficzny i bibliograficzny|адказны=Roman Loth|год=2001|частка=Jerzy Laskarys|спасылка=http://rcin.org.pl/Content/61304/PDF/WA248_80306_III-23-688_dawni-pisarze-2_o.pdf|месца=Warszawa|выдавецтва=Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne|том=2|старонкі=314—315|серыя=Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski|isbn=978-83-02-08101-9, 978-83-02-07524-7|ref=Albrecht-Szymanowska}} * {{артыкул|аўтар= [[Вінцэсь Каратынскі|Wincenty Korotyński]]|загаловак= Jerzy Laskarys|арыгінал= |спасылка= https://bcul.lib.uni.lodz.pl/Content/1150/download/|аўтар выдання= Red. J. Wolff|выданне= [[Tygodnik Ilustrowany]]|тып= |месца= [[Варшава|Warszawa]]|выдавецтва= |год= 1888|выпуск= |том= 12|нумар= 295|seite= 125|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= pl|ref= Korotyński|archive-url= |archive-date=}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/publication/394095|аўтар=[[Адам Плуг|Adam Pług]]|загаловак=Nie dzisiejsi (Ludwik de Perthees i Jerzy Laskarys)|год=1888-07-07|адказны=Lewental Salomon ( Red i wyd.)|выданне=Kłosy: czasopismo ilustrowane, tygodniowe, poświęcone literaturze, nauce i sztuce 1888.07.07(19) T.47 Nr1203|выдавецтва=Lewental S.}} * {{Cite web|url=https://docplayer.pl/26221507-Kazimierz-laskarys-engramem-jest-moim-czesc-pierwsza-lodz.html|title=Kazimierz Laskarys. Wilno engramem jest moim. Część pierwsza. Łódź - pdf darmowe pobieranie|website=docplayer.pl|access-date=2025-05-02}} * {{артыкул|аўтар= Maciej Żakiewicz|загаловак= Starożytny wileński ród Laskarysów|арыгінал= |спасылка= https://www.znadwiliiwilno.lt/wp-content/uploads/2020/09/Znad-Wilii-2-82m.pdf|аўтар выдання= |выданне= Znad Wilii|тып= |месца= Wilno|выдавецтва= |год= 2020|выпуск= |том= |нумар= 2 (82)|старонкі= 117—128|isbn= |issn= 1392-9712|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Żakiewicz|archive-url= |archive-date=}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|814|Żodziszki|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/sets?page=0&size=24&sort=OLDEST&creatorForSearch=Laskarys,%20Jerzy%20(1828-1888)|title=Працы Ежы Ляскарыса|website=polona.pl|access-date=2025-04-20}} * {{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n100/art18.htm|title=Юры Ляскарыс: Вершы|website=media.catholic.by|publisher=Часопіс «[[Наша вера]]» : 2(100)/2022 ::|access-date=2025-04-20}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/169951?_Zespol_javax.portlet.action=zmienWidok&_Zespol_nameofjsp=jednostki&_Zespol_delta=20&_Zespol_resetCur=false&_Zespol_cur=1|title=Archiwum Laskarysów, nr zesp. 10 (R IV)|website=Szukaj w Archiwach|publisher=szukajwarchiwach.gov.pl|url-status=dead}} {{Продкі}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляскарыс, Ежы}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]] lvg3dgf3mt4zmcl3kllhkhvbl5w2dac 0 787181 5150355 4985121 2026-06-04T03:11:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150355 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Фота = Presov Dionýz Ilkovič (1907-1980).png |Подпіс выявы = Памятная дошка ў [[Прэшаў|Прэшаве]] }} '''Ды́яніз І́лкавіч''' ({{lang-sk|Dionýz Ilkovič}}; {{ДН|18|1|1907}}, [[Шарышскі Шцьяўнік]] — {{ДС|3|8|1980}}, {{МС|Браціслава||}}) — [[Славакія|славацкі]] [[фізік]] і [[Фізічная хімія|фізікахімік]] [[Русіны (этнічная група)|русінскага]] паходжання<ref name="mart" />. Разам з [[Яраслаў Гейраўскі|Яраславам Гейраўскім]] заклаў падставы {{Не перакладзена|Паляраграфія|паляраграфіі|d|Q899397}} — аднаго з метадаў [[Аналітычная хімія|аналітычнай хіміі]]. Найбольш вядомы як аўтар [[ураўненне Ілкавіча|базавага ўраўнення паляраграфіі]], названага яго імем. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Уніяцтва|грэка-каталіцкага]] [[парах]]а [[Русіны (этнічная група)|русінскай]] нацыянальнасці. Скончыўшы каталіцкую рэальную гімназію ў [[Прэшаў|Прэшаве]], паступіў у [[Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт|Тэхнічны ўніверсітэт у Празе]], але праз год перайшоў на прыродазнаўчы факультэт [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] (1925—1929). У 1932 годзе на хімічным факультэце КУ абараніў [[Дысертацыя|дысертацыю]] «Даследаванне [[Ртуць|ртутнага]] кропельнага [[катод]]у пры [[электраліт]]ычным раскладанні [[Вада|вады]]», пасля чаго атрымаў званне {{Не перакладзена|Доктар прыродазнаўчых навук|доктара прыродазнаўчых навук|d|Q503765}}. Выкладаў хімію і фізіку ў розных пражскіх гімназіях і рэальных вучылішчах, спалучаючы працу з даследаваннямі ва ўніверсітэце, дзе заклаў асновы [[Паляраграфія|паляраграфіі]]. Найбольш значным яго дасягненнем стала вывядзенне сувязі між паляраграфічным дыфузійным токам, канцэнтрацыяй раствору і характарыстыкамі кропельнага ртутнага электрода, вядомай як {{Не перакладзена|ураўненне Ілкавіча||d|Q9325630}}. У пражскі перыяд апублікаваў 9 самастойных навуковых прац, яшчэ 4 — у суаўтарстве. У 1937—1938 навучальным года праходзіў стажыяванне на фізіка-хімічным факультэце [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскага ўніверсітэта]], дзе пад кіраўніцтвам прафесара [[Яраслаў Гейраўскі|Яраслава Гейраўскага]] займаўся даследаваннем [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавага выпраменьвання]] з дапамогай фотаэлектрычных [[камп'ютар]]аў. Дзеля працягу [[Хабілітацыя|хабілітацыі]] вярнуўся ў Прагу, аднак гэтым планам перашкодзіў выбух [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дыяніз Ілкавіч прыняў прапанову [[Славацкі тэхнічны ўніверсітэт (Браціслава)|Славацкага тэхнічнага інстытута]] ў Браціславе (СТІ) і ўладкаваўся экстраардынарным [[прафесар]]ам тэхнічнай фізікі, а пазней прызначаны дэканам факультэту тэхнічнай фізікі. Пасля ўтварэння прыродазнаўчага факультэта [[Універсітэт Коменскага (Браціслава)|Славацкага ўніверсітэта]] (ПФСУ) атрымаў у ім пасаду экстраардынарнага прафесара фізікі, а таксама выкладаў на факультэце хімію і фізікахімію. Падрыхтаваў новае пакаленне славацкіх выкладчыкаў. З такой колькасцю абавязкаў не засталося часу на навуковую дзейнасць. Ягонай апошняй навуковай працай стала публікацыя ў 1940 годзе [[Манаграфія|манаграфіі]] «Паляраграфія». У 1942 заняў пасаду [[дэкан]]а ПФСУ. У 1944 годзе з утварэннем фізічнага аддзялення ПФСУ стаў яго кіраўніком. Пасля вайны Дыяніз Ілкавіч, на той час ужо поўны прафесар фізікі і СТІ, і ПФСУ, вярнуўся да завяршэння габілітацыі. 3 мая 1946 атрымаў званне дацэнта кафедры фізічнай хіміі ПФСУ. Акрамя ранейшых абавязкаў, стаў выкладаць медыцынскую фізіку, узначальваў аддзяленне медыцынскай фізікі медыцынскага факультэта Славацкага ўніверсітэта. У 1951 годзе сышоў з прыродазнаўчага факультэта, цалкам прысвяціўшы сябе працы ў СТІ. З пачатку 1950-х прыклаў багата намаганняў дзеля заснавання [[Акадэмія навук Славакіі|Славацкай]] (АНС) і [[Акадэмія навук Чэхаславакіі|Чэхаславацкай]] (АНЧС) акадэмій навук. Ад заснавання ў 1953 годзе стаў сапраўдным сябрам АНС, а таксама намеснікам старшыні матэматычна-фізічнага аддзялення АНЧС і старшынёй камісіі матэматыкі і фізікі АНС. З апошняй пазней утвораны Фізічны інстытут АНС, кіраўніком якога да 1961 года быў Ілкавіч. І пазней развіваў айчынную фізіку: быў загадчыкам кафедры фізікі электратэхнічнага факультэта СТІ, старшынёй Навуковай калегіі фізікі АНС, старшынёй Нацыянальнага камітэта тэарэтычнай і прыкладной фізікі, сябрам прэзідыуму Славацкай камісіі па наданні навуковых ступеняў. Ад часу заснавання (1957) быў яшчэ галоўным рэдактарам навуковага часопісу АНС. Падрыхтаваў першы славацкі падручнік па фізіцы для вышэйшых навучальных устаноў, які ў 1957—1971 гадах выдаваўся ў пяці рэдакцыях агульным тыражом 40 000 асобнікаў. Выйшаў на пенсію ў 1976 годзе. Памёр у Браціславе. == Сям’я == * Бацька: Гіларыён Ілкавіч (1874—1956) * Маці: Ірэна Ілкавічава, у дзявоцтве Торанская (1881—1963) * Браты і сёстры: Мікулаш (1904—1978), Аляксей (1910—1944), Марта (1912—1993) * Жонка: Ленка, у дзявоцтве Сасінкава (1922—?) * Дзеці: Дагмар Гаўлава ({{Н|1}} 1951), Эва Потфаёва ({{Н|1}} 1952) == Памяць == Імя Ілкавіча нададзенае вуліцы ў Браціславе. З 2017 года ўручаецца прэмія імя Дыяніза Ілкавіча<ref name="cena" />. == Крыніцы == {{Крыніцы|2|refs = <ref name="mart">{{Спасылка | аўтар = | прозвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.martinus.sk/757663-profesor-dionyz-ilkovic/kniha| копія = | дата копіі = | загаловак = Profesor Dionýz Ilkovič| фармат = | назва праекту = | выдавецтва = Martinus| дата доступу = 21 красавіка 2024 | мова = sk| каментар = }}</ref> <ref name="cena">{{Спасылка | аўтар = | прозвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nadaciadi.sk/cena-dionyza-ilkovica/o-oceneni/| копія = | дата копіі = | загаловак = Ocenenie za rozvoj mimoškolskej činnosti| фармат = | назва праекту = | выдавецтва = Nadácia Dionýza Ilkoviča| дата доступу = 21 красавіка 2024 | мова = sk| каментар = }}</ref> }} == Спасылкі == * [http://canov.jergym.cz/objevite/objev4/ilk.htm Жыццяпіс Дыяніза Ілкавіча] {{ref-sk}} * [https://nitum.wordpress.com/2012/09/28/biography-of-dionyz-ilkovic/ Жыццяпіс Дыяніза Ілкавіча] {{ref-en}} * [http://kf-lin.elf.stuba.sk/Ilkovic-storocnica/Dionyz_Ilkovic.html 100-годдзе нараджэння Дыяніза Ілкавіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240701132852/http://kf-lin.elf.stuba.sk/Ilkovic-storocnica/Dionyz_Ilkovic.html |date=1 ліпеня 2024 }} {{ref-sk}} * [https://www.mat.savba.sk/MATEMATICI/matematici.php?cislo=85 Матэматычны інстытут АНС] {{ref-sk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-04-28}} {{DEFAULTSORT:Ілкавіч Дыяніз}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:фізікі Славакіі]] [[Катэгорыя:хімікі Славакіі]] [[Катэгорыя:Фізікахімікі]] [[Катэгорыя:фізікі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:хімікі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Славацкія русіны]] gopmfndbzxwricnir8dr8tk45we8npa 0 788221 5150542 4998726 2026-06-04T11:15:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150542 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = |заснаваны = |дата адкрыцця = |дата закрыцця = |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Дзяржаўная ўстанова культуры «Жабінкаўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей»''' — [[музей]] у вёске [[Малыя Сяхновічы]] ([[Жабінкаўскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]]), размешчаны па вуліцы Тадэуша Касцюшкі, 21. == Гісторыя == У 1994 годзе ў Сяхновіцкай базавай школе быў створаны пакой, прысвечаны генералу Касцюшку і роду Касцюшак-Сяхновіцкіх. Пастаянна папаўняючыся, ён стаў асновай адкрытага 19 мая 2011 года Жабінкаўскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея. == Экспазіцыя == Перад музеям з вясны 1988 па 2025 гады стаяў першы помнік Касцюшку на землях сучаснай Беларусі — бюст Касцюшку, які быў створаны прыкладна ў 1932 годзе вядомым польскім скульптарам [[Бальбіна Світыч-Відацкая|Бальбінай Світыч-Відацкай]]. Асноўны фонд музея (2024) налічвае 1885 адзінкі захоўвання, навукова-дапаможны — 398 адзінак. Экспанаты размешчаны у 3 залах. 10 лютага 2022 года ў музеі адкрылася новая экспазіцыя «Злачынствы фашызму. Генацыд беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны». У перыяд з восені 2024 па вясну 2025 года прыбралі бюст Касцюшкі, а замест экспазіцыі пра героя — зала генацыду беларускага народа<ref>[https://t.me/spadczyna/13334 У Малых Сяхновічах, якімі род Касцюшкаў валодаў...]</ref>. == Спасылкі == * [https://zhabinka.museum.by/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250520120909/https://zhabinka.museum.by/ |date=20 мая 2025 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Сцяпанкаўскі сельсавет]] t2ikumpsqxo0qfsdlpimes6ra5zeap7 0 788988 5150441 5005164 2026-06-04T08:12:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150441 wikitext text/x-wiki {{Coord|48|44|11|N|9|4|52|E|display=title}} {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Еўрапейскае камандаванне ЗША |арыгінальная назва = {{lang-en|United States European Command}} |выява = [[Файл:USEUCOM.svg|200px]] |подпіс выявы = Эмблема |гады = ад {{Дата|1|8|1952|1}} |краіна = ЗША |падпарадкаванне = [[Міністэрства абароны ЗША]] |у складзе = [[Узброеныя сілы ЗША]] |тып = [[камандаванне]] |уключае ў сябе = [[5-ы армейскі корпус ЗША|5-ы армейскі корпус]] ([[Познань]]), [[6-ы флот ЗША|6-ы флот]] ([[Неапаль]]), [[3-я паветраная армія ЗША|3-я паветраная армія]] ([[Рамштайн]]), [[10-я група сіл спецпрызначэння]] (штат [[Каларада]]) |роля = дапамога саюзнікам па [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]] |памер = 74 000 (2018 год) |камандная структура = |размяшчэнне = [[Штутгарт]] (Германія) |мянушка = Еўракам |заступнік = |дэвіз = Мацней разам |колеры = |марш = |талісман = |узбраенне = [[артылерыя]] і [[танк]]і, [[Балістычная ракета|балістычныя]] і крылатыя ракеты, знішчальнікі [[Ф-15]] і [[Ф-16]], [[беспілотнік]]і [[МКю-9]], [[ракетны эсмінец|ракетныя эсмінцы]] |войны = [[Баснійская вайна|Баснійская]], [[Косаўская вайна|Косаўская]], [[Афганская вайна|Афганская]] і [[Іракская вайна|Іракская]] |бітвы = [[Ліванскі крызіс 1958 года]], «[[Ядлоўцавы шчыт|Няскораная свабода Транссахары]]» |знакі ўзнагароды = |дзейны камандзір = [[Крыстафер Каволі]] |вядомыя камандзіры = [[Алексус Грынкевіч]] }} '''Еўрапейскае камандаванне ЗША''' — аб’яднанае баявое камандаванне [[Узброеныя сілы ЗША|Узброенымі сіламі ЗША]] ў Еўропе, заснаванае ў жніўні 1952 года ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] (Германія). На 2025 год адказвала за ваенную дапамогу саюзнікам па [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]] (Бельгія) і сумесныя вучэнні з імі<ref>{{cite web|author=|title=Пра камандаванне|url=https://www.eucom.mil/about-the-command|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. Цывільны штаб размяшчаўся ў нямецкім [[Штутгарт|Штутгарце]] (зямля Бадэн-Вюртэмберг) па вуліцы Курмахера, дом 2304. Ваенны штаб знаходзіўся ў [[Казармы Патча|казармах Патча]] на захадзе Штутгарту<ref>{{cite web|author=|title=Звяжыцеся з намі|url=https://www.eucom.mil/contact-us|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. Кіраўніцтва Еўракаму ўтваралі: камандзір і яго намеснік, начальнік [[штаб]]у, старэйшы закліканы правадыр і дарадца ў [[Замежная палітыка|замежнай палітыцы]]<ref>{{cite web|author=|title=Старэйшае правадырства|url=https://www.eucom.mil/about-the-command/senior-leadership|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. == Войскі == На 2025 год у склад Еўрапейскага камандавання ЗША ўваходзілі: * [[Армія ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Вісбадэн]], зямля Гесэн, Германія) — ** [[5-ы армейскі корпус ЗША|5-ы армейскі корпус]] ([[Форт Нокс]], штат [[Кентукі]] і [[Познань]] у Польшчы); ** [[56-е артылерыйскае камандаванне]] (Вісбадэн); ** [[7-е армейскае навучальнае камандаванне]] ([[Графенвёр]], зямля [[Баварыя]]); ** [[10-я армейскае камандаванне паветрана-ракетнай абаронай]] ([[Зембах]], зямля [[Рэйнланд-Пфальц]]); ** [[21-е камандаванне падтрымкай фронту]] ([[Кайзерслаўтэрн]], зямля Рэйнланд-Пфальц); ** Штабны [[батальён]] (Вісбадэн); ** [[Аркестр]] і [[хор]] (Зембах); ** [[Брыгада АПАД]] (Зембах); ** [[68-е медыцынскае камандаванне фронтам]] (Зембах)<ref>{{cite web|author=|title=Падраздзяленні|url=https://www.europeafrica.army.mil/Units/|publisher=[[Армія ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; [[Файл:USS Paul Ignatius departs Rostock at BALTOS 2025.JPG|thumb|280px|Ракетны эсмінец «[[Пол Ігнацый (эсмінец)|Пол Ігнацый]]» выплывае з нямецкага порта [[Ростак]]а на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] (2025 год)]] * [[Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Неапаль]], край Кампанія, Італія) як [[6-ы флот ЗША]] з 6 аперацыйных груп — ** 63-я аперацыйная група (Неапаль) для дастаўкі, якая ўключала карабель камандавання «[[Гара Уітні (карабель)|Гара Уітні]]» ([[Гаэта]], край [[Лацыа]])<ref>{{cite web|author=|title=Карабель «Гара Уітні»|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-63/USS-Mount-Whitney-LCC-20/|publisher=Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[64-я аперацыйная група]] (Неапаль) для ракетных удараў «[[Тамагаўк (ракета)|Тамагаўкам]]»; ** [[65-я аперацыйная група]] ([[Рота (Іспанія)|Рота]], аўт.суп. [[Андалусія]], Іспанія) як [[60-я эскадра мінаносцаў|60-я]] [[эскадра]] [[Эскадраны мінаносец|мінаносцаў]], якая ўключала 3 [[Ракетны эсмінец|ракетныя эсмінцы]] «[[Арлі Бёрк (эсмінец)|Арлі Бёрк]]», «[[Пол Ігнацый (эсмінец)|Пол Ігнацый]]» і «[[Рузвельт (эсмінец)|Рузвельт]]»<ref>{{cite web|author=|title=65-я аперацыйная група|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-65/|publisher=Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[67-я аперацыйная група]] ([[Сіганела]], востраў [[Сіцылія]], Італія) з 6 [[эскадрылля]]мі самалётаў, [[верталёт]]аў і [[беспілотнік]]аў дазору і [[Радыёэлектронная барацьба|радыёэлектроннай барацьбы]] ў Грэцыі ([[Суда (Грэцыя)]], востраў [[Крыт]]), Германіі ([[Шпангдалем]], зямля Рэйнланд-Пфальц), Іспаніі (Рота) і Ісландыі ([[Кеблавік]])<ref>{{cite web|author=|title=67-я аперацыйная група|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-67/|publisher=Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** 68-я аперацыйная група, якая ўключала прыбярэжныя эскадры і падраздзяленне знішчэння выбуховых [[боепрыпас]]аў, будаўнічыя сілы і [[вадалаз]]ныя караблі, дружыну тапаграфіі і дружыны разведкі; ** 69-я аперацыйная група, якая ўключала ўдарныя і ракетныя [[Падлодка|падлодкі]]<ref>{{cite web|author=|title=69-я аперацыйная група|url=https://www.c6f.navy.mil/About-Us/Our-Task-Forces/CTF-69/|publisher=[[Ваенна-марскія сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; [[Файл:Europe District supported, managed construction projects around U.S. air base (3985995069).jpg|thumb|290px|Авіябаза [[Рамштайн (авіябаза)|Рамштайн]], дзе размяшчалася [[3-я паветраная армія ЗША|3-я паветраная армія]] (2009 год)]] * [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Рамштайн]], зямля [[Рэйнланд-Пфальц]], Германія) як [[3-я паветраная армія ЗША|3-я паветраная армія]], што налічвала 9 [[Крыло (войска)|крылаў]] з больш як 32 000 ваенных<ref>{{cite web|author=|title=3-я паветраная армія|url=https://www.usafe.af.mil/About-Us/3rd-Air-Force/|publisher=[[Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref> — ** [[31-е знішчальнае крыло]] ([[Авіяна]], край [[Фрыулі-Венецыя-Джулія]], Італія) з 2-х эскадрылляў [[Ф-16]]; ** [[406-е паветрана-экспедыцыйнае крыло]] (Рамштайн) з 2-х груп і 10 эскадрылляў на 4-х лётнішчах, у тым ліку ў Італіі (Сіганела), [[Джыбуці]] ([[Шабелі]]) і [[Кенія|Кеніі]] ([[Манда]])<ref>{{cite web|author=|title=406-е паветрана-экспедыцыйнае крыло|url=https://www.usafe.af.mil/406thAEW/|publisher=[[Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[48-е знішчальнае крыло]] ([[Лэйкенхіт]], графства [[Сафалк]], Англія) на 7000 ваенных у складзе 4-х эскадрылляў [[Ф-15]]<ref>{{cite web|author=|title=Падраздзяленні|url=https://www.lakenheath.af.mil/About-Us/Units/|publisher=Каралеўская авіябаза [[Лэйкенхіт (авіябаза)|Лэйкенхіт]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025|archive-date=9 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250609093612/https://www.lakenheath.af.mil/About-Us/Units/|url-status=dead}}</ref>; ** [[86-е крыло паветранага транспарту]] (Рамштайн) на 9000 персаналу ў 7 групах, якія ўключалі 29 эскадрылляў, у тым ліку ў [[Бельгія|Бельгіі]] ([[Ш’еўр]], край [[Валонія]]), Іспаніі ([[Марон-дэ-ла-Франтэра]], суп. Андалусія) і Партугаліі ([[Лажыш]], [[Азорскія астравы]])<ref>{{cite web|author=|title=86-е крыло паветранага транспарту|url=https://www.ramstein.af.mil/About/Fact-Sheets/Display/Article/303604/86th-airlift-wing/|publisher=Авіябаза [[Рашмтайн (авіябаза)|Рамштайн]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[39-е крыло авіябазы]] ([[Інджырлік]], вобласць [[Адана (правінцыя)|Адана]], Турцыя) налічвала 3 групы, якія ўключалі 12 эскадрылляў<ref>{{cite web|author=|title=39-е крыло авіябазы|url=https://www.incirlik.af.mil/Units/39th-Air-Base-Wing/|publisher=Авіябаза [[Інджырлік (авіябаза)|Інджырлік]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[100-я крыло дазапраўкі ў паветры]] ([[Мілдэнхол]], графства Сафалк) з 3 груп, якія налічвалі 10 эскадрылляў, што выкарыстоўвала для запраўкі [[КЦ-135]] «Стрататанкеры»<ref>{{cite web|author=|title=100-я крыло дазапраўкі ў паветры|url=https://www.mildenhall.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/270378/100th-air-refueling-wing/|publisher=Каралеўская авіябаза [[Мілдэнхол (авіябаза)|Мілдэнхол]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[52-е знішчальнае крыло]] ([[Шпангдалем]], Германія) з 5000 супрацоўнікаў і 9 падраздзяленняў у 5 краінах — Польшчы ([[Ласк]] у [[Лодзінскае ваяводства|Лодзінскім ваяводстве]] і [[Міраславец]] у [[Заходнепаморскае ваяводства|Заходнепаморскім ваяводстве]]), Германіі ([[Бюхель]] у зямлі Рэйнланд-Пфальц і [[Гайленкірхен]] у зямлі [[Паўночны Рэйн — Вестфалія]]), Бельгіі (Кляйн Брогель у [[Фландрыя|Фландрыі]]), Нідэрландах ([[Волькель]] у [[Паўночны Брабант|Паўночным Брабанце]]) і Італіі ([[Гедзі]] ў [[Ламбардыя|Ламбардыі]]) ды мела на ўзбраенні ў Польшчы знішчальнікі Ф-16 і беспілотнікі [[МКю-9]]<ref>{{cite web|author=|title=52-е знішчальнае крыло|url=https://www.spangdahlem.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Article/293554/52nd-fighter-wing/|publisher=Авіябаза [[Шпангдалем (авіябаза)|Шпангдалем]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[501-е крыло баявой падтрымкі]] ([[Алканберы]], графства [[Кембрыджшыр]], Англія) з 2000 ваенных у 2 групах і 14 эскадрыллях у Англіі ([[Кроўтан]] у [[Нортгемптаншыр]]ы, [[Ферфорд]] у [[Глостэршыр]]ы, [[Уэлфорд (Бёркшыр)|Уэлфорд]] у [[Бекршыр]]ы, [[Менвіт Хіл]] у [[Паўночны Ёркшыр|Паўночным Ёркшыры]] і [[Молсўорт]] у Кембрыджшыры), [[Нарвегія|Нарвегіі]] ([[Сула (Нарвегія)|Сула]] ў вобласці [[Ругалян]]) і на [[Кіпр]]ы<ref>{{cite web|author=|title=Пра нас|url=https://www.501csw.usafe.af.mil/About-Us/About-Us/|publisher=[[501-е крыло баявой падтрымкі]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; ** [[Крыло цяжкага паветранага транспарту]] ([[Папа (горад)|Папа]], [[Венгрыя]]) з трыма транспартнымі самалётамі [[Ц-17]] «Глобмастэр 3» і 150 ваеннымі ад 12 дзяржаў-удзельніцаў [[АПАД]]<ref>{{cite web|author=|title=Крыло цяжкага паветранага транспарту|url=https://www.sacprogram.org/about-us/heavy-airlift-wing|publisher=Праграма «Стратэгічная паветрана-транспартная здатнасць»|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; * [[Сілы марской пяхоты ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] ([[Бёблінген]], зямля [[Бадэн-Вюртэмберг]], Германія) з 1500 пехацінцаў, з якіх 300 былі пры штабе<ref>{{cite web|author=|title=Гісторыя|url=https://www.marforeur.marines.mil/About/History/|publisher=[[Сілы марской пяхоты ЗША ў Еўропе і Афрыцы]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; [[Файл:150123-A-RU412-011 (16209106508).jpg|thumb|280px|Салдаты 1-га батальёна [[10-я група сіл спецпрызначэння|10-й групы ССП]] на стрэльбах у [[Бёблінгін]]е (2015 год)]] * [[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША ў Еўропе]] (Штутгарт, Германія) — ** [[10-я група сіл спецпрызначэння]] ([[Форт Карсан]], штат [[Каларада]]) з 1-м з 4-х [[батальён]]аў у Бёблінгіне (Германія); ** [[352-е крыло спецыяльных аперацый]] ([[Мілдэнхол]], графства [[Сафалк]], Англія); ** Ваенна-марское аперацыйнае [[падраздзяленне]] спецпрызначэння ў Еўропе; ** [[112-ы батальён сувязі]] ([[Форт Брэг]], штат [[Паўночная Караліна]])<ref>{{cite web|author=|title=Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША ў Еўропе|url=https://www.socom.mil/soceur/|publisher=[[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША]]|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>; * [[Касмічныя сілы ЗША ў Еўропе і Афрыцы]] (Рамштайн, Германія) — 30 чалавек<ref>{{cite web|author=|title=Нашыя сілы|url=https://www.eucom.mil/about-the-command/our-forces|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:GEN Matthew Ridgway, Supreme Allied Commander Europe (cropped).jpg|thumb|270px|[[Мэцью Рыджуэй]] — першы галоўны камандзір Еўрапейскага камандавання ЗША (1952 год)]] 19 мая 1952 года [[вярхоўны саюзны камандзір у Еўропе]] (ВСКЭ) [[Дуайт Дэвід Эйзенхаўэр|Дуайт Эйзенхаўэр]] паведаміў [[Камітэт начальнікаў штабоў ЗША|Камітэту начальнікаў штабоў ЗША]] (КНШ) пра намер стварыць асобны штаб для сумесных ваенных спраў ЗША ў Еўропе. 23 мая КНШ ЗША ўхваліў прапанову Эйзенхаўэра, які даручыў свайму намесніку [[Томас Хэндзі|Томасу Хэндзі]] стварыць аб’яднанае камандаванне. 30 мая 1952 года ВСКЭ стаў [[Мэцью Рыджуэй]]. 1 жніўня 1952 года Рыджуэй падпісаў Загад № 1, якім заснаваў Еўрапейскае камандаванне ЗША (Еўракам ЗША). Загадам № 2 у той самы дзень ён аб’яднаў пад кіраўніцтвам Еўракаму 3 еўрапейскія камандаванні — Ваенна-паветраныя сілы ЗША ў Еўропе, Еўрапейскае камандаванне [[Армія ЗША|Арміі ЗША]], якое перайменавалі ў Армію ЗША ў Еўропе, і Ваенна-марскія сілы ЗША ва Усходняй Атлантыцы і [[Міжземнае мора|Міжземнамор’і]]. У 1952 годзе Рыджуэй зрабіў свайго намесніка Хэндзі кіраўніком штабу Еўракаму, які першыя 2 гады размяшчаўся ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ([[Заходняя Германія]]). У 1954 годзе штаб перамясцілі ў [[Сен-Жэрмен-ан-Ле]] (дэпартамент [[Івелін]], Францыя) на захад ад Парыжу, дзе знаходзіўся [[Вярхоўны штаб саюзных дзяржаў у Еўропе]]<ref name="а">{{cite web|author=|title=Гісторыя Еўракаму ЗША|url=https://www.eucom.mil/about-the-command/history-of-useucom|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. У 1958 годзе войскі Еўракаму прыцягвалі для вырашэння [[Ліванскі крызіс 1958 года|Ліванскага крызіса]]. У 1966 годзе французскі прэзідэнт [[Шарль дэ Голь]] запатрабаваў вываду войскаў ЗША з Францыі разам са штаб-кватэрай [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]]. Таму 15 сакавіку 1967 года Еўрапейскае камандаванне ЗША размясцілі ў нямецкім [[Штутгарт|Штутгарце]], дзе раней знаходзіўся штаб [[7-я армія ЗША|7-й арміі ЗША]]. У 1967 годзе пачалі шэраг штогадовых вучэнняў «[[Вяртанне сіл у Германію]]». У 1976 годзе [[Савецкі Саюз]] разгарнуў у дзяржавах-удзельніцах [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|Арганізацыі Варшаўскага дагавора]] (Польшча) балістычныя ракеты сярэдняй далёкасці [[РСД-10]] «Піянер». У адказ у 1983 годзе Еўрапейскае камандаванне ЗША разгарнула [[Балістычная ракета|балістычныя ракеты]] сярэдняй далёкасці «[[Першынг 2]]» і [[Крылатая ракета|крылатыя ракеты]] наземнага размяшчэння. Колькасць войскаў Еўракаму павялічылі да больш як 350 000 чалавек<ref name="а"/>. [[Файл:Cold War units in West Germany.png|thumb|280px|Карта падраздзяленняў Еўракаму ў [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] (1987 год)]] Згодна з законам Голдўотэра-Нікалса 1986 года «[[Закон ЗША аб рэарганізацыі Міністэрства абароны|Аб рэарганізацыі Міністэрства абароны]]» старшыня Камітэта начальнікаў штабоў [[Колін Паўэл]] увёў кіраванне баявымі камандзірамі без узгаднення з начальнікамі відаў войскаў. Таксама паводле гэтага закону, стварылі [[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ЗША]] (штат Фларыда), якое ўключыла адпаведнае [[Камандаванне спецыяльнымі аперацыямі ў Еўропе|камандаванне ў Еўропе]] (Штутгарт). У 1987 годзе заключылі амерыкана-савецкую [[Дамова аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці|Дамову аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці]]. У выніку спынілі разгортванне балістычных ракетаў РСД-10 і «Першынг 2», а таксама крылатыя ракеты наземнага размяшчэння. У 1989 годзе адбылося падзенне [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяну]], што абазначыла канец [[Халодная вайна|Халоднай вайны]]. У 1991 годзе распаліся [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора]] і Савецкі Саюз. Таму ў 1991 годзе Еўракам зняў свой паветрана-дэсантны камандны пункт з баявой гатоўнасці і перадаў частку сіл [[Цэнтральнае камандаванне ЗША|Цэнтральнаму камандаванню ЗША]] для аперацыі «[[Бура ў пустыні]]» па-за Еўропай<ref name="а"/>. У 1990-я гады Еўракам супрацоўнічаў з [[Развіццёвыя краіны|развіццёвымі краінамі]] праз такія праграмы, як Праграма сумесных кантрактных дружынаў, праграма АПАД «[[Партнёрства дзеля міру]]» і Праграма дзяржаўнага супольніцтва [[Бюро Нацыянальнай гвардыі ЗША]]. Праводзілі міратворчыя дзеянні ў на Балканах, у тым ліку ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]], [[Паўночная Македонія|Македоніі]] і сербскім краі [[Косава і Мятохія]]. Тым часам, колькасць войскаў Еўракаму скарацілі да менш як 120 000 чалавек. Пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных актаў 11 верасня 2001 года]] Еўрапейскае камандаванне ЗША вылучыла асноўныя сілы для [[Афганская вайна|Афганскай]] і [[Іракская вайна|Іракскай]] войнаў, у тым ліку для ратацыі. [[Падрывы цягнікоў у Мадрыдзе]] 2004 года і [[падрывы ў Лондане 2005 года]] запатрабавалі адказу ў Афрыцы. У 2007 годзе Еўракам пачаў аперацыю «[[Ядлоўцавы шчыт|Няскораная свабода Транссахары]]» ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. 1 кастрычніка 2008 года са складу Еўракаму вылучылі [[Афрыканскае камандаванне ЗША]] са штабам таксама ў Штутгарце, якому перадалі мерапрыемствы ў Афрыцы. Гэта дазволіла Еўракаму засяродзіць намаганні на [[Каўказ]]е<ref name="а"/>. У 2018 годзе Еўрапейскае камандаванне ЗША налічвала 74 000 ваенных, з іх 34 000 прыпадала на Армію, 27 000 на Ваенна-паветраныя сілы, 10 000 на Ваенна-марскі флот і 3000 на марскіх пехацінцаў. Яшчэ 20 000 грамадзянскіх супрацоўнікаў абслугоўвалі патрэбы Еўракаму. За 2015—2019 гады забеспячэнне Еўракаму праз Еўрапейскае пачынанне стрымлівання пачылічылі 6-кратна да 6,5 млрд долараў<ref>{{cite web|author=|title=Еўрапейскае камандаванне ЗША: агляд і ключавыя пытанні|url=https://www.congress.gov/crs_external_products/IF/PDF/IF11130/IF11130.1.pdf|publisher=[[Кангрэс ЗША]]|language=en|date=12 сакавіка 2019|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref>. === Камандзіры === [[Файл:Lt Gen Alexus G. Grynkewich (4).jpg|thumb|270px|[[Алексус Грынкевіч]] — першы [[беларус]], прызначаны загадваць Еўрапейскім камандаваннем ЗША]] # [[Мэцью Рыджуэй]] (30 мая 1952 — 11 ліпеня 1953; [[Армія ЗША]]) # [[Альфрэд Грунтэр]] (11 ліпеня 1953 — 20 лістапада 1956; Армія ЗША) # [[Лорыс Норстад]] (20 лістапада 1956 — 1 лістапада 1962; [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША]]) # [[Ліман Лемніцэр]] (1 лістапада 1962 — 1 ліпеня 1969; Армія ЗША) # [[Эндру Гудпастэр]] (1 ліпеня 1969 — 15 снежня 1974; Армія ЗША) # [[Аляксандр Хейг]] (15 снежня 1974 — 1 ліпеня 1979; Армія ЗША) # [[Бернард Роджэрс]] (1 ліпеня 1979 — 26 чэрвеня 1987; Армія ЗША) # [[Джон Гэлвін]] (26 чэрвеня 1987 — 23 чэрвеня 1992; Армія ЗША) # [[Джон Шалікашвілі]] (23 чэрвеня 1992 — 22 кастрычніка 1993; Армія ЗША) # [[Джордж Жульуан]] (22 кастрычніка 1993 — 11 ліпеня 1997; Армія ЗША) # [[Уэслі Кларк]] (11 ліпеня 1997 — 3 мая 2000; Армія ЗША) # [[Джозеф Ральстан]] (3 мая 2000 — 17 студзеня 2003; Ваенна-паветраныя сілы ЗША) # [[Джэймс Джонс]] (17 студзеня 2003 — 7 снежня 2006; [[Корпус марской пяхоты ЗША]]) # [[Банц Крэдак]] (7 снежня 2006 — 2 ліпеня 2009; Армія ЗША) # [[Джэймс Стаўрыдзіс]] (2 ліпеня 2009 — 13 мая 2013; [[Ваенна-марскі флот ЗША]]) # [[Філіп Брыдлоў]] (13 мая 2013 — 4 мая 2016; Ваенна-паветраныя сілы ЗША) # [[Кёрціс Скапароці]] (4 мая 2016 — 3 мая 2019; Армія ЗША) # [[Тод Уолтэрс]] (3 мая 2019 — 1 ліпеня 2022; Ваенна-паветраныя сілы ЗША) # [[Крыстафер Каволі]] (1 ліпеня 2022—2025; Армія ЗША) # [[Алексус Грынкевіч]] (ад 2025 года; Ваенна-паветраныя сілы ЗША)<ref>{{cite web|author=|title=ЗША прызначылі галоўнакамандуючым сіламі АПАД у Еўропе нашчадка беларускіх імігрантаў|url=https://www.svaboda.org/a/33435192.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=5 чэрвеня 2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|author=|title=Зваротная сувязь|url=https://www.eucom.mil/command-feedback|publisher=Еўрапейскае камандаванне ЗША|language=en|date=2025|accessdate=9 чэрвеня 2025}} ** [https://www.eucom.mil/media-room Медыяпакой]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрства абароны ЗША]] [[Катэгорыя:Штутгарт]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:ФРГ]] [[Катэгорыя:Адносіны ЗША і Еўропы]] 8avb7c1t97mjb7tqkmus87p0kyzqjvh 0 789055 5150517 5065596 2026-06-04T10:38:22Z Slavazai1973 60865 5150517 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |імя = Кірыл Валянцінавіч Васкаўцоў |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 15.8.2003 |месца нараджэння = {{МН|Калінкавічы}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]] |рост = 202 см |вага = 98 кг |пазіцыя = [[цяжкі форвард]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2025 |каманда драфта = |клуб = [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |нумар = 23 |клубы = {{спартыўная кар’ера |2018—2019|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| |2019—2020|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]| |2019|{{Арэнда}} {{сцяг|Беларусь||20px}} [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]| |2020—2021|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]| |2021|{{Арэнда}} {{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]| |з 2021|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Кірыл Валянцінавіч Васкаўцоў''' (нар. {{ДН|15|8|2003}}, {{МН|Калінкавічы}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8098-palova-2024-prygazhuni-i-shakhter-soligorsk-chempiony-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ПАЛОВА-2024. «ПРЫГАЖУНІ» И «ШАХТЕР-СОЛИГОРСК» – ЧЕМПИОНЫ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР №1 г. Калінкавічы. Першы трэнер — Алег Пятровіч Андрачык<ref>[https://vk.com/wall-69350200_14695 Калинковичанин, игрок баскетбольного клуба "Минск" Кирилл Васковцов стал чемпионом II Игр стран СНГ]</ref><ref>[https://vk.com/wall-55125092_24498 В новом выпуске проекта "Первый тренер в судьбе чемпиона" история из южного города Беларуси — Калинковичей]</ref>. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Мікалай Аляксандравіч Аляксееў|Мікалая Аляксандравіча Аляксеева]]<ref>[https://sportfpb.by/upload/iblock/db9/x52nrw7735pgv26h6lq4t36br6wnng6k.pdf СОСТАВ национальной и сборных команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2024 год. Национальная команда (основной состав)]</ref>. З 2019 года выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую]], рэзервовую і асноўную каманду [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]], а таксама за каманды «Мінска» па баскетболе 3х3<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/kirill-s-nami Кирилл с нами!]</ref>. Увайшоў у сімвалічную пяцёрку па выніках Кубка Беларусі-2025<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8668-minsk-obladatel-xxix-betera-kubka-respubliki-belarus МИНСК – ОБЛАДАТЕЛЬ XXIX BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2018—2019) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2021) зборную Беларусі. З 2025 года — гулец [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай нацыянальнай зборнай Беларусі]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8492-startoval-sbor-muzhskoj-natsionalnoj-sbornoj-belarusi-po-basketbolu СТАРТОВАЛ СБОР МУЖСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ СБОРНОЙ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ]</ref>. У складзе моладзевай зборнай (U-20) заваяваў сярэбраны медаль Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>, у складзе юніёрскай зборнай (U-18) па баскетболе 3х3 — бронзавы медаль Кубка свету-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/6306-muzhskaya-sbornaya-belarusi-bronzovyj-prizjor-kubka-mira-3kh3-u-18 МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ - БРОНЗОВЫЙ ПРИЗЁР КУБКА МИРА 3Х3 U-18!]</ref>. У складзе моладзевай зборнай (U-20) па баскетболе 3х3 стаў чэмпіёнам [[Гульні краін СНД 2023|II гульняў краін СНД-2023]] у Мінску<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/7648-sbornye-belarusi-i-rossii-po-basketbolu-3kh3-chempiony-ii-igr-stran-sng СБОРНЫЕ БЕЛАРУСИ И РОССИИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3 – ЧЕМПИОНЫ II ИГР СТРАН СНГ]</ref>, сярэбраным прызёрам [[Гульні краін СНД 2021|I гульняў краін СНД-2021]] у Казані<ref>[https://www.belta.by/sport/view/belorusskie-basketbolisty-zavoevali-serebro-na-igrah-stran-sng-v-kazani-458598-2021/ Белорусские баскетболисты завоевали серебро на Играх стран СНГ в Казани]</ref>. == Кар’ера == * 2018—2019 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2019—2020 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (моладзевая каманда)]] * 2019 — [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР (Мінск)]] * 2020—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2020—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2021 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (моладзевая каманда)]] * 2021—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2021—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * з 2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=337017 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/kirill-vaskovcov2 Профіль на сайце БК «Мінск»] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Kirill-Vaskovtsov/479307 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://asbasket.ru/players/337017 Профіль на сайце asbasket.ru] * [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/player/2249.html Профіль на сайце nbl.by] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Васкаўцоў Кірыл Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Ігракі РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] b7vc4hxjpv0y8eog4zee465dy76v6pa 0 791332 5150264 5131788 2026-06-03T18:52:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150264 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = |заснаваны = |дата адкрыцця = |дата закрыцця = |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= |наведвальнікі = |фонд = 186 (2001)<ref name=":0" /> |агульная плошча = 48 м²<ref name=":0" /> |выставачная плошча= 48 м²<ref name=":0" /> |плошча запаснікаў = |дырэктар = Юрый Мікалаевіч Махорын |тэлефон = +375 29 5492797 |праезд = |адкрыты = з 9:00 да 18:00<br/>выхадныя: [[нядзеля]], [[панядзелак]] |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Дом-музей Пятра Алейнікава''' — [[Мастацкі музей|мастацкі]] [[персанальны музей]] у вёсцы [[Крывель]] [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], прысвечаны жыццю і творчасці савецкага кінаакцёра [[Пётр Мартынавіч Алейнікаў|Пятра Алейнікава]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Музеі Беларусі|Дом-музей Пятра Алейнікава}}</ref>. Філіял [[Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей|Шклоўскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://shklov.museum.by/|title=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|website=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|access-date=2025-08-23|archive-date=3 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503070955/http://shklov.museum.by/|url-status=dead}}</ref>. У [[Крывель|Крыва­лі]] нарадзіўся Пётр Алейнікаў, сюды ён неаднаразова вяртаўся падчас жыцця<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.lib-shklov.mogilev.by/Aleynikov/dom_museum.html|title=Сайт Шкловской БС|website=www.lib-shklov.mogilev.by|access-date=2025-08-23}}</ref>. Філіялам загадвае Юрый Мікалаевіч Махорын<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://shklov.museum.by/node/55153|title=Филиал|website=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|date=2021-04-27|access-date=2025-08-23|archive-date=14 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251014234719/http://shklov.museum.by/node/55153|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Музей быў заснаваны 1 ліпеня 1998 года паводле рашэння № 10-25 ад 24 чэрвеня 1998 года [[Шклоўскі раённы выканаўчы камітэт|Шклоўскага райвыканкама]]<ref name=":0" />. Афіцыйнае адкрыццё адбылося 12 ліпеня 1998 года, у дзень нараджэння Пятра Алейнікава<ref name=":1" />. Драўляную хату спецыяльна для музея ўзвялі на месцы, дзе жыла сям’я Алейнікава, па падабенстве старой. Новы будынак атрымаўся больш упрыгожаным: напрыклад, у арыгінальнай хаце [[Аканіца|аканіц]] не было<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/chervonets-i-blagoslovenie-ot-batyushki.html|title=О кумире советских зрителей Петре Алейникове рассказывают его земляки|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-07-30|access-date=2025-08-23}}</ref>. == Экспазіцыя == Станам на [[2001]] год фонды музея налічвалі 186 прадметаў. Агульная плошча будынка складала 48 м², і ўся яна выкарыстоўвалася пад экспазіцыйна-выставачную дзейнасць<ref name=":0" />. Паводле больш сучасных звестак, у невялікай драўлянай хаце, дзе месціцца музей, сабрана каля 200 экспанатаў<ref name=":1" />. Аснову калекцыі складаюць [[Фотаздымак|фотаздымкі]] з сямейнага альбома і малюнкі бацькі акцёра, якія перадаў сын Алейнікава — Тарас<ref name=":1" />. У экспазіцыі прадстаўлены таксама фотаздымкі са здымачнага працэсу і іншыя матэрыялы пра творчасць акцёра<ref name=":2" />. Іншыя экспанаты (прадметы побыту, узоры [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]) былі сабраныя мясцовымі жыхарамі<ref name=":1" />. Дом-музей з’яўляецца адзіным сацыяльна-культурным цэнтрам у вёсцы. Тут праводзяцца мясцовыя святы, арганізуюцца прагляды фільмаў з удзелам Алейнікава і культурныя мерапрыемствы<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Музеі Беларусі|Дом-музей Пятра Алейнікава}} * Панова І. ''Самародак шклоўскай зямлі'' // ''[[Звязда]]''. — [[1998]]. — 18 ліпеня. * Цветков Ю. ''Звезда кино и деревенский музей республиканского масштаба'' // ''[[Рэспубліка (газета)|Рэспубліка]]''. — [[1998]]. — 19 лістапада. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Персанальныя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Крывель]] jnhgi5zeh71rkr38puepmid8swlt1o5 0 791590 5150218 5131706 2026-06-03T15:05:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150218 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь''' — дзяржаўны [[інфармацыйны рэсурс]], які ўтрымлівае інфармацыю аб афіцыйных [[геральдыка|геральдычных сімвалаў]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], такіх як [[герб]]ы, [[сцяг|сцягі]], [[эмблема|эмблемы]], [[штандар]]ы і іншыя знакі, зарэгістраваныя ў адпаведнасці з заканадаўствам краіны, з мэтай іх уліку, сістэматызацыі і абнародавання<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=h11200384|title=Закон Республики Беларусь № 384-З (Закон Республики Беларусь от 26 мая 2012 г. №384-З «Аб афiцыйных геральдычных сiмвалах.»)|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|url-status=dead}}</ref>. Рэгістр таксама служыць крыніцай эталонных графічных выяў (у каляровым выкананні) геральдычных знакаў, якія выкарыстоўваюцца ў афіцыйнай практыцы і публіцыстычных матэрыялах<ref name=":0" />. Рэгістр утвораны [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 7 жніўня 2002 года<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30200441|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 2002 г. № 441 «Аб утварэнні Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь і некаторых мерах па ўдасканаленні парадку заснавання і дзяржаўнай рэгістрацыі ордэнаў, медалёў і афіцыйных геральдычных сімвалаў»|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|archive-date=2 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250902040546/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200441|url-status=dead}}</ref>. Прававы статус і парадак вядзення рэгістра замацаваны Законам «Аб афіцыйных геральдычных сімвалах» ад 26 мая 2012 года<ref name=":0" />. Папярэднікам Дзяржаўнага геральдычнага рэгістра быў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь]], які быў заснаваны пастановай Савета Міністраў у 1994 годзе і вёўся [[Камітэт па архівах і справаводстве|Камітэтам па архівах і справаводстве]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30200441|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 2002 г. № 441|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|archive-date=2 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250902040546/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200441|url-status=dead}}</ref><ref>Елинская М.М. Нормативные правовые документы об учреждении и регистрации официальных геральдических символов // [[Архивы и делопроизводство]] 2009г., № 6. – С. 135-139.</ref>. == Прававы статус і вядзенне == Дзяржаўны геральдычны рэгістр з’яўляецца адзінай дзяржаўнай [[База даных|базай даных]], у якую ўносяцца афіцыйна зацверджаныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь<ref name=":0" />. Вядзенне Дзяржаўнага геральдычнага рэгістра ажыццяўляецца [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі]], аднак ключавую каардынацыйную і экспертную ролю ў сферы дзяржаўнай геральдыкі адыгрывае [[Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], які разглядае і ўзгадняе праекты афіцыйных геральдычных сімвалаў перад іх рэгістрацыяй у рэгістры<ref name=":0" />. == Парадак рэгістрацыі == Рэгіструючы орган уносіць у Дзяржаўны геральдычны рэгістр зацверджаны сімвал разам з яго выявай і апісаннем і выдае пасведчанне аб рэгістрацыі. Новыя ці змененыя сімвалы падлягаюць абавязковай геральдычнай экспертызе<ref name=":0" />. Сімвалы дзяржаўных органаў і арганізацый рэгіструюцца пасля іх заснавання, для іншых арганізацый патрабуецца таксама выплата дзяржаўнай пошліны. Нагрудныя знакі рэгіструюцца пасля іх вырабу і перадачы ў рэгіструючы орган і Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://gs.archives.gov.by/?page_id=4727&lang=be Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250823123448/https://gs.archives.gov.by/?page_id=4727&lang=be |date=23 жніўня 2025 }} [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Права Беларусі]] [[Катэгорыя:Базы даных]] rett8u9j1u1n1w3zg9qhimk9ie82b5o 0 792242 5150421 5044545 2026-06-04T07:46:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150421 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Ехезкель Атлас''' ({{lang-yi|יחזקאל אטלאס}}, таксама Атлас Хенік Адамавіч; 1913 — 1942) — урач, адзін з камандзіраў партызанскага руху ў [[Польшча|Польшчы]] і [[Беларусь|Беларусі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія== Нарадзіўся ў 1913 годзе (паводле іншых звестак ў 1910 годзе<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://jewishcurrents.org/the-little-doctor-a-resistance-hero-in-poland |title=Leonard Tushnet. The Little Doctor: A Resistance Hero in Poland |archive-date=2025-02-14 |access-date=2025-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214092029/https://jewishcurrents.org/the-little-doctor-a-resistance-hero-in-poland |url-status=live }}</ref>) у горадзе [[Рава-Мазавецкая]] (Польшча). Медыцынскую адукацыю атрымаў у [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскім універсітэце]] ў 1939 годзе<ref name="автоссылка1" />. Пасля захопу Польшчы нямецкімі войскамі, бег з сям’ёй у [[СССР]]. Бацькі і семнаццацігадовая сястра Селіна былі забітыя ў 1941 годзе ў в. [[Казлоўшчына]] (цяпер [[Дзятлаўскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Сам Атлас уцёк з гета ў Ліпічанскую пушчу, дзе пазней стварыў партызанскі атрад. У 1942 годзе Атлас арганізаваў партызанскі атрад, які складаўся з маладых яўрэяў. Атраду ўдалося вызваліць частку яўрэяў з [[гета ў Дзярэчыне]], пасля гета было спалена немцамі. Гэты атрад, які ўключаў крыху больш за 120 яўрэяў, злучыўся з савецкімі партызанамі. Атлас і яго байцы вызначыліся пры налёце на паліцэйскі ўчастак. Маючы пры сабе вельмі мала зброі, партызаны забілі больш за 60 паліцыянтаў, а затым вярнуліся ў лес з вельмі неабходнай зброяй і боепрыпасамі. Пасля гэтага паспяховага налёту, у якім Атлас паказаў значнасць свайго атрада, камандаванне партызан стала давяраць яму важныя вайсковыя аперацыі. Пазней узначаліў дыверсійную групу, якая здзейсніла шэраг нападаў на нямецкія гарнізоны. Яна, у прыватнасці, удзельнічала ў выбуху цягніка на чыгуначнай лініі [[Ліда]], а таксама падарвала стратэгічна важны мост праз [[Нёман]]. 15 верасня 1942 года Атлас, кіруючы сваімі байцамі, захапіў нямецкі самалёт, які здзейсніў змушаную пасадку. 2 кастрычніка 1942 года Атлас быў забіты падчас нямецкай аблавы і ў снежні 1942 года таемна пахаваны ў лесе сярод балот. Праз 66 гадоў, у ліпені 2008 года, партызанскага камандзіра перапахавалі на яўрэйскіх могілках у [[Дзятлава|Дзятлаве]]<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishgrodno.com/ru/news/novosti/date/2008/06/25/PfRTIZN-IHaODI-HaOBA-HaIOM-LKBORHa-66-ShNHa-LAHR-NPfILTO/?no_cache=1 |title=Захоронение партизана через 66 лет после гибели |access-date=2014-02-20 |archive-date=2014-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308131123/http://www.jewishgrodno.com/ru/news/novosti/date/2008/06/25/PfRTIZN-IHaODI-HaOBA-HaIOM-LKBORHa-66-ShNHa-LAHR-NPfILTO/?no_cache=1 |url-status=live }}</ref>. == Узнагароды == * Ордэр Айчыннай вайны II ступені (30.12.1948) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=1277448 Dr. Yehezkel Atlas, Partisan Commander]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} * Bornstein, Samuel. Pelugat ha-doktor Atlas: Sipuro shel partizen yehudi (The battalion of Dr. Atlas: The story of a Jewish partisan). Tel Aviv: United Kibbutz Movement, 1948 {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160304103550/http://www.jewishpartisans.org/pdfs/gerdistudyguide1.pdf?JPEF_USER_DATA=ca21346b8d0645c7e1bc594a164b5af0 Study Guide Gertrude Boyarski: From Frail Girl to Partisan Fighter] {{ref-en}} * [http://www.eilatgordinlevitan.com/deretchin/deretchin.html Deretchin] {{ref-en}} *[https://www.jewishheroes.live/heroes/atlas Иехезкель Атлас на сайте проекта «Еврейские герои»] * [https://partizany.by/partisans/110611/ Партизаны Беларуси] {{ВС}} [[Катэгорыя:Медыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] ojvo5i59drk2t3e2d21p9k2frvd5g51 0 795154 5150238 5142928 2026-06-03T17:11:54Z ~2026-33036-96 169210 /* Біяграфія */ 5150238 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Цёзкі2|Дваранская}} {{Пісьменнік | Імя = Паліна Дваранская | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}} | дата нараджэння = 29.08.2006 | месца нараджэння = [[Ардашы]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | Гады актыўнасці = З 2021 г. | Мова твораў = Беларуская }} '''Двара́нская, Палíна Андрэ́еўна''' (нар. {{ДН|29|8|2006}}, вёска [[Ардашы]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларуская [[паэтэса]], [[празаік]]. == Біяграфія == Паліна Андрэеўна Дваранская нарадзілася 29 жніўня 2006 года ў вёсцы Ардашы Смаргонскага раёна. Студэнтка філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. == Творчасць == Піша паэзію і прозу. Друкавалася ў калектыўных зборніках, часопісах «Маладосць», «Бярозка», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкай газеце». Пераможца шматлікіх рэспубліканскіх літаратурных конкурсаў, сярод якіх «БрамаМар», «Берега дружбы», «Першацвет». Апавяданне «Чужы шлях да свайго шчасця» увайшло ў калектыўны зборнік «Вазьмі маю свяцільню» (2025). Аўтар кнігі «Ардашынская рэфлексія» (2025). Член ГА «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» (2025). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://maaspb.by/palina-dvaranskaya Паліна Дваранская] // Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі» == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news47493.html|title=«Ардашынская рэфлексія» — першая кніга маладой аўтаркі Паліны Дваранскай|publisher=Светлы шлях|date=24 верасня 2025}} * {{Cite web|url=https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/|title=З’яўленне дэбютнага зборніка — падзея хвалюючая, а калі табе толькі-толькі споўнілася дзевятнаццаць…|author=Міхал Бараноўскі|website=zviazda.by|date=8 кастрычніка 2025}} * [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001962245?ysclid=mic9rim6133628521 Вазьмі сваю свяцільню: [апавяданні маладых пісьменнікаў] / укладальнік і аўтар уступных артыкулаў А. М. Карлюкевіч] * {{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html|title=Лидеры посевной и «Женщины года». Продолжаем делиться успехами жителей Гродненщины в новом выпуске проекта «Регион. Люди. Достижения»|publisher=Гродзенская праўда|date=20 сакавіка 2024|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-24}} {{DEFAULTSORT:Дваранская Паліна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ліцэя БДУ]] ickvfw1fauoup2612virugmsgx86qa5 5150239 5150238 2026-06-03T17:17:25Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5150239 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Цёзкі2|Дваранская}} {{Пісьменнік | Імя = Паліна Дваранская | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}} | дата нараджэння = 29.08.2006 | месца нараджэння = [[Ардашы]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | Гады актыўнасці = З 2021 г. | Мова твораў = Беларуская }} '''Двара́нская, Палíна Андрэ́еўна''' (нар. {{ДН|29|8|2006}}, вёска [[Ардашы]], [[Смаргонскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларуская [[паэтэса]], [[празаік]]. == Біяграфія == Паліна Андрэеўна Дваранская нарадзілася 29 жніўня 2006 года ў вёсцы Ардашы Смаргонскага раёна. Да 9-га класса вучылася ў Крэўскай школе, пасля паступіла ў [[ліцэй БДУ]]<ref>[https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html grodnonews.by]</ref>. Студэнтка філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. == Творчасць == Піша паэзію і прозу. Друкавалася ў калектыўных зборніках, часопісах «Маладосць», «Бярозка», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва», «Настаўніцкай газеце». Пераможца шматлікіх рэспубліканскіх літаратурных конкурсаў, сярод якіх «БрамаМар», «Берега дружбы», «Першацвет». Апавяданне «Чужы шлях да свайго шчасця» увайшло ў калектыўны зборнік «Вазьмі маю свяцільню» (2025). Аўтар кнігі «Ардашынская рэфлексія» (2025). Член ГА «[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]]» (2025). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://maaspb.by/palina-dvaranskaya Паліна Дваранская] // Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі» == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.shliah.by/news/obshhestvo/news47493.html|title=«Ардашынская рэфлексія» — першая кніга маладой аўтаркі Паліны Дваранскай|publisher=Светлы шлях|date=24 верасня 2025}} * {{Cite web|url=https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/|title=З’яўленне дэбютнага зборніка — падзея хвалюючая, а калі табе толькі-толькі споўнілася дзевятнаццаць…|author=Міхал Бараноўскі|website=zviazda.by|date=8 кастрычніка 2025}} * [https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001962245?ysclid=mic9rim6133628521 Вазьмі сваю свяцільню: [апавяданні маладых пісьменнікаў] / укладальнік і аўтар уступных артыкулаў А. М. Карлюкевіч] * {{Cite web|url=https://grodnonews.by/news/zhizn/lidery_posevnoy_i_zhenshchiny_goda_prodolzhaem_delitsya_uspekhami_zhiteley_grodnenshchiny_v_novom_vypuske_proekta_region_lyudi_dostizheniya.html|title=Лидеры посевной и «Женщины года». Продолжаем делиться успехами жителей Гродненщины в новом выпуске проекта «Регион. Люди. Достижения»|publisher=Гродзенская праўда|date=20 сакавіка 2024|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-24}} {{DEFAULTSORT:Дваранская Паліна}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ліцэя БДУ]] 5f1noww3b1biv5yum2yzpsb71qgi2d5 0 795712 5150519 5065590 2026-06-04T10:39:27Z Slavazai1973 60865 5150519 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |імя = Андрэй Валянцінавіч Ажго |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 21.07.2005 |месца нараджэння = {{МН|Мінск}}, [[Беларусь]] |рост = 187 см |вага = 87 кг |пазіцыя = [[атакуючы абаронца]] |драфт = |год драфта = |каманда драфта = |клуб = [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |нумар = 21 |клубы = {{спартыўная кар’ера |2020—2021|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]| |2021—2022|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]| |з 2023|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| |2024—2025|{{Арэнда}} {{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Андрэй Валянцінавіч Ажго''' (нар. {{ДН|21|07|2005}}, {{МН|Мінск}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006». Першы трэнер — Эдуард Ігаравіч Кемен<ref>[https://sportfpb.by/upload/iblock/db9/x52nrw7735pgv26h6lq4t36br6wnng6k.pdf СОСТАВ национальной и сборных команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2024 год. Сборная команда - стажерский состав (постоянный)]</ref>. З 2020 года выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую]], [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], рэзервовую і асноўную каманду [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]. Прызнаны лепшым маладым гульцом Кубка Беларусі-2024<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8208-grodno-93-obladatel-xxviii-betera-kubka-respubliki-belarus ГРОДНО-93 – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVIII BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref>, лепшым гульцом Кубка Беларусі-2025<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8668-minsk-obladatel-xxix-betera-kubka-respubliki-belarus МИНСК – ОБЛАДАТЕЛЬ XXIX BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2021)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/5865-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-16-provodit-sbor-v-minske МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-16 ПРОВОДИТ СБОР В МИНСКЕ]</ref> і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2024)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/8077-v-minske-prokhodit-uts-dlya-kandidatov-v-muzhskuyu-molodezhnuyu-natskomandu-u-20 В МИНСКЕ ПРОХОДИТ УТС ДЛЯ КАНДИДАТОВ В МУЖСКУЮ МОЛОДЕЖНУЮ НАЦКОМАНДУ U-20]</ref> зборную Беларусі. З 2023 года — гулец [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай нацыянальнай зборнай Беларусі]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7572-muzhskaya-natskomanda-vedet-podgotovku-k-mezhdunarodnym-igram МУЖСКАЯ НАЦКОМАНДА ВЕДЕТ ПОДГОТОВКУ К МЕЖДУНАРОДНЫМ ИГРАМ]</ref>. == Кар’ера == * 2020—2021 — [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР (Мінск)]] * 2021—2022 — [[Цмокі-Мінск-2|Цмокі-Мінск (моладзевая каманда)]] * 2022 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск (моладзевая каманда)]] * 2023—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2024—2025 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]] (''у Адзінай моладзевай лізе ВТБ'') * з 2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=353167 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/andrej-ozhgo2 Профіль на сайце БК «Мінск»] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Andrey-Ozhgo/582856 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://vtbyouth-league.com/ru/player/353167/?compId=46396&teamId=25804 Профіль на сайце Адзінай моладзевай лігі ВТБ] * [https://basketball.realgm.com/player/Andrey-Ozhgo/Summary/204620 Профіль на сайце basketball.realgm.com] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ажго Андрэй Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] 3q1x7bab8ytz4pi09ax9xili5chlrbs 0 796037 5150427 5067256 2026-06-04T07:53:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150427 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Еўдакія Давыдаўна Бачарова | арыгінал імя = {{lang-ru|Евдокия Давыдовна Бочарова}} }} '''Еўдакія Давы́даўна Бачаро́ва''' (у дзявоцтве '''Карабу́т''', па першым мужу '''Бярша́нская'''; [[6 лютага]] [[1913]], Кіеўка ([[Стаўрапольскі край]]), [[Расійская імперыя]] — [[16 верасня]] [[1982]], [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — савецкая лётчыца, удзельніца Вялікай Айчыннай вайны, камандзір 46-га гвардзейскага начнога бамбардзіровачнага палка. == Біяграфія == === Даваенныя гады === Нарадзілася ў сяле Кіеўка<ref>Цяпер — ''Дабравольнае (Іпатаўская гарадская акруга)'' ''[[Стаўрапольскі край]] [[Расія]].''</ref> Стаўрапольскай губерні. Бацькі загінулі ў [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайне]], выхоўвалася ў сям’і дзядзькі Георгія Серады<ref>«Нас называли ночными ведьмами». «Открытая. Для всех и каждого», Номер 7 от 27 февраля 2013 г.</ref>. Скончыла сярэднюю школу № 1 горада [[Благадарны|Благадарнага]]. У 1931 годзе паступіла ў Батайскую школу пілотаў. З 1932 па 1939 год рыхтавала лётчыкаў у якасці інструктара. У верасні 1939 года яе прызначылі камандзірам авіязвяна 218-га авіяатрада спецыяльнага прымянення, размешчанага ў станіцы Пашкоўскай (цяпер мікрараён [[Краснадар]]а). Абіралася дэпутатам Краснадарскага гарадскога Савета. === Падчас вайны === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 28 гадоў узначаліла сфармаваны жаночы бамбавальны полк. Жаночыя авіяполкі фармаваліся пад кіраўніцтвам вядомай лётчыцы, Героя Савецкага Саюза [[Марына Міхайлаўна Раскова|Марыны Расковай]], якая і ўзначаліла адзін з трох палкоў, створаных у кастрычніку 1941 года. [[Файл:Bershanskaya, Gelman, and Smirnova.png|міні|335x335пкс|Дзяўчаты-афіцэры 46-га гвардзейскага Таманскага начнога бамбардзіровачнага авіяцыйнага палка 325-й начной бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі 4-й паветранай арміі: Еўдакія Бяршанская (злева), [[Марыя Васільеўна Смірнова|Марыя Смірнова]] (стаіць) і [[Паліна Уладзіміраўна Гельман|Паліна Гельман]]]]Еўдакія Бяршанская, як дасведчаны лётчык з дзесяцігадовым стажам і добрымі арганізатарскімі здольнасцямі, стала камандзірам 588-га начнога бамбавальнага палка. Пад яе камандаваннем полк змагаўся да заканчэння вайны. Часам яго жартаўліва называлі: «Дунькин полк», з намёкам на цалкам жаночы склад і апраўдваючыся імем камандзіра палка<ref name="Дунькин полк">{{cite web|lang=|url=http://www.izvestia.ru/pobeda/article3116002/?print|title=В бой идет «Дунькин полк»|author=Борис Клин|first=|last=|author-link=|work=|date=2008-05-07|format=|publisher=Izvestia.ru|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=|coauthors=|description=}}</ref>. У 1943 годзе полк атрымаў званне гвардзейскага і быў перайменаваны ў 46-ы гвардзейскі Таманскі начны бамбардзіровачны полк. Пазней быў узнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]] і [[Ордэн Суворава|ордэнам Суворава]]. Атакі жаночага палка пад правадырствам Еўдакіі Давыдаўны былі настолькі ўдалымі, імклівымі і дакладнымі, што немцы празвалі лётчыц «начнымі ведзьмамі» (іншыя назвы на слэнгу салдат Вермахта — «начны фельдфебель» (не даваў спаць па начах «якія турбуюць» рэйдамі), «Жалезны Густаў» (непаражальнасць для зенітак)). Еўдакія Бяршанская мела велізарны аўтарытэт у палку, хоць сама лётала параўнальна мала (да канца вайны здзейсніла 28 баявых вылетаў). Аднак яна пісьмова кіравала і баявой працай і паўсядзённай дзейнасцю палка, дамагаючыся бездакорнага ўтрымання самалётаў і пастаяннага павышэння майстэрства асабістага складу. Штоноч, калі лётчыцы выляталі на баявыя заданні, яна асабіста кіравала палётамі, і па раніцах рабіла пільны іх разбор. Дысцыпліна ў палку была «жалезнай». Яна была вельмі патрабавальным камандзірам, але больш за ўсё патрабавала з самой сябе. Калі полк не змог вылецець на баявое заданне з-за бездаражы, арганізавала выраб зборнай драўлянай узлётна-пасадачнай паласы. Адзіная жанчына ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]], узнагароджаная [[Ордэн Суворава|ордэнам Суворава]]<ref name=":0">''Каменева Г. Н.'' Так воевали «ночные ведьмы». // Военно-исторический журнал. — 2010. — № 3. — С.15-20.</ref>. У 1981 годзе ў СССР [[Кінастудыя імя М. Горкага|кінастудыя ім. Горкага]] выпусціла фільм «У небе «Начныя ведзьмы», рэжысёрам якога была былая лётчыца палка [[Яўгенія Андрэеўна Жыгуленка|Яўгенія Жыгуленка]]. 23 лётчыцы палка былі ўдастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]], 2 — Героя Расіі, 1 — Героя Казахстана. Да свайго расфарміравання ў кастрычніку 1945 года полк заставаўся цалкам жаночым, на ўсіх пасадах у частцы служылі толькі жанчыны. === Пасляваенныя гады === Пасля вайны разам з мужам пераехала ў [[Масква|Маскву]], дзе працавала ў Камітэце савецкіх жанчын, а таксама ў Камітэце ветэранаў вайны. Памерла ад інфаркту 16 верасня 1982 года. Пахавана на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]<ref name=":0" />. == Сям'я == Выйшла замуж за Пятра Бяршанскага, ад якога нарадзіла сына. Пад прозвішчам Бяршанская Еўдакія Давыдаўна прайшла ўсю вайну, падчас якой пазнаёмілася са сваім другім мужам. Баявыя пуцявіны 46-га гвардзейскага і 889-га начнога лёгкабамбавальнага авіяпалка пастаянна былі побач, яны ўваходзілі ў адну авіядывізію, лёталі на аднолькавых самалётах, размяшчаліся часта на суседніх аэрадромах. Пасля расфарміравання палка зладзілі вяселле не толькі камандзіры палкоў Еўдакія Бяршанская і [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бачароў|Канстанцін Бачароў]], але і многія з лётчыкаў абодвух палкоў (але ніводная з палка падчас вайны не сышла з палка па цяжарнасці)<ref name="Дунькин полк" />. == Узнагароды і званні == * Два [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]] (9.09.1942, 15.06.1945); * [[Ордэн Суворава]] III ступені (15.12.1944); * [[Ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)|Ордэн Аляксандра Неўскага]] (26.04.1944); * [[Ордэн Айчыннай вайны]] II ступені (28.05.1943); * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (10.11.1937); * [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]] * [[Медаль «За абарону Каўказа»]] * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] * [[Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] * [[Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] * [[Медаль «За вызваленне Варшавы»]] * [[Юбілейны медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР»|Медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] * [[Юбілейны медаль «60 гадоў Узброеных Сіл СССР»|Медаль «60 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] * [[Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»]] * Медаль «Актыўны барэц супраць фашызму» (ГДР) * Ганаровы грамадзянін горада [[Краснадар|Краснадара]] (1974). == Памяць == [[Файл:Международный аэропорт Краснодар.jpg|міні|241x241пкс|Помнік Е. Бяршанскай перад старым будынкам аэрапорта Краснадар (Пашкоўскі).]] * У мікрараёне Пашкоўскі горада [[Краснадар]]а (былая станіца Пашкоўская) ёсць вуліца Еўдакіі Бяршанскай, у школе № 7, якая носіць яе імя і размешчанай на гэтай жа вуліцы, створаны мемарыяльны музей. * У 1975 годзе было прысвоена званне ганаровага грамадзяніна [[Краснадар]]а. * 7 мая 1988 года ў аэрапорце Краснадара ёй быў адкрыты помнік. * У 2005 годзе авіякампанія «Кубань» назвала адзін са сваіх самалётаў Як-42 «Еўдакія Бяршанская». * Вуліца Бяршанскай у станіцы Асінаўская ([[Сернаводскі раён]], [[Чачня]]). * Вуліца Бяршанскай ёсць у горадзе [[Керч]], паміж аэрапортам і цэнтрам горада. * У 2011 годзе сярэдняя школа № 1 горада [[Благадарны]] [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага краю]], у якой вучылася Дуся Карабут, адзначала сваё 100-годдзе. Успаміналі яе выбітных вучняў. На будынку школы адкрыта мемарыяльная дошка. Е. Д. Бяршанскай. У красавіку 2017 года перад школай устаноўлены бюст. * У 2015 годзе Еўдакіі Давыдаўне прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада [[Благадарны]]». * У 2017 годзе партрэт Еўдакіі Бяршанскай нанесены на фасад жылога пяціпавярховага дома ў [[Краснадар]]ы (вул. Лузан, 41). * У 2017 годзе помнік Е. Д. Бяршанскай адкрыты ў [[Стаўрапаль|Стаўрапалі]], у будынку былога педагагічнага тэхнікума, дзе яна вучылася (вул. Марозава, 8)<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://www.gubernator.stavkray.ru/press-center/news/item/8406-v-stavropole-otkryt-pamyatnik-komandiru-legendarnykh-nochnykh-vedm.html|title=В Ставрополе открыт памятник командиру легендарных «ночных ведьм»|author=|website=Официальный сайт Губернатора Ставропольского края|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210170731/http://www.gubernator.stavkray.ru/press-center/news/item/8406-v-stavropole-otkryt-pamyatnik-komandiru-legendarnykh-nochnykh-vedm.html|archive-date=10 снежня 2017|url-status=dead|access-date=8 снежня 2025}}</ref>. * У г. [[Геленджык]]у адкрылі школу № 6 ім. Бяршанскай з яе партрэтам на фасадзе. * У сяле Мысхако [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] вуліца Еўдакіі Бяршанскай. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * Крылатые Героини // Работница — 1944. — №9. — С. 12. * ''Никулина Е., Гашева Р.'' Наш командир // Правда. 1945. 8 марта. С. 2. * КРАТКАЯ БИОГРАФИЯ гвардии подполковника в отставке бывшего командира 46-го гвардейского Краснознаменного ордена Суворова 3-й степени Таманского женского авиационного полка ночных бомбардировщиков Евдокии Давыдовны Бочаровой-Бершанской. Тираж 100 экз. Типография ООО «Искра» г. Ставрополь. == Спасылкі == * [https://proza.ru/2012/02/22/607 Бершанская — командир полка Ночные ведьмы. Ч-1]. * [https://www.biografija.ru/biography/bershanskaya-evdokiya-davydovna.htm Бершанская Евдокия Давыдовна]. {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Бачарова Еўдакія Давыдаўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны-авіятары]] [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Краснадара]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках]] c83w7pa3i3cpb63nt601yat73uy31e1 0 797068 5150396 5074426 2026-06-04T06:56:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150396 wikitext text/x-wiki {{Аўтобусная сістэма |назва=Ельскі аўтобус |выява= |шырыня= |краіна={{BLR}} |горад=[[Ельск]] |дата адкрыцця= |дата зачынення=дзейная |кол-ць маршрутаў= |даўжыня маршрутаў= |кол-ць аўт. паркаў= |кол-ць аўтобусаў= |тыпы= |кошт праезду= |эксплуатант= |сайт= |Катэгорыя на Вікісховішчы= }} '''Ельскі аўтобус''' — адзіны від унутрыгарадскога грамадскага транспарту ў [[Ельск]]у ([[Гомельская вобласць]] [[Беларусь|Беларусі]]). Перавозкі ажыццяўляе ўчастак «Ельск» філіяла «Аўтобусны парк № 2» [[Гомельаблаўтатранс|ААТ «Гомельаблаўтатранс»]]<ref>{{Cite web|url=http://beltransport.esmasoft.com/gom/elsk.html|title=Транспорт Беларуси - Ельск, автобусы, маршруты|website=beltransport.esmasoft.com|access-date=2025-12-23|lang=ru}}</ref>. == Маршруты == {| class="wikitable sortable" width="75%" style="text-align:center;" !Маршрут !Пачатковы пункт !Канчатковы пункт !Заўвага |- |'''1''' |Раённая бальніца |вул. Мацюшэнка | |- |'''2''' |Раённая бальніца |Ветстанцыя | |- |'''4''' |Раённая бальніца |вул. Пушкіна | |- |'''6''' |Раённая бальніца |мікр. Чырвоны Пільшчык | |- |'''8''' |АС «Ельск'''»''' |мікр. Чырвоны Пільшчык | |} Агульная працягласць маршрутаў на 2018 год — 30 км.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.mazyr.by/2018/10/texnika-i-kadry-klyuchevye-sostavlyayushhie-uspexa-mozyrskogo-avtobusnogo-parka-2/|title=Техника и кадры – ключевые составляющие успеха мозырского автобусного парка № 2|website=МОЗЫРЬ NEWS|date=2018-10-28|access-date=2025-12-23|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Грамадскі транспарт Беларусі}} [[Катэгорыя:Аўтобусныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Мазыра]] npdr0b87ke250fz8w7iq7my6ak80cfq 0 797518 5150342 5075220 2026-06-03T23:59:55Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Замкавы лес (заказнік)]] 5150342 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Замкавы лес (заказнік)]] 1n9ms9z1aeszx900l0h2f3owtauu3hs 0 803469 5150262 5137204 2026-06-03T18:47:43Z DBatura 73587 5150262 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт|дата=з 21 лютага 2026|статус=канфлікт працягваецца|праціўнік1={{Сцягафікацыя|Афганістан}}<br>{{flagicon image|Flag of Tehrik-i-Taliban.svg}} [[Тэхрык-е Талібан Пакістан]]|праціўнік2={{Сцягафікацыя|Пакістан}}}}'''Афгана-пакістанская вайна''' — узброенае супрацьстаянне паміж [[Афганістан|Афганістанам]] і [[Пакістан|Пакістанам]], выкліканае авіяўдарамі пакістанскіх ВПС па афганскіх правінцыях [[21 лютага]] [[2026]] года. У адказ афганскія сілы [[26 лютага]] пачалі ваенную аперацыю супраць суседняй краіны. [[27 лютага]] Пакістан афіцыйна абвясціў аб адкрытай вайне з Афганістанам. == Перадгісторыя == У пачатку 2026 года сітуацыя ў сферы бяспекі ў Пакістане рэзка абвастрылася. 6 лютага ў шыіцкай мячэці ў [[Ісламабад|Ісламабадзе]] тэрарыст-смяротнік [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|прывёў у дзеянне выбуховае прыстасаванне]] падчас пятнічнай малітвы. У выніку тэракту загінулі не менш за 36 чалавек і каля 170 атрымалі раненні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. Праз некалькі дзён, 19 лютага, начынены выбухоўкай аўтамабіль пратараніў кантрольна-прапускны пункт у раёне Баджаур у правінцыі [[Хайбер-Пахтунхва]]. Ахвярамі атакі сталі 11 вайскоўцаў і адно дзіця. Пакістанскія ўлады заявілі, што нападнік меў афганскае грамадзянства, пасля чаго Міністэрства замежных спраў Пакістана ўручыла ноту пратэсту ўладам суседняй краіны, выклікаўшы часовага паверанага ў справах афганскай дыпмісіі ў Ісламабадзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. 21 лютага тэрарыст-смяротнік атакаваў вайсковую калону ў раёне Бану ў правінцыі Хайбер-Пахтунхва, у выніку чаго загінулі двое вайскоўцаў, уключаючы падпалкоўніка. Пакістанскае кіраўніцтва ўскладала адказнасць за падобныя атакі на рух «[[Тэхрык-е Талібан Пакістан]]» (ТТП), сцвярджаючы, што яго лідары і баевікі знаходзяць прытулак на афганскай тэрыторыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/24/afghanistan-bombing-whats-pakistans-strategy-as-india-taliban-ties-grow|title=Afghanistan bombing: What’s Pakistan’s strategy as India-Taliban ties grow?|first=Abid|last=Hussain|website=Al Jazeera|access-date=2026-02-26}}</ref>. == Ход канфлікту == === Люты === У ноч з 21 на 22 лютага 2026 года [[Ваенна-паветраныя сілы Пакістана]] нанеслі серыю авіяўдараў па тэрыторыі Афганістана. Мэтамі сталі раёны ва ўсходніх правінцыях [[Нангархар (правінцыя)|Нангархар]] і [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]]. Удары былі нанесеныя ў дні святога для мусульман месяца [[Рамадан]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Афіцыйны Ісламабад заявіў, што атакі былі накіраваныя на знішчэнне лагераў і сховішчаў баевікоў ТТП. Паводле звестак пакістанскіх вайскоўцаў, у выніку ўдараў па сямі аб’ектах уздоўж мяжы былі ліквідаваныя не менш за 80 баевікоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Улады Афганістана адхілілі абвінавачвання Пакістана ў падтрымцы баевікоў. У Міністэрстве абароны краіны заявілі, што бамбёжкам падвергліся не ваенныя лагеры, а грамадзянскія аб’екты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Прэс-сакратар Вярхоўнага лідара Афганістана Забіула Маджахед паведаміў пра дзясяткі загінулых і параненых сярод мірнага насельніцтва, уключаючы жанчын і дзяцей. Паводле звестак Міністэрства асветы, пад руінамі [[медрэсэ]] загінулі пяць вучняў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref>. Афганскія крыніцы паведамлялі, што толькі ў правінцыі Нангархар ахвярамі сталі не менш за 17 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Увечары 26 лютага [[Узброеныя сілы Афганістана]] пачалі ваенную аперацыю супраць Пакістана<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. Аперацыя пачалася а 20:00 паводле мясцовага часу з некалькіх кірункаў уздоўж так званай [[Лінія Дзюранда|лініі Дзюранда]] — у правінцыях [[Хост (правінцыя)|Хост]], Пактыя, [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]], а таксама ў Нангархары і [[Кунар (правінцыя)|Кунары]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. У першыя гадзіны аперацыі афганскім сілам удалося захапіць некалькі пакістанскіх пагранічных пастоў. Прадстаўнік армейскага корпуса паведаміў аб трох захопленых пастах праціўніка<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20260226/afganistan-2076986217.html|title=Афганистан заявил о начале операции возмездия против Пакистана|website=ria.ru|date=2026-02-26}}</ref>. Іншыя крыніцы інфармавалі пра восем захопленых умацаваннях, у прыватнасці ў раёне Гарата, правінцыі Нангархар і правінцыі Кунар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2026/69a079049a7947cc01b13819|title=Афганистан начал операцию против Пакистана|website=РБК|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tengrinews.kz/world_news/afganistan-nachal-operatsiyu-vozmezdiya-protiv-pakistana-593580/|title=Афганистан начал операцию возмездия против Пакистана|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. 27 лютага пакістанцы разбамбілі [[Кабул]]. Мінабароны Пакістана заявіла, што паміж краінамі пачалася «адкрытая вайна»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kz.kursiv.media/2026-02-27/zhki-pakistan-obyavil-afganistanu-otkrytuyu-voynu-i-nanes-udary-po-kabulu/|title=Пакистан объявил открытую войну Афганистану|first=Жуман|last=Кииков|website=Kursiv Media Казахстан|date=2026-02-27|access-date=2026-02-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2026/02/27/22563535.shtml|title=Пакистан объявил о начале войне с талибами: авиаудары по Кабулу и Кандагару, ответ Афганистана, десятки погибших|website=Газета.Ru|date=2026-02-27|access-date=2026-02-27}}</ref>. === Сакавік === 1 сакавіка пакістанцы зноў бамбілі Кабул<ref>{{cite news |last1=Mohammadi |first1=Habib |title=Heavy gunfire erupts in central Kabul early Sunday |url=https://amu.tv/228821/ |work=Amu TV |date=1 March 2026}}</ref>, а афганцы — правінцыі Хайбер-Пахтунхва і Белуджыстан<ref>{{cite news |title=Reports of Afghan Taliban strikes on Pakistan's military sites false: information ministry |url=https://www.dawn.com/news/1977547/reports-of-afghan-taliban-strikes-on-pakistani-military-sites-false-information-ministry |work=Dawn |date=2 March 2026 |language=en}}</ref>. Тым часам у выніку сутыкненняў у прыгранічных раёнах правінцый Нангархар, Пактыя, Хост і [[Кандагар (правінцыя)|Кандагар]], паводле афганскіх даных, загінулі 32 пакістанскія салдаты і дзясяткі атрымалі раненні<ref>{{cite news |title=طالبان می‌گوید ۳۲ سرباز دیگر پاکستانی را کشته است |url=https://www.afintl.com/fa/202603018611 |work=Afghanistan International |date=1 March 2026 |language=fa}}</ref>. На наступны дзень пакістанская авіяцыя ўзмацніла ўдары па тэрыторыі праціўніка: былі атакаваныя Кабул<ref>{{cite news |title=Taliban Confirms New Pakistani Airstrikes On Kabul |url=https://www.afintl.com/en/202603024147 |work=Afghanistan International |date=2 March 2026 |language=en}}</ref>, правінцыі Нангархар, [[Панджшэр (правінцыя)|Панджэр]], [[Капіса (правінцыя)|Капіса]]<ref>{{cite news |title=شنیده شدن صدای هواپیما، شلیک و انفجار برای سومین شب پیاپی در پنجشیر و کاپیسا |url=https://www.afintl.com/fa/202603021638 |work=Afghanistan International |date=2 March 2026 |language=fa}}</ref>. Знішчаны склады боепрыпасаў у [[Джалалабад]]зе і [[Хост (правінцыя)|Хосце]]<ref name="Yawar">{{Cite web |last=Yawar |first=Mohammad Yunus |last2=Asif |first2=Shahzad |date=2 March 2026 |title=Pakistan, Afghanistan show no signs of stepping back as fighting enters fifth day |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-afghanistan-show-no-signs-stepping-back-fighting-enters-fifth-day-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |website=Reuters}}</ref>. 3 сакавіка паветраным нападам падвергліся [[Кабул (правінцыя)|Кабул]], Панджэр, [[Бадахшан (правінцыя)|Бадахшан]], [[Герат (правінцыя)|Герат]], Капіса<ref>{{cite news |title=صدای هواپیما، انفجار و شلیک در چند ولایت |url=https://www.afintl.com/fa/202603030933 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>, [[Нурыстан (правінцыя)|Нурыстан]]<ref>{{cite news |title=طالبان از ورود «هواپیماهای بی‌سرنشین پاکستانی» در خوست خبر داد |url=https://www.afintl.com/fa/202603038516 |work=www.afintl.com |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>. У той жа дзень прадстаўнік афганскага ўрада заявіў, што за апошнія 24 гадзіны іх сілы атакавалі варожыя памежныя пасты ўздоўж правінцый Кандагар, Нангархар, Кунар, Нурыстан, Хост і Пактыка<ref>{{cite news |title=طالبان می‌گوید تاکنون بیش از «۱۵۰ نیروی پاکستانی» را کشته است |url=https://www.afintl.com/fa/202603033099 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref>. Паводле заяў Пакістана, былі атакаваныя 53 пагранпасты<ref>{{cite news |title=پاکستان درگیری با طالبان در ۵۳ نقطه مرزی در بلوچستان و خیبرپختونخوا را تایید کرد |url=https://www.afintl.com/fa/202603033186 |work=Afghanistan International |date=3 March 2026 |language=fa}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistan says its forces killed 67 Afghan troops in cross-border clashes. Kabul rejects the claim |url=https://apnews.com/article/pakistan-afghanistan-fighting-ground-attacks-military-posts-e057780413f84b222c2fe30b3cbcf172 |access-date=3 March 2026 |website=AP News |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303172358/https://apnews.com/article/pakistan-afghanistan-fighting-ground-attacks-military-posts-e057780413f84b222c2fe30b3cbcf172 |url-status=live }}</ref>. 4 сакавіка пакістанская артылерыя ўдарыла па раёну Хас-Кунар у правінцыі Кунар<ref>{{Cite web |last=Mohammad |date=4 March 2026 |title=NRC: Three Killed in Pakistan Missile Strike on Earthquake-Affected Camp in Kunar |url=https://8am.media/eng/nrc-three-killed-in-pakistan-missile-strike-on-earthquake-affected-camp-in-kunar/ |access-date=4 March 2026 |website=Hasht-e Subh |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ariananews.af/three-children-killed-in-pakistani-airstrike-on-kunar-province/ |access-date=4 March 2026 |website=Ariana News|title=Three children killed in Pakistani airstrike on Kunar province}}</ref>. На наступны дзень пакістанская авіяцыя знішчыла штаб 205-й брыгады УС Афганістана<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Operation Ghazab-Lil-Haq to continue until Taliban end terror support: Security sources |url=https://tribune.com.pk/story/2595981/op-ghazal-lil-haq-to-go-on-until-credible-guarantees-concret-steps-by-kabul |access-date=2026-03-05 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Pakistan Army continuing action against Afghan Taliban, Fitna Al Khawarij |url=https://www.radio.gov.pk/05-03-2026/pakistan-army-continuing-action-against-afghan-taliban-fitna-al-khawarij |access-date=5 March 2026 |website=Radio Pakistan}}</ref>. 13 сакавіка Пакістан падвергнуў чарговым бамбардзіроўкам горад Кабул, былі абстраляныя раёны ў правінцыях Кандагар, Пактыка і Пактыя. Паводле заявы прэс-сакратара Вярхоўнага лідара Афганістана Забіулы Муджахіда, у выніку абстрэлаў загінулі жанчыны і дзеці<ref>[https://ria.ru/20260313/afganistan-2080390568.html Власти Афганистана сообщили об обстреле со стороны Пакистана.]</ref>. Пакістан нанёс удар па рэзервуары з палівам авіякампаніі Kam Air побач з аэрапортам Кандагар<ref>[https://ria.ru/20260313/pakistan-2080395015.html Афганистан обвинил Пакистан в ударах по резервуарам с топливом в Кандагаре.]</ref>. Афганістан ударыў беспілотнікам па 28-м блоку жылога комплексу для афіцэраў кампуса «Хамза» ў Ісламабадзе, што прывяло да шматлікіх ахвяр сярод пакістанскіх вайскоўцаў, і па ваеннай базе арміі Пакістана ў горадзе Кохат, правінцыі Хайбер-Пахтунхва<ref>[https://ria.ru/20260313/bpla-2080571076.html Афганский БПЛА ударил по военному объекту в столице Пакистана.]</ref>. 15 сакавіка Ваенна-паветраныя сілы Афганістана нанеслі ўдар па варожай базе ў горадзе Вана<ref>[https://ria.ru/20260315/vvs-2080809482.html Афганистан заявил об ударе по военной базе в пакистанском городе Вана.]</ref>. 16 сакавіка Пакістан падвергнуў мінамётнаму абстрэлу вёску Нарай раёна Гурбуз, рынак і цэнтральную клініку ў вёсцы Атахейль раёна Джаджы-Майдан і раён Спера ў правінцыі Хост<ref>[https://ria.ru/20260316/voennye-2080899101.html Пакистанские военные обстреляли три уезда в Афганистане.]</ref>, нанёс удар беспілотнікамі па горадзе Кабул<ref>[https://ria.ru/20260316/kabul-2081093929.html Пакистанские беспилотники ударили по Кабулу, есть жертвы.]</ref>, у тым ліку [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|па рэабілітацыйным цэнтры]]. Больш за 250 чалавек загінулі і больш за 400 атрымалі раненні<ref>[https://ria.ru/20260317/pakistan-2081117292.html В результате ударов Пакистана по Кабулу погибли 250 человек.]</ref>. 18 сакавіка года па просьбе [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Катар]]а і [[Турцыя|Турцыі]] бакі часова прыпыняюць ваенныя аперацыі на час свята [[Ід аль-Фітр]]. 19 сакавіка Афганістан заявіў, што Пакістан парушыў перамір’е, абстраляўшы правінцыю Кунар<ref>[https://ria.ru/20260319/pakistan-2081749018.html Пакистан нарушил перемирие с Афганистаном, пишут СМИ.]</ref>. Пакістан гэта абверг<ref>[https://ria.ru/20260320/pakistan-2081871243.html Пакистан опроверг заявления о нарушении перемирия с Афганистаном.]</ref>. 24 сакавіка ў 00:00 перамір’е афіцыйна скончылася, і ВПС Пакістана пачалі наносіць новыя ўдары на тэрыторыі Афганістана<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/world/1823959.html|title=Срок перемирия между Пакистаном и Афганистаном завершился|lang=ru|website=Day.Az|date=2026-03-23|access-date=2026-03-24}}</ref>. === Красавік=== 1 красавіка пачаліся перамовы ў горадзе [[Урумчы]] ([[Кітай]])<ref>[https://news.ru/asia/stalo-izvestno-gde-projdut-peregovory-afganistana-i-pakistana Стало известно, где пройдут переговоры Афганистана и Пакистана.]</ref> па ініцыятыве Афганістана. Пакістан запатрабаваў ад Кабула прызнаць тэрарыстычную дзейнасць ТТП сам сваёй тэрыторыі, ліквідаваць інфраструктуру групоўкі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27017867 Исламабад потребовал признать террористическим "Движение талибов Пакистана".]</ref>. 7 красавіка нефармальныя перамовы завяршыліся. Афіцыйны прадстаўнік МЗС КНР Маа Нін паведаміла: «''Бакі пацвердзілі прыхільнасць вырашэнню рознагалоссяў шляхам дыялогу і кансультацый, а таксама абавязаліся не прадпрымаць дзеянняў, якія вядуць да эскалацыі сітуацыі''»<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/27040101 МИД КНР: Афганистан и Пакистан договорились о деэскалации конфликта.]</ref>. 27 красавіка Пакістан нанёс ракетны ўдар па афганскай правінцыі Кунар<ref>[https://ria.ru/20260427/udar-2089195699.html Минимум три человека погибли из-за удара Пакистана по афганской провинции.]</ref>. У наступныя дні працягнуліся абстрэлы з выкарыстаннем цяжкага ўзбраення<ref>[https://ria.ru/20260428/afganistan-2089460837.html Пакистанская армия возобновила обстрелы Афганистана, пишут СМИ.]</ref> === Май === Да 4 мая пры артабстрэлах афганскай тэрыторыі пацярпелі дзве школы, а адзін медыцынскі цэнтр і дзве мячэці былі цалкам разбураны<ref>[https://ria.ru/20260504/kunar-2090486662.html Пакистанская артиллерия обстреляла афганскую провинцию Кунар, есть жертвы.]</ref>. 12 мая, па заяве ААН, у выніку пакістанскіх удараў загінула 372 мірных афганцаў<ref>[https://8am.media/eng/unama-372-civilians-killed-and-397-injured-in-pakistani-attacks-on-afghanistan/ UNAMA: 372 Civilians Killed and 397 Injured in Pakistani Attacks on Afghanistan]</ref>. Тым часам на пакістанскай тэрыторыі актывізавалі сваю дзейнасць ісламісцкія групы. 9 мая адбыўся выбух замінаванай машыны ў Бану, 21 чалавек загінуў<ref>{{Cite web |date=May 10, 2026 |title=Suicide bombing leaves 14 police dead in Pakistan |url=https://news.sky.com/story/suicide-bombing-leaves-14-police-dead-in-pakistan-13542249 |access-date=May 10, 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Car bomb attack and ambush in northwest Pakistan kill at least 21 police |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/9/three-police-officers-killed-in-car-bomb-attack-in-northwest-pakistan |access-date=2026-05-10 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 11 мая ў раёне Аток загінуў мірны жыхар, які спрабаваў прадухіліць напад тэрарыста<ref>[https://www.dawn.com/news/1999466 Shepherd sacrifices life, averting suicide attack in Attock]</ref>. 13-га пры нападзе баевікоў у раёне Лакі-Марват загінула 9 чалавек<ref>[https://www.nation.com.pk/13-May-2026/9-martyred-33-injured-blast-rips-market-lakki-marwat 9 martyred, 33 injured as blast rips through market in Lakki Marwat]</ref>. 24 мая ў ходзе серыі аперацый у Паўночным Вазірыстане былі забітыя 11 ісламістаў<ref>[https://www.dawn.com/news/2002766 Security forces kill 11 terrorists in KP's North Waziristan: ISPR]</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Пакістана]] [[Катэгорыя:Войны Афганістана]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з меркавана памылковымі параметрамі ў шаблонах серыі Не перакладзена]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з невядомымі параметрамі шаблонаў серыі Не перакладзена]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Люты 2026 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2026 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:Май 2026 года]] 0jek02j4dy49oh6lvmcx3k4t96af5vl 0 804070 5150341 5112248 2026-06-03T23:59:50Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Святлена Мікалаеўна Немагай]] 5150341 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Святлена Мікалаеўна Немагай]] 98ffa43rsp5zjdrzx7jr8zimne7qalm 0 807350 5150253 5136498 2026-06-03T18:16:34Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5150253 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Напады баевікоў у Малі (2026) |частка = [[Вайна ў Малі]] |дата = 25—26 красавіка 2026 | месца = [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ]], [[Бамако]], Сена і [[Мопці]] ([[Малі]]) |вынік = сепаратысты занялі [[Кідаль]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}, <br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px|]][[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] [[Фронт вызвалення Азавада]] | сілы1 = | сілы2 = ад 10 да 12 тыс. баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360125509869674|title=Hier, vers 5 h 30 le 25 avril 2026, les groupes terroristes "Front de libération de l'Azawad" et "Al-Qaïda au Maghreb islamique", avec le soutien des services de renseignement occidentaux et des forces importantes (environ 10 à 12 000 personnes), ont tenté un coup d'État au Mali.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> | страты1 = невядома, загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]] | страты2 = 200 забітых (па заяве ўладаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref> }} [[25 красавіка]] [[2026]] года адбылася серыя скаардынаваных нападаў у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref name="aj2"></ref><ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. Гэта найбуйнейшыя напады падчас [[вайна ў Малі|вайны ў Малі]] з моманту [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|туарэгскага паўстання 2012 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/04/jnim-and-allied-rebels-surge-across-mali-take-several-cities-pressure-capital.php|title=JNIM and allied rebels surge across Mali, take several cities, pressure capital|author=Weiss|first=Caleb|website=[[The Long War Journal]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2012 годзе Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Ход падзей == 25 красавіка, а 5:20<ref name="ys">{{Cite web|url=https://en.yenisafak.com/world/coordinated-attacks-hit-multiple-cities-in-mali-fighting-near-bamako-airport-3717522|title=Coordinated attacks hit multiple cities in Mali, fighting near Bamako airport|lang=en|author=A.Ş|first=Yeni Şafak Gazetecilik|website=Yeni Şafak|access-date=2026-04-25}}</ref>, каля [[Каці (горад)|Каці]], галоўнай ваеннай базы на ўскраіне [[Бамако]], былі зафіксаваныя два выбухі і інтэнсіўная перастрэлка<ref name=":22">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Баі таксама назіраліся ў раёне Мамарыбугу<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/coordinated-attacks-hit-mali-fighting-ongoing-in-capital-banako-other-cities/3917683|title=Coordinated attacks hit Mali; fighting ongoing in capital Banako, other cities|website=Anadolu|date=2026-04-25}}</ref>, у [[Гаа]], [[Севарэ]], [[Кідаль|Кідалі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/international/article-894100|title=Gunmen stage simultaneous attacks in and outside Mali capital, army says|lang=en|website=The Jerusalem Post|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj2">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali|title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali|date=2026-04-25|publisher=Al Jazeera}}</ref> і [[Мопці]]<ref name="ys" />. Баевікі ўвайшлі ў рэзідэнцыю губернатара Кідаля<ref name="aj" >{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/25/mali-attacks-live-gunfire-heard-near-bamako-airport-and-in-several-cities|title=Coordinated attacks across Mali; army says situation 'under control'|website=Al Jazeera|date=2026-04-25}}</ref>, захапіўшы большую частку горада<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20260425-gunfire-in-mali-as-army-battles-terrorist-groups|title=Mali junta battles 'terrorist groups' amid intense fighting|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Вяліся баі і ў сталіцы<ref name="f24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/africa/20260425-mali-live-army-says-armed-terrorist-groups-launch-attacks-on-military-positions-nationwide|title=Mali live: Army says armed 'terrorist' groups launch attacks on military positions nationwide|date=2026-04-25|publisher=France 24}}</ref>, у тым ліку за міжнародны аэрапорт з удзелам расіян<ref>{{Cite news|title=Witnesses say Russian mercenaries involved in fighting|url=https://aje.news/0qw2po?update=4521123|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-25}}</ref> і трох верталётаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mali-attack-terrorist-bamako-airport-b2964860.html|title=Gunfire and blasts rock Mali as armed groups stage coordinated attacks|lang=en|website=The Independent|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Прадстаўнік ФВА Махамед Эльмаулуд Рамаданэ заявіў пра кантроль над раёнамі Кідаль і Гаа, заклікаўшы «ўлады [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]а трымацца далей ад падзей, якія адбываюцца ў Малі»<ref name="aj"></ref>. Пазней ён паведаміў агенцтву [[France-Presse]], што армія баевікоў узяла пад кантроль большую частку Кідаля, а губернатар схаваўся ў былым лагеры MINUSMA<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/416315/mali-heavy-fighting-erupts-in-bamako-as-rebels-seize-northern-stronghold-kidal/|title=Mali: heavy fighting erupts in Bamako as rebels seize northern stronghold Kidal|lang=en|website=The Africa Report|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Па дадзеных [[The Independent]], былы мэр пацвердзіў, што баевікі захапілі кантроль над шэрагам раёнаў горада<ref name=":0" />. Крыніцы ў службах бяспекі, на якія спасылаўся [[Reuters,]] паказалі, што ДНІМ таксама удзельнічаў у баях за Кідаль<ref name=":2">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name=":1" />. Малійскія вайскоўцы пацвердзілі, што ў сталіцы і іншых частках краіны адбываюцца сутыкненні з неўстаноўленымі " тэрарыстычнымі групамі»<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260425-malian-army-confirms-clashes-with-armed-fighters-in-key-cities|title=Malian army confirms clashes with armed fighters in key cities|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj"></ref>. К 11:00 армия объявила, что ситуация находится под контролем, хотя «зачистки» продолжаются<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Групоўка ДНІМ афіцыйна пацвердзіла ўдзел у нападах і ўзяла на сябе адказнасць за напады на рэзідэнцыю Асімі Гаіта, міністра абароны Садзіё Камара, ваенную базу Каці, Мопці і іншыя аб’екты. Джыхадзісты і ФВА заявілі, што супрацоўнічаюць у рамках гэтых аперацый<ref name=":6"/>. Баевікі таксама заклікалі Расію не ўмешвацца ў канфлікт<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/al-qaeda-linked-jnim-says-it-carried-out-mali-attacks-with-tuaregled-fla-site-2026-04-25/|title=Al Qaeda-linked JNIM says it carried out Mali attacks with Tuareg‑led FLA, SITE reports|author=Felix|first=Bate|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. 26 красавіка [[France 24|тэлеканал France 24]] паведаміў, што паўстанцы Азавада паведамілі аб новых сутыкненнях ў Кідалі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі, падтрыманымі расійскімі наймітамі<ref>{{Cite news|title=New fighting erupts in northern Mali's Kidal as army clashes with Tuareg rebels|url=https://www.france24.com/en/africa/20260426-new-fighting-erupts-in-north-mali-s-kidal-as-army-clashes-with-rebels|website=[[France 24]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Таксама паведамлялася аб стральбе ў гарнізоне ў Каці, нягледзячы на заявы малійскай арміі аб поўным кантролі над горадам<ref>{{Cite news|title=Gunfire persists in Mali town as UN urges international response after attacks|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-persists-mali-town-un-urges-international-response-after-attacks-2026-04-26/|website=Reuters|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Пазней ФВА абвясціў аб дасягненні пагаднення, якое дазваляе вывесці сілы Афрыканскага корпуса Расіі з Кідаля, падаўшы паўстанцам поўны кантроль над раёнам.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=i1OfUkh7piq5C49o3FUY|title=Les rebelles touareg annoncent un accord avec les Russes pour leur retrait de Kidal|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> Пасля быў заўважаны канвой Афрыканскага корпуса, які пакідаў былы лагер MINUSMA і накіроўваўся ў Гаа пад эскортам баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.turkiyetoday.com/world/russias-africa-corps-withdraws-from-kidal-under-rebel-escort-3218862|title=Russia’s Africa Corps pulls out of Kidal under rebel escort|lang=en|website=Türkiye Today|access-date=2026-04-26}}</ref>. За гэтым рушыў вывад малійскіх войск<ref name=":9">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-attack-tuareg-separatists-jnim-a945998cb00044e8c52db0362baaed10|title=Mali troops and Russian mercenaries withdraw from northern city after rebel attacks|lang=en|website=AP News|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Перад уходам малійцы і расіяне падпалілі базу<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Такім чынам, ФВА ўсталяваў поўны кантроль над горадам<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Наступныя баі == 1 мая паўстанцы ахапілі ўрадавую ваенную базу паблізу пасёлка [[Тэсаліт]] (вобласць Кідаль)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/ Повстанцы захватили стратегическую военную базу в Тесалите], RFI, 01.05.2026</ref>. == Страты == Урад краіны не апублікаваў афіцыйныя звесткі па ўласных стратах<ref name=":7">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-gunfire-airport-96f93a72f4766d538e0c98d9e6afa912|title=Islamic militants and separatists claim sweeping attacks across Mali|lang=en|website=AP News|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>, пры тым страты праціўніка ацаніў у больш за 200 забітых<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref>. Падчас падзей міністр абароны Камара загінуў разам з другой жонкай і двума ўнукамі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля, які разбурыў яго рэзідэнцыю ў Каці<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/26/malis-defence-minister-sadio-camara-killed-amid-coordinated-attacks|title=Mali’s Defence Minister Sadio Camara killed amid coordinated attacks|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260426-new-fighting-in-mali-s-kidal-between-army-and-rebels-1|title=Mali defence minister killed, fresh fighting between army and rebels|lang=en|website=France 24|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Выбухам таксама былі разбураныя некаторыя бліжэйшыя Будынкі, уключаючы мячэць, у выніку чаго загінула некалькі мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=La junte confirme la mort du ministre de la Défense, Sadio Camara et annonce un deuil de deux jours|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=GWi6af09St4L1tX1oclK|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Гібель міністра была пацверджана урадам 26 красавіка; абвешчана двухдзённая нацыянальная жалоба<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=NxGd0LA6tey9HtYBRJTM|title=Le chef de la junte exfiltré après l'attaque de Kati du 25 avril qui a visé son domicile|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] hi6erziyjnawbxr95yx3m84yssv402r 5150254 5150253 2026-06-03T18:19:28Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5150254 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Напады баевікоў у Малі (2026) |частка = [[Вайна ў Малі]] |дата = 25—26 красавіка 2026 | месца = [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ]], [[Бамако]], Сена і [[Мопці]] ([[Малі]]) |вынік = сепаратысты занялі [[Кідаль]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}, <br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px|]][[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] [[Фронт вызвалення Азавада]] | сілы1 = | сілы2 = ад 10 да 12 тыс. баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360125509869674|title=Hier, vers 5 h 30 le 25 avril 2026, les groupes terroristes "Front de libération de l'Azawad" et "Al-Qaïda au Maghreb islamique", avec le soutien des services de renseignement occidentaux et des forces importantes (environ 10 à 12 000 personnes), ont tenté un coup d'État au Mali.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> | страты1 = невядома, загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]] | страты2 = 200 забітых (па заяве ўладаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref> }} [[25 красавіка]] [[2026]] года адбылася серыя скаардынаваных нападаў у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref name="aj2"></ref><ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. Гэта найбуйнейшыя напады падчас [[вайна ў Малі|вайны ў Малі]] з моманту [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|туарэгскага паўстання 2012 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/04/jnim-and-allied-rebels-surge-across-mali-take-several-cities-pressure-capital.php|title=JNIM and allied rebels surge across Mali, take several cities, pressure capital|author=Weiss|first=Caleb|website=[[The Long War Journal]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2012 годзе Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Ход падзей == 25 красавіка, а 5:20<ref name="ys">{{Cite web|url=https://en.yenisafak.com/world/coordinated-attacks-hit-multiple-cities-in-mali-fighting-near-bamako-airport-3717522|title=Coordinated attacks hit multiple cities in Mali, fighting near Bamako airport|lang=en|author=A.Ş|first=Yeni Şafak Gazetecilik|website=Yeni Şafak|access-date=2026-04-25}}</ref>, каля [[Каці (горад)|Каці]], галоўнай ваеннай базы на ўскраіне [[Бамако]], былі зафіксаваныя два выбухі і інтэнсіўная перастрэлка<ref name=":22">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Баі таксама назіраліся ў раёне Мамарыбугу<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/coordinated-attacks-hit-mali-fighting-ongoing-in-capital-banako-other-cities/3917683|title=Coordinated attacks hit Mali; fighting ongoing in capital Banako, other cities|website=Anadolu|date=2026-04-25}}</ref>, у [[Гаа]], [[Севарэ]], [[Кідаль|Кідалі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/international/article-894100|title=Gunmen stage simultaneous attacks in and outside Mali capital, army says|lang=en|website=The Jerusalem Post|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj2">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali|title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali|date=2026-04-25|publisher=Al Jazeera}}</ref> і [[Мопці]]<ref name="ys" />. Баевікі ўвайшлі ў рэзідэнцыю губернатара Кідаля<ref name="aj" >{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/25/mali-attacks-live-gunfire-heard-near-bamako-airport-and-in-several-cities|title=Coordinated attacks across Mali; army says situation 'under control'|website=Al Jazeera|date=2026-04-25}}</ref>, захапіўшы большую частку горада<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20260425-gunfire-in-mali-as-army-battles-terrorist-groups|title=Mali junta battles 'terrorist groups' amid intense fighting|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Вяліся баі і ў сталіцы<ref name="f24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/africa/20260425-mali-live-army-says-armed-terrorist-groups-launch-attacks-on-military-positions-nationwide|title=Mali live: Army says armed 'terrorist' groups launch attacks on military positions nationwide|date=2026-04-25|publisher=France 24}}</ref>, у тым ліку за міжнародны аэрапорт з удзелам расіян<ref>{{Cite news|title=Witnesses say Russian mercenaries involved in fighting|url=https://aje.news/0qw2po?update=4521123|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-25}}</ref> і трох верталётаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mali-attack-terrorist-bamako-airport-b2964860.html|title=Gunfire and blasts rock Mali as armed groups stage coordinated attacks|lang=en|website=The Independent|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Прадстаўнік ФВА Махамед Эльмаулуд Рамаданэ заявіў пра кантроль над раёнамі Кідаль і Гаа, заклікаўшы «ўлады [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]а трымацца далей ад падзей, якія адбываюцца ў Малі»<ref name="aj"></ref>. Пазней ён паведаміў агенцтву [[France-Presse]], што армія баевікоў узяла пад кантроль большую частку Кідаля, а губернатар схаваўся ў былым лагеры MINUSMA<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/416315/mali-heavy-fighting-erupts-in-bamako-as-rebels-seize-northern-stronghold-kidal/|title=Mali: heavy fighting erupts in Bamako as rebels seize northern stronghold Kidal|lang=en|website=The Africa Report|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Па дадзеных [[The Independent]], былы мэр пацвердзіў, што баевікі захапілі кантроль над шэрагам раёнаў горада<ref name=":0" />. Крыніцы ў службах бяспекі, на якія спасылаўся [[Reuters,]] паказалі, што ДНІМ таксама удзельнічаў у баях за Кідаль<ref name=":2">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name=":1" />. Малійскія вайскоўцы пацвердзілі, што ў сталіцы і іншых частках краіны адбываюцца сутыкненні з неўстаноўленымі " тэрарыстычнымі групамі»<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260425-malian-army-confirms-clashes-with-armed-fighters-in-key-cities|title=Malian army confirms clashes with armed fighters in key cities|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj"></ref>. К 11:00 армия объявила, что ситуация находится под контролем, хотя «зачистки» продолжаются<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Групоўка ДНІМ афіцыйна пацвердзіла ўдзел у нападах і ўзяла на сябе адказнасць за напады на рэзідэнцыю Асімі Гаіта, міністра абароны Садзіё Камара, ваенную базу Каці, Мопці і іншыя аб’екты. Джыхадзісты і ФВА заявілі, што супрацоўнічаюць у рамках гэтых аперацый<ref name=":6"/>. Баевікі таксама заклікалі Расію не ўмешвацца ў канфлікт<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/al-qaeda-linked-jnim-says-it-carried-out-mali-attacks-with-tuaregled-fla-site-2026-04-25/|title=Al Qaeda-linked JNIM says it carried out Mali attacks with Tuareg‑led FLA, SITE reports|author=Felix|first=Bate|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. 26 красавіка [[France 24|тэлеканал France 24]] паведаміў, што паўстанцы Азавада паведамілі аб новых сутыкненнях ў Кідалі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі, падтрыманымі расійскімі наймітамі<ref>{{Cite news|title=New fighting erupts in northern Mali's Kidal as army clashes with Tuareg rebels|url=https://www.france24.com/en/africa/20260426-new-fighting-erupts-in-north-mali-s-kidal-as-army-clashes-with-rebels|website=[[France 24]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Таксама паведамлялася аб стральбе ў гарнізоне ў Каці, нягледзячы на заявы малійскай арміі аб поўным кантролі над горадам<ref>{{Cite news|title=Gunfire persists in Mali town as UN urges international response after attacks|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-persists-mali-town-un-urges-international-response-after-attacks-2026-04-26/|website=Reuters|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Пазней ФВА абвясціў аб дасягненні пагаднення, якое дазваляе вывесці сілы Афрыканскага корпуса Расіі з Кідаля, падаўшы паўстанцам поўны кантроль над раёнам.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=i1OfUkh7piq5C49o3FUY|title=Les rebelles touareg annoncent un accord avec les Russes pour leur retrait de Kidal|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> Пасля быў заўважаны канвой Афрыканскага корпуса, які пакідаў былы лагер MINUSMA і накіроўваўся ў Гаа пад эскортам баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.turkiyetoday.com/world/russias-africa-corps-withdraws-from-kidal-under-rebel-escort-3218862|title=Russia’s Africa Corps pulls out of Kidal under rebel escort|lang=en|website=Türkiye Today|access-date=2026-04-26}}</ref>. За гэтым рушыў вывад малійскіх войск<ref name=":9">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-attack-tuareg-separatists-jnim-a945998cb00044e8c52db0362baaed10|title=Mali troops and Russian mercenaries withdraw from northern city after rebel attacks|lang=en|website=AP News|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Перад уходам малійцы і расіяне падпалілі базу<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Такім чынам, ФВА ўсталяваў поўны кантроль над горадам<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Наступныя баі == 1 мая паўстанцы ахапілі ўрадавую ваенную базу паблізу пасёлка [[Тэсаліт]] (вобласць Кідаль)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/ Повстанцы захватили стратегическую военную базу в Тесалите], RFI, 01.05.2026</ref>. == Страты == Урад краіны не апублікаваў афіцыйныя звесткі па ўласных стратах<ref name=":7">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-gunfire-airport-96f93a72f4766d538e0c98d9e6afa912|title=Islamic militants and separatists claim sweeping attacks across Mali|lang=en|website=AP News|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>, пры тым страты праціўніка ацаніў у больш за 200 забітых<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref>. Падчас падзей міністр абароны Камара загінуў разам з другой жонкай і двума ўнукамі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля, які разбурыў яго рэзідэнцыю ў Каці<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/26/malis-defence-minister-sadio-camara-killed-amid-coordinated-attacks|title=Mali’s Defence Minister Sadio Camara killed amid coordinated attacks|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260426-new-fighting-in-mali-s-kidal-between-army-and-rebels-1|title=Mali defence minister killed, fresh fighting between army and rebels|lang=en|website=France 24|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Выбухам таксама былі разбураныя некаторыя бліжэйшыя Будынкі, уключаючы мячэць, у выніку чаго загінула некалькі мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=La junte confirme la mort du ministre de la Défense, Sadio Camara et annonce un deuil de deux jours|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=GWi6af09St4L1tX1oclK|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Гібель міністра была пацверджана урадам 26 красавіка; абвешчана двухдзённая нацыянальная жалоба<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=NxGd0LA6tey9HtYBRJTM|title=Le chef de la junte exfiltré après l'attaque de Kati du 25 avril qui a visé son domicile|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] 1ehl3gaxnryajr43mgbw66uubykaiv6 5150255 5150254 2026-06-03T18:21:19Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5150255 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Напады баевікоў у Малі (2026) |частка = [[Вайна ў Малі]] |дата = 25—26 красавіка 2026 | месца = [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ]], [[Бамако]], Сена і [[Мопці]] ([[Малі]]) |вынік = сепаратысты занялі [[Кідаль]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}, <br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px|]][[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] [[Фронт вызвалення Азавада]] | сілы1 = | сілы2 = ад 10 да 12 тыс. баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360125509869674|title=Hier, vers 5 h 30 le 25 avril 2026, les groupes terroristes "Front de libération de l'Azawad" et "Al-Qaïda au Maghreb islamique", avec le soutien des services de renseignement occidentaux et des forces importantes (environ 10 à 12 000 personnes), ont tenté un coup d'État au Mali.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> | страты1 = невядома, загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]] | страты2 = 200 забітых (па заяве ўладаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref> }} [[25 красавіка]] [[2026]] года адбылася серыя скаардынаваных нападаў у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref name="aj2"></ref><ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. Гэта найбуйнейшыя напады падчас [[вайна ў Малі|вайны ў Малі]] з моманту [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|туарэгскага паўстання 2012 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/04/jnim-and-allied-rebels-surge-across-mali-take-several-cities-pressure-capital.php|title=JNIM and allied rebels surge across Mali, take several cities, pressure capital|author=Weiss|first=Caleb|website=[[The Long War Journal]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2012 годзе Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Ход падзей == 25 красавіка, а 5:20<ref name="ys">{{Cite web|url=https://en.yenisafak.com/world/coordinated-attacks-hit-multiple-cities-in-mali-fighting-near-bamako-airport-3717522|title=Coordinated attacks hit multiple cities in Mali, fighting near Bamako airport|lang=en|author=A.Ş|first=Yeni Şafak Gazetecilik|website=Yeni Şafak|access-date=2026-04-25}}</ref>, каля [[Каці (горад)|Каці]], галоўнай ваеннай базы на ўскраіне [[Бамако]], былі зафіксаваныя два выбухі і інтэнсіўная перастрэлка<ref name=":22">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Баі таксама назіраліся ў раёне Мамарыбугу<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/coordinated-attacks-hit-mali-fighting-ongoing-in-capital-banako-other-cities/3917683|title=Coordinated attacks hit Mali; fighting ongoing in capital Banako, other cities|website=Anadolu|date=2026-04-25}}</ref>, у [[Гаа]], [[Севарэ]], [[Кідаль|Кідалі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/international/article-894100|title=Gunmen stage simultaneous attacks in and outside Mali capital, army says|lang=en|website=The Jerusalem Post|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj2">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali|title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali|date=2026-04-25|publisher=Al Jazeera}}</ref> і [[Мопці]]<ref name="ys" />. Баевікі ўвайшлі ў рэзідэнцыю губернатара Кідаля<ref name="aj" >{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/25/mali-attacks-live-gunfire-heard-near-bamako-airport-and-in-several-cities|title=Coordinated attacks across Mali; army says situation 'under control'|website=Al Jazeera|date=2026-04-25}}</ref>, захапіўшы большую частку горада<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20260425-gunfire-in-mali-as-army-battles-terrorist-groups|title=Mali junta battles 'terrorist groups' amid intense fighting|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Вяліся баі і ў сталіцы<ref name="f24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/africa/20260425-mali-live-army-says-armed-terrorist-groups-launch-attacks-on-military-positions-nationwide|title=Mali live: Army says armed 'terrorist' groups launch attacks on military positions nationwide|date=2026-04-25|publisher=France 24}}</ref>, у тым ліку за міжнародны аэрапорт з удзелам расіян<ref>{{Cite news|title=Witnesses say Russian mercenaries involved in fighting|url=https://aje.news/0qw2po?update=4521123|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-25}}</ref> і трох верталётаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mali-attack-terrorist-bamako-airport-b2964860.html|title=Gunfire and blasts rock Mali as armed groups stage coordinated attacks|lang=en|website=The Independent|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Прадстаўнік ФВА Махамед Эльмаулуд Рамаданэ заявіў пра кантроль над раёнамі Кідаль і Гаа, заклікаўшы «ўлады [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]а трымацца далей ад падзей, якія адбываюцца ў Малі»<ref name="aj"></ref>. Пазней ён паведаміў агенцтву [[France-Presse]], што армія баевікоў узяла пад кантроль большую частку Кідаля, а губернатар схаваўся ў былым лагеры MINUSMA<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/416315/mali-heavy-fighting-erupts-in-bamako-as-rebels-seize-northern-stronghold-kidal/|title=Mali: heavy fighting erupts in Bamako as rebels seize northern stronghold Kidal|lang=en|website=The Africa Report|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Па дадзеных [[The Independent]], былы мэр пацвердзіў, што баевікі захапілі кантроль над шэрагам раёнаў горада<ref name=":0" />. Крыніцы ў службах бяспекі, на якія спасылаўся [[Reuters,]] паказалі, што ДНІМ таксама удзельнічаў у баях за Кідаль<ref name=":2">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name=":1" />. Групоўка ДНІМ афіцыйна пацвердзіла ўдзел у нападах і ўзяла на сябе адказнасць за напады на рэзідэнцыю Асімі Гаіта, міністра абароны Садзіё Камара, ваенную базу Каці, Мопці і іншыя аб’екты. Джыхадзісты і ФВА заявілі, што супрацоўнічаюць у рамках гэтых аперацый<ref name=":6"/>. Баевікі таксама заклікалі Расію не ўмешвацца ў канфлікт<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/al-qaeda-linked-jnim-says-it-carried-out-mali-attacks-with-tuaregled-fla-site-2026-04-25/|title=Al Qaeda-linked JNIM says it carried out Mali attacks with Tuareg‑led FLA, SITE reports|author=Felix|first=Bate|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Малійскія вайскоўцы пацвердзілі, што ў сталіцы і іншых частках краіны адбываюцца сутыкненні з неўстаноўленымі тэрарыстычнымі групамі<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260425-malian-army-confirms-clashes-with-armed-fighters-in-key-cities|title=Malian army confirms clashes with armed fighters in key cities|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj"></ref>. Да 11:00 армія абвясціла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем, хоць баі і працягваюцца<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. 26 красавіка [[France 24|тэлеканал France 24]] паведаміў, што паўстанцы Азавада паведамілі аб новых сутыкненнях ў Кідалі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі, падтрыманымі расійскімі наймітамі<ref>{{Cite news|title=New fighting erupts in northern Mali's Kidal as army clashes with Tuareg rebels|url=https://www.france24.com/en/africa/20260426-new-fighting-erupts-in-north-mali-s-kidal-as-army-clashes-with-rebels|website=[[France 24]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Таксама паведамлялася аб стральбе ў гарнізоне ў Каці, нягледзячы на заявы малійскай арміі аб поўным кантролі над горадам<ref>{{Cite news|title=Gunfire persists in Mali town as UN urges international response after attacks|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-persists-mali-town-un-urges-international-response-after-attacks-2026-04-26/|website=Reuters|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Пазней ФВА абвясціў аб дасягненні пагаднення, якое дазваляе вывесці сілы Афрыканскага корпуса Расіі з Кідаля, падаўшы паўстанцам поўны кантроль над раёнам.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=i1OfUkh7piq5C49o3FUY|title=Les rebelles touareg annoncent un accord avec les Russes pour leur retrait de Kidal|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> Пасля быў заўважаны канвой Афрыканскага корпуса, які пакідаў былы лагер MINUSMA і накіроўваўся ў Гаа пад эскортам баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.turkiyetoday.com/world/russias-africa-corps-withdraws-from-kidal-under-rebel-escort-3218862|title=Russia’s Africa Corps pulls out of Kidal under rebel escort|lang=en|website=Türkiye Today|access-date=2026-04-26}}</ref>. За гэтым рушыў вывад малійскіх войск<ref name=":9">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-attack-tuareg-separatists-jnim-a945998cb00044e8c52db0362baaed10|title=Mali troops and Russian mercenaries withdraw from northern city after rebel attacks|lang=en|website=AP News|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Перад уходам малійцы і расіяне падпалілі базу<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Такім чынам, ФВА ўсталяваў поўны кантроль над горадам<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Наступныя баі == 1 мая паўстанцы ахапілі ўрадавую ваенную базу паблізу пасёлка [[Тэсаліт]] (вобласць Кідаль)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/ Повстанцы захватили стратегическую военную базу в Тесалите], RFI, 01.05.2026</ref>. == Страты == Урад краіны не апублікаваў афіцыйныя звесткі па ўласных стратах<ref name=":7">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-gunfire-airport-96f93a72f4766d538e0c98d9e6afa912|title=Islamic militants and separatists claim sweeping attacks across Mali|lang=en|website=AP News|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>, пры тым страты праціўніка ацаніў у больш за 200 забітых<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref>. Падчас падзей міністр абароны Камара загінуў разам з другой жонкай і двума ўнукамі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля, які разбурыў яго рэзідэнцыю ў Каці<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/26/malis-defence-minister-sadio-camara-killed-amid-coordinated-attacks|title=Mali’s Defence Minister Sadio Camara killed amid coordinated attacks|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260426-new-fighting-in-mali-s-kidal-between-army-and-rebels-1|title=Mali defence minister killed, fresh fighting between army and rebels|lang=en|website=France 24|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Выбухам таксама былі разбураныя некаторыя бліжэйшыя Будынкі, уключаючы мячэць, у выніку чаго загінула некалькі мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=La junte confirme la mort du ministre de la Défense, Sadio Camara et annonce un deuil de deux jours|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=GWi6af09St4L1tX1oclK|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Гібель міністра была пацверджана урадам 26 красавіка; абвешчана двухдзённая нацыянальная жалоба<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=NxGd0LA6tey9HtYBRJTM|title=Le chef de la junte exfiltré après l'attaque de Kati du 25 avril qui a visé son domicile|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] i50f6aq9bzv3evpe9iew9yql3mognjc 5150256 5150255 2026-06-03T18:22:02Z DBatura 73587 5150256 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Напады баевікоў у Малі (2026) |частка = [[Вайна ў Малі]] |дата = 25—26 красавіка 2026 | месца = [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ]], [[Бамако]], Сена і [[Мопці]] ([[Малі]]) |вынік = сепаратысты занялі [[Кідаль]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}, <br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px|]][[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] [[Фронт вызвалення Азавада]] | сілы1 = | сілы2 = ад 10 да 12 тыс. баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360125509869674|title=Hier, vers 5 h 30 le 25 avril 2026, les groupes terroristes "Front de libération de l'Azawad" et "Al-Qaïda au Maghreb islamique", avec le soutien des services de renseignement occidentaux et des forces importantes (environ 10 à 12 000 personnes), ont tenté un coup d'État au Mali.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> | страты1 = невядома, загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]] | страты2 = 200 забітых (па заяве ўладаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref> }} [[25 красавіка]] [[2026]] года адбылася серыя скаардынаваных нападаў у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref name="aj2"></ref><ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. Гэта найбуйнейшыя напады падчас [[вайна ў Малі|вайны ў Малі]] з моманту [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|туарэгскага паўстання 2012 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/04/jnim-and-allied-rebels-surge-across-mali-take-several-cities-pressure-capital.php|title=JNIM and allied rebels surge across Mali, take several cities, pressure capital|author=Weiss|first=Caleb|website=[[The Long War Journal]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2012 годзе Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Ход падзей == 25 красавіка, а 5:20<ref name="ys">{{Cite web|url=https://en.yenisafak.com/world/coordinated-attacks-hit-multiple-cities-in-mali-fighting-near-bamako-airport-3717522|title=Coordinated attacks hit multiple cities in Mali, fighting near Bamako airport|lang=en|author=A.Ş|first=Yeni Şafak Gazetecilik|website=Yeni Şafak|access-date=2026-04-25}}</ref>, каля [[Каці (горад)|Каці]], галоўнай ваеннай базы на ўскраіне [[Бамако]], былі зафіксаваныя два выбухі і інтэнсіўная перастрэлка<ref name=":22">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Баі таксама назіраліся ў раёне Мамарыбугу<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/coordinated-attacks-hit-mali-fighting-ongoing-in-capital-banako-other-cities/3917683|title=Coordinated attacks hit Mali; fighting ongoing in capital Banako, other cities|website=Anadolu|date=2026-04-25}}</ref>, у [[Гаа]], [[Севарэ]], [[Кідаль|Кідалі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/international/article-894100|title=Gunmen stage simultaneous attacks in and outside Mali capital, army says|lang=en|website=The Jerusalem Post|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj2">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali|title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali|date=2026-04-25|publisher=Al Jazeera}}</ref> і [[Мопці]]<ref name="ys" />. Баевікі ўвайшлі ў рэзідэнцыю губернатара Кідаля<ref name="aj" >{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/25/mali-attacks-live-gunfire-heard-near-bamako-airport-and-in-several-cities|title=Coordinated attacks across Mali; army says situation 'under control'|website=Al Jazeera|date=2026-04-25}}</ref>, захапіўшы большую частку горада<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20260425-gunfire-in-mali-as-army-battles-terrorist-groups|title=Mali junta battles 'terrorist groups' amid intense fighting|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Вяліся баі і ў сталіцы<ref name="f24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/africa/20260425-mali-live-army-says-armed-terrorist-groups-launch-attacks-on-military-positions-nationwide|title=Mali live: Army says armed 'terrorist' groups launch attacks on military positions nationwide|date=2026-04-25|publisher=France 24}}</ref>, у тым ліку за міжнародны аэрапорт з удзелам расіян<ref>{{Cite news|title=Witnesses say Russian mercenaries involved in fighting|url=https://aje.news/0qw2po?update=4521123|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-25}}</ref> і трох верталётаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mali-attack-terrorist-bamako-airport-b2964860.html|title=Gunfire and blasts rock Mali as armed groups stage coordinated attacks|lang=en|website=The Independent|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Прадстаўнік ФВА Махамед Эльмаулуд Рамаданэ заявіў пра кантроль над раёнамі Кідаль і Гаа, заклікаўшы «ўлады [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]а трымацца далей ад падзей, якія адбываюцца ў Малі»<ref name="aj"></ref>. Пазней ён паведаміў агенцтву [[France-Presse]], што армія баевікоў узяла пад кантроль большую частку Кідаля, а губернатар схаваўся ў былым лагеры MINUSMA<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/416315/mali-heavy-fighting-erupts-in-bamako-as-rebels-seize-northern-stronghold-kidal/|title=Mali: heavy fighting erupts in Bamako as rebels seize northern stronghold Kidal|lang=en|website=The Africa Report|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Па дадзеных [[The Independent]], былы мэр пацвердзіў, што баевікі захапілі кантроль над шэрагам раёнаў горада<ref name=":0" />. Крыніцы ў службах бяспекі, на якія спасылаўся [[Reuters,]] паказалі, што ДНІМ таксама удзельнічаў у баях за Кідаль<ref name=":2">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name=":1" />. Групоўка ДНІМ афіцыйна пацвердзіла ўдзел у нападах і ўзяла на сябе адказнасць за напады на рэзідэнцыю Асімі Гаіта, міністра абароны Садзіё Камара, ваенную базу Каці, Мопці і іншыя аб’екты. Джыхадзісты і ФВА заявілі, што супрацоўнічаюць у рамках гэтых аперацый<ref name=":6"/>. Баевікі таксама заклікалі Расію не ўмешвацца ў канфлікт<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/al-qaeda-linked-jnim-says-it-carried-out-mali-attacks-with-tuaregled-fla-site-2026-04-25/|title=Al Qaeda-linked JNIM says it carried out Mali attacks with Tuareg‑led FLA, SITE reports|author=Felix|first=Bate|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Малійскія вайскоўцы пацвердзілі, што ў сталіцы і іншых частках краіны адбываюцца сутыкненні з неўстаноўленымі тэрарыстычнымі групамі<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260425-malian-army-confirms-clashes-with-armed-fighters-in-key-cities|title=Malian army confirms clashes with armed fighters in key cities|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj"></ref>. Да 11:00 армія абвясціла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем, хоць баі і працягваюцца<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Падчас падзей міністр абароны Камара загінуў разам з другой жонкай і двума ўнукамі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля, які разбурыў яго рэзідэнцыю ў Каці<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/26/malis-defence-minister-sadio-camara-killed-amid-coordinated-attacks|title=Mali’s Defence Minister Sadio Camara killed amid coordinated attacks|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260426-new-fighting-in-mali-s-kidal-between-army-and-rebels-1|title=Mali defence minister killed, fresh fighting between army and rebels|lang=en|website=France 24|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Выбухам таксама былі разбураныя некаторыя бліжэйшыя Будынкі, уключаючы мячэць, у выніку чаго загінула некалькі мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=La junte confirme la mort du ministre de la Défense, Sadio Camara et annonce un deuil de deux jours|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=GWi6af09St4L1tX1oclK|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Гібель міністра была пацверджана урадам 26 красавіка; абвешчана двухдзённая нацыянальная жалоба<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=NxGd0LA6tey9HtYBRJTM|title=Le chef de la junte exfiltré après l'attaque de Kati du 25 avril qui a visé son domicile|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. 26 красавіка [[France 24|тэлеканал France 24]] паведаміў, што паўстанцы Азавада паведамілі аб новых сутыкненнях ў Кідалі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі, падтрыманымі расійскімі наймітамі<ref>{{Cite news|title=New fighting erupts in northern Mali's Kidal as army clashes with Tuareg rebels|url=https://www.france24.com/en/africa/20260426-new-fighting-erupts-in-north-mali-s-kidal-as-army-clashes-with-rebels|website=[[France 24]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Таксама паведамлялася аб стральбе ў гарнізоне ў Каці, нягледзячы на заявы малійскай арміі аб поўным кантролі над горадам<ref>{{Cite news|title=Gunfire persists in Mali town as UN urges international response after attacks|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-persists-mali-town-un-urges-international-response-after-attacks-2026-04-26/|website=Reuters|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Пазней ФВА абвясціў аб дасягненні пагаднення, якое дазваляе вывесці сілы Афрыканскага корпуса Расіі з Кідаля, падаўшы паўстанцам поўны кантроль над раёнам.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=i1OfUkh7piq5C49o3FUY|title=Les rebelles touareg annoncent un accord avec les Russes pour leur retrait de Kidal|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> Пасля быў заўважаны канвой Афрыканскага корпуса, які пакідаў былы лагер MINUSMA і накіроўваўся ў Гаа пад эскортам баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.turkiyetoday.com/world/russias-africa-corps-withdraws-from-kidal-under-rebel-escort-3218862|title=Russia’s Africa Corps pulls out of Kidal under rebel escort|lang=en|website=Türkiye Today|access-date=2026-04-26}}</ref>. За гэтым рушыў вывад малійскіх войск<ref name=":9">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-attack-tuareg-separatists-jnim-a945998cb00044e8c52db0362baaed10|title=Mali troops and Russian mercenaries withdraw from northern city after rebel attacks|lang=en|website=AP News|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Перад уходам малійцы і расіяне падпалілі базу<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Такім чынам, ФВА ўсталяваў поўны кантроль над горадам<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Наступныя баі == 1 мая паўстанцы ахапілі ўрадавую ваенную базу паблізу пасёлка [[Тэсаліт]] (вобласць Кідаль)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/ Повстанцы захватили стратегическую военную базу в Тесалите], RFI, 01.05.2026</ref>. == Страты == Урад краіны не апублікаваў афіцыйныя звесткі па ўласных стратах<ref name=":7">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-gunfire-airport-96f93a72f4766d538e0c98d9e6afa912|title=Islamic militants and separatists claim sweeping attacks across Mali|lang=en|website=AP News|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>, пры тым страты праціўніка ацаніў у больш за 200 забітых<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] d8ueucjzasxmy40qvdjlwzij5ix6hd7 5150257 5150256 2026-06-03T18:22:24Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5150257 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Напады баевікоў у Малі (2026) |частка = [[Вайна ў Малі]] |дата = 25—26 красавіка 2026 | месца = [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ]], [[Бамако]], Сена і [[Мопці]] ([[Малі]]) |вынік = сепаратысты занялі [[Кідаль]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}, <br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px|]][[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] [[Фронт вызвалення Азавада]] | сілы1 = | сілы2 = ад 10 да 12 тыс. баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360125509869674|title=Hier, vers 5 h 30 le 25 avril 2026, les groupes terroristes "Front de libération de l'Azawad" et "Al-Qaïda au Maghreb islamique", avec le soutien des services de renseignement occidentaux et des forces importantes (environ 10 à 12 000 personnes), ont tenté un coup d'État au Mali.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> | страты1 = невядома, загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]] | страты2 = 200 забітых (па заяве ўладаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref> }} [[25 красавіка]] [[2026]] года адбылася серыя скаардынаваных нападаў у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref name="aj2"></ref><ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. Гэта найбуйнейшыя напады падчас [[вайна ў Малі|вайны ў Малі]] з моманту [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|туарэгскага паўстання 2012 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/04/jnim-and-allied-rebels-surge-across-mali-take-several-cities-pressure-capital.php|title=JNIM and allied rebels surge across Mali, take several cities, pressure capital|author=Weiss|first=Caleb|website=[[The Long War Journal]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2012 годзе Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Ход падзей == 25 красавіка, а 5:20<ref name="ys">{{Cite web|url=https://en.yenisafak.com/world/coordinated-attacks-hit-multiple-cities-in-mali-fighting-near-bamako-airport-3717522|title=Coordinated attacks hit multiple cities in Mali, fighting near Bamako airport|lang=en|author=A.Ş|first=Yeni Şafak Gazetecilik|website=Yeni Şafak|access-date=2026-04-25}}</ref>, каля [[Каці (горад)|Каці]], галоўнай ваеннай базы на ўскраіне [[Бамако]], былі зафіксаваныя два выбухі і інтэнсіўная перастрэлка<ref name=":22">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Баі таксама назіраліся ў раёне Мамарыбугу<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/coordinated-attacks-hit-mali-fighting-ongoing-in-capital-banako-other-cities/3917683|title=Coordinated attacks hit Mali; fighting ongoing in capital Banako, other cities|website=Anadolu|date=2026-04-25}}</ref>, у [[Гаа]], [[Севарэ]], [[Кідаль|Кідалі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/international/article-894100|title=Gunmen stage simultaneous attacks in and outside Mali capital, army says|lang=en|website=The Jerusalem Post|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj2">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali|title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali|date=2026-04-25|publisher=Al Jazeera}}</ref> і [[Мопці]]<ref name="ys" />. Баевікі ўвайшлі ў рэзідэнцыю губернатара Кідаля<ref name="aj" >{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/25/mali-attacks-live-gunfire-heard-near-bamako-airport-and-in-several-cities|title=Coordinated attacks across Mali; army says situation 'under control'|website=Al Jazeera|date=2026-04-25}}</ref>, захапіўшы большую частку горада<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20260425-gunfire-in-mali-as-army-battles-terrorist-groups|title=Mali junta battles 'terrorist groups' amid intense fighting|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Вяліся баі і ў сталіцы<ref name="f24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/africa/20260425-mali-live-army-says-armed-terrorist-groups-launch-attacks-on-military-positions-nationwide|title=Mali live: Army says armed 'terrorist' groups launch attacks on military positions nationwide|date=2026-04-25|publisher=France 24}}</ref>, у тым ліку за міжнародны аэрапорт з удзелам расіян<ref>{{Cite news|title=Witnesses say Russian mercenaries involved in fighting|url=https://aje.news/0qw2po?update=4521123|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-25}}</ref> і трох верталётаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mali-attack-terrorist-bamako-airport-b2964860.html|title=Gunfire and blasts rock Mali as armed groups stage coordinated attacks|lang=en|website=The Independent|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Прадстаўнік ФВА Махамед Эльмаулуд Рамаданэ заявіў пра кантроль над раёнамі Кідаль і Гаа, заклікаўшы «ўлады [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]а трымацца далей ад падзей, якія адбываюцца ў Малі»<ref name="aj"></ref>. Пазней ён паведаміў агенцтву [[France-Presse]], што армія баевікоў узяла пад кантроль большую частку Кідаля, а губернатар схаваўся ў былым лагеры MINUSMA<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/416315/mali-heavy-fighting-erupts-in-bamako-as-rebels-seize-northern-stronghold-kidal/|title=Mali: heavy fighting erupts in Bamako as rebels seize northern stronghold Kidal|lang=en|website=The Africa Report|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Па дадзеных [[The Independent]], былы мэр пацвердзіў, што баевікі захапілі кантроль над шэрагам раёнаў горада<ref name=":0" />. Крыніцы ў службах бяспекі, на якія спасылаўся [[Reuters,]] паказалі, што ДНІМ таксама удзельнічаў у баях за Кідаль<ref name=":2">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name=":1" />. Групоўка ДНІМ афіцыйна пацвердзіла ўдзел у нападах і ўзяла на сябе адказнасць за напады на рэзідэнцыю Асімі Гаіта, міністра абароны Садзіё Камара, ваенную базу Каці, Мопці і іншыя аб’екты. Джыхадзісты і ФВА заявілі, што супрацоўнічаюць у рамках гэтых аперацый<ref name=":6"/>. Баевікі таксама заклікалі Расію не ўмешвацца ў канфлікт<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/al-qaeda-linked-jnim-says-it-carried-out-mali-attacks-with-tuaregled-fla-site-2026-04-25/|title=Al Qaeda-linked JNIM says it carried out Mali attacks with Tuareg‑led FLA, SITE reports|author=Felix|first=Bate|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Малійскія вайскоўцы пацвердзілі, што ў сталіцы і іншых частках краіны адбываюцца сутыкненні з неўстаноўленымі тэрарыстычнымі групамі<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260425-malian-army-confirms-clashes-with-armed-fighters-in-key-cities|title=Malian army confirms clashes with armed fighters in key cities|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj"></ref>. Да 11:00 армія абвясціла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем, хоць баі і працягваюцца<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Падчас падзей міністр абароны Камара загінуў разам з другой жонкай і двума ўнукамі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля, які разбурыў яго рэзідэнцыю ў Каці<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/26/malis-defence-minister-sadio-camara-killed-amid-coordinated-attacks|title=Mali’s Defence Minister Sadio Camara killed amid coordinated attacks|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260426-new-fighting-in-mali-s-kidal-between-army-and-rebels-1|title=Mali defence minister killed, fresh fighting between army and rebels|lang=en|website=France 24|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Выбухам таксама былі разбураныя некаторыя бліжэйшыя будынкі, уключаючы мячэць, у выніку чаго загінула некалькі мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=La junte confirme la mort du ministre de la Défense, Sadio Camara et annonce un deuil de deux jours|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=GWi6af09St4L1tX1oclK|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Гібель міністра была пацверджана урадам 26 красавіка; абвешчана двухдзённая нацыянальная жалоба<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=NxGd0LA6tey9HtYBRJTM|title=Le chef de la junte exfiltré après l'attaque de Kati du 25 avril qui a visé son domicile|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. 26 красавіка [[France 24|тэлеканал France 24]] паведаміў, што паўстанцы Азавада паведамілі аб новых сутыкненнях ў Кідалі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі, падтрыманымі расійскімі наймітамі<ref>{{Cite news|title=New fighting erupts in northern Mali's Kidal as army clashes with Tuareg rebels|url=https://www.france24.com/en/africa/20260426-new-fighting-erupts-in-north-mali-s-kidal-as-army-clashes-with-rebels|website=[[France 24]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Таксама паведамлялася аб стральбе ў гарнізоне ў Каці, нягледзячы на заявы малійскай арміі аб поўным кантролі над горадам<ref>{{Cite news|title=Gunfire persists in Mali town as UN urges international response after attacks|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-persists-mali-town-un-urges-international-response-after-attacks-2026-04-26/|website=Reuters|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Пазней ФВА абвясціў аб дасягненні пагаднення, якое дазваляе вывесці сілы Афрыканскага корпуса Расіі з Кідаля, падаўшы паўстанцам поўны кантроль над раёнам.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=i1OfUkh7piq5C49o3FUY|title=Les rebelles touareg annoncent un accord avec les Russes pour leur retrait de Kidal|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> Пасля быў заўважаны канвой Афрыканскага корпуса, які пакідаў былы лагер MINUSMA і накіроўваўся ў Гаа пад эскортам баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.turkiyetoday.com/world/russias-africa-corps-withdraws-from-kidal-under-rebel-escort-3218862|title=Russia’s Africa Corps pulls out of Kidal under rebel escort|lang=en|website=Türkiye Today|access-date=2026-04-26}}</ref>. За гэтым рушыў вывад малійскіх войск<ref name=":9">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-attack-tuareg-separatists-jnim-a945998cb00044e8c52db0362baaed10|title=Mali troops and Russian mercenaries withdraw from northern city after rebel attacks|lang=en|website=AP News|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Перад уходам малійцы і расіяне падпалілі базу<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Такім чынам, ФВА ўсталяваў поўны кантроль над горадам<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Наступныя баі == 1 мая паўстанцы ахапілі ўрадавую ваенную базу паблізу пасёлка [[Тэсаліт]] (вобласць Кідаль)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/ Повстанцы захватили стратегическую военную базу в Тесалите], RFI, 01.05.2026</ref>. == Страты == Урад краіны не апублікаваў афіцыйныя звесткі па ўласных стратах<ref name=":7">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-gunfire-airport-96f93a72f4766d538e0c98d9e6afa912|title=Islamic militants and separatists claim sweeping attacks across Mali|lang=en|website=AP News|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>, пры тым страты праціўніка ацаніў у больш за 200 забітых<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] 0g43olcu45y1k12qujh8m538b9uzik0 5150258 5150257 2026-06-03T18:24:03Z DBatura 73587 /* Страты */ 5150258 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Напады баевікоў у Малі (2026) |частка = [[Вайна ў Малі]] |дата = 25—26 красавіка 2026 | месца = [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ]], [[Бамако]], Сена і [[Мопці]] ([[Малі]]) |вынік = сепаратысты занялі [[Кідаль]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}, <br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px|]][[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] [[Фронт вызвалення Азавада]] | сілы1 = | сілы2 = ад 10 да 12 тыс. баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360125509869674|title=Hier, vers 5 h 30 le 25 avril 2026, les groupes terroristes "Front de libération de l'Azawad" et "Al-Qaïda au Maghreb islamique", avec le soutien des services de renseignement occidentaux et des forces importantes (environ 10 à 12 000 personnes), ont tenté un coup d'État au Mali.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> | страты1 = невядома, загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]] | страты2 = 200 забітых (па заяве ўладаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref> }} [[25 красавіка]] [[2026]] года адбылася серыя скаардынаваных нападаў у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref name="aj2"></ref><ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. Гэта найбуйнейшыя напады падчас [[вайна ў Малі|вайны ў Малі]] з моманту [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|туарэгскага паўстання 2012 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/04/jnim-and-allied-rebels-surge-across-mali-take-several-cities-pressure-capital.php|title=JNIM and allied rebels surge across Mali, take several cities, pressure capital|author=Weiss|first=Caleb|website=[[The Long War Journal]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2012 годзе Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Ход падзей == 25 красавіка, а 5:20<ref name="ys">{{Cite web|url=https://en.yenisafak.com/world/coordinated-attacks-hit-multiple-cities-in-mali-fighting-near-bamako-airport-3717522|title=Coordinated attacks hit multiple cities in Mali, fighting near Bamako airport|lang=en|author=A.Ş|first=Yeni Şafak Gazetecilik|website=Yeni Şafak|access-date=2026-04-25}}</ref>, каля [[Каці (горад)|Каці]], галоўнай ваеннай базы на ўскраіне [[Бамако]], былі зафіксаваныя два выбухі і інтэнсіўная перастрэлка<ref name=":22">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Баі таксама назіраліся ў раёне Мамарыбугу<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/coordinated-attacks-hit-mali-fighting-ongoing-in-capital-banako-other-cities/3917683|title=Coordinated attacks hit Mali; fighting ongoing in capital Banako, other cities|website=Anadolu|date=2026-04-25}}</ref>, у [[Гаа]], [[Севарэ]], [[Кідаль|Кідалі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/international/article-894100|title=Gunmen stage simultaneous attacks in and outside Mali capital, army says|lang=en|website=The Jerusalem Post|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj2">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali|title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali|date=2026-04-25|publisher=Al Jazeera}}</ref> і [[Мопці]]<ref name="ys" />. Баевікі ўвайшлі ў рэзідэнцыю губернатара Кідаля<ref name="aj" >{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/25/mali-attacks-live-gunfire-heard-near-bamako-airport-and-in-several-cities|title=Coordinated attacks across Mali; army says situation 'under control'|website=Al Jazeera|date=2026-04-25}}</ref>, захапіўшы большую частку горада<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20260425-gunfire-in-mali-as-army-battles-terrorist-groups|title=Mali junta battles 'terrorist groups' amid intense fighting|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Вяліся баі і ў сталіцы<ref name="f24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/africa/20260425-mali-live-army-says-armed-terrorist-groups-launch-attacks-on-military-positions-nationwide|title=Mali live: Army says armed 'terrorist' groups launch attacks on military positions nationwide|date=2026-04-25|publisher=France 24}}</ref>, у тым ліку за міжнародны аэрапорт з удзелам расіян<ref>{{Cite news|title=Witnesses say Russian mercenaries involved in fighting|url=https://aje.news/0qw2po?update=4521123|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-25}}</ref> і трох верталётаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mali-attack-terrorist-bamako-airport-b2964860.html|title=Gunfire and blasts rock Mali as armed groups stage coordinated attacks|lang=en|website=The Independent|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Прадстаўнік ФВА Махамед Эльмаулуд Рамаданэ заявіў пра кантроль над раёнамі Кідаль і Гаа, заклікаўшы «ўлады [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]а трымацца далей ад падзей, якія адбываюцца ў Малі»<ref name="aj"></ref>. Пазней ён паведаміў агенцтву [[France-Presse]], што армія баевікоў узяла пад кантроль большую частку Кідаля, а губернатар схаваўся ў былым лагеры MINUSMA<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/416315/mali-heavy-fighting-erupts-in-bamako-as-rebels-seize-northern-stronghold-kidal/|title=Mali: heavy fighting erupts in Bamako as rebels seize northern stronghold Kidal|lang=en|website=The Africa Report|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Па дадзеных [[The Independent]], былы мэр пацвердзіў, што баевікі захапілі кантроль над шэрагам раёнаў горада<ref name=":0" />. Крыніцы ў службах бяспекі, на якія спасылаўся [[Reuters,]] паказалі, што ДНІМ таксама удзельнічаў у баях за Кідаль<ref name=":2">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name=":1" />. Групоўка ДНІМ афіцыйна пацвердзіла ўдзел у нападах і ўзяла на сябе адказнасць за напады на рэзідэнцыю Асімі Гаіта, міністра абароны Садзіё Камара, ваенную базу Каці, Мопці і іншыя аб’екты. Джыхадзісты і ФВА заявілі, што супрацоўнічаюць у рамках гэтых аперацый<ref name=":6"/>. Баевікі таксама заклікалі Расію не ўмешвацца ў канфлікт<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/al-qaeda-linked-jnim-says-it-carried-out-mali-attacks-with-tuaregled-fla-site-2026-04-25/|title=Al Qaeda-linked JNIM says it carried out Mali attacks with Tuareg‑led FLA, SITE reports|author=Felix|first=Bate|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Малійскія вайскоўцы пацвердзілі, што ў сталіцы і іншых частках краіны адбываюцца сутыкненні з неўстаноўленымі тэрарыстычнымі групамі<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260425-malian-army-confirms-clashes-with-armed-fighters-in-key-cities|title=Malian army confirms clashes with armed fighters in key cities|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj"></ref>. Да 11:00 армія абвясціла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем, хоць баі і працягваюцца<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Падчас падзей міністр абароны Камара загінуў разам з другой жонкай і двума ўнукамі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля, які разбурыў яго рэзідэнцыю ў Каці<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/26/malis-defence-minister-sadio-camara-killed-amid-coordinated-attacks|title=Mali’s Defence Minister Sadio Camara killed amid coordinated attacks|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260426-new-fighting-in-mali-s-kidal-between-army-and-rebels-1|title=Mali defence minister killed, fresh fighting between army and rebels|lang=en|website=France 24|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Выбухам таксама былі разбураныя некаторыя бліжэйшыя будынкі, уключаючы мячэць, у выніку чаго загінула некалькі мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=La junte confirme la mort du ministre de la Défense, Sadio Camara et annonce un deuil de deux jours|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=GWi6af09St4L1tX1oclK|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Гібель міністра была пацверджана урадам 26 красавіка; абвешчана двухдзённая нацыянальная жалоба<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=NxGd0LA6tey9HtYBRJTM|title=Le chef de la junte exfiltré après l'attaque de Kati du 25 avril qui a visé son domicile|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. 26 красавіка [[France 24|тэлеканал France 24]] паведаміў, што паўстанцы Азавада паведамілі аб новых сутыкненнях ў Кідалі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі, падтрыманымі расійскімі наймітамі<ref>{{Cite news|title=New fighting erupts in northern Mali's Kidal as army clashes with Tuareg rebels|url=https://www.france24.com/en/africa/20260426-new-fighting-erupts-in-north-mali-s-kidal-as-army-clashes-with-rebels|website=[[France 24]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Таксама паведамлялася аб стральбе ў гарнізоне ў Каці, нягледзячы на заявы малійскай арміі аб поўным кантролі над горадам<ref>{{Cite news|title=Gunfire persists in Mali town as UN urges international response after attacks|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-persists-mali-town-un-urges-international-response-after-attacks-2026-04-26/|website=Reuters|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Пазней ФВА абвясціў аб дасягненні пагаднення, якое дазваляе вывесці сілы Афрыканскага корпуса Расіі з Кідаля, падаўшы паўстанцам поўны кантроль над раёнам.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=i1OfUkh7piq5C49o3FUY|title=Les rebelles touareg annoncent un accord avec les Russes pour leur retrait de Kidal|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> Пасля быў заўважаны канвой Афрыканскага корпуса, які пакідаў былы лагер MINUSMA і накіроўваўся ў Гаа пад эскортам баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.turkiyetoday.com/world/russias-africa-corps-withdraws-from-kidal-under-rebel-escort-3218862|title=Russia’s Africa Corps pulls out of Kidal under rebel escort|lang=en|website=Türkiye Today|access-date=2026-04-26}}</ref>. За гэтым рушыў вывад малійскіх войск<ref name=":9">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-attack-tuareg-separatists-jnim-a945998cb00044e8c52db0362baaed10|title=Mali troops and Russian mercenaries withdraw from northern city after rebel attacks|lang=en|website=AP News|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Перад уходам малійцы і расіяне падпалілі базу<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Такім чынам, ФВА ўсталяваў поўны кантроль над горадам<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Наступныя баі == 1 мая паўстанцы ахапілі ўрадавую ваенную базу паблізу пасёлка [[Тэсаліт]] (вобласць Кідаль)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/ Повстанцы захватили стратегическую военную базу в Тесалите], RFI, 01.05.2026</ref>. == Страты == Урад краіны не апублікаваў афіцыйныя звесткі па ўласных стратах<ref name=":7">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-gunfire-airport-96f93a72f4766d538e0c98d9e6afa912|title=Islamic militants and separatists claim sweeping attacks across Mali|lang=en|website=AP News|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>, пры тым страты праціўніка ацаніў у больш за 200 забітых<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref>. Афрыканскі корпус заявіў пра гібель больш за 1000 баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360479454601449?s=20|title=Les pertes des combattants s'élèvent à plus de 1 000 terroristes (plus de 200 à Bamako, 500 à Gao, 300 à Kati et 200 à Kidal), ainsi que plus de 100 véhicules militaires.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] 4zy5qadvarxgh5kqgvucxm9wc061f0q 5150259 5150258 2026-06-03T18:24:36Z DBatura 73587 5150259 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Напады баевікоў у Малі (2026) |частка = [[Вайна ў Малі]] |дата = 25—26 красавіка 2026 | месца = [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ]], [[Бамако]], Сена і [[Мопці]] ([[Малі]]) |вынік = сепаратысты занялі [[Кідаль]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}, <br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px|]][[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] [[Фронт вызвалення Азавада]] | сілы1 = | сілы2 = ад 10 да 12 тыс. баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360125509869674|title=Hier, vers 5 h 30 le 25 avril 2026, les groupes terroristes "Front de libération de l'Azawad" et "Al-Qaïda au Maghreb islamique", avec le soutien des services de renseignement occidentaux et des forces importantes (environ 10 à 12 000 personnes), ont tenté un coup d'État au Mali.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> | страты1 = невядома, загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]] | страты2 = 200 забітых (па заяве ўладаў)<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref><br>больш за 1000 забітых (па заяве Расіі) }} [[25 красавіка]] [[2026]] года адбылася серыя скаардынаваных нападаў у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref name="aj2"></ref><ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. Гэта найбуйнейшыя напады падчас [[вайна ў Малі|вайны ў Малі]] з моманту [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|туарэгскага паўстання 2012 года]]<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/04/jnim-and-allied-rebels-surge-across-mali-take-several-cities-pressure-capital.php|title=JNIM and allied rebels surge across Mali, take several cities, pressure capital|author=Weiss|first=Caleb|website=[[The Long War Journal]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Перадгісторыя == У 2012 годзе Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Ход падзей == 25 красавіка, а 5:20<ref name="ys">{{Cite web|url=https://en.yenisafak.com/world/coordinated-attacks-hit-multiple-cities-in-mali-fighting-near-bamako-airport-3717522|title=Coordinated attacks hit multiple cities in Mali, fighting near Bamako airport|lang=en|author=A.Ş|first=Yeni Şafak Gazetecilik|website=Yeni Şafak|access-date=2026-04-25}}</ref>, каля [[Каці (горад)|Каці]], галоўнай ваеннай базы на ўскраіне [[Бамако]], былі зафіксаваныя два выбухі і інтэнсіўная перастрэлка<ref name=":22">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Баі таксама назіраліся ў раёне Мамарыбугу<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/coordinated-attacks-hit-mali-fighting-ongoing-in-capital-banako-other-cities/3917683|title=Coordinated attacks hit Mali; fighting ongoing in capital Banako, other cities|website=Anadolu|date=2026-04-25}}</ref>, у [[Гаа]], [[Севарэ]], [[Кідаль|Кідалі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/international/article-894100|title=Gunmen stage simultaneous attacks in and outside Mali capital, army says|lang=en|website=The Jerusalem Post|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj2">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali|title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali|date=2026-04-25|publisher=Al Jazeera}}</ref> і [[Мопці]]<ref name="ys" />. Баевікі ўвайшлі ў рэзідэнцыю губернатара Кідаля<ref name="aj" >{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/25/mali-attacks-live-gunfire-heard-near-bamako-airport-and-in-several-cities|title=Coordinated attacks across Mali; army says situation 'under control'|website=Al Jazeera|date=2026-04-25}}</ref>, захапіўшы большую частку горада<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20260425-gunfire-in-mali-as-army-battles-terrorist-groups|title=Mali junta battles 'terrorist groups' amid intense fighting|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Вяліся баі і ў сталіцы<ref name="f24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/africa/20260425-mali-live-army-says-armed-terrorist-groups-launch-attacks-on-military-positions-nationwide|title=Mali live: Army says armed 'terrorist' groups launch attacks on military positions nationwide|date=2026-04-25|publisher=France 24}}</ref>, у тым ліку за міжнародны аэрапорт з удзелам расіян<ref>{{Cite news|title=Witnesses say Russian mercenaries involved in fighting|url=https://aje.news/0qw2po?update=4521123|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-25}}</ref> і трох верталётаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/mali-attack-terrorist-bamako-airport-b2964860.html|title=Gunfire and blasts rock Mali as armed groups stage coordinated attacks|lang=en|website=The Independent|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Прадстаўнік ФВА Махамед Эльмаулуд Рамаданэ заявіў пра кантроль над раёнамі Кідаль і Гаа, заклікаўшы «ўлады [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]а трымацца далей ад падзей, якія адбываюцца ў Малі»<ref name="aj"></ref>. Пазней ён паведаміў агенцтву [[France-Presse]], што армія баевікоў узяла пад кантроль большую частку Кідаля, а губернатар схаваўся ў былым лагеры MINUSMA<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/416315/mali-heavy-fighting-erupts-in-bamako-as-rebels-seize-northern-stronghold-kidal/|title=Mali: heavy fighting erupts in Bamako as rebels seize northern stronghold Kidal|lang=en|website=The Africa Report|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Па дадзеных [[The Independent]], былы мэр пацвердзіў, што баевікі захапілі кантроль над шэрагам раёнаў горада<ref name=":0" />. Крыніцы ў службах бяспекі, на якія спасылаўся [[Reuters,]] паказалі, што ДНІМ таксама удзельнічаў у баях за Кідаль<ref name=":2">{{Cite news|title=Mali insurgents hit military bases in 'complex attacks', airport shut|url=https://www.reuters.com/world/africa/loud-blasts-gunfire-heard-near-malis-main-military-camp-reuters-witness-says-2026-04-25/|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name=":1" />. Групоўка ДНІМ афіцыйна пацвердзіла ўдзел у нападах і ўзяла на сябе адказнасць за напады на рэзідэнцыю Асімі Гаіта, міністра абароны Садзіё Камара, ваенную базу Каці, Мопці і іншыя аб’екты. Джыхадзісты і ФВА заявілі, што супрацоўнічаюць у рамках гэтых аперацый<ref name=":6"/>. Баевікі таксама заклікалі Расію не ўмешвацца ў канфлікт<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/al-qaeda-linked-jnim-says-it-carried-out-mali-attacks-with-tuaregled-fla-site-2026-04-25/|title=Al Qaeda-linked JNIM says it carried out Mali attacks with Tuareg‑led FLA, SITE reports|author=Felix|first=Bate|website=Reuters|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Малійскія вайскоўцы пацвердзілі, што ў сталіцы і іншых частках краіны адбываюцца сутыкненні з неўстаноўленымі тэрарыстычнымі групамі<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20260425-malian-army-confirms-clashes-with-armed-fighters-in-key-cities|title=Malian army confirms clashes with armed fighters in key cities|lang=en|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref><ref name="aj"></ref>. Да 11:00 армія абвясціла, што сітуацыя знаходзіцца пад кантролем, хоць баі і працягваюцца<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Падчас падзей міністр абароны Камара загінуў разам з другой жонкай і двума ўнукамі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля, які разбурыў яго рэзідэнцыю ў Каці<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/26/malis-defence-minister-sadio-camara-killed-amid-coordinated-attacks|title=Mali’s Defence Minister Sadio Camara killed amid coordinated attacks|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20260426-new-fighting-in-mali-s-kidal-between-army-and-rebels-1|title=Mali defence minister killed, fresh fighting between army and rebels|lang=en|website=France 24|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Выбухам таксама былі разбураныя некаторыя бліжэйшыя будынкі, уключаючы мячэць, у выніку чаго загінула некалькі мірных жыхароў<ref>{{Cite news|title=La junte confirme la mort du ministre de la Défense, Sadio Camara et annonce un deuil de deux jours|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=GWi6af09St4L1tX1oclK|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Гібель міністра была пацверджана урадам 26 красавіка; абвешчана двухдзённая нацыянальная жалоба<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=NxGd0LA6tey9HtYBRJTM|title=Le chef de la junte exfiltré après l'attaque de Kati du 25 avril qui a visé son domicile|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. 26 красавіка [[France 24|тэлеканал France 24]] паведаміў, што паўстанцы Азавада паведамілі аб новых сутыкненнях ў Кідалі паміж паўстанцамі і ўрадавымі войскамі, падтрыманымі расійскімі наймітамі<ref>{{Cite news|title=New fighting erupts in northern Mali's Kidal as army clashes with Tuareg rebels|url=https://www.france24.com/en/africa/20260426-new-fighting-erupts-in-north-mali-s-kidal-as-army-clashes-with-rebels|website=[[France 24]]|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Таксама паведамлялася аб стральбе ў гарнізоне ў Каці, нягледзячы на заявы малійскай арміі аб поўным кантролі над горадам<ref>{{Cite news|title=Gunfire persists in Mali town as UN urges international response after attacks|url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-persists-mali-town-un-urges-international-response-after-attacks-2026-04-26/|website=Reuters|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Пазней ФВА абвясціў аб дасягненні пагаднення, якое дазваляе вывесці сілы Афрыканскага корпуса Расіі з Кідаля, падаўшы паўстанцам поўны кантроль над раёнам.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e?arena_mid=i1OfUkh7piq5C49o3FUY|title=Les rebelles touareg annoncent un accord avec les Russes pour leur retrait de Kidal|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> Пасля быў заўважаны канвой Афрыканскага корпуса, які пакідаў былы лагер MINUSMA і накіроўваўся ў Гаа пад эскортам баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.turkiyetoday.com/world/russias-africa-corps-withdraws-from-kidal-under-rebel-escort-3218862|title=Russia’s Africa Corps pulls out of Kidal under rebel escort|lang=en|website=Türkiye Today|access-date=2026-04-26}}</ref>. За гэтым рушыў вывад малійскіх войск<ref name=":9">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-attack-tuareg-separatists-jnim-a945998cb00044e8c52db0362baaed10|title=Mali troops and Russian mercenaries withdraw from northern city after rebel attacks|lang=en|website=AP News|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Перад уходам малійцы і расіяне падпалілі базу<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Такім чынам, ФВА ўсталяваў поўны кантроль над горадам<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20260426-en-direct-mali-les-combats-reprennent-%C3%A0-kidal-entre-rebelles-touareg-alli%C3%A9s-aux-jihadistes-face-%C3%A0-l-arm%C3%A9e|title=EN DIRECT - Mali: après la mort du ministre de la Défense Sadio Camara, la junte reste silencieuse|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Наступныя баі == 1 мая паўстанцы ахапілі ўрадавую ваенную базу паблізу пасёлка [[Тэсаліт]] (вобласць Кідаль)<ref>[https://www.rfi.fr/ru/ Повстанцы захватили стратегическую военную базу в Тесалите], RFI, 01.05.2026</ref>. == Страты == Урад краіны не апублікаваў афіцыйныя звесткі па ўласных стратах<ref name=":7">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/mali-gunfire-airport-96f93a72f4766d538e0c98d9e6afa912|title=Islamic militants and separatists claim sweeping attacks across Mali|lang=en|website=AP News|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>, пры тым страты праціўніка ацаніў у больш за 200 забітых<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/mali-s-defense-minister-dies-of-his-wounds-after-attack-on-his-residence/3918873|title=Mali’s defense minister dies of his wounds after attack on his residence|website=Anadolu|date=2026-04-27|access-date=2026-04-26}}</ref>. Афрыканскі корпус заявіў пра гібель больш за 1000 баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://x.com/TheAfricaCorps/status/2048360479454601449?s=20|title=Les pertes des combattants s'élèvent à plus de 1 000 terroristes (plus de 200 à Bamako, 500 à Gao, 300 à Kati et 200 à Kidal), ainsi que plus de 100 véhicules militaires.|website=The Africa Corps via X|date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] 09jj51xs84i4lkikj72n6dvnrtnjvlt 0 807574 5150201 5138442 2026-06-03T13:29:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5150201 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Дзянніца |арыгінальная назва = Сцяг працы |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = верасень 1939 г. |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Шчучынскі раённы выканаўчы камітэт]] |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = Сяргей Касперчук |штат = |палітычна = дзяржаўная |мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = 7602 экземпляры |галоўны офіс = [[Шчучын]], [[Вуліца Гастэлы (Шчучын)|Гастэлы]], 5 |ISSN = |вэб-сайт = https://dzyannica.by/ }} '''Дзянніца''' — беларуская газета [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], заснаваная ў версні 1939 г. пад назвай «Сцяг працы». З мая 1943 г. выходзіла пад назвай «Чырвоны сцяг», з 1961 па 1991 гг. называлася «Савецкая вёска». З першага нумара 1992 г. называецца «Дзянніца», што робіць выданне цёзкай [[Дзянніца (газета)|першай савецкай газеты на беларускай мове]]. Выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах у г. [[Шчучын]] тыражом у 7602 экземляры па серадах і суботах<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/dzannica/ Дзянніца] // База «СМІ Беларусі»</ref>. == Цікавыя факты == * У 2016 г. было апублікавана даследванне наведвання сайта газеты, паводле дадзеных якога у дзень на сайце бываюць каля 300 унікальных наведвальнікаў, а ў тыдзень — каля 1500<ref>[https://conf.grsu.by/alternant2016/index-37.htm Смарига В.Ю. САЙТ РАЙОННОЙ ГАЗЕТЫ «ДЗЯННІЦА» КАК СРЕДСТВО КОММУНИКАЦИИ С АУДИТОРИЕЙ]</ref>. * Былы галоўны рэдактар газеты Таццяна Ступакевіч атрымала нагрудны знак «Выдатнік друку Беларусі<ref>[http://belsmi.by/index/smi/pechatnie_smi/dzannica/ Дзянніца] // База «СМІ Беларусі»</ref>». * У рэдакцыі газеты ёсць свой музей<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7-WAqifGjes Прэзентацыйны ролік пра рэдакцыю "Дзянніцы"] // [[YouTube]]</ref>. * На сайце газеты быў форум для абмяркавання мясцовых падзей, ён захаваўся выключна ў архіўным выглядзе<ref>[https://web.archive.org/web/20170107110353/http://dzyannica.by/forum Архіў форума газеты «Дзянніца»]</ref>. === Радыёпраграма «Вячэрнія зарніцы» === 8 ліпеня 1997 г. пры рэдакцыі газеты «Дзянніца» была створана радыёпраграма «Вячэрнія зарніцы». Да 2014 г. выходзіла па правадной сетцы, потым на хвалі 66,98 МГц УКХ тройчы на тыдзень на рускай і беларускай мовах<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/smi361/ Вечерние зарницы] // База «СМІ Беларусі»</ref><ref>[https://shchuchin.blogspot.com/2012/03/blog-post.html Дзяница] // Schuchyn, 31.03.2012</ref>. Па стане на 2026 г. інфармацыі аб дзейнасці перадачы, спыненні яе дзейнасці і архіваў запісу не знойдзена. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://dzyannica.by/ Сайт газеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190122121214/https://dzyannica.by/ |date=22 студзеня 2019 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=7-WAqifGjes Прэзентацыйны ролік пра рэдакцыю «Дзянніцы»] ([[YouTube]]) * [https://vk.com/schdzyannica Старонка УКантакце] * [https://ok.ru/group/53893548998895 Старонка на Аднакласніках] * [https://t.me/s/dzyannica_shchuchin Тэлеграм канал] * [https://www.facebook.com/dzyannica/ Facebook] * [https://www.instagram.com/dzyannica/ Instagram] * [https://www.youtube.com/channel/UCHWuMPo20B9IfWZQZJwFyrA YouTube-канал] * [https://dzen.ru/id/5c9bbabda97ada00b46ef773 Блог у Яндэкс Дзэн] * [https://conf.grsu.by/alternant2016/index-37.htm Смарига В. Ю. САЙТ РАЙОННОЙ ГАЗЕТЫ «ДЗЯННІЦА» КАК СРЕДСТВО КОММУНИКАЦИИ С АУДИТОРИЕЙ] {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Шчучынскі раён]] i6tdykhrsr2es7jx3zbdk6y9s8clrw8 0 808646 5150487 5147911 2026-06-04T10:11:36Z Slavazai1973 60865 /* Склад каманды */ 5150487 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Гродна-93-ГрДУ]]» з [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ('''7 месца'''). == Склад каманды == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 3 || {{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Паўлавіч Фастаў|Георгій Фастаў]] || 2005 || 32 || 16,7 || |- | 32 || {{Сцяг Беларусі}} [[Міхаіл Валер’евіч Пазняк|Міхаіл Пазняк]] || 2006 || 31 || 4,1 || |- | 36 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Віктаравіч Змітрукевіч|Уладзіслаў Змітрукевіч]] || 2010 || 30 || 3,0 || |- | 14 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Андрэевіч Руснак|Арцём Руснак]] || 2009 || 29 || 8,2 || |- | 69 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Аляксандравіч Сяржант|Аляксандр Сяржант]] || 2009 || 29 || 8,1 || |- | 55 || {{Сцяг Беларусі}} [[Васіль Дзмітрыевіч Новік|Васіль Новік]] || 2007 || 26 || 7,8 || |- | 24 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Мікалаевіч Супрун|Арцём Супрун]] || 2007 || 25 || 3,5 || |- | 17 || {{Сцяг Беларусі}} [[Яўген Генадзьевіч Крышаловіч|Яўген Крышаловіч]] || 2010 || 25 || 2,9 || |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Анатолевіч Кісель|Даніла Кісель]] || 2006 || 22 || 15,7 || Пераведены з [[Гродна-93|асноўнай каманды]] падчас сезона |- | 0 || {{Сцяг Беларусі}} [[Багдан Русланавіч Насенка|Багдан Насенка]] || 2009 || 22 || 3,4 || |- | 00 || {{Сцяг Беларусі}} [[Яўген Сяргеевіч Савасцьян|Яўген Савасцьян]] || 2003 || 19 || 12,0 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Аляксандравіч Ткачэнка|Кірыл Ткачэнка]] || 2008 || 19 || 11,2 || |- | 30 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Сяргеевіч Іляшэнка|Іван Іляшэнка]] || 2008 || 18 || 4,3 || |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Сяргеевіч Ставіцкі|Аляксандр Ставіцкі]] || 2010 || 8 || 2,9 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Дзмітрыевіч Каранеўскі|Георгій Каранеўскі]] || 2010 || 7 || 1,1 || |- | 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Максімавіч Навуменка|Дзмітрый Навуменка]] || 2003 || 6 || 17,0 || |- | 31 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Сяргеевіч Іляшэнка|Аляксей Іляшэнка]] || 2008 || 5 || 0,8 || |- | 4 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Русланавіч Юрэвіч|Максім Юрэвіч]] || 2008 || 3 || 0,0 || |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Артур Аляксандравіч Арлавец|Артур Арлавец]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Дзмітрыевіч Насенка|Руслан Насенка]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Сяргееўна Мядзведзева|Марыя Мядзведзева]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Гродна-93-ГрДУ»]] * [[Сезон 2026/2027 «Гродна-93-ГрДУ»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/BK-Grodno-93-GrGU/8977/Roster Профіль на сайце eurobasket.com] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «Гродна-93-ГрДУ»|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Гродна-93-ГрДУ]] [[Катэгорыя:2025 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2026 год у Гродне]] cf717k6z4hjjwwl4415azp4f045jtn1 0 808741 5150375 5150170 2026-06-04T05:20:20Z DobryBrat 5701 DobryBrat перанёс старонку [[Раман Канаплёў]] у [[Раман Яўгенавіч Канаплёў]]: Імя па бацьку 5150170 wikitext text/x-wiki {{Персона | імя = Раман Канаплёў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Роман Евгеньевич Коноплёв}} | выява = Roman Konoplev in Portugal 2023.jpg | подпіс выявы = Раман Каноплёў у 2023 годзе | дата нараджэння = 4.9.1973 | месца нараджэння = [[Почап]], [[Бранская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | грамадзянства = {{Сцяг|СССР}}<br/>{{Сцяг|Расія}}<br/>{{Сцяг|Партугалія}} | род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[аналітык]], [[музычны прадзюсар]] }} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' (нар. 4 верасня [[1973]], [[Почап]], [[Бранская вобласць]]) — расійскі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» ([[Бранск]]), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] ''«Евангелие от экстремиста»'' (2005), ''«Дромомания»'' (2011), ''«Поражение»'' (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак ''«Норвежские тетради»'' (Нарвежскія сшыткі). == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons category|Roman Konoplev}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] lmztqjozrbnp6m51yjazi0s2nty8gfw 5150379 5150375 2026-06-04T05:31:09Z DobryBrat 5701 шаблон, вікіфікацыя, афармленне 5150379 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» ([[Бранск]]), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002–2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009–2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар [[РИА Днестр|РИА «Днестр»]]. Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] ''«Евангелие от экстремиста»'' (2005), ''«Дромомания»'' (2011), ''«Поражение»'' (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак ''«Норвежские тетради»'' (Нарвежскія сшыткі). == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] nmvyhj4na933kz7cswzuismyjeq84zk 5150380 5150379 2026-06-04T05:36:28Z DobryBrat 5701 арфаграфія, вікіфікацыя, катэгорыі 5150380 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «Канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» ([[Бранск]]), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002—2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009—2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар рэгіянальнага інфармацыйнага агенцтва «[[Днестр (інфармацыйнае агентства)|Днестр]]». Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] «Евангелле ад экстрэміста» (2005), «Дромаманія» (2011), «Паражэнне» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] o357ud5egszubc24lr07oezoy3k9si8 5150381 5150380 2026-06-04T05:38:41Z DobryBrat 5701 /* Дзейнасць у Прыднястроўі */ арфаграфія 5150381 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Раман Яўгенавіч Канаплёў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[журналіст]] і палітычны аналітык. Аўтар мастацкай прозы, публіцыстычных і экспертна-аналітычных матэрыялаў. З 1990-х гадоў супрацоўнічаў з расійскімі і прыднястроўскімі сродкамі масавай інфармацыі, асвятляў грамадска-палітычныя працэсы на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і [[Інжынер|інжынераў]].<ref>{{cite news |title=Глобальная игра и сумерки в Приднестровье |date=2025-01-28 |url=https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-v-pridnestrove |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20250130000000/https://www.km.ru/world/914981-globalnaya-igra-i-sumerki-в-приднестровье |archive-date=2025-01-30}}</ref> У 1978 годзе пераехаў з сям’ёй у [[Днястроўск]] ([[Малдаўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Малдаўская ССР]]), дзе скончыў школу. У 1992 годзе вярнуўся ў [[Расія|Расію]]. У 1996 годзе скончыў [[Міжнародны інстытут эканомікі і права]] ў Маскве па спецыяльнасці «Канстытуцыйнае права». У 2003 годзе атрымаў інжынерную адукацыю ў [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Бранскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце]]. У перыяд з 1996 па 1999 год з’яўляўся лідарам і выканаўцам рок-гурта «[[Волшебная Гора (рок-гурт)|Волшебная Гора]]» ([[Бранск]]), у складзе якога браў удзел у рэгіянальных музычных фестывалях («Жалезны Марш», «Аскольская Ліра») і канцэртах незалежнага [[Рок-музыка|року]]. З 2013 года пражывае ў [[Партугалія|Партугаліі]], дзе займаецца літаратурнай, аналітычнай і музычнай дзейнасцю. == Грамадская дзейнасць == У пачатку 1990-х гадоў удзельнічаў у расійскіх апазіцыйных і грамадзянскіх рухах. Падчас [[Канстытуцыйны крызіс у Расіі (1993)|канстытуцыйнага крызісу 1993 года]] быў сярод абаронцаў [[Дом Саветаў (Масква)|Дома Саветаў Расіі]].<ref>{{cite news |title=Приднестровского журналиста выдавливают из России |date=2010-02-22 |url=https://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712015307/http://polit.ru/news/2010/02/22/konoplev/ |archive-date=2015-07-12}}</ref> У наступныя гады ўдзельнічаў у грамадскіх і аналітычных ініцыятывах у Расіі і [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]].<ref>{{cite web |url=https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |title=Беспорядки в Москве: десятки задержанных |date=2002-09-15 |website=BBC |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20020920000000/https://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2260000/2260027.stm |archive-date=2002-09-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |title=Антикапитализм-2002 сопровождался беспорядками |date=2002-09-15 |website=NEWSRU.com |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20021001000000/https://www.newsru.com/russia/15sep2002/rad.html |archive-date=2002-10-01}}</ref> У 2000 годзе балатаваўся ў дэпутаты Бранскай абласной думы.<ref>{{Cite web|url=http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|title=Итоги выборов в РФ 10 декабря 2000 года|publisher=ЦИК РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104640/http://cikrf.ru/banners/vib_arhiv/arhivfci/32/32_2331101_101200p.htm|archive-date=2015-12-22}}</ref> == Журналісцкая і аналітычная дзейнасць == З канца 1990-х гадоў рэгулярна публікаваўся ў расійскіх [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]: «АПН», «Русский журнал», а таксама на платформе «Русская идея».<ref>{{cite web |url=https://rusistina.ru/author/konoplev |title=Публикации на платформе «Русская идея» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501000000/https://rusistina.ru/author/konoplev |archive-date=2024-05-01}}</ref> Быў экспертам аналітычнай сеткі «Кремль.org».<ref>{{cite web |url=http://www.kreml.org/users/konoplev |title=Профиль эксперта |publisher=Кремль.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20050215115749/http://www.kreml.org/users/konoplev |archive-date=2005-02-15}}</ref> == Дзейнасць у Прыднястроўі == Супрацоўнічаў з мясцовымі сродкамі масавай інфармацыі, быў калумністам [[Газета|газеты]] «Днестровский курьер» (2002—2007), вёў праграму на Радыё Прыднястроўя. У 2004 годзе стварыў [[інфармацыйнае агенцтва]] «Лента ПМР», якое ўзначальваў да 2008 года.<ref>{{cite web |url=https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |title=Оранжевая Контрреволюция |date=2008-07-28 |website=Newtimes.ru |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801000000/https://newtimes.ru/articles/detail/3858/ |archive-date=2023-08-01}}</ref> У 2009—2017 гадах — уладальнік і галоўны рэдактар рэгіянальнага інфармацыйнага агенцтва «[[Днестр (інфармацыйнае агентства)|Днестр]]». Агенцтва згадвалася ў шэрагу міжнародных аналітычных дакладаў.<ref>{{cite web |url=https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |title=A Quarrel In A Far-Away Country |date=2015-04-08 |website=fpri.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420000000/https://www.fpri.org/article/2015/04/a-quarrel-in-a-far-away-country-the-rise-of-a-budzhak-peoples-republic/ |archive-date=2015-04-20}}</ref> У 2010 годзе быў апублікаваны аналітычны даклад «Прыднястроўе будучыні: ліберальная эканоміка, свабода і бяспека».<ref>{{cite web |url=https://i.despiteborders.com/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |title=Приднестровье будущего: либеральная экономика, свобода и безопасность (2010) |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918161041/http://dniester.ru/english/2010/09/18/pridnestrovies-future-liberal-economy-freedom-and-security/ |archive-date=2010-09-18}}</ref> == Літаратурная творчасць == Аўтар [[Раман|раманаў]] «Евангелле ад экстрэміста» (2005), «Дромаманія» (2011), «Паражэнне» (2013).<ref>{{cite news |date=2008-01-28 |title=Запрещенные мысли |url=https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207205245/https://profile.ru/archive/zapreschennye-mysli-118615/ |archive-date=2023-02-07}}</ref> Аўтар цыкла падарожных нататак «Нарвежскія сшыткі». == Эміграцыя == У пачатку 2010-х гадоў зазнаў ціск у сувязі з дзейнасцю незалежных СМІ ў Прыднястроўі.<ref>{{cite web |url=https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |title=Freedom of press inexistent in Transnistria |date=2013-03-29 |website=Moldova.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410000000/https://www.moldova.org/en/freedom-of-press-inexistent-in-transnistria-236021-eng/ |archive-date=2013-04-10}}</ref> У 2012 годзе пакінуў рэгіён, у 2013 годзе пераехаў у Партугалію, грамадзянства якой атрымаў у 2019 годзе.<ref>{{cite web|url=http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|title=Va fi Shevciuc reales președinte transnistrean?|publisher=Transilvania Regional Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704035650/http://trb.ro/2015/04/va-fi-shevciuc-reales-presedinte-transnistrean/|archive-date=2018-07-04}}</ref> З 2021 года — аранжыроўшчык і прадзюсар інды-праекта ''Bering Hotel''.<ref>{{cite web |url=https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |title=Bering Hotel |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201000000/https://www.allmusic.com/artist/bering-hotel-mn0004445910 |archive-date=2024-02-01}}</ref> == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя аналітыкі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Дома Саветаў (1993)]] ha0tl2lt44kdozbtunak13qc5gqoo4o 0 808849 5150483 5149522 2026-06-04T10:00:50Z Slavazai1973 60865 5150483 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]» з [[Магілёў|Магілёва]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ({{Бр}} '''3 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]] ({{Ср}} '''фіналіст'''). == Склад каманды == '''У чэмпіянаце Беларусі''' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 5 || {{Сцяг Расіі}} [[Вадзім Андрэевіч Федзькін|Вадзім Федзькін]] || 2001 || 41 || 13,0 || |- | 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Паўлавіч Швакель|Уладзіслаў Швакель]] || 2000 || 38 || 11,4 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Секушэнка]] || 2001 || 38 || 7,1 || |- | 41 || {{Сцяг Беларусі}} [[Антон Міхайлавіч Шчурко|Антон Шчурко]] || 1997 || 38 || 6,1 || |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Данііл Андрэевіч Гарбачэўскі|Данііл Гарбачэўскі]] || 2003 || 37 || 5,3 || |- | 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] || 1998 || 36 || 17,2 || |- | 95 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Аладка|Іван Аладка]] || 1995 || 36 || 6,6 || |- | 0 || {{Сцяг ЗША}} [[Мігель Элайджа Прыст|Мігель Прыст]] || 1998 || 35 || 11,1 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Сяргеевіч Вабішчэвіч|Сяргей Вабішчэвіч]] || 1988 || 31 || 6,4 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 13 || {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Аляксандравіч Агеенка|Андрэй Агеенка]] || 1992 || 26 || 2,0 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 63 || {{Сцяг Расіі}} [[Леў Раманавіч Кузьменка|Леў Кузьменка]] || 2003 || 17 || 9,2 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 3 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Дудчанка|Іван Дудчанка]] || 2006 || 12 || 1,6 || |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Аляксандравіч Пучко|Арцём Пучко]] || 2006 || 11 || 1,7 || |- | 35 || {{Сцяг Расіі}} [[Мікіта Сяргеевіч Шчурат|Мікіта Шчурат]] || 2003 || 6 || 6,2 || Пакінуў каманду падчас сезона |} '''У Кубку Беларусі''' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] || 1998 || 2 || 17,5 || |- | 5 || {{Сцяг Расіі}} [[Вадзім Андрэевіч Федзькін|Вадзім Федзькін]] || 2001 || 2 || 17,0 || |- | 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Паўлавіч Швакель|Уладзіслаў Швакель]] || 2000 || 2 || 12,0 || |- | 0 || {{Сцяг ЗША}} [[Мігель Элайджа Прыст|Мігель Прыст]] || 1998 || 2 || 11,0 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Секушэнка]] || 2001 || 2 || 6,0 || |- | 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Сяргеевіч Вабішчэвіч|Сяргей Вабішчэвіч]] || 1988 || 2 || 3,5 || |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Данііл Андрэевіч Гарбачэўскі|Данііл Гарбачэўскі]] || 2003 || 2 || 3,0 || |- | 41 || {{Сцяг Беларусі}} [[Антон Міхайлавіч Шчурко|Антон Шчурко]] || 1997 || 2 || 2,5 || |- | 95 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Аладка|Іван Аладка]] || 1995 || 1 || 0,0 || |- | 3 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Дудчанка|Іван Дудчанка]] || 2006 || 0 || 0,0 || Быў у заяўцы, але ў гульнях не ўдзельнічаў |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Аляксандравіч Пучко|Арцём Пучко]] || 2006 || 0 || 0,0 || Быў у заяўцы, але ў гульнях не ўдзельнічаў |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Віталевіч Крыванос|Андрэй Крыванос]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}}/{{Сцяг Расіі}} [[Дзяніс Ігаравіч Пастухоў|Дзяніс Пастухоў]] (старшы трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Міхайлавіч Гуляеў|Аляксандр Гуляеў]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Яніна Нікіціна]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Барысфена» Магілёў]] * [[Сезон 2026/2027 «Барысфена» Магілёў]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/COR-Borisfen-Mogilev/1011?Page=1&Year=2025-2026 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8855-borisfen-bronzovyj-prizer-xxxiv-betera-chempionata-belarusi «БОРИСФЕН» — БРОНЗОВЫЙ ПРИЗЕР XXXIV BETERA-ЧЕМПИОНАТА БЕЛАРУСИ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «Барысфена» Магілёў|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Барысфен]] [[Катэгорыя:2025 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2026 год у Магілёве]] 2crj04cysh0w4346u2asvdrqyqffpnv 0 808873 5150472 5149699 2026-06-04T09:36:46Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5150472 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]], засялялі верхнюю плынь ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]ы і яе прытоку [[Арэса|Арэсы]] (яе сакуны называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «ся» ў іх сканчаюцца цвёрда на «са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Паводле статыстыкі на 1915 год агульная колькасьць сакуноў налічвала 10 200 чалавек, з якіх 5300 мужчын і 4900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалісь добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, месціцца недалёка ад вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' альбо ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі альбо ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * Вёска [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * Вёска [[Шчыткавічы]] — на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * Вёска [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * Вёска [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызьняк. * Сяло [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча разьмешчана ''за лугам''. * Вёска [[Падарэссе]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішча === Паселішча звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе рэчкі альбо балота, цягнецца доўгай стужкай, акружанае [[азяроды|азяродамі]] (прыстасавяньні для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, разьмяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м альбо частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 мэтры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, бярвеністая хата, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю альбо на камяні, абгароджвалі вакол тонкімі бярвеннямі і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі альбо гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, альбо франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плечах, з прамым каўнерам на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх портаў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая альбо вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленаў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя альбо вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленаў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчыны носяць кароткія суконныя [[андарак]]і альбо ваўняныя панёвы з [[кабат]]ом. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты альбо вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі альбо нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з краменем, трутам і сталёвым крэсалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя альбо лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні альбо тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] p9ix5utwwxyqufta1s6gctsbxlewvaz 0 808887 5150471 5149895 2026-06-04T09:36:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5150471 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} '''Цукеркавы дождж''' — публічнае мерапрыемства, якое адбылося 13 ліпеня 2013 года ў цэнтры [[Брэст]]а (на вуліцы Савецкай) у гонар адкрыцця гандлёвага дома «Мільённы». Падчас акцыі з даху будынка скінулі каля тоны кандытарскіх вырабаў, што выклікала некантралюемае зборышча людзей (па розных ацэнках, ад 3 да 5 тысяч чалавек) і наступнае адміністрацыйнае разбіральніцтва з арганізатарамі. == Легенда пра купца Хлебнікава == Арганізатары акцыі выкарысталі гарадскую легенду, каб надаць падзеі гістарычны каларыт. Паводле легенды, у канцы XIX стагоддзя, калі вуліца Савецкая мела назву Мільённая, на месцы сучаснага гандлёвага дома знаходзілася кандытарская. Яе гаспадаром быў купец Мікалай Хлебнікаў. Аднойчы купец цяжка захварэў і паабяцаў у малітвах: калі ён выздаравее, то накорміць салодачкамі ўсіх, каго сустрэне ў гэты дзень. Дзень цудоўнага вылячэння купца прыйшоўся на 13 ліпеня. Стрымаўшы слова, Хлебнікаў прыгатаваў велізарную колькасць прысмакаў і раздаў іх прыхожым. З тых часоў ён паўтараў гэты жэст кожны год, і ў выніку, каб ахапіць усіх ахвотных, быў вымушаны разкідваць цукеркі з акна сваёй кандытарскай проста на вуліцу. Менавіта гэтая традыцыя і лягла ў аснову акцыі 2013 года<ref name="vb">[https://vb.by/econom/business/dozhd-iz-konfet.html Дождж з цукерак] // Вечерний Брест, 10.07.2013</ref>. == Ход падзеі == Мерапрыемства анансавалася загадзя як «першы на тэрыторыі СНД дождж з цукерак»<ref name="vb" />. У заяўцы, пададзенай у міліцыю, арганізатары паказалі меркаваную колькасць удзельнікаў — 500 чалавек. Аднак да поўдня 13 ліпеня на вуліцы Савецкай сабралося, па розных падліках, ад 3 да 5 тысяч гараджан, што прывяло да ўскладнення руху транспарту. З адкрытай пляцоўкі на даху будынка цукеркі скідвалі з дапамогай спецыяльных гармат і ўручную. Гледачы, многія з якіх прыйшлі з парасонамі, актыўна збіралі прысмакі. Агульная маса скінутых цукерак, па розных ацэнках, склала ад 800 кг да 1 тоны<ref name="lenta">[https://lenta.ru/news/2013/07/16/candies/ У Беларусі пачата следства па факце цукеркавага дажджу] // Lenta.RU, 16.07.2013</ref>. == Рэакцыя міліцыі і наступствы == Паколькі фактычная колькасць людзей у дзясяткі разоў перавысіла заяўленую, а ахову забяспечвалі ўсяго 6 супрацоўнікаў міліцыі, начальнік аддзела аховы правапарадку Ленінскага РАУС Мікалай Самасюк аддаў распараджэнне спыніць скідванне цукерак, каб пазбегнуць цісканіны. Арганізатары праігнаравалі гэту патрабаванне. Дырэктар агенцтва «Бюро свят» Сяргей Вінакураў пазэй патлумачыў, што адмена «дажджу» ў апошні момант магла справакаваць агрэсію шматтысячнага натоўпу, які ўжо пачаў скандаваць «Цукеркі! Цукеркі!»<ref name="lenta" />. У дачыненні да арганізатараў быў пачаты адміністрацыйны працэс па артыкуле 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях Беларусі («Парушэнне парадку арганізацыі або правядзення масавых мерапрыемстваў»). Прадстаўнікі міліцыі заявілі, што «проста цуд, што не пачалася паніка і ніхто не пацярпеў»<ref name="lenta" />. == Памяць пра падзею == Праз гады «цукеркавы дождж» 2013 года ўвайшоў у гісторыю Брэста як адна з самых абмяркоўваных падзей года. У гарадскім фальклоры гэта з'ява ўзгадваецца як прыклад рызыкоўнай маркетынгавай акцыі, якая ледзь не прывяла да масавай цісканіны. == Крыніцы == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vb.by/econom/business/dozhd-iz-konfet.html Анонс падзеі ў газеце «Вечерний Брест»] {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Падзеі 2013 года]] [[Катэгорыя:Брэст]] [[Катэгорыя:Масавыя мерапрыемствы]] em4g7y1mz1i5na2gse58vt4pjtfjtop 0 808888 5150470 5149883 2026-06-04T09:36:31Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5150470 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Навіны Барысаўшчыны | поўнае_назва = ДУ Рэдакцыя радыёпраграмы «Навіны Барысаўшчыны» | лагатып = | горад = [[Барысаў]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = | фармат = інфармацыйны | музфармат = | частата = 103,8 FM (РТПС Крупкі) | час_вяшчання = | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = | заснавальнік = | уладальнік = [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт]] | кіраўнікі = Інга Фелексаўна Раманоўская, галоўны рэдактар<ref name="belsmi.by">[http://belsmi.by/index/smi/radio/naviny_barysauschyny/ Навіны Барысаўшчыны] // СМІ Беларусі</ref> | сайт = | on-line_трансляцыя = }} '''Навіны Барысаўшчыны''' — радыёпраграма, рэдакцыя якой была самастойнай структурай<ref>згодна архіўнай версіі [https://web.archive.org/web/20180918061218/http://minsk-region.gov.by/ru/smi/radio сайта Мінаблвыканкамма]</ref> пры [[Барысаўскі раённы выканаўчы камітэт|Барысаўскім райвыканкаме]]. Адрас рэдакцыі: [[Барысаў]], [[Вуліца Будаўнікоў (Барысаў)|вул. Будаўнікоў]], 33А<ref>[https://borisov.orgsprav.com/radio_i_radiokompanii/4311531.html Навiны Барысаўшчыны ГУ Редакция Радиопрограммы]</ref>. Мова вяшчання — [[Руская мова|руская]]<ref name="belsmi.by"/>. 5 сакавіка 1992 г. рэдакцыя была ўнесена ў Адзіны дзяржаўны рэестр юрыдычных асобаў і індывідуальных прадпрымальнікаў<ref name="bizinspect.by">[https://bizinspect.by/inst/5c1fb17d37b6871c5c1e2a26 Редакция радиопрограммы «Навіны Барысаўшчыны», УНП 600101797]</ref>. Па стане на чэрвень 2010 г. радыёперадача выходзіла 5 разоў на тыдзень з аб’ёмам вяшчання 110 хвілін (панядзелак і чацверг 22:05, паўтор ў аўторак і пятніцу 11:40 і перадача ў сераду ў 11:40) па правадной сетцы<ref name="news.21.by">[https://news.21.by/regional-news/2010/06/08/73182.html Реклама радиопрграммы «Навіны Барысаўшчыны» на сайте News.21.by]</ref>. На сайце News.21.by паведамлялася: «Асноўныя перадачы — выпуск навін рэгіёну, асвятленне асноўных падзей эканамічнага, сацыяльнага, культурнага жыцця горада і раёна. Практыкуюцца „прамыя лініі“ і „круглыя ​​сталы“ па найбольш актуальных праблемах рэгіёну. Апроч інфармацыйных праграм, перыядычна выходзяць тэматычныя перадачы экалагічнай скіраванасці, па пытаннях здаровага ладу жыцця, праблемам сям’і, апавяданні пра творчыя калектывы Барысаўшчыны і г.д<ref name="news.21.by"/>». Неўзабаве эфір скараціўся да аўторкаў і чацвяргоў 21:15-21:30<ref>[https://dimaruu18.wixsite.com/rnby/post/history-of-regional-radio-broadcasting История областных и районных радиостанция на частоте Белорусского радио]</ref>. Праз некаторы час ішло вяшчанне на частаце 103,8 FM (РТПС Крупкі) па панядзелках і серадах 6:25-6:40<ref name="belsmi.by"/>. 3 жніўня 2016 г. рэдакцыя радыёпраграмы прайшла ліквідацыю ў сувязі з рэарганізацыяй<ref name="bizinspect.by"/>. Пасля гэтага радыёпраграма «Навіны Барысаўшчыны» выходзіла на частаце 104.2 FM станцыі «[[Мінская хваля]]»; у гэты час выходзіла рубрыка «Вечар з харошай кнігай» у супрацоўніцтве з барысаўскай бібліятэкай імя Каладзеева<ref>згодна [https://vk.com/wall-131164605_201 паведамленню УКантакце Бібліятэкі імя Каладзеева ад 15.12.2016]</ref>. У архіўных старонках сайта Барысаўскага райвыканкама захавалася 58 снапшотаў з запісамі радыёпраграмы, апошні выпуск: 20 снежня 2018 г<ref>[https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20181201000000*/http://borisov.minsk-region.by/ru/audio Архіў запісаў праграмы з 25.08.2016 па 15.12.2018 у снапшотах] {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя:Барысаўскі раён]] gus34r6nkyedmjytb7vy370w5gevedj 0 808899 5150469 5149885 2026-06-04T09:36:03Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5150469 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Раждзествена''' ({{lang-ru|Рожде́ствено}}) — сяло ў Гатчынскай муніцыпальнай акрузе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Былы адміністрацыйны цэнтр Радзественскага сельскага паселішча. З 1780 па 1796 год было горадам. У вёсцы размяшчаецца музей-сядзіба «Раждзествена». Размешчана на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — мяжа з Беларуссю). Найбліжэйшая чыгуначная станцыя — Сіверская, на паўночны ўсход ад вёскі. Ад Гатчыны да Ражзествена можна даехаць на аўтобусе № 531, ад Сіверскай — на аўтобусах № 121-Т і 500. Цераз сяло праходзіць траса маршрутнага таксі № 844 Санкт-Пецярбург — Луга. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] j0lx1mcberx5g8f8rsfl8duuc319chi 0 808900 5150468 5149889 2026-06-04T09:35:57Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5150468 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Сарочкіна''' ({{lang-ru|Сорочкино}}) — вёска ў Мшынскім сельскім селішчы [[Лужскі раён|Лужскага раёна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Вёска размешчана ў паўночнай частцы раёна на аўтадарозе Р23 «Пскоў» (E 95, Санкт-Пецярбург — мяжа з Беларуссю). Адлегласць да адміністрацыйнага цэнтра паселішча — 10 км. Адлегласць да найбліжэйшай чыгуначнай платформы Нізоўская — 4 км. Цераз вёску працякае рака [[Яшчара (рака)|Яшчара]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ленінградскай вобласці]] ge0hb1ag99nl6fi0ioewhzd5i97r7up 0 808904 5150228 5149990 2026-06-03T15:51:32Z JerzyKundrat 174 Артыкул вельмі кароткі 5150228 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Уладзімір Анатолевіч Клімавец''' (нар. {{ДН|18|8|1974}}, [[Гомель]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Біяграфія == {{дапісаць}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/93212-vse-taki-ia-trener-i-dumaiu-neploxoi-andrei-klimovec-pro-to-kuda-vedet-sevcov-sbornuiu-belarusi Чемпион мира Андрей Климовец объяснил, как бы играли в бундеслиге сборные Беларуси и России] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2009-10/player/500044/AndrejKlimovets Andrej Klimovets] {{Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімавец Уладзімір Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] 7l697lf09eokidquqdloygi96o2sjjo 0 808912 5150188 5150012 2026-06-03T12:55:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150188 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = Беларуска-літоўскі дагавор 1920 года | поўная назва = Пагадненне, заключанае паміж урадам Беларускай Народнай Рэспублікі і ўрадам Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі | выява = | шырыня = | подпіс = | тып = сакрэтны палітычны дагавор | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = 11 лістапада 1920 | месца падпісання = [[Каўнас|Коўна]] | змацаваны пячаткай = так | увайшоў у сілу = | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = ад БНР: [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскі]], [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. Цвікевіч]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Я. Варонка]], [[Аляксандр Галавінскі|А. Галавінскі]], [[Антон Антонавіч Аўсянік|А. Аўсянік]]<br>ад Літвы: [[Пятрас Клімас|П. Клімас]], [[Бронюс Балуціс|Б. Балуціс]], [[Вальдэмарас Чарняцкіс|В. Чарняцкіс]], [[Сіманас Розенбаўмас|С. Разэнбаўмас]], [[Дамінік Сямашка|Д. Сямашка]], [[Юргіс Шаўліс|Ю. Шаўліс]] | бакі = [[Беларуская Народная Рэспубліка]]<br>[[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўская Дэмакратычная Рэспубліка]] | месца захоўвання = | мова = | мовы = беларуская і літоўская | сайт = | вікікрыніцы = }} '''Белару́ска-літоўскі дагаво́р 1920 го́да''' — сакрэтнае палітычнае пагадненне, заключанае паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і ўрадам [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі]] 11 лістапада 1920 года ў горадзе [[Каўнас|Коўна]]. == Гістарычны кантэкст == Увосень 1920 года абвастрыўся канфлікт паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і Літвой. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] занялі [[Вільня|Вільню]] і стварылі марыянеткавую дзяржаву [[Сярэдняя Літва]]. У гэтых умовах літоўскі ўрад напярэдадні вызначэння сваіх межаў і ўрэгулявання віленскай справы на міжнароднай арэне намагаўся згуртаваць у сваіх мэтах беларускі палітычны элемент, разлічваючы на яго падтрымку падчас магчымага [[Плебісцыт|плебісцыту]] ў Сярэдняй Літве{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=97}}. Беларускі ўрад на чале з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскім]], які знаходзіўся ў Коўне, са свайго боку шукаў базу і матэрыяльную падтрымку для сваёй дзейнасці. Перад падпісаннем палітычнага дагавора, 13 верасня 1920 года паміж бакамі быў заключаны фінансавы дагавор, паводле якога літоўскі ўрад выдзяляў ураду БНР пазыку ў памеры аднаго мільёна [[Аўксін|аўксінаў]]. Акрамя таго, беларускі бок атрымліваў значныя сродкі праз пасярэдніцтва Літвы ад [[Веймарская рэспубліка|Германіі]] на арганізацыю антыпольскіх партызанскіх атрадаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=101, 139}}. Дагавор ад 11 лістапада стаў палітычным замацаваннем гэтага саюза. == Умовы дагавора == Тэкст дагавора складаўся з дзесяці параграфаў. Згодна з імі, урад Беларускай Народнай Рэспублікі абавязваўся прыкласці ўсе высілкі, каб падчас магчымага плебісцыту на спрэчных паміж Літвой і Польшчай тэрыторыях мясцовыя жыхары-беларусы галасавалі на карысць Літвы. Пры гэтым падкрэслівалася, што дагавор не вырашае канчаткова пытанне беларуска-літоўскай мяжы. Прадугледжвалася, што мяжа будзе вызначана мірным шляхам пасля склікання правамоцнага прадстаўнічага збору Беларускай Народнай Рэспублікі. Да таго часу мясцовасці з пераважным беларускім насельніцтвам, якія апынуліся б у складзе Літвы, павінны былі кіравацца на асновах нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=99—100}}. Беларускі бок згаджаўся на тое, каб яго вайсковыя фарміраванні, створаныя на літоўскай тэрыторыі, выкарыстоўваліся ўрадам Літвы для яе абароны. У сваю чаргу, літоўскі ўрад надаваў кіраўніцтву БНР і [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Радзе БНР]] афіцыйнае месца побыту з правам [[Экстэрытарыяльнасць|экстэрытарыяльнасці]]. Абодва ўрады абавязваліся аказваць адзін аднаму ўзаемную дыпламатычную падтрымку перад урадамі іншых дзяржаў, прычым Літва абяцала дапамогу БНР у атрыманні замежных пазык. Дагавор не меў абмежавання па тэрміне дзеяння і мог быць скасаваны толькі з папярэджаннем за шэсць месяцаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Падпісанты == З беларускага боку дагавор падпісалі старшыня Рады народных міністраў БНР Вацлаў Ластоўскі, міністр юстыцыі [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]], член Рады БНР [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], а таксама ўпаўнаважаныя члены дэлегацыі консул у Украіне [[Аляксандр Галавінскі]] і [[Антон Аўсянік]]. З літоўскага боку свае подпісы паставілі віцэ-міністр замежных спраў [[Пятрас Клімас]], дырэктар палітычнага дэпартамента [[Бронюс Балуціс]], члены Устаноўчага сойма [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] і [[Сіманас Разенбаўмас|Сіман Разенбаўмас]], міністр без партфеля па беларускіх справах у Літве [[Дамінік Сямашка]] і доктар [[Юргіс Шаўліс]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Наступствы == Дагавор даў часовую магчымасць ураду В. Ластоўскага разгарнуць актыўную дыпламатычную і прапагандысцкую дзейнасць. Абапіраючыся на дакумент, Ластоўскі выступаў з дэкларацыямі пра тое, што літоўскі ўрад гарантуе Віленшчыне краёвую аўтаномію з уласным соймам у Вільні, дзяржаўным фінансаваннем і поўным раўнапраўем беларускай мовы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=112}}. Аднак спадзяванні на стварэнне беларуска-літоўскай федэрацыі не спраўдзіліся. У сакавіку 1923 года [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыя паслоў Лігі Нацый]] канчаткова прызнала ўсходнія межы Польшчы, замацаваўшы Віленшчыну за польскай дзяржавай. Пасля гэтага палітычная каштоўнасць саюза для літоўцаў знізілася, фінансавая падтрымка беларускага ўрада ў выгнанні была спынена, а сам урад В. Ластоўскага ўвосень 1923 года вымушаны быў пераехаць з Коўна ў [[Прага|Прагу]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=190}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Беларусі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Літвы]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 лістапада]] 20ykswb2k358gcfdhz1weappw5mnumw 5150232 5150188 2026-06-03T16:11:41Z JerzyKundrat 174 5150232 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = Беларуска-літоўскі дагавор 1920 года | поўная назва = Пагадненне, заключанае паміж урадам Беларускай Народнай Рэспублікі і ўрадам Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі | выява = | шырыня = | подпіс = | тып = сакрэтны палітычны дагавор | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = 11 лістапада 1920 | месца падпісання = [[Каўнас|Коўна]] | змацаваны пячаткай = так | увайшоў у сілу = | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = ад БНР: [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскі]], [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. Цвікевіч]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Я. Варонка]], [[Аляксандр Галавінскі|А. Галавінскі]], [[Антон Антонавіч Аўсянік|А. Аўсянік]]<br>ад Літвы: [[Пятрас Клімас|П. Клімас]], [[Бронюс Балуціс|Б. Балуціс]], [[Вальдэмарас Чарняцкіс|В. Чарняцкіс]], [[Сіманас Розенбаўмас|С. Разэнбаўмас]], [[Дамінік Сямашка|Д. Сямашка]], [[Юргіс Шаўліс|Ю. Шаўліс]] | бакі = [[Беларуская Народная Рэспубліка]]<br>[[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўская Дэмакратычная Рэспубліка]] | месца захоўвання = | мова = | мовы = беларуская і літоўская | сайт = | вікікрыніцы = }} '''Белару́ска-літоўскі дагаво́р 1920 го́да''' — сакрэтнае палітычнае пагадненне, заключанае паміж урадам [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і ўрадам [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Дэмакратычнай Рэспублікі]] [[11 лістапада]] [[1920]] года ў горадзе [[Каўнас|Коўна]]. == Гістарычны кантэкст == Увосень 1920 года абвастрыўся канфлікт паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і Літвой. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] занялі [[Вільня|Вільню]] і стварылі марыянеткавую дзяржаву [[Сярэдняя Літва]]. У гэтых умовах літоўскі ўрад напярэдадні вызначэння сваіх межаў і ўрэгулявання віленскай справы на міжнароднай арэне намагаўся згуртаваць у сваіх мэтах беларускі палітычны элемент, разлічваючы на яго падтрымку падчас магчымага [[Плебісцыт|плебісцыту]] ў Сярэдняй Літве{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=97}}. Беларускі ўрад на чале з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскім]], які знаходзіўся ў Коўне, са свайго боку шукаў базу і матэрыяльную падтрымку для сваёй дзейнасці. Перад падпісаннем палітычнага дагавора, 13 верасня 1920 года паміж бакамі быў заключаны фінансавы дагавор, паводле якога літоўскі ўрад выдзяляў ураду БНР пазыку ў памеры аднаго мільёна [[Аўксін|аўксінаў]]. Акрамя таго, беларускі бок атрымліваў значныя сродкі праз пасярэдніцтва Літвы ад [[Веймарская рэспубліка|Германіі]] на арганізацыю антыпольскіх партызанскіх атрадаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=101, 139}}. Дагавор ад 11 лістапада стаў палітычным замацаваннем гэтага саюза. == Умовы дагавора == Тэкст дагавора складаўся з дзесяці параграфаў. Згодна з імі, урад Беларускай Народнай Рэспублікі абавязваўся прыкласці ўсе высілкі, каб падчас магчымага плебісцыту на спрэчных паміж Літвой і Польшчай тэрыторыях мясцовыя жыхары-беларусы галасавалі на карысць Літвы. Пры гэтым падкрэслівалася, што дагавор не вырашае канчаткова пытанне беларуска-літоўскай мяжы. Прадугледжвалася, што мяжа будзе вызначана мірным шляхам пасля склікання правамоцнага прадстаўнічага збору Беларускай Народнай Рэспублікі. Да таго часу мясцовасці з пераважным беларускім насельніцтвам, якія апынуліся б у складзе Літвы, павінны былі кіравацца на асновах нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=99—100}}. Беларускі бок згаджаўся на тое, каб яго вайсковыя фарміраванні, створаныя на літоўскай тэрыторыі, выкарыстоўваліся ўрадам Літвы для яе абароны. У сваю чаргу, літоўскі ўрад надаваў кіраўніцтву БНР і [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Радзе БНР]] афіцыйнае месца побыту з правам [[Экстэрытарыяльнасць|экстэрытарыяльнасці]]. Абодва ўрады абавязваліся аказваць адзін аднаму ўзаемную дыпламатычную падтрымку перад урадамі іншых дзяржаў, прычым Літва абяцала дапамогу БНР у атрыманні замежных пазык. Дагавор не меў абмежавання па тэрміне дзеяння і мог быць скасаваны толькі з папярэджаннем за шэсць месяцаў{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Падпісанты == З беларускага боку дагавор падпісалі старшыня Рады народных міністраў БНР Вацлаў Ластоўскі, міністр юстыцыі [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]], член Рады БНР [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], а таксама ўпаўнаважаныя члены дэлегацыі консул у Украіне [[Аляксандр Галавінскі]] і [[Антон Аўсянік]]. З літоўскага боку свае подпісы паставілі віцэ-міністр замежных спраў [[Пятрас Клімас]], дырэктар палітычнага дэпартамента [[Бронюс Балуціс]], члены Устаноўчага сойма [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] і [[Сіманас Разенбаўмас|Сіман Разенбаўмас]], міністр без партфеля па беларускіх справах у Літве [[Дамінік Сямашка]] і доктар [[Юргіс Шаўліс]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=100}}. == Наступствы == Дагавор даў часовую магчымасць ураду В. Ластоўскага разгарнуць актыўную дыпламатычную і прапагандысцкую дзейнасць. Абапіраючыся на дакумент, Ластоўскі выступаў з дэкларацыямі пра тое, што літоўскі ўрад гарантуе Віленшчыне краёвую аўтаномію з уласным соймам у Вільні, дзяржаўным фінансаваннем і поўным раўнапраўем беларускай мовы{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=112}}. Аднак спадзяванні на стварэнне беларуска-літоўскай федэрацыі не спраўдзіліся. У сакавіку 1923 года [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыя паслоў Лігі Нацый]] канчаткова прызнала ўсходнія межы Польшчы, замацаваўшы Віленшчыну за польскай дзяржавай. Пасля гэтага палітычная каштоўнасць саюза для літоўцаў знізілася, фінансавая падтрымка беларускага ўрада ў выгнанні была спынена, а сам урад В. Ластоўскага ўвосень 1923 года вымушаны быў пераехаць з Коўна ў [[Прага|Прагу]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=190}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Беларусі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Літвы]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Падзеі 11 лістапада]] 15g9ikrdfenw6f4dmv807pgq03xqogk 0 808922 5150269 5150125 2026-06-03T19:31:19Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5150269 wikitext text/x-wiki {{Мова | назва = Марыйская мова | карта = Mari beginning of 20th century.png | апісанне карты = Распаўсюджанасць марыйскіх моў на пачатку XX стагоддзя. | саманазва = {{lang-chm|марий йылме}} | краіны = [[Расія]] | рэгіёны = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]], [[Татарстан]], [[Удмурція]], [[Башкартастан]], [[Ніжагародская вобласць]], [[Кіраўская вобласць]], [[Свярдлоўская вобласць]], [[Пермскі край]] | афіцыйная мова = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]] | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы]] | пісьменнасць = [[кірыліца]] }} '''Марыйская мова''' ({{lang-chm|марий йылме}}, старая назва — '''чараміская мова''') — мова [[Марыйцы|марыйцаў]], адна з [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]. Пашырана галоўным чынам у [[Расія|Расіі]]: у [[Марый Эл|Рэспубліцы Марый Эл]], [[Татарстан|Татарстане]], [[Удмурція|Удмурціі]], [[Башкартастан|Башкартастане]], [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай]], [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай]], [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай абласцях]] і [[Пермскі край|Пермскім краі]].<ref name="belenc">[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%99%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90 Марыйская мова] // Беларуская Энцыклапедыя. Т. 10. С. 157.</ref> У Рэспубліцы Марый Эл разам з [[Руская мова|рускай]] мае статус дзяржаўнай мовы.<ref>[https://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=146008121 Закон Республики Марий Эл «О языках в Республике Марий Эл»] // Официальный интернет-портал правовой информации. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Гаворкі і літаратурныя нормы == Марыйская мова мае чатыры асноўныя гаворкі: лугавую, горную, усходнюю і паўночна-заходнюю. На іх аснове склаліся дзве літаратурныя нормы: [[Лугава-ўсходняя марыйская мова|лугава-ўсходняя марыйская]] і [[Горнамарыйская мова|горна-марыйская]].<ref name="belenc" /> Такі падзел звязаны з гістарычным рассяленнем марыйцаў у [[Паволжа|Паволжы]] і на сумежных тэрыторыях. Лугава-ўсходняя літаратурная норма распаўсюджана шырэй. Абедзве нормы маюць пісьмовую традыцыю, выкарыстоўваюцца ў [[Адукацыя|адукацыі]] і [[Друк|друку]]. == Асаблівасці == Марыйская мова развівалася пад значным уплывам [[Цюркскія мовы|цюркскіх моў]] з VIII ст. і [[Руская мова|рускай мовы]] з XIII ст., аднак захавала асноўныя фіна-ўгорскія рысы.<ref name="belenc" /> У [[Фанетыка|фанетыцы]] вылучаюцца палатальныя і звонкія фрыкатыўныя [[зычныя]]; колькасць [[Галосныя|галосных]] у розных гаворках складае ад 8 да 12. Для марфалогіі характэрныя некалькі паказчыкаў множнасці [[Назоўнік|назоўнікаў]], развітая сістэма [[Склон|склонаў]] і дзеяслоўных форм. [[Дзеяслоў]] мае формы цяперашне-будучага і некалькіх прошлых часоў. Словаўтварэнне адбываецца пераважна праз суфіксацыю і словаскладанне.<ref name="belenc" /> [[Пісьмо|Пісьменнасць]] на марыйскай мове існуе з XVIII ст. і грунтуецца на [[Кірыліца|кірылічнай]] графіцы з дадатковымі [[Літара|літарамі]].<ref name="belenc" /> Першая друкаваная марыйская [[граматыка]] выйшла ў [[1775]] годзе, а фарміраванне сучасных літаратурных марыйскіх норм адбывалася ў другой палове XIX ст.<ref>[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2185969 Марийские языки] // Большая российская энциклопедия. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Mari bookshelf.jpg|Кнігі на марыйскай мове Файл:Олык марий.gif|Лугавамарыйскі алфавіт </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Марыйская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 157. * Современный марийский язык. Ч. 1—2. Фонетика. Морфология. — Іашкар-Ала, 1960—1961. * Казанцев Д. Е., Патрушев Г. С. Современный марийский язык: Лексикология. — Іашкар-Ала, 1972. [[Катэгорыя:Марыйскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Марыйцы]] kwiy1mma8g7zo8y5paq0i6ifpi2qglt 5150298 5150269 2026-06-03T19:55:01Z JerzyKundrat 174 5150298 wikitext text/x-wiki {{Мова | назва = Марыйская мова | карта = Mari beginning of 20th century.png | апісанне карты = Распаўсюджанасць марыйскіх моў на пачатку XX стагоддзя. | саманазва = {{lang-chm|марий йылме}} | краіны = [[Расія]] | рэгіёны = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]], [[Татарстан]], [[Удмурція]], [[Башкартастан]], [[Ніжагародская вобласць]], [[Кіраўская вобласць]], [[Свярдлоўская вобласць]], [[Пермскі край]] | афіцыйная мова = [[Марый Эл|Рэспубліка Марый Эл]] | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Уральскія мовы|Уральская сям’я]] :[[Фіна-ўгорскія мовы|Фіна-ўгорская галіна]] ::[[Фіна-волжскія мовы]] | пісьменнасць = [[кірыліца]] }} '''Марыйская мова''' ({{lang-chm|марий йылме}}, старая назва — '''чараміская мова''') — мова [[Марыйцы|марыйцаў]], адна з [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]. Пашырана галоўным чынам у [[Расія|Расіі]]: у [[Марый Эл|Рэспубліцы Марый Эл]], [[Татарстан|Татарстане]], [[Удмурція|Удмурціі]], [[Башкартастан|Башкартастане]], [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай]], [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай]], [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай абласцях]] і [[Пермскі край|Пермскім краі]].<ref name="belenc">[https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%99%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90 Марыйская мова] // Беларуская Энцыклапедыя. Т. 10. С. 157.</ref> У Рэспубліцы Марый Эл разам з [[Руская мова|рускай]] мае статус дзяржаўнай мовы.<ref>[https://www.pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=146008121 Закон Республики Марий Эл «О языках в Республике Марий Эл»] // Официальный интернет-портал правовой информации. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Гаворкі і літаратурныя нормы == Марыйская мова мае чатыры асноўныя гаворкі: лугавую, горную, усходнюю і паўночна-заходнюю. На іх аснове склаліся дзве літаратурныя нормы: [[Лугава-ўсходняя марыйская мова|лугава-ўсходняя марыйская]] і [[Горнамарыйская мова|горна-марыйская]].<ref name="belenc" /> Такі падзел звязаны з гістарычным рассяленнем марыйцаў у [[Паволжа|Паволжы]] і на сумежных тэрыторыях. Лугава-ўсходняя літаратурная норма распаўсюджана шырэй. Абедзве нормы маюць пісьмовую традыцыю, выкарыстоўваюцца ў [[Адукацыя|адукацыі]] і [[Друк|друку]]. == Асаблівасці == Марыйская мова развівалася пад значным уплывам [[Цюркскія мовы|цюркскіх моў]] з VIII ст. і [[Руская мова|рускай мовы]] з XIII ст., аднак захавала асноўныя фіна-ўгорскія рысы.<ref name="belenc" /> У [[Фанетыка|фанетыцы]] вылучаюцца палатальныя і звонкія фрыкатыўныя [[зычныя]]; колькасць [[Галосныя|галосных]] у розных гаворках складае ад 8 да 12. Для марфалогіі характэрныя некалькі паказчыкаў множнасці [[Назоўнік|назоўнікаў]], развітая сістэма [[Склон|склонаў]] і дзеяслоўных форм. [[Дзеяслоў]] мае формы цяперашне-будучага і некалькіх прошлых часоў. Словаўтварэнне адбываецца пераважна праз суфіксацыю і словаскладанне.<ref name="belenc" /> [[Пісьмо|Пісьменнасць]] на марыйскай мове існуе з XVIII ст. і грунтуецца на [[Кірыліца|кірылічнай]] графіцы з дадатковымі [[Літара|літарамі]].<ref name="belenc" /> Першая друкаваная марыйская [[граматыка]] выйшла ў [[1775]] годзе, а фарміраванне сучасных літаратурных марыйскіх норм адбывалася ў другой палове XIX ст.<ref>[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2185969 Марийские языки] // Большая российская энциклопедия. Праверана 3 чэрвеня 2026.</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Mari bookshelf.jpg|Кнігі на марыйскай мове Файл:Олык марий.gif|Лугавамарыйскі алфавіт </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Марыйская мова // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2000. — С. 157. * Современный марийский язык. Ч. 1—2. Фонетика. Морфология. — Іашкар-Ала, 1960—1961. * Казанцев Д. Е., Патрушев Г. С. Современный марийский язык: Лексикология. — Іашкар-Ала, 1972. [[Катэгорыя:Марыйскія мовы| ]] [[Катэгорыя:Марыйцы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы]] c5l4fto4e3nmtb9n827c07we82b7wz3 0 808923 5150180 5150122 2026-06-03T12:44:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150180 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняцкіс}} {{Асоба |імя = Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс |арыгінал імя = {{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}} |партрэт = Hon. Valdemaras Corneckis, 10-12-22 LOC npcc.07189.jpg |шырыня = |подпіс = Вальдзямарас Чарняцкіс (1922) |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]] |дата нараджэння = {{ДН|9|1|1893}} |месца нараджэння = [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]], [[Сувалкаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Літоўская Рэспубліка (1918—1940)}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|4|11|1942}} |месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[РСФСР]], [[СССР]] |бацька = Антанас Чарняцкіс |маці = Юзэ Гегужынскайце |муж = |жонка = Элеанора Шальтэніце |дзеці = Альгірдас, Вітаўтас, Марыя Лючыя, Пятрас, Повілас |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = Category:Voldemaras Čarneckis |Rodovid = }} '''Вальдзяма́рас Ві́таўтас Чарня́цкіс''' ({{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}}; {{ДН|9|1|1893}}, вёска [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]] — {{ДС|4|11|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — літоўскі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]]. Займаў пасады выконваючага абавязкі міністра фінансаў (санежань 1918 — сакавік 1919), міністра транспарту і камунікацый Літвы (красавік 1919 — чэрвень 1920) і міністра замежных спраў (чэрвень 1924 — верасень 1925). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 9&nbsp;студзеня 1893&nbsp;года ў вёсцы [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]] непадалёк ад [[Марыямпале]] (на тэрыторыі былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]). Бацька, Антанас Чарняцкіс, быў лесніком, які скончыў завочныя курсы ў Пецярбургскім лясным інстытуце{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Ён працаваў у маёнтку Вострая Кірсна, а пазней — у землеўладаннях роду Камароў у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Маці — Юзэ Гегужынскайтэ. У сям'і было васьмёра дзяцей, пяцёра з якіх памерлі ў маленстве{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Вальдзямарас наведваў пачатковую школу ў [[Мацкава (Лаздзіяйскі раён)|Мацкаве]], а затым гімназію ў [[Сувалкі|Сувалках]]. Падчас вучобы ў гімназіі ён жыў у сям'і Стасіса Заскевічуса, будучага генерала [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскай арміі]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Скончыўшы гімназію ў 1911&nbsp;годзе, ён паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] у [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}{{sfn|Banevičius|с=47}}. У гады студэнцтва жыў у адным пакоі з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]] і Ёнасам Вайлокайцісам, якія далучылі яго да літоўскага палітычнага і культурнага жыцця{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. У 1912—1916&nbsp;гадах Чарняцкіс з'яўляўся старшынёй мясцовай суполкі каталіцкай маладзёжнай арганізацыі «[[Атэйцінінкай]]» і быў актыўным членам таварыства ўзаемадапамогі літоўскіх студэнтаў{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў дзеячам [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У чэрвені 1915&nbsp;года знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе працаваў у складзе камісіі па стварэнні прытулку-майстэрні для дзяцей-бежанцаў (хоць гэтыя планы не былі да канца рэалізаваныя). У 1916&nbsp;годзе працягваў працу ў Літоўскім таварыстве ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Veilentienė_2012|с=52}}. === Вайсковая служба === У 1916&nbsp;годзе быў прызваны ў інжынерную брыгаду [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] і накіраваны на [[Усходні фронт (Першая сусветная вайна)|Усходні фронт]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. Нягледзячы на службу, працягваў удзельнічаць у літоўскім руху. 2—4&nbsp;снежня 1917&nbsp;года старшынстваваў на з'ездзе літоўскіх вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў горадзе [[Роўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. З'езд прыняў шэраг рэзалюцый, у тым ліку з патрабаваннем поўнай незалежнасці Літвы, а таксама стварыў Выканаўчы камітэт літоўскіх вайскоўцаў Асобнай арміі. 12&nbsp;студзеня 1918&nbsp;года быў атрыманы дазвол на фарміраванне транспартнага батальёна, і Чарняцкіс стаў камандзірам [[Асобны літоўскі батальён|Асобнага літоўскага батальёна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=54}}. Да канца лютага 1918&nbsp;года ў падраздзяленні налічвалася каля 500 чалавек{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] расійскія войскі адступілі з [[Украіна|Украіны]], але літоўскі батальён застаўся і ахоўваў склады і іншыя стратэгічныя аб'екты. У маі 1918&nbsp;года Чарняцкіс быў заменены на Эдуардаса Адамкавічуса, паколькі ўрад патрабаваў, каб на чале падраздзялення стаяў кадравы афіцэр{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. === Рада Літвы і пачатак палітычнай дзейнасці === У ліпені 1918&nbsp;года Чарняцкіс вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. Разам з Аляксандрасам Стульгінскісам увайшоў у камісію па справах бежанцаў пры [[Тарыба|Дзяржаўнай Радзе Літвы (Тарыбе)]] і арганізоўваў вяртанне літоўцаў на радзіму{{sfn|Maksimaitis|с=152—153}}. 27&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года ён быў кааптаваны ў склад Рады Літвы як прадстаўнік [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя|Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]]{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Увайшоў у арганізацыйны камітэт Другой Дзяржаўнай канферэнцыі Літвы, якая адбылася 16&nbsp;студзеня 1919&nbsp;года ў [[Каўнас|Коўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. З 14&nbsp;сакавіка па 4&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года з'яўляўся першым сакратаром прэзідыума Рады Літвы{{sfn|Maksimaitis|с=418—419}}. У канцы снежня 1918&nbsp;года, калі прэм'ер-міністр [[Аўгусцінас Вальдэмарас|Аўгусцінас Вальдзямарас]] і міністр фінансаў Марцінас Ічас выехалі ў [[Германія|Германію]] для перамоў аб дзяржаўнай пазыцы, новы прэм'ер-міністр [[Мікалас Сляжавічус]] даручыў Чарняцкісу кіраванне Міністэрствам фінансаў (з 26&nbsp;снежня 1918 па 12&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года){{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. У студзені 1919&nbsp;года Чарняцкіс падпісаў закон аб працягу збору даваенных (расійскіх імперскіх) падаткаў да ўкаранення ўласнай падатковай сістэмы, а таксама ўвёў паштовыя і імпартныя тарыфы{{sfn|Svarauskas|с=114}}. 1&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года ён разам з іншымі міністрамі падпісаў дагавор з [[Латвія|Латвіяй]], які дазволіў Літве выкарыстоўваць порт у [[Ліепая|Ліепаі]] ў абмен на пазыку ў 5&nbsp;мільёнаў нямецкіх марак{{sfn|Veilentienė_2012|с=58}}. 13&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года яго на гэтай пасадзе змяніў [[Вітаўтас Пятруліс]] у кароткачасовым кабінеце [[Пранас Давідайціс|Пранаса Давідайціса]]{{sfn|Maksimaitis|с=282}}. [[Файл:Ketvirtasis ministru kabinetas. Fourth Ministers cabinet of Lithuania.jpg|міні|250px|Чацвёрты кабінет міністраў. Злева направа, сядзяць: [[Юсцінас Зубрыцкас]], [[Юозас Пакніс]], [[Мікалас Сляжавічус]], [[Антанас Мяркіс]], [[Сцяпонас Кайрыс]], [[Ёнас Віляйшыс]]. Стаяць, злева направа: [[Аляксандрас Стульгінскіс]], [[Якубас Шэрнас]], Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс, [[Тадас Пяткявічус]].]] === Міністр транспарту і камунікацый === 15&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны міністрам транспарту і камунікацый у чацвёртым урадзе Мікаласа Сляжавічуса. У наступным урадзе [[Эрнястас Галванаўскас|Эрнястаса Галванаўскаса]] яму прапаноўвалі пасаду міністра ўнутраных спраў, аднак ён адмовіўся з-за недахопу вопыту і заставаўся міністрам камунікацый да 19&nbsp;чэрвеня 1920&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=61}}. На гэтай пасадзе ён арганізоўваў працу міністэрства і кіраваў пераняццем пошты, тэлеграфа, тэлефона, аўтамабільных дарог і чыгунак ад адступаючай нямецкай арміі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. Гэта была надзвычай складаная задача, паколькі большая частка транспартных сродкаў была знішчана або знаходзілася ў занядбаным стане пасля вайны, а таксама востра не хапала кваліфікаваных літоўскіх кадраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. 4&nbsp;ліпеня 1919&nbsp;года Сляжавічус і Чарняцкіс падпісалі дагавор з Германіяй аб кантролі над чыгункамі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. У сакавіку 1920&nbsp;года міністэрства адкрыла першую параходную лінію паміж Каўнасам і [[Юрбаркас|Юрбаркасам]]. Значна пашырылася паштовая сетка: за год было адкрыта 81 новае паштовае аддзяленне і наладжана рэгулярная міжнародная паштовая сувязь з усімі краінамі, акрамя Польшчы і Савецкай Расіі{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Раніцай 28&nbsp;жніўня 1919&nbsp;года Чарняцкіс папярэдзіў урад аб пераразанні некалькіх тэлефонных і тэлеграфных ліній, што стала сігналам аб пачатку [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Літве (1919)|польскага дзяржаўнага перавароту ў Літве]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. Яго сястра Алдона Чарняцкайтэ адыграла ключавую ролю ў атрыманні дакументаў, якія дазволілі літоўскім спецслужбам ліквідаваць сетку [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] ў краіне<ref name="Kavaliauskas_2023">{{cite web |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |author=Kavaliauskas V. |date=2023-08-03 |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |lang=lt |accessdate=2024-02-17}}</ref>. === Устаноўчы сойм === 21&nbsp;ліпеня 1920&nbsp;года Чарняцкіс быў абраны ў гарадскі савет Каўнаса, аднак 20&nbsp;мая 1921&nbsp;года падаў у адстаўку; яго месца заняў Матас Шальчус{{sfn|Veilentienė_2012|с=61—62}}. У красавіку 1920&nbsp;года ён быў абраны ва [[Устаноўчы сойм Літвы]] як прадстаўнік Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ад [[Цяльшэй|Тэльшаўскай]] выбарчай акругі. У сойме працаваў з фракцыяй Сялянскага саюза{{sfn|Veilentienė_2012|с=63}}. З'яўляўся сакратаром парламенцкага камітэта па замежных справах і членам эканамічнага камітэта{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Удзельнічаў у працы камісіі па распрацоўцы рэгламенту Устаноўчага сойма{{sfn|Veilentienė_2006|с=119}}. Як член эканамічнага камітэта дапамагаў у распрацоўцы законапраекта аб увядзенні нацыянальнай валюты — [[Літоўскі літ|літоўскага літа]]. Падчас парламенцкіх сесій часцей за ўсё выступаў па пытаннях замежнай палітыкі{{sfn|Veilentienė_2006|с=120}}. Уваходзіў у склад літоўскіх дэлегацый на перамовах з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] у Калварыі (16—18&nbsp;верасня 1920) і ў [[Сувалкі|Сувалках]], дзе 7&nbsp;кастрычніка 1920&nbsp;года быў падпісаны [[Сувалкаўскі дагавор]]{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Аднак ужо на наступны дзень польскі генерал Л.&nbsp;Жалігоўскі падняў [[Бунт Жалігоўскага|бунт]] і захапіў [[Віленскі край]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=64—65}}. У лістападзе 1920&nbsp;года разам з Аўгусцінасам Вальдзямарасам накіраваўся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]], якая спрабавала быць пасрэднікам у вырашэнні польска-літоўскага канфлікту{{sfn|Veilentienė_2012|с=65}}. З-за канфлікту з Польшчай міжнароднае прызнанне Літвы дэ-юрэ зацягвалася. Таму ў лютым 1921&nbsp;года Устаноўчы сойм накіраваў дэлегацыю з удзелам Чарняцкіса ў [[Эстонія|Эстонію]] і Латвію з надзеяй атрымаць іх прызнанне і падтрымку{{sfn|Veilentienė_2012|с=66—67}}. Ідэю стварэння Балтыйскага альянсу Чарняцкіс працягваў прасоўваць і пазней, на пасадзе міністра замежных спраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=70—71}}. У сувязі з пераходам на дыпламатычную службу ён афіцыйна склаў паўнамоцтвы дэпутата Устаноўчага сойма 4&nbsp;лістапада 1921&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Пры прыняцці [[Канстытуцыя Літвы 1922 года|Канстытуцыі Літвы]] ў жніўні 1922&nbsp;года хрысціянскія дэмакраты прапанавалі кандыдатуры Чарняцкіса, Мікаласа Крупавічуса і Аляксандраса Стульгінскіса на пасаду Прэзідэнта Літвы. Чарняцкіс і Крупавічус адмовіліся, таму прэзідэнтам стаў Стульгінскіс{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. [[Файл:Balys Mastauskas, V.V. Carneckis, M.J. Vinikas LOC npcc.07238.jpg|міні|Чарняцкіс (у цэнтры) у ЗША]] === Дыпламатычная служба ў ЗША і Вялікабрытаніі === У красавіку ці чэрвені 1921&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны прадстаўніком Літвы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}{{sfn|Gaigalaitė_et_al.|1999|с=416}}. Яго галоўнай задачай было дамагчыся ад амерыканскага ўрада прызнання незалежнасці Літвы дэ-юрэ. Паколькі Літва не мела афіцыйнага прызнання, Чарняцкіс не валодаў афіцыйным дыпламатычным статусам і вымушаны быў дзейнічаць неафіцыйна, абапіраючыся на асабістыя сувязі{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Ён актыўна наведваў суполкі літоўскіх эмігрантаў і заклікаў іх падаваць петыцыі сваім палітычным прадстаўнікам. Таксама ён наладзіў супрацоўніцтва з габрэйскай дыяспарай (у той час Літва надала значную аўтаномію [[Літвакі|літоўскім яўрэям]]){{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Чарняцкіс заснаваў Балта-Амерыканскае таварыства і падрыхтаваў петыцыю ад імя шэрагу ўніверсітэцкіх прафесараў з заклікам прызнаць Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. ЗША прызналі Літву дэ-юрэ 28&nbsp;ліпеня 1922&nbsp;года. Чарняцкіс стаў часовым павераным у справах і заняўся арганізацыяй афіцыйнага пасольства Літвы ў [[Вашынгтон]]е{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. 11&nbsp;кастрычніка 1922&nbsp;года ён уручыў даверчыя граматы ў Дзярждэпартамент ЗША{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=10}}. Падчас знаходжання ў ЗША стаў ганаровым членам Акадэміі палітычных навук і сталічнага «Metropolitan Club»{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. Чарняцкіс балатаваўся ў [[Першы сойм Літвы]] на выбарах у кастрычніку 1922&nbsp;года, але не быў абраны{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Ён прайшоў у Другі сойм на выбарах у маі 1923&nbsp;года, аднак адмовіўся ад мандата з-за дыпламатычнай працы{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У Вашынгтоне ён пазнаёміўся з актывісткай літоўскай дыяспары Элеанорай Шальтэнітэ, з якой ажаніўся ў 1923&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У лістападзе 1923&nbsp;года Чарняцкіса перавялі ў [[Лондан]]. Там ён працаваў над заключэннем гандлёвага пагаднення з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]] і забеспячэннем брытанскай падтрымкі [[Клайпедская канвенцыя|Клайпедскай канвенцыі]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. === Міністр замежных спраў === 18&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года Чарняцкіс заняў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Антанаса Тумянаса. 6&nbsp;ліпеня 1924&nbsp;года ён вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_2015|с=18}}. Праграма новага ўрада прадугледжвала ратыфікацыю Клайпедскай канвенцыі, заключэнне міжнародных гандлёвых пагадненняў (у тым ліку атрыманне пазыкі ад Вялікабрытаніі на будаўніцтва чыгунак), паглыбленне супрацоўніцтва паміж [[Балтыйскія краіны|Балтыйскімі краінамі]] і ўмацаванне консульскай службы{{sfn|Veilentienė_2015|с=18—19}}. ==== Клайпедскі край ==== Літва атрымала кантроль над [[Клайпедскі край|Клайпедскім краем]] пасля [[Клайпедскае паўстанне|ўзброенага паўстання ў студзені 1923 года]]. У маі 1924&nbsp;года была падпісана Клайпедская канвенцыя, якая патрабавала ратыфікацыі. Літва ратыфікавала яе 30&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2015|с=23}}. Таксама было неабходна ўрэгуляваць шматлікія тэхнічныя пытанні з Германіяй: межы, грамадзянства, правы на рыбалоўства, утрыманне мастоў, консульскія паслугі. Перамовы па гэтых пытаннях узначальваў Вацловас Сідзікаўскас{{sfn|Veilentienė_2015|с=24}}. Разам з тым Германія востра рэагавала на скаргі нямецкага насельніцтва краю аб дыскрымінацыі. Увесну 1925&nbsp;года, спаслаўшыся на рызыку інфекцыйных захворванняў, Германія пачала блакаваць імпарт літоўскай ялавічыны і свініны{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. У адказ Чарняцкіс накіраваў ноту пратэсту, прыпыніў унясенне паправак у літоўска-германскі гандлёвы дагавор і прапанаваў заключыць санітарную канвенцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. ==== Адносіны са Святым Прастолам ==== Літва пачала абмеркаванне [[Канкардат|канкардату]] з апостальскім візітатарам Антаніна Дзекіні яшчэ ў кастрычніку 1923&nbsp;года, аднак той лічыў пагадненне неабавязковым{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. У верасні 1924&nbsp;года Чарняцкіс зноў узняў гэтае пытанне на фоне перамоў паміж [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і Польшчай. Літоўскі ўрад дамагаўся, каб Віленская і Сейненская дыяцэзіі (якія ахоплівалі спрэчныя з Польшчай тэрыторыі) кіраваліся непасрэдна з Ватыкана і не ўваходзілі ў склад польскай царкоўнай правінцыі{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. Аднак Канкардат 1925 года быў заключаны ў лютым без уліку літоўскіх прапаноў. Гэта выклікала хвалю пратэстаў у Літве, і ў маі 1925&nbsp;года дыпламатычныя адносіны з Ватыканам былі афіцыйна разарваны{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Сам Чарняцкіс выступаў за больш памяркоўны падыход і пазней, падчас службы ў Італіі, прыклаў шмат намаганняў для нармалізацыі адносін{{sfn|Veilentienė_2015|с=35, 41}}. ==== Адносіны з Балтыйскімі краінамі ==== Чарняцкіс быў паслядоўным прыхільнікам стварэння цеснага саюза з Латвіяй і Эстоніяй{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Польшча імкнулася ўцягнуць гэтыя краіны, а таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]], у арбіту свайго ўплыву, каб ізаляваць Літву і прымусіць яе саступіць у пытанні Вільні{{sfn|Veilentienė_2015|с=29}}. Чарняцкісу ўдалося дасягнуць пэўнага поспеху ў перамовах з Латвіяй і яе міністрам замежных спраў [[Зігфрыд Ганна Мееравіц|Зігфрыдам Ганнай Мееравіцам]]. Двухбаковыя сустрэчы прайшлі ў маі і кастрычніку 1924&nbsp;года, а ў красавіку 1925&nbsp;года Чарняцкіс здзейсніў афіцыйны візіт у [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=29—30}}. Краіны падпісалі дагавор аб сплаве лесу па рэках і дамовіліся пачаць перамовы аб пагадненні па [[Прымірэнне|прымірэнні]] і арбітражы{{sfn|Veilentienė_2015|с=31}}. Абмяркоўваўся і магчымы [[Мытны саюз|мытны саюз]], хоць Чарняцкіс ставіўся да гэтага асцярожна з-за больш развітай прамысловасці Латвіі{{sfn|Žalys|2007|с=119}}. Аднак запланаваная на жнівень 1925&nbsp;года трохбаковая балтыйская сустрэча была сарваная з-за польскага ціску на Эстонію{{sfn|Veilentienė_2015|с=32}}. ==== Адносіны з Польшчай ==== 2&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года, неўзабаве пасля прызначэння Чарняцкіса, Літва атрымала ноту ад старшыні [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыі паслоў]] [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]] з заклікам усталяваць дыпламатычныя адносіны з Польшчай{{sfn|Veilentienė_2015|с=19}}. Чарняцкіс адклаў адказ, спадзяючыся ўзняць віленскае пытанне на пленуме Лігі Нацый у верасні 1924&nbsp;года, але Польшчы ўдалося заблакаваць унясенне пытання ў парадак дня{{sfn|Veilentienė_2015|с=19—20}}. Пасля гэтага Чарняцкіс адказаў Пуанкарэ, прапанаваўшы склікаць міжнародную канферэнцыю для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі{{sfn|Veilentienė_2015|с=20}}. Гэтая ідэя знайшла пэўную падтрымку ў Германіі, якая бачыла ў ёй прэцэдэнт для перагляду [[Версальскі мірны дагавор|Версальскага дагавора]]. Аднак Канферэнцыя паслоў адказала, што пытанне Вільні ўжо канчаткова вырашана. Спадзяванні Чарняцкіса на дапамогу Антанты аказаліся марнымі{{sfn|Veilentienė_2015|с=21}}. Увосень 1924&nbsp;года [[Палякі ў Літве|польская меншасць у Літве]] накіравала ў Лігу Нацый скаргу з дзесяці пунктаў аб дыскрымінацыі (напрыклад, патрабаванне выкарыстоўваць выключна літоўскую мову на шыльдах і ў бухгалтэрыі). Чарняцкісу прыйшлося накіраваць некалькі дэлегацый у Жэневу для абароны пазіцый Літвы{{sfn|Veilentienė_2015|с=22}}. Новы прэм'ер-міністр [[Вітаўтас Пятруліс]] прытрымліваўся іншага бачання знешняй палітыкі і імкнуўся да нармалізацыі адносін з Польшчай. Улетку 1925&nbsp;года ён пачаў таемныя перамовы з Варшавай{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Афіцыйныя перамовы па вузкім пытанні транзіту лесу па [[Нёман|Нёмане]] пачаліся ў верасні ў [[Капенгаген]]е падчас двухтыднёвага адпачынку Чарняцкіса{{sfn|Veilentienė_2015|с=45}}. Яго адпачынак быў перарваны трагічнай гібеллю латвійскага калегі Зігфрыда Мееравіца, і Чарняцкіс выехаў на пахаванне ў Рыгу{{sfn|Veilentienė_2015|с=41, 48}}. Перамовы з Польшчай выклікалі моцнае абурэнне ў Літве, і 19&nbsp;верасня 1925&nbsp;года Чарняцкіс першым падаў у адстаўку, справакаваўшы ўрадавы крызіс{{sfn|Veilentienė_2015|с=51}}{{sfn|Žalys|2007|с=57}}. Кабінет Пятруліса пратрымаўся да 25&nbsp;верасня{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Наступны прэм'ер-міністр Ляонас Бістрас таемна працягнуў спробы збліжэння з Польшчай і не стаў уключаць Чарняцкіса ў новы ўрад{{sfn|Svarauskas|с=115}}{{sfn|Žalys|2007|с=61—62}}. ==== Фінансавыя пытанні ==== Літва атрымала порт Клайпеды, але адсутнічала зручнае чыгуначнае злучэнне з астатняй тэрыторыяй краіны. Урад планаваў пабудаваць дзве лініі: Кедайняй — Лідувенай — Клайпеда і Амаляй — Цяльшэй — Крацінга{{sfn|Veilentienė_2015|с=27}}. Чарняцкіс вёў актыўныя перамовы з Вялікабрытаніяй аб атрыманні пазыкі ў памеры аднаго мільёна фунтаў стэрлінгаў. Аднак працэс зацягваўся з-за спрэчак па неаплачаных рахунках з брытанскімі кампаніямі і змянення пазіцыі брытанскага ўрада Стэнлі Болдуіна; у выніку пазыка так і не была атрымана{{sfn|Veilentienė_2015|с=27—29}}. 5—12&nbsp;снежня 1924&nbsp;года Чарняцкіс арганізаваў канферэнцыю літоўскіх консулаў, накіраваную на паляпшэнне знешнегандлёвых сувязяў{{sfn|Veilentienė_2015|с=53}}. Ён таксама працаваў над умацаваннем дыпламатычных прадстаўніцтваў: падчас яго знаходжання на пасадзе было вырашана набыць будынкі для місій у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е і Вашынгтоне{{sfn|Veilentienė_2015|с=54}}. Для прыёму замежных дэлегацый у Каўнасе патрабаваўся сучасны атэль, таму яго папярэднік Э.&nbsp;Галванаўскас ініцыяваў набыццё атэля «Metropolis». Чарняцкіс працягнуў гэты праект, стварыўшы дзяржаўны атэль «Lietuva» і забяспечыўшы яго рэканструкцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=55}}. [[Файл:Čarneckis and Graužinis families by Villa Lituania.jpeg|міні|Сем'і Чарняцкіса і Граўжыніса каля Вілы Літуанія]] === Дыпламат у Рыме === 7&nbsp;лістапада 1925&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны надзвычайным пасланнікам і паўнамоцным міністрам Літвы ў [[Рым]]е. Гэтую пасаду ён займаў да 14&nbsp;лютага 1939&nbsp;года. Першапачаткова ён таксама нефармальна курыраваў адносіны са Святым Прастолам, бо афіцыйныя сувязі былі разарваны{{sfn|Veilentienė_1999|с=141}}. Хоць [[Італія]] не выяўляла вялікай цікавасці да літоўскіх спраў, яна была адным з падпісантаў Клайпедскай канвенцыі і буйной еўрапейскай дзяржавай. Чарняцкіс актыўна працаваў над забеспячэннем італьянскай падтрымкі Літвы, асабліва ў яе канфлікце з Польшчай{{sfn|Veilentienė_1999|с=141, 143}}. Ён падрыхтаваў шэраг міжнародных пагадненняў, садзейнічаў стварэнню ганаровых консульстваў у Італіі, арганізоўваў узнагароджанне італьянскіх дзеячаў [[Ордэны, медалі і іншыя адзнакі Літвы|дзяржаўнымі ўзнагародамі Літвы]], публікаваў артыкулы пра сваю краіну ў італьянскай прэсе і праз Міжнародны інстытут сельскай гаспадаркі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У верасні 1927&nbsp;года арганізаваў афіцыйны візіт прэм'ер-міністра Аўгусцінаса Вальдзямараса ў Рым, падчас якога былі падпісаны дагаворы аб прымірэнні і гандлі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У 1934&nbsp;годзе былі заключаны консульскі дагавор і дагавор аб экстрадыцыі, а ў 1936&nbsp;годзе — яшчэ адзін гандлёвы дагавор{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. У 1933&nbsp;годзе літоўскае пасольства пераехала ў новы будынак, вядомы як Віла Літуанія (Villa Lituania). Чарняцкіс разам з жонкай Элеанорай здолеў дамовіцца аб арэндзе (а пазней і куплі) вілы па цане ніжэйшай за рынкавую{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. На віле праводзіліся шматлікія афіцыйныя прыёмы: тут віталі літоўскіх лётчыкаў на чале з Антанасам Густайцісам, якія здзейснілі пералёт па еўрапейскіх сталіцах у 1934&nbsp;годзе, і жаночую зборную Літвы па баскетболе пасля яе поспеху ў 1938&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. Да 20-й гадавіны незалежнасці Літвы ў 1938&nbsp;годзе быў наладжаны маштабны баль на 800 гасцей{{sfn|Jokubėnienė|2004}}. [[Файл:Voldemaras Vytautas Čarneckis, Kaunas.JPG|міні|Мемарыяльная дошка Чарняцкісу ў Каўнасе]] === Савецкі пераслед і смерць === 15&nbsp;лютага 1939&nbsp;года Чарняцкіса на пасадзе пасла ў Рыме змяніў [[Стасіс Лазарайціс]]. Чарняцкіс вярнуўся ў Літву і ўзначаліў дэпартамент права і адміністрацыі Міністэрства замежных спраў{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. У чэрвені 1940&nbsp;года ўдзельнічаў у абмеркаванні савецкага ўльтыматуму і перадаў згоду ўрада ў [[Масква|Маскву]]. Пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|акупацыі Літвы Савецкім Саюзам]] дапамагаў у працэсе ліквідацыі міністэрства{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. Быў саветнікам Вінцаса Крэве-Міцкявічуса, міністра замежных спраў у так званым [[Народны ўрад Літвы|Народным урадзе Літвы]]{{sfn|Svarauskas|с=116}}. 16&nbsp;верасня 1940&nbsp;года быў канчаткова звольнены са службы. Пасля гэтага працаваў кансультантам і намеснікам дырэктара аддзела забеспячэння Народнага камісарыята харчовай прамысловасці [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Падчас [[Чэрвеньская дэпартацыя (1941)|масавых дэпартацый у чэрвені 1941 года]] Чарняцкіс быў арыштаваны і высланы разам з жонкай і пяццю дзецьмі{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Ён быў змешчаны ў лагер СяўУралЛаг каля пасёлка Сосьва (Свярдлоўская вобласць). Працаваў цесляром і лесарубам. З-за цяжкіх умоў працы яго здароўе моцна пагоршылася, ён правеў тры месяцы ў турэмнай бальніцы{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] абвінаваціў групу з 15 літоўцаў (у тым ліку Чарняцкіса, Вітаўтаса Пранаса Бічунаса і Юозаса Папячкіса) у арганізацыі «контррэвалюцыйнай» групоўкі, якая рыхтавала ўзброены бунт у лагеры{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=8}}. 25&nbsp;сакавіка 1942&nbsp;года іх перавялі ў турму НКВД у Свярдлоўску (сучасны [[Екацярынбург]]){{sfn|Veilentienė_2006|с=121}}. 17&nbsp;кастрычніка 1942&nbsp;года Асаблівая нарада пры НКВД прыгаварыла Чарняцкіса да вышэйшай меры пакарання. Ён быў расстраляны 4&nbsp;лістапада 1942&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Асуджаныя літоўцы, хутчэй за ўсё, былі пахаваныя ў брацкай магіле на 12-м кіламетры Маскоўскага тракта. У 1990-х гадах там быў адкрыты Мемарыял ахвярам палітычных рэпрэсій з імёнамі больш за 18 000 чалавек{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=9}}. Сям'ю Чарняцкіса выслалі ў пасёлак Быкаўскі на ўзбярэжжы [[Мора Лапцевых|мора Лапцевых]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Дзякуючы літоўскім дыпламатам і пасольству ЗША ў Маскве яны змаглі атрымаць 3000 расійскіх рублёў дапамогі{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=171}}. Яны здолелі выжыць у суровых умовах і вярнуліся ў Літву ў 1958&nbsp;годзе<ref name="Skučaitė_2009">{{cite web |url=https://diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/diplomato-seima-ir-sibire-nepaluzo-486957 |title=Diplomato šeima ir Sibire nepalūžo |author=Skučaitė V. |date=2009-06-13 |publisher=Diena.lt |lang=lt |accessdate=2026-02-28}}</ref>. == Узнагароды == Чарняцкіс быў адзначаны шэрагам дзяржаўных узнагарод: * [[Ордэн Кароны Італіі]] ІІ ступені (1927){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] ІІ ступені (1932){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Зоркі Італіі]] І ступені (1933){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Кароны Італіі]] І ступені (1937){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * Медаль «Зорка Шаўлісаў» (1939){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] ІІ ступені (1939){{sfn|Veilentienė_2006|с=119}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Banevičius A. |загаловак=111 Lietuvos valstybės 1918–1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas |месца=Vilnius |выдавецтва=Knyga |год=1991 |старонак=47 |isbn=5-89942-585-7 |ref=Banevičius}} * {{кніга |аўтар=Gaigalaitė A., Skirius J., Kasparavičius A., Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Lietuvos atstovai užsienio valstybėse 1918–1990 m. |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=416–418 |isbn=5-430-02696-4 |спасылка=http://www.šaltiniai.info/files/istorija/IH00/Lietuvos_atstovai_užsienio_valstybėse_1918-1940.IH2413C.pdf |ref=Gaigalaitė_et_al.}} * {{артыкул |аўтар=Jokubėnienė D. |загаловак=Rekviem "Villa Lituania" Romoje |выданне=Ekstra |год=2004 |нумар=284 |том=19 |старонкі=24–27 |спасылка=http://www.lrytas.lt/ekstra/archyvas/2004/0517/ |ref=Jokubėnienė}} * {{кніга |аўтар=Maksimaitis M. |загаловак=Mažoji konstituanta: Lietuvos taryba atkuriant valstybingumą |месца=Vilnius |выдавецтва=Justitia |год=2011 |isbn=978-9955-616-65-8 |ref=Maksimaitis}} * {{кніга |аўтар=Petraitytė-Briedienė A. |загаловак=Tylieji priesaikos riteriai: Lietuvos pasiuntinybė Vašingtone šaltojo karo metais |месца=Kaunas |выдавецтва=Vytauto Didžiojo universitetas |год=2014 |isbn=978-609-467-076-3 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2014~1489328020510/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content |ref=Petraitytė_Briedienė}} * {{артыкул |аўтар=Svarauskas A. |загаловак=Čarneckis Valdemaras Vytautas |выданне=Lietuvos Respublikos 1918–1940 m. vyriausybių ministrų biografinis žodynas |год=2016 |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |старонкі=113–116 |isbn=978-5-420-01778-4 |спасылка=https://s.vle.lt/doc/Carneckis-Valdemaras-Vytautas.pdf |ref=Svarauskas}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Valdemaras Vytautas Čarneckis ir Lietuvos užsienio politikos problemos (1924 06 18–1925 09 25) |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=127–151 |isbn=5-430-02696-4 |ref=Veilentienė_1999}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas |частка=Čarneckis Valdemaras Vytautas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus pedagoginis universitetas |год=2006 |старонкі=119–121 |isbn=9789955201465 |спасылка=https://www.academia.edu/10988030 |ref=Veilentienė_2006}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: kelias į Steigiamąjį Seimą ir diplomatinio darbo pradžia |выданне=Parlamento studijos |год=2012 |нумар=13 |issn=1648-9896 |спасылка=https://journals.lnb.lt/parliamentary-studies/article/view/266/224 |ref=Veilentienė_2012}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: tarp diplomatijos ir politikos |выданне=Istorija |год=2015 |том=100 |старонкі=17–69 |issn=1392-0456 |спасылка=https://doi.org/10.15823/istorija.2015.20 |ref=Veilentienė_2015}} * {{кніга |аўтар=Žalys V. |загаловак=Lietuvos diplomatijos istorija (1925–1940) |том=I |месца=Vilnius |выдавецтва=Versus aureus |год=2007 |isbn=978-9955-699-50-7 |ref=Žalys}} * {{артыкул |аўтар=Žygelis D., Tekorius A. |загаловак=Plk. ltn. Juozas Papečkys: Lietuvos karo teisės patriarchas |выданне=Kardas |год=2014 |нумар=2 (462) |старонкі=2–9 |issn=1392-9437 |спасылка=https://www.kariuomene.lt/data/public/uploads/2021/04/kardas_nr.2_2014_internetui.pdf |ref=Žygelis_Tekorius}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняцкіс Вальдзямарас Вітаўтас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалкаўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Устаноўчага сойма Літвы (1920—1922)]] [[Катэгорыя:Члены Тарыбы]] [[Катэгорыя:Члены Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ЛЭТІ]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Зоркі Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] gfb4gbjj0vyrdtu01lc6ss4rjbaum48 5150183 5150180 2026-06-03T12:51:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Адносіны са Святым Прастолам */ 5150183 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняцкіс}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс | арыгінальнае імя = {{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}} | выява = Hon. Valdemaras Corneckis, 10-12-22 LOC npcc.07189.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Вальдзямарас Чарняцкіс (1922) | тытул = [[Міністр замежных спраў Літвы]] | перыядпачатак = 18 чэрвеня 1924 | перыядканец = 25 верасня 1925 | прэм'ер = [[Антанас Тумянас]]<br>[[Вітаўтас Пятруліс]] | папярэднік = [[Эрнястас Галванаўскас]] | пераемнік = [[Мячыславас Рэйніс]] | тытул_2 = [[Міністр транспарту і камунікацый Літвы]] | перыядпачатак_2 = 12 красавіка 1919 | перыядканец_2 = 19 чэрвеня 1920 | прэм'ер_2 = [[Мікалас Сляжавічус]]<br>[[Эрнястас Галванаўскас]] | папярэднік_2 = [[Ёнас Шымалюнас]] | пераемнік_2 = [[Эрнястас Галванаўскас]] | дата нараджэння = {{ДН|9|1|1893}} | месца нараджэння = [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]], [[Сувалкаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|4|11|1942}} | месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[РСФСР]], [[СССР]] | бацька = Антанас Чарняцкіс | маці = Юзэ Гегужынскайтэ | жонка = Элеанора Шальтэнітэ | дзеці = Альгірдас, Вітаўтас, Марыя Лючыя, Пятрас, Повілас | гады службы = 1916—1918 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | род войскаў = інжынерныя войскі | камандаваў = [[Асобны літоўскі батальён]] | партыя = [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя]] | дзейнасць = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]] | адукацыя = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Ордэн Кароны Італіі]] I ст. {{!!}} [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] II ст. {{!!}} [[Ордэн Зоркі Італіі]] I ст. {{!}}- {{!}} [[Ордэн Кароны Італіі]] II ст. {{!!}} [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] II ст. {{!!}} Медаль «Зорка Шаўлісаў» {{!}}} | Commons = Category:Voldemaras Čarneckis }} '''Вальдзяма́рас Ві́таўтас Чарня́цкіс''' ({{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}}; {{ДН|9|1|1893}}, вёска [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]] — {{ДС|4|11|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — літоўскі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]]. Займаў пасады выконваючага абавязкі міністра фінансаў (санежань 1918 — сакавік 1919), міністра транспарту і камунікацый Літвы (красавік 1919 — чэрвень 1920) і міністра замежных спраў (чэрвень 1924 — верасень 1925). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 9&nbsp;студзеня 1893&nbsp;года ў вёсцы [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]] непадалёк ад [[Марыямпале]] (на тэрыторыі былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]). Бацька, Антанас Чарняцкіс, быў лесніком, які скончыў завочныя курсы ў Пецярбургскім лясным інстытуце{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Ён працаваў у маёнтку Вострая Кірсна, а пазней — у землеўладаннях роду Камароў у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Маці — Юзэ Гегужынскайтэ. У сям'і было васьмёра дзяцей, пяцёра з якіх памерлі ў маленстве{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Вальдзямарас наведваў пачатковую школу ў [[Мацкава (Лаздзіяйскі раён)|Мацкаве]], а затым гімназію ў [[Сувалкі|Сувалках]]. Падчас вучобы ў гімназіі ён жыў у сям'і Стасіса Заскевічуса, будучага генерала [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскай арміі]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Скончыўшы гімназію ў 1911&nbsp;годзе, ён паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] у [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}{{sfn|Banevičius|с=47}}. У гады студэнцтва жыў у адным пакоі з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]] і Ёнасам Вайлокайцісам, якія далучылі яго да літоўскага палітычнага і культурнага жыцця{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. У 1912—1916&nbsp;гадах Чарняцкіс з'яўляўся старшынёй мясцовай суполкі каталіцкай маладзёжнай арганізацыі «[[Атэйцінінкай]]» і быў актыўным членам таварыства ўзаемадапамогі літоўскіх студэнтаў{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў дзеячам [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У чэрвені 1915&nbsp;года знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе працаваў у складзе камісіі па стварэнні прытулку-майстэрні для дзяцей-бежанцаў (хоць гэтыя планы не былі да канца рэалізаваныя). У 1916&nbsp;годзе працягваў працу ў Літоўскім таварыстве ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Veilentienė_2012|с=52}}. === Вайсковая служба === У 1916&nbsp;годзе быў прызваны ў інжынерную брыгаду [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] і накіраваны на [[Усходні фронт (Першая сусветная вайна)|Усходні фронт]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. Нягледзячы на службу, працягваў удзельнічаць у літоўскім руху. 2—4&nbsp;снежня 1917&nbsp;года старшынстваваў на з'ездзе літоўскіх вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў горадзе [[Роўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. З'езд прыняў шэраг рэзалюцый, у тым ліку з патрабаваннем поўнай незалежнасці Літвы, а таксама стварыў Выканаўчы камітэт літоўскіх вайскоўцаў Асобнай арміі. 12&nbsp;студзеня 1918&nbsp;года быў атрыманы дазвол на фарміраванне транспартнага батальёна, і Чарняцкіс стаў камандзірам [[Асобны літоўскі батальён|Асобнага літоўскага батальёна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=54}}. Да канца лютага 1918&nbsp;года ў падраздзяленні налічвалася каля 500 чалавек{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] расійскія войскі адступілі з [[Украіна|Украіны]], але літоўскі батальён застаўся і ахоўваў склады і іншыя стратэгічныя аб'екты. У маі 1918&nbsp;года Чарняцкіс быў заменены на Эдуардаса Адамкавічуса, паколькі ўрад патрабаваў, каб на чале падраздзялення стаяў кадравы афіцэр{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. === Рада Літвы і пачатак палітычнай дзейнасці === У ліпені 1918&nbsp;года Чарняцкіс вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. Разам з Аляксандрасам Стульгінскісам увайшоў у камісію па справах бежанцаў пры [[Тарыба|Дзяржаўнай Радзе Літвы (Тарыбе)]] і арганізоўваў вяртанне літоўцаў на радзіму{{sfn|Maksimaitis|с=152—153}}. 27&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года ён быў кааптаваны ў склад Рады Літвы як прадстаўнік [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя|Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]]{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Увайшоў у арганізацыйны камітэт Другой Дзяржаўнай канферэнцыі Літвы, якая адбылася 16&nbsp;студзеня 1919&nbsp;года ў [[Каўнас|Коўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. З 14&nbsp;сакавіка па 4&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года з'яўляўся першым сакратаром прэзідыума Рады Літвы{{sfn|Maksimaitis|с=418—419}}. У канцы снежня 1918&nbsp;года, калі прэм'ер-міністр [[Аўгусцінас Вальдэмарас|Аўгусцінас Вальдзямарас]] і міністр фінансаў Марцінас Ічас выехалі ў [[Германія|Германію]] для перамоў аб дзяржаўнай пазыцы, новы прэм'ер-міністр [[Мікалас Сляжавічус]] даручыў Чарняцкісу кіраванне Міністэрствам фінансаў (з 26&nbsp;снежня 1918 па 12&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года){{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. У студзені 1919&nbsp;года Чарняцкіс падпісаў закон аб працягу збору даваенных (расійскіх імперскіх) падаткаў да ўкаранення ўласнай падатковай сістэмы, а таксама ўвёў паштовыя і імпартныя тарыфы{{sfn|Svarauskas|с=114}}. 1&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года ён разам з іншымі міністрамі падпісаў дагавор з [[Латвія|Латвіяй]], які дазволіў Літве выкарыстоўваць порт у [[Ліепая|Ліепаі]] ў абмен на пазыку ў 5&nbsp;мільёнаў нямецкіх марак{{sfn|Veilentienė_2012|с=58}}. 13&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года яго на гэтай пасадзе змяніў [[Вітаўтас Пятруліс]] у кароткачасовым кабінеце [[Пранас Давідайціс|Пранаса Давідайціса]]{{sfn|Maksimaitis|с=282}}. [[Файл:Ketvirtasis ministru kabinetas. Fourth Ministers cabinet of Lithuania.jpg|міні|250px|Чацвёрты кабінет міністраў. Злева направа, сядзяць: [[Юсцінас Зубрыцкас]], [[Юозас Пакніс]], [[Мікалас Сляжавічус]], [[Антанас Мяркіс]], [[Сцяпонас Кайрыс]], [[Ёнас Віляйшыс]]. Стаяць, злева направа: [[Аляксандрас Стульгінскіс]], [[Якубас Шэрнас]], Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс, [[Тадас Пяткявічус]].]] === Міністр транспарту і камунікацый === 15&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны міністрам транспарту і камунікацый у чацвёртым урадзе Мікаласа Сляжавічуса. У наступным урадзе [[Эрнястас Галванаўскас|Эрнястаса Галванаўскаса]] яму прапаноўвалі пасаду міністра ўнутраных спраў, аднак ён адмовіўся з-за недахопу вопыту і заставаўся міністрам камунікацый да 19&nbsp;чэрвеня 1920&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=61}}. На гэтай пасадзе ён арганізоўваў працу міністэрства і кіраваў пераняццем пошты, тэлеграфа, тэлефона, аўтамабільных дарог і чыгунак ад адступаючай нямецкай арміі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. Гэта была надзвычай складаная задача, паколькі большая частка транспартных сродкаў была знішчана або знаходзілася ў занядбаным стане пасля вайны, а таксама востра не хапала кваліфікаваных літоўскіх кадраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. 4&nbsp;ліпеня 1919&nbsp;года Сляжавічус і Чарняцкіс падпісалі дагавор з Германіяй аб кантролі над чыгункамі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. У сакавіку 1920&nbsp;года міністэрства адкрыла першую параходную лінію паміж Каўнасам і [[Юрбаркас|Юрбаркасам]]. Значна пашырылася паштовая сетка: за год было адкрыта 81 новае паштовае аддзяленне і наладжана рэгулярная міжнародная паштовая сувязь з усімі краінамі, акрамя Польшчы і Савецкай Расіі{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Раніцай 28&nbsp;жніўня 1919&nbsp;года Чарняцкіс папярэдзіў урад аб пераразанні некалькіх тэлефонных і тэлеграфных ліній, што стала сігналам аб пачатку [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Літве (1919)|польскага дзяржаўнага перавароту ў Літве]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. Яго сястра Алдона Чарняцкайтэ адыграла ключавую ролю ў атрыманні дакументаў, якія дазволілі літоўскім спецслужбам ліквідаваць сетку [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] ў краіне<ref name="Kavaliauskas_2023">{{cite web |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |author=Kavaliauskas V. |date=2023-08-03 |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |lang=lt |accessdate=2024-02-17}}</ref>. === Устаноўчы сойм === 21&nbsp;ліпеня 1920&nbsp;года Чарняцкіс быў абраны ў гарадскі савет Каўнаса, аднак 20&nbsp;мая 1921&nbsp;года падаў у адстаўку; яго месца заняў Матас Шальчус{{sfn|Veilentienė_2012|с=61—62}}. У красавіку 1920&nbsp;года ён быў абраны ва [[Устаноўчы сойм Літвы]] як прадстаўнік Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ад [[Цяльшэй|Тэльшаўскай]] выбарчай акругі. У сойме працаваў з фракцыяй Сялянскага саюза{{sfn|Veilentienė_2012|с=63}}. З'яўляўся сакратаром парламенцкага камітэта па замежных справах і членам эканамічнага камітэта{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Удзельнічаў у працы камісіі па распрацоўцы рэгламенту Устаноўчага сойма{{sfn|Veilentienė_2006|с=119}}. Як член эканамічнага камітэта дапамагаў у распрацоўцы законапраекта аб увядзенні нацыянальнай валюты — [[Літоўскі літ|літоўскага літа]]. Падчас парламенцкіх сесій часцей за ўсё выступаў па пытаннях замежнай палітыкі{{sfn|Veilentienė_2006|с=120}}. Уваходзіў у склад літоўскіх дэлегацый на перамовах з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] у Калварыі (16—18&nbsp;верасня 1920) і ў [[Сувалкі|Сувалках]], дзе 7&nbsp;кастрычніка 1920&nbsp;года быў падпісаны [[Сувалкаўскі дагавор]]{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Аднак ужо на наступны дзень польскі генерал Л.&nbsp;Жалігоўскі падняў [[Бунт Жалігоўскага|бунт]] і захапіў [[Віленскі край]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=64—65}}. У лістападзе 1920&nbsp;года разам з Аўгусцінасам Вальдзямарасам накіраваўся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]], якая спрабавала быць пасрэднікам у вырашэнні польска-літоўскага канфлікту{{sfn|Veilentienė_2012|с=65}}. З-за канфлікту з Польшчай міжнароднае прызнанне Літвы дэ-юрэ зацягвалася. Таму ў лютым 1921&nbsp;года Устаноўчы сойм накіраваў дэлегацыю з удзелам Чарняцкіса ў [[Эстонія|Эстонію]] і Латвію з надзеяй атрымаць іх прызнанне і падтрымку{{sfn|Veilentienė_2012|с=66—67}}. Ідэю стварэння Балтыйскага альянсу Чарняцкіс працягваў прасоўваць і пазней, на пасадзе міністра замежных спраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=70—71}}. У сувязі з пераходам на дыпламатычную службу ён афіцыйна склаў паўнамоцтвы дэпутата Устаноўчага сойма 4&nbsp;лістапада 1921&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Пры прыняцці [[Канстытуцыя Літвы 1922 года|Канстытуцыі Літвы]] ў жніўні 1922&nbsp;года хрысціянскія дэмакраты прапанавалі кандыдатуры Чарняцкіса, Мікаласа Крупавічуса і Аляксандраса Стульгінскіса на пасаду Прэзідэнта Літвы. Чарняцкіс і Крупавічус адмовіліся, таму прэзідэнтам стаў Стульгінскіс{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. [[Файл:Balys Mastauskas, V.V. Carneckis, M.J. Vinikas LOC npcc.07238.jpg|міні|Чарняцкіс (у цэнтры) у ЗША]] === Дыпламатычная служба ў ЗША і Вялікабрытаніі === У красавіку ці чэрвені 1921&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны прадстаўніком Літвы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}{{sfn|Gaigalaitė_et_al.|1999|с=416}}. Яго галоўнай задачай было дамагчыся ад амерыканскага ўрада прызнання незалежнасці Літвы дэ-юрэ. Паколькі Літва не мела афіцыйнага прызнання, Чарняцкіс не валодаў афіцыйным дыпламатычным статусам і вымушаны быў дзейнічаць неафіцыйна, абапіраючыся на асабістыя сувязі{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Ён актыўна наведваў суполкі літоўскіх эмігрантаў і заклікаў іх падаваць петыцыі сваім палітычным прадстаўнікам. Таксама ён наладзіў супрацоўніцтва з габрэйскай дыяспарай (у той час Літва надала значную аўтаномію [[Літвакі|літоўскім яўрэям]]){{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Чарняцкіс заснаваў Балта-Амерыканскае таварыства і падрыхтаваў петыцыю ад імя шэрагу ўніверсітэцкіх прафесараў з заклікам прызнаць Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. ЗША прызналі Літву дэ-юрэ 28&nbsp;ліпеня 1922&nbsp;года. Чарняцкіс стаў часовым павераным у справах і заняўся арганізацыяй афіцыйнага пасольства Літвы ў [[Вашынгтон]]е{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. 11&nbsp;кастрычніка 1922&nbsp;года ён уручыў даверчыя граматы ў Дзярждэпартамент ЗША{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=10}}. Падчас знаходжання ў ЗША стаў ганаровым членам Акадэміі палітычных навук і сталічнага «Metropolitan Club»{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. Чарняцкіс балатаваўся ў [[Першы сойм Літвы]] на выбарах у кастрычніку 1922&nbsp;года, але не быў абраны{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Ён прайшоў у Другі сойм на выбарах у маі 1923&nbsp;года, аднак адмовіўся ад мандата з-за дыпламатычнай працы{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У Вашынгтоне ён пазнаёміўся з актывісткай літоўскай дыяспары Элеанорай Шальтэнітэ, з якой ажаніўся ў 1923&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У лістападзе 1923&nbsp;года Чарняцкіса перавялі ў [[Лондан]]. Там ён працаваў над заключэннем гандлёвага пагаднення з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]] і забеспячэннем брытанскай падтрымкі [[Клайпедская канвенцыя|Клайпедскай канвенцыі]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. === Міністр замежных спраў === 18&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года Чарняцкіс заняў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Антанаса Тумянаса. 6&nbsp;ліпеня 1924&nbsp;года ён вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_2015|с=18}}. Праграма новага ўрада прадугледжвала ратыфікацыю Клайпедскай канвенцыі, заключэнне міжнародных гандлёвых пагадненняў (у тым ліку атрыманне пазыкі ад Вялікабрытаніі на будаўніцтва чыгунак), паглыбленне супрацоўніцтва паміж [[Балтыйскія краіны|Балтыйскімі краінамі]] і ўмацаванне консульскай службы{{sfn|Veilentienė_2015|с=18—19}}. ==== Клайпедскі край ==== Літва атрымала кантроль над [[Клайпедскі край|Клайпедскім краем]] пасля [[Клайпедскае паўстанне|ўзброенага паўстання ў студзені 1923 года]]. У маі 1924&nbsp;года была падпісана Клайпедская канвенцыя, якая патрабавала ратыфікацыі. Літва ратыфікавала яе 30&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2015|с=23}}. Таксама было неабходна ўрэгуляваць шматлікія тэхнічныя пытанні з Германіяй: межы, грамадзянства, правы на рыбалоўства, утрыманне мастоў, консульскія паслугі. Перамовы па гэтых пытаннях узначальваў Вацловас Сідзікаўскас{{sfn|Veilentienė_2015|с=24}}. Разам з тым Германія востра рэагавала на скаргі нямецкага насельніцтва краю аб дыскрымінацыі. Увесну 1925&nbsp;года, спаслаўшыся на рызыку інфекцыйных захворванняў, Германія пачала блакаваць імпарт літоўскай ялавічыны і свініны{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. У адказ Чарняцкіс накіраваў ноту пратэсту, прыпыніў унясенне паправак у літоўска-германскі гандлёвы дагавор і прапанаваў заключыць санітарную канвенцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. ==== Адносіны са Святым Прастолам ==== Літва пачала абмеркаванне [[Канкардат|канкардату]] з апостальскім візітатарам [[Антаніна Дзекіні]] яшчэ ў кастрычніку 1923&nbsp;года, аднак той лічыў пагадненне неабавязковым{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. У верасні 1924&nbsp;года Чарняцкіс зноў узняў гэтае пытанне на фоне перамоў паміж [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і Польшчай. Літоўскі ўрад дамагаўся, каб [[Віленская дыяцэзія|Віленская]] і [[Сейненская дыяцэзія|Сейненская]] дыяцэзіі (якія ахоплівалі спрэчныя з Польшчай тэрыторыі) кіраваліся непасрэдна з Ватыкана і не ўваходзілі ў склад польскай царкоўнай правінцыі{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. Аднак Канкардат 1925 года быў заключаны ў лютым без уліку літоўскіх прапаноў. Гэта выклікала хвалю пратэстаў у Літве, і ў маі 1925&nbsp;года дыпламатычныя адносіны з Ватыканам былі афіцыйна разарваны{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Сам Чарняцкіс выступаў за больш памяркоўны падыход і пазней, падчас службы ў Італіі, прыклаў шмат намаганняў для нармалізацыі адносін{{sfn|Veilentienė_2015|с=35, 41}}. ==== Адносіны з Балтыйскімі краінамі ==== Чарняцкіс быў паслядоўным прыхільнікам стварэння цеснага саюза з Латвіяй і Эстоніяй{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Польшча імкнулася ўцягнуць гэтыя краіны, а таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]], у арбіту свайго ўплыву, каб ізаляваць Літву і прымусіць яе саступіць у пытанні Вільні{{sfn|Veilentienė_2015|с=29}}. Чарняцкісу ўдалося дасягнуць пэўнага поспеху ў перамовах з Латвіяй і яе міністрам замежных спраў [[Зігфрыд Ганна Мееравіц|Зігфрыдам Ганнай Мееравіцам]]. Двухбаковыя сустрэчы прайшлі ў маі і кастрычніку 1924&nbsp;года, а ў красавіку 1925&nbsp;года Чарняцкіс здзейсніў афіцыйны візіт у [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=29—30}}. Краіны падпісалі дагавор аб сплаве лесу па рэках і дамовіліся пачаць перамовы аб пагадненні па [[Прымірэнне|прымірэнні]] і арбітражы{{sfn|Veilentienė_2015|с=31}}. Абмяркоўваўся і магчымы [[Мытны саюз|мытны саюз]], хоць Чарняцкіс ставіўся да гэтага асцярожна з-за больш развітай прамысловасці Латвіі{{sfn|Žalys|2007|с=119}}. Аднак запланаваная на жнівень 1925&nbsp;года трохбаковая балтыйская сустрэча была сарваная з-за польскага ціску на Эстонію{{sfn|Veilentienė_2015|с=32}}. ==== Адносіны з Польшчай ==== 2&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года, неўзабаве пасля прызначэння Чарняцкіса, Літва атрымала ноту ад старшыні [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыі паслоў]] [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]] з заклікам усталяваць дыпламатычныя адносіны з Польшчай{{sfn|Veilentienė_2015|с=19}}. Чарняцкіс адклаў адказ, спадзяючыся ўзняць віленскае пытанне на пленуме Лігі Нацый у верасні 1924&nbsp;года, але Польшчы ўдалося заблакаваць унясенне пытання ў парадак дня{{sfn|Veilentienė_2015|с=19—20}}. Пасля гэтага Чарняцкіс адказаў Пуанкарэ, прапанаваўшы склікаць міжнародную канферэнцыю для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі{{sfn|Veilentienė_2015|с=20}}. Гэтая ідэя знайшла пэўную падтрымку ў Германіі, якая бачыла ў ёй прэцэдэнт для перагляду [[Версальскі мірны дагавор|Версальскага дагавора]]. Аднак Канферэнцыя паслоў адказала, што пытанне Вільні ўжо канчаткова вырашана. Спадзяванні Чарняцкіса на дапамогу Антанты аказаліся марнымі{{sfn|Veilentienė_2015|с=21}}. Увосень 1924&nbsp;года [[Палякі ў Літве|польская меншасць у Літве]] накіравала ў Лігу Нацый скаргу з дзесяці пунктаў аб дыскрымінацыі, напрыклад, патрабаванне выкарыстоўваць выключна літоўскую мову на шыльдах і ў бухгалтэрыі. Чарняцкісу прыйшлося накіраваць некалькі дэлегацый у Жэневу для абароны пазіцый Літвы{{sfn|Veilentienė_2015|с=22}}. Новы прэм'ер-міністр [[Вітаўтас Пятруліс]] прытрымліваўся іншага бачання знешняй палітыкі і імкнуўся да нармалізацыі адносін з Польшчай. Улетку 1925&nbsp;года ён пачаў таемныя перамовы з Варшавай{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Афіцыйныя перамовы па вузкім пытанні транзіту лесу па [[Нёман|Нёмане]] пачаліся ў верасні ў [[Капенгаген]]е падчас двухтыднёвага адпачынку Чарняцкіса{{sfn|Veilentienė_2015|с=45}}. Яго адпачынак быў перарваны трагічнай гібеллю латвійскага калегі Зігфрыда Мееравіца, і Чарняцкіс выехаў на пахаванне ў Рыгу{{sfn|Veilentienė_2015|с=41, 48}}. Перамовы з Польшчай выклікалі моцнае абурэнне ў Літве, і 19&nbsp;верасня 1925&nbsp;года Чарняцкіс першым падаў у адстаўку, справакаваўшы ўрадавы крызіс{{sfn|Veilentienė_2015|с=51}}{{sfn|Žalys|2007|с=57}}. Кабінет Пятруліса пратрымаўся да 25&nbsp;верасня{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Наступны прэм'ер-міністр [[Ляонас Бістрас]] таемна працягнуў спробы збліжэння з Польшчай і не стаў уключаць Чарняцкіса ў новы ўрад{{sfn|Svarauskas|с=115}}{{sfn|Žalys|2007|с=61—62}}. ==== Фінансавыя пытанні ==== Літва атрымала порт [[Клайпеда|Клайпеды]], але адсутнічала зручнае чыгуначнае злучэнне з астатняй тэрыторыяй краіны. Урад планаваў пабудаваць дзве лініі: [[Кейданы|Кедайны]] — [[Лідувенай|Лідавяны]] — [[Клайпеда]] і [[Амаляй|Амалі]] — [[Цельшы]] — [[Крэтынга|Крэцінга]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=27}}. Чарняцкіс вёў актыўныя перамовы з Вялікабрытаніяй аб атрыманні пазыкі ў памеры аднаго мільёна фунтаў стэрлінгаў. Аднак працэс зацягваўся з-за спрэчак па неаплачаных рахунках з брытанскімі кампаніямі і змянення пазіцыі брытанскага ўрада Стэнлі Болдуіна; у выніку пазыка так і не была атрымана{{sfn|Veilentienė_2015|с=27—29}}. 5—12&nbsp;снежня 1924&nbsp;года Чарняцкіс арганізаваў канферэнцыю літоўскіх консулаў, накіраваную на паляпшэнне знешнегандлёвых сувязяў{{sfn|Veilentienė_2015|с=53}}. Ён таксама працаваў над умацаваннем дыпламатычных прадстаўніцтваў: падчас яго знаходжання на пасадзе было вырашана набыць будынкі для місій у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е і Вашынгтоне{{sfn|Veilentienė_2015|с=54}}. Для прыёму замежных дэлегацый у Каўнасе патрабаваўся сучасны атэль, таму яго папярэднік Э.&nbsp;Галванаўскас ініцыяваў набыццё атэля «Metropolis». Чарняцкіс працягнуў гэты праект, стварыўшы дзяржаўны атэль «Lietuva» і забяспечыўшы яго рэканструкцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=55}}. [[Файл:Čarneckis and Graužinis families by Villa Lituania.jpeg|міні|Сем'і Чарняцкіса і Граўжыніса каля Вілы Літуанія]] === Дыпламат у Рыме === 7&nbsp;лістапада 1925&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны надзвычайным пасланнікам і паўнамоцным міністрам Літвы ў [[Рым]]е. Гэтую пасаду ён займаў да 14&nbsp;лютага 1939&nbsp;года. Першапачаткова ён таксама нефармальна курыраваў адносіны са Святым Прастолам, бо афіцыйныя сувязі былі разарваны{{sfn|Veilentienė_1999|с=141}}. Хоць [[Італія]] не выяўляла вялікай цікавасці да літоўскіх спраў, яна была адным з падпісантаў Клайпедскай канвенцыі і буйной еўрапейскай дзяржавай. Чарняцкіс актыўна працаваў над забеспячэннем італьянскай падтрымкі Літвы, асабліва ў яе канфлікце з Польшчай{{sfn|Veilentienė_1999|с=141, 143}}. Ён падрыхтаваў шэраг міжнародных пагадненняў, садзейнічаў стварэнню ганаровых консульстваў у Італіі, арганізоўваў узнагароджанне італьянскіх дзеячаў [[Ордэны, медалі і іншыя адзнакі Літвы|дзяржаўнымі ўзнагародамі Літвы]], публікаваў артыкулы пра сваю краіну ў італьянскай прэсе і праз Міжнародны інстытут сельскай гаспадаркі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У верасні 1927&nbsp;года арганізаваў афіцыйны візіт прэм'ер-міністра Аўгусцінаса Вальдзямараса ў Рым, падчас якога былі падпісаны дагаворы аб прымірэнні і гандлі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У 1934&nbsp;годзе былі заключаны консульскі дагавор і дагавор аб экстрадыцыі, а ў 1936&nbsp;годзе — яшчэ адзін гандлёвы дагавор{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. У 1933&nbsp;годзе літоўскае пасольства пераехала ў новы будынак, вядомы як Віла Літуанія (Villa Lituania). Чарняцкіс разам з жонкай Элеанорай здолеў дамовіцца аб арэндзе (а пазней і куплі) вілы па цане ніжэйшай за рынкавую{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. На віле праводзіліся шматлікія афіцыйныя прыёмы: тут віталі літоўскіх лётчыкаў на чале з Антанасам Густайцісам, якія здзейснілі пералёт па еўрапейскіх сталіцах у 1934&nbsp;годзе, і жаночую зборную Літвы па баскетболе пасля яе поспеху ў 1938&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. Да 20-й гадавіны незалежнасці Літвы ў 1938&nbsp;годзе быў наладжаны маштабны баль на 800 гасцей{{sfn|Jokubėnienė|2004}}. [[Файл:Voldemaras Vytautas Čarneckis, Kaunas.JPG|міні|Мемарыяльная дошка Чарняцкісу ў Каўнасе]] === Савецкі пераслед і смерць === 15&nbsp;лютага 1939&nbsp;года Чарняцкіса на пасадзе пасла ў Рыме змяніў [[Стасіс Лазарайціс]]. Чарняцкіс вярнуўся ў Літву і ўзначаліў дэпартамент права і адміністрацыі Міністэрства замежных спраў{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. У чэрвені 1940&nbsp;года ўдзельнічаў у абмеркаванні савецкага ўльтыматуму і перадаў згоду ўрада ў [[Масква|Маскву]]. Пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|акупацыі Літвы Савецкім Саюзам]] дапамагаў у працэсе ліквідацыі міністэрства{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. Быў саветнікам Вінцаса Крэве-Міцкявічуса, міністра замежных спраў у так званым [[Народны ўрад Літвы|Народным урадзе Літвы]]{{sfn|Svarauskas|с=116}}. 16&nbsp;верасня 1940&nbsp;года быў канчаткова звольнены са службы. Пасля гэтага працаваў кансультантам і намеснікам дырэктара аддзела забеспячэння Народнага камісарыята харчовай прамысловасці [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Падчас [[Чэрвеньская дэпартацыя (1941)|масавых дэпартацый у чэрвені 1941 года]] Чарняцкіс быў арыштаваны і высланы разам з жонкай і пяццю дзецьмі{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Ён быў змешчаны ў лагер СяўУралЛаг каля пасёлка Сосьва (Свярдлоўская вобласць). Працаваў цесляром і лесарубам. З-за цяжкіх умоў працы яго здароўе моцна пагоршылася, ён правеў тры месяцы ў турэмнай бальніцы{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] абвінаваціў групу з 15 літоўцаў (у тым ліку Чарняцкіса, Вітаўтаса Пранаса Бічунаса і Юозаса Папячкіса) у арганізацыі «контррэвалюцыйнай» групоўкі, якая рыхтавала ўзброены бунт у лагеры{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=8}}. 25&nbsp;сакавіка 1942&nbsp;года іх перавялі ў турму НКУС у Свярдлоўску (сучасны [[Екацярынбург]]){{sfn|Veilentienė_2006|с=121}}. 17&nbsp;кастрычніка 1942&nbsp;года Асаблівая нарада пры НКУС прыгаварыла Чарняцкіса да вышэйшай меры пакарання. Ён быў расстраляны 4&nbsp;лістапада 1942&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Асуджаныя літоўцы, хутчэй за ўсё, былі пахаваныя ў брацкай магіле на 12-м кіламетры Маскоўскага тракта. У 1990-х гадах там быў адкрыты Мемарыял ахвярам палітычных рэпрэсій з імёнамі больш за 18 000 чалавек{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=9}}. Сям'ю Чарняцкіса выслалі ў пасёлак Быкаўскі на ўзбярэжжы [[Мора Лапцевых|мора Лапцевых]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Дзякуючы літоўскім дыпламатам і пасольству ЗША ў Маскве яны змаглі атрымаць 3000 расійскіх рублёў дапамогі{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=171}}. Яны здолелі выжыць у суровых умовах і вярнуліся ў Літву ў 1958&nbsp;годзе<ref name="Skučaitė_2009">{{cite web |url=https://diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/diplomato-seima-ir-sibire-nepaluzo-486957 |title=Diplomato šeima ir Sibire nepalūžo |author=Skučaitė V. |date=2009-06-13 |publisher=Diena.lt |lang=lt |accessdate=2026-02-28}}</ref>. == Узнагароды == Чарняцкіс быў адзначаны шэрагам дзяржаўных узнагарод: * [[Ордэн Кароны Італіі]] ІІ ступені (1927){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] ІІ ступені (1932){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Зоркі Італіі]] І ступені (1933){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Кароны Італіі]] І ступені (1937){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * Медаль «Зорка Шаўлісаў» (1939){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] ІІ ступені (1939){{sfn|Veilentienė_2006|с=119}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Banevičius A. |загаловак=111 Lietuvos valstybės 1918–1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas |месца=Vilnius |выдавецтва=Knyga |год=1991 |старонак=47 |isbn=5-89942-585-7 |ref=Banevičius}} * {{кніга |аўтар=Gaigalaitė A., Skirius J., Kasparavičius A., Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Lietuvos atstovai užsienio valstybėse 1918–1990 m. |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=416–418 |isbn=5-430-02696-4 |спасылка=http://www.šaltiniai.info/files/istorija/IH00/Lietuvos_atstovai_užsienio_valstybėse_1918-1940.IH2413C.pdf |ref=Gaigalaitė_et_al.}} * {{артыкул |аўтар=Jokubėnienė D. |загаловак=Rekviem "Villa Lituania" Romoje |выданне=Ekstra |год=2004 |нумар=284 |том=19 |старонкі=24–27 |спасылка=http://www.lrytas.lt/ekstra/archyvas/2004/0517/ |ref=Jokubėnienė}} * {{кніга |аўтар=Maksimaitis M. |загаловак=Mažoji konstituanta: Lietuvos taryba atkuriant valstybingumą |месца=Vilnius |выдавецтва=Justitia |год=2011 |isbn=978-9955-616-65-8 |ref=Maksimaitis}} * {{кніга |аўтар=Petraitytė-Briedienė A. |загаловак=Tylieji priesaikos riteriai: Lietuvos pasiuntinybė Vašingtone šaltojo karo metais |месца=Kaunas |выдавецтва=Vytauto Didžiojo universitetas |год=2014 |isbn=978-609-467-076-3 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2014~1489328020510/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content |ref=Petraitytė_Briedienė}} * {{артыкул |аўтар=Svarauskas A. |загаловак=Čarneckis Valdemaras Vytautas |выданне=Lietuvos Respublikos 1918–1940 m. vyriausybių ministrų biografinis žodynas |год=2016 |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |старонкі=113–116 |isbn=978-5-420-01778-4 |спасылка=https://s.vle.lt/doc/Carneckis-Valdemaras-Vytautas.pdf |ref=Svarauskas}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Valdemaras Vytautas Čarneckis ir Lietuvos užsienio politikos problemos (1924 06 18–1925 09 25) |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=127–151 |isbn=5-430-02696-4 |ref=Veilentienė_1999}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas |частка=Čarneckis Valdemaras Vytautas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus pedagoginis universitetas |год=2006 |старонкі=119–121 |isbn=9789955201465 |спасылка=https://www.academia.edu/10988030 |ref=Veilentienė_2006}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: kelias į Steigiamąjį Seimą ir diplomatinio darbo pradžia |выданне=Parlamento studijos |год=2012 |нумар=13 |issn=1648-9896 |спасылка=https://journals.lnb.lt/parliamentary-studies/article/view/266/224 |ref=Veilentienė_2012}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: tarp diplomatijos ir politikos |выданне=Istorija |год=2015 |том=100 |старонкі=17–69 |issn=1392-0456 |спасылка=https://doi.org/10.15823/istorija.2015.20 |ref=Veilentienė_2015}} * {{кніга |аўтар=Žalys V. |загаловак=Lietuvos diplomatijos istorija (1925–1940) |том=I |месца=Vilnius |выдавецтва=Versus aureus |год=2007 |isbn=978-9955-699-50-7 |ref=Žalys}} * {{артыкул |аўтар=Žygelis D., Tekorius A. |загаловак=Plk. ltn. Juozas Papečkys: Lietuvos karo teisės patriarchas |выданне=Kardas |год=2014 |нумар=2 (462) |старонкі=2–9 |issn=1392-9437 |спасылка=https://www.kariuomene.lt/data/public/uploads/2021/04/kardas_nr.2_2014_internetui.pdf |ref=Žygelis_Tekorius}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняцкіс Вальдзямарас Вітаўтас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалкаўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Устаноўчага сойма Літвы (1920—1922)]] [[Катэгорыя:Члены Тарыбы]] [[Катэгорыя:Члены Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ЛЭТІ]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Зоркі Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] r0jc7ttjt7xjzzrq2nyezaib2elimto 5150185 5150183 2026-06-03T12:54:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5150185 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняцкіс}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс | арыгінальнае імя = {{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}} | выява = Hon. Valdemaras Corneckis, 10-12-22 LOC npcc.07189.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Вальдзямарас Чарняцкіс (1922) | тытул = [[Міністр замежных спраў Літвы]] | перыядпачатак = 18 чэрвеня 1924 | перыядканец = 25 верасня 1925 | прэм'ер = [[Антанас Тумянас]]<br>[[Вітаўтас Пятруліс]] | папярэднік = [[Эрнястас Галванаўскас]] | пераемнік = [[Мячыславас Рэйніс]] | тытул_2 = [[Міністр транспарту і камунікацый Літвы]] | перыядпачатак_2 = 12 красавіка 1919 | перыядканец_2 = 19 чэрвеня 1920 | прэм'ер_2 = [[Мікалас Сляжавічус]]<br>[[Эрнястас Галванаўскас]] | папярэднік_2 = [[Ёнас Шымалюнас]] | пераемнік_2 = [[Эрнястас Галванаўскас]] | дата нараджэння = {{ДН|9|1|1893}} | месца нараджэння = [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]], [[Сувалкаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|4|11|1942}} | месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[РСФСР]], [[СССР]] | бацька = Антанас Чарняцкіс | маці = Юзэ Гегужынскайтэ | жонка = Элеанора Шальтэнітэ | дзеці = Альгірдас, Вітаўтас, Марыя Лючыя, Пятрас, Повілас | гады службы = 1916—1918 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | род войскаў = інжынерныя войскі | камандаваў = [[Асобны літоўскі батальён]] | партыя = [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя]] | дзейнасць = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]] | адукацыя = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Ордэн Кароны Італіі]] I ст. {{!!}} [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] II ст. {{!!}} [[Ордэн Зоркі Італіі]] I ст. {{!}}- {{!}} [[Ордэн Кароны Італіі]] II ст. {{!!}} [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] II ст. {{!!}} Медаль «Зорка Шаўлісаў» {{!}}} | Commons = Category:Voldemaras Čarneckis }} '''Вальдзяма́рас Ві́таўтас Чарня́цкіс''' ({{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}}; {{ДН|9|1|1893}}, вёска [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]] — {{ДС|4|11|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — літоўскі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]]. Займаў пасады выконваючага абавязкі міністра фінансаў (санежань 1918 — сакавік 1919), міністра транспарту і камунікацый Літвы (красавік 1919 — чэрвень 1920) і міністра замежных спраў (чэрвень 1924 — верасень 1925). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 9&nbsp;студзеня 1893&nbsp;года ў вёсцы [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]] непадалёк ад [[Марыямпале]] (на тэрыторыі былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]). Бацька, Антанас Чарняцкіс, быў лесніком, які скончыў завочныя курсы ў [[Пецярбургскі лясны інстытут|Пецярбургскім лясным інстытуце]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Ён працаваў у маёнтку Вострая Кірсна, а пазней — у землеўладаннях роду [[Камары (род)|Камароў]] у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Маці — Юзэ Гегужынскайце. У сям'і было васьмёра дзяцей, пяцёра з якіх памерлі ў маленстве{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Вальдзямарас наведваў пачатковую школу ў [[Мацкава (Лаздзіяйскі раён)|Мацкаве]], а затым гімназію ў [[Сувалкі|Сувалках]]. Падчас вучобы ў гімназіі ён жыў у сям'і Стасіса Заскевічуса, будучага генерала [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскай арміі]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Скончыўшы гімназію ў 1911&nbsp;годзе, ён паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] у [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}{{sfn|Banevičius|с=47}}. У гады студэнцтва жыў у адным пакоі з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]] і Ёнасам Вайлокайцісам, якія далучылі яго да літоўскага палітычнага і культурнага жыцця{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. У 1912—1916&nbsp;гадах Чарняцкіс з'яўляўся старшынёй мясцовай суполкі каталіцкай маладзёжнай арганізацыі «[[Атэйцінінкай]]» і быў актыўным членам таварыства ўзаемадапамогі літоўскіх студэнтаў{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў дзеячам [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У чэрвені 1915&nbsp;года знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе працаваў у складзе камісіі па стварэнні прытулку-майстэрні для дзяцей-бежанцаў (хоць гэтыя планы не былі да канца рэалізаваныя). У 1916&nbsp;годзе працягваў працу ў Літоўскім таварыстве ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Veilentienė_2012|с=52}}. === Вайсковая служба === У 1916&nbsp;годзе быў прызваны ў інжынерную брыгаду [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] і накіраваны на [[Усходні фронт (Першая сусветная вайна)|Усходні фронт]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. Нягледзячы на службу, працягваў удзельнічаць у літоўскім руху. 2—4&nbsp;снежня 1917&nbsp;года старшынстваваў на з'ездзе літоўскіх вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў горадзе [[Роўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. З'езд прыняў шэраг рэзалюцый, у тым ліку з патрабаваннем поўнай незалежнасці Літвы, а таксама стварыў Выканаўчы камітэт літоўскіх вайскоўцаў Асобнай арміі. 12&nbsp;студзеня 1918&nbsp;года быў атрыманы дазвол на фарміраванне транспартнага батальёна, і Чарняцкіс стаў камандзірам [[Асобны літоўскі батальён|Асобнага літоўскага батальёна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=54}}. Да канца лютага 1918&nbsp;года ў падраздзяленні налічвалася каля 500 чалавек{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] расійскія войскі адступілі з [[Украіна|Украіны]], але літоўскі батальён застаўся і ахоўваў склады і іншыя стратэгічныя аб'екты. У маі 1918&nbsp;года Чарняцкіс быў заменены на Эдуардаса Адамкавічуса, паколькі ўрад патрабаваў, каб на чале падраздзялення стаяў кадравы афіцэр{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. === Рада Літвы і пачатак палітычнай дзейнасці === У ліпені 1918&nbsp;года Чарняцкіс вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. Разам з Аляксандрасам Стульгінскісам увайшоў у камісію па справах бежанцаў пры [[Тарыба|Дзяржаўнай Радзе Літвы (Тарыбе)]] і арганізоўваў вяртанне літоўцаў на радзіму{{sfn|Maksimaitis|с=152—153}}. 27&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года ён быў кааптаваны ў склад Рады Літвы як прадстаўнік [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя|Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]]{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Увайшоў у арганізацыйны камітэт Другой Дзяржаўнай канферэнцыі Літвы, якая адбылася 16&nbsp;студзеня 1919&nbsp;года ў [[Каўнас|Коўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. З 14&nbsp;сакавіка па 4&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года з'яўляўся першым сакратаром прэзідыума Рады Літвы{{sfn|Maksimaitis|с=418—419}}. У канцы снежня 1918&nbsp;года, калі прэм'ер-міністр [[Аўгусцінас Вальдэмарас|Аўгусцінас Вальдзямарас]] і міністр фінансаў Марцінас Ічас выехалі ў [[Германія|Германію]] для перамоў аб дзяржаўнай пазыцы, новы прэм'ер-міністр [[Мікалас Сляжавічус]] даручыў Чарняцкісу кіраванне Міністэрствам фінансаў (з 26&nbsp;снежня 1918 па 12&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года){{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. У студзені 1919&nbsp;года Чарняцкіс падпісаў закон аб працягу збору даваенных (расійскіх імперскіх) падаткаў да ўкаранення ўласнай падатковай сістэмы, а таксама ўвёў паштовыя і імпартныя тарыфы{{sfn|Svarauskas|с=114}}. 1&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года ён разам з іншымі міністрамі падпісаў дагавор з [[Латвія|Латвіяй]], які дазволіў Літве выкарыстоўваць порт у [[Ліепая|Ліепаі]] ў абмен на пазыку ў 5&nbsp;мільёнаў нямецкіх марак{{sfn|Veilentienė_2012|с=58}}. 13&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года яго на гэтай пасадзе змяніў [[Вітаўтас Пятруліс]] у кароткачасовым кабінеце [[Пранас Давідайціс|Пранаса Давідайціса]]{{sfn|Maksimaitis|с=282}}. [[Файл:Ketvirtasis ministru kabinetas. Fourth Ministers cabinet of Lithuania.jpg|міні|250px|Чацвёрты кабінет міністраў. Злева направа, сядзяць: [[Юсцінас Зубрыцкас]], [[Юозас Пакніс]], [[Мікалас Сляжавічус]], [[Антанас Мяркіс]], [[Сцяпонас Кайрыс]], [[Ёнас Віляйшыс]]. Стаяць, злева направа: [[Аляксандрас Стульгінскіс]], [[Якубас Шэрнас]], Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс, [[Тадас Пяткявічус]].]] === Міністр транспарту і камунікацый === 15&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны міністрам транспарту і камунікацый у чацвёртым урадзе Мікаласа Сляжавічуса. У наступным урадзе [[Эрнястас Галванаўскас|Эрнястаса Галванаўскаса]] яму прапаноўвалі пасаду міністра ўнутраных спраў, аднак ён адмовіўся з-за недахопу вопыту і заставаўся міністрам камунікацый да 19&nbsp;чэрвеня 1920&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=61}}. На гэтай пасадзе ён арганізоўваў працу міністэрства і кіраваў пераняццем пошты, тэлеграфа, тэлефона, аўтамабільных дарог і чыгунак ад адступаючай нямецкай арміі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. Гэта была надзвычай складаная задача, паколькі большая частка транспартных сродкаў была знішчана або знаходзілася ў занядбаным стане пасля вайны, а таксама востра не хапала кваліфікаваных літоўскіх кадраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. 4&nbsp;ліпеня 1919&nbsp;года Сляжавічус і Чарняцкіс падпісалі дагавор з Германіяй аб кантролі над чыгункамі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. У сакавіку 1920&nbsp;года міністэрства адкрыла першую параходную лінію паміж Каўнасам і [[Юрбаркас|Юрбаркасам]]. Значна пашырылася паштовая сетка: за год было адкрыта 81 новае паштовае аддзяленне і наладжана рэгулярная міжнародная паштовая сувязь з усімі краінамі, акрамя Польшчы і Савецкай Расіі{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Раніцай 28&nbsp;жніўня 1919&nbsp;года Чарняцкіс папярэдзіў урад аб пераразанні некалькіх тэлефонных і тэлеграфных ліній, што стала сігналам аб пачатку [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Літве (1919)|польскага дзяржаўнага перавароту ў Літве]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. Яго сястра Алдона Чарняцкайтэ адыграла ключавую ролю ў атрыманні дакументаў, якія дазволілі літоўскім спецслужбам ліквідаваць сетку [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] ў краіне<ref name="Kavaliauskas_2023">{{cite web |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |author=Kavaliauskas V. |date=2023-08-03 |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |lang=lt |accessdate=2024-02-17}}</ref>. === Устаноўчы сойм === 21&nbsp;ліпеня 1920&nbsp;года Чарняцкіс быў абраны ў гарадскі савет Каўнаса, аднак 20&nbsp;мая 1921&nbsp;года падаў у адстаўку; яго месца заняў Матас Шальчус{{sfn|Veilentienė_2012|с=61—62}}. У красавіку 1920&nbsp;года ён быў абраны ва [[Устаноўчы сойм Літвы]] як прадстаўнік Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ад [[Цяльшэй|Тэльшаўскай]] выбарчай акругі. У сойме працаваў з фракцыяй Сялянскага саюза{{sfn|Veilentienė_2012|с=63}}. З'яўляўся сакратаром парламенцкага камітэта па замежных справах і членам эканамічнага камітэта{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Удзельнічаў у працы камісіі па распрацоўцы рэгламенту Устаноўчага сойма{{sfn|Veilentienė_2006|с=119}}. Як член эканамічнага камітэта дапамагаў у распрацоўцы законапраекта аб увядзенні нацыянальнай валюты — [[Літоўскі літ|літоўскага літа]]. Падчас парламенцкіх сесій часцей за ўсё выступаў па пытаннях замежнай палітыкі{{sfn|Veilentienė_2006|с=120}}. Уваходзіў у склад літоўскіх дэлегацый на перамовах з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] у Калварыі (16—18&nbsp;верасня 1920) і ў [[Сувалкі|Сувалках]], дзе 7&nbsp;кастрычніка 1920&nbsp;года быў падпісаны [[Сувалкаўскі дагавор]]{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Аднак ужо на наступны дзень польскі генерал Л.&nbsp;Жалігоўскі падняў [[Бунт Жалігоўскага|бунт]] і захапіў [[Віленскі край]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=64—65}}. У лістападзе 1920&nbsp;года разам з Аўгусцінасам Вальдзямарасам накіраваўся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]], якая спрабавала быць пасрэднікам у вырашэнні польска-літоўскага канфлікту{{sfn|Veilentienė_2012|с=65}}. З-за канфлікту з Польшчай міжнароднае прызнанне Літвы дэ-юрэ зацягвалася. Таму ў лютым 1921&nbsp;года Устаноўчы сойм накіраваў дэлегацыю з удзелам Чарняцкіса ў [[Эстонія|Эстонію]] і Латвію з надзеяй атрымаць іх прызнанне і падтрымку{{sfn|Veilentienė_2012|с=66—67}}. Ідэю стварэння Балтыйскага альянсу Чарняцкіс працягваў прасоўваць і пазней, на пасадзе міністра замежных спраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=70—71}}. У сувязі з пераходам на дыпламатычную службу ён афіцыйна склаў паўнамоцтвы дэпутата Устаноўчага сойма 4&nbsp;лістапада 1921&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Пры прыняцці [[Канстытуцыя Літвы 1922 года|Канстытуцыі Літвы]] ў жніўні 1922&nbsp;года хрысціянскія дэмакраты прапанавалі кандыдатуры Чарняцкіса, Мікаласа Крупавічуса і Аляксандраса Стульгінскіса на пасаду Прэзідэнта Літвы. Чарняцкіс і Крупавічус адмовіліся, таму прэзідэнтам стаў Стульгінскіс{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. [[Файл:Balys Mastauskas, V.V. Carneckis, M.J. Vinikas LOC npcc.07238.jpg|міні|Чарняцкіс (у цэнтры) у ЗША]] === Дыпламатычная служба ў ЗША і Вялікабрытаніі === У красавіку ці чэрвені 1921&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны прадстаўніком Літвы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}{{sfn|Gaigalaitė_et_al.|1999|с=416}}. Яго галоўнай задачай было дамагчыся ад амерыканскага ўрада прызнання незалежнасці Літвы дэ-юрэ. Паколькі Літва не мела афіцыйнага прызнання, Чарняцкіс не валодаў афіцыйным дыпламатычным статусам і вымушаны быў дзейнічаць неафіцыйна, абапіраючыся на асабістыя сувязі{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Ён актыўна наведваў суполкі літоўскіх эмігрантаў і заклікаў іх падаваць петыцыі сваім палітычным прадстаўнікам. Таксама ён наладзіў супрацоўніцтва з габрэйскай дыяспарай (у той час Літва надала значную аўтаномію [[Літвакі|літоўскім яўрэям]]){{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Чарняцкіс заснаваў Балта-Амерыканскае таварыства і падрыхтаваў петыцыю ад імя шэрагу ўніверсітэцкіх прафесараў з заклікам прызнаць Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. ЗША прызналі Літву дэ-юрэ 28&nbsp;ліпеня 1922&nbsp;года. Чарняцкіс стаў часовым павераным у справах і заняўся арганізацыяй афіцыйнага пасольства Літвы ў [[Вашынгтон]]е{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. 11&nbsp;кастрычніка 1922&nbsp;года ён уручыў даверчыя граматы ў Дзярждэпартамент ЗША{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=10}}. Падчас знаходжання ў ЗША стаў ганаровым членам Акадэміі палітычных навук і сталічнага «Metropolitan Club»{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. Чарняцкіс балатаваўся ў [[Першы сойм Літвы]] на выбарах у кастрычніку 1922&nbsp;года, але не быў абраны{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Ён прайшоў у Другі сойм на выбарах у маі 1923&nbsp;года, аднак адмовіўся ад мандата з-за дыпламатычнай працы{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У Вашынгтоне ён пазнаёміўся з актывісткай літоўскай дыяспары Элеанорай Шальтэнітэ, з якой ажаніўся ў 1923&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У лістападзе 1923&nbsp;года Чарняцкіса перавялі ў [[Лондан]]. Там ён працаваў над заключэннем гандлёвага пагаднення з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]] і забеспячэннем брытанскай падтрымкі [[Клайпедская канвенцыя|Клайпедскай канвенцыі]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. === Міністр замежных спраў === 18&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года Чарняцкіс заняў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Антанаса Тумянаса. 6&nbsp;ліпеня 1924&nbsp;года ён вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_2015|с=18}}. Праграма новага ўрада прадугледжвала ратыфікацыю Клайпедскай канвенцыі, заключэнне міжнародных гандлёвых пагадненняў (у тым ліку атрыманне пазыкі ад Вялікабрытаніі на будаўніцтва чыгунак), паглыбленне супрацоўніцтва паміж [[Балтыйскія краіны|Балтыйскімі краінамі]] і ўмацаванне консульскай службы{{sfn|Veilentienė_2015|с=18—19}}. ==== Клайпедскі край ==== Літва атрымала кантроль над [[Клайпедскі край|Клайпедскім краем]] пасля [[Клайпедскае паўстанне|ўзброенага паўстання ў студзені 1923 года]]. У маі 1924&nbsp;года была падпісана Клайпедская канвенцыя, якая патрабавала ратыфікацыі. Літва ратыфікавала яе 30&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2015|с=23}}. Таксама было неабходна ўрэгуляваць шматлікія тэхнічныя пытанні з Германіяй: межы, грамадзянства, правы на рыбалоўства, утрыманне мастоў, консульскія паслугі. Перамовы па гэтых пытаннях узначальваў Вацловас Сідзікаўскас{{sfn|Veilentienė_2015|с=24}}. Разам з тым Германія востра рэагавала на скаргі нямецкага насельніцтва краю аб дыскрымінацыі. Увесну 1925&nbsp;года, спаслаўшыся на рызыку інфекцыйных захворванняў, Германія пачала блакаваць імпарт літоўскай ялавічыны і свініны{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. У адказ Чарняцкіс накіраваў ноту пратэсту, прыпыніў унясенне паправак у літоўска-германскі гандлёвы дагавор і прапанаваў заключыць санітарную канвенцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. ==== Адносіны са Святым Прастолам ==== Літва пачала абмеркаванне [[Канкардат|канкардату]] з апостальскім візітатарам [[Антаніна Дзекіні]] яшчэ ў кастрычніку 1923&nbsp;года, аднак той лічыў пагадненне неабавязковым{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. У верасні 1924&nbsp;года Чарняцкіс зноў узняў гэтае пытанне на фоне перамоў паміж [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і Польшчай. Літоўскі ўрад дамагаўся, каб [[Віленская дыяцэзія|Віленская]] і [[Сейненская дыяцэзія|Сейненская]] дыяцэзіі (якія ахоплівалі спрэчныя з Польшчай тэрыторыі) кіраваліся непасрэдна з Ватыкана і не ўваходзілі ў склад польскай царкоўнай правінцыі{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. Аднак Канкардат 1925 года быў заключаны ў лютым без уліку літоўскіх прапаноў. Гэта выклікала хвалю пратэстаў у Літве, і ў маі 1925&nbsp;года дыпламатычныя адносіны з Ватыканам былі афіцыйна разарваны{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Сам Чарняцкіс выступаў за больш памяркоўны падыход і пазней, падчас службы ў Італіі, прыклаў шмат намаганняў для нармалізацыі адносін{{sfn|Veilentienė_2015|с=35, 41}}. ==== Адносіны з Балтыйскімі краінамі ==== Чарняцкіс быў паслядоўным прыхільнікам стварэння цеснага саюза з Латвіяй і Эстоніяй{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Польшча імкнулася ўцягнуць гэтыя краіны, а таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]], у арбіту свайго ўплыву, каб ізаляваць Літву і прымусіць яе саступіць у пытанні Вільні{{sfn|Veilentienė_2015|с=29}}. Чарняцкісу ўдалося дасягнуць пэўнага поспеху ў перамовах з Латвіяй і яе міністрам замежных спраў [[Зігфрыд Ганна Мееравіц|Зігфрыдам Ганнай Мееравіцам]]. Двухбаковыя сустрэчы прайшлі ў маі і кастрычніку 1924&nbsp;года, а ў красавіку 1925&nbsp;года Чарняцкіс здзейсніў афіцыйны візіт у [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=29—30}}. Краіны падпісалі дагавор аб сплаве лесу па рэках і дамовіліся пачаць перамовы аб пагадненні па [[Прымірэнне|прымірэнні]] і арбітражы{{sfn|Veilentienė_2015|с=31}}. Абмяркоўваўся і магчымы [[Мытны саюз|мытны саюз]], хоць Чарняцкіс ставіўся да гэтага асцярожна з-за больш развітай прамысловасці Латвіі{{sfn|Žalys|2007|с=119}}. Аднак запланаваная на жнівень 1925&nbsp;года трохбаковая балтыйская сустрэча была сарваная з-за польскага ціску на Эстонію{{sfn|Veilentienė_2015|с=32}}. ==== Адносіны з Польшчай ==== 2&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года, неўзабаве пасля прызначэння Чарняцкіса, Літва атрымала ноту ад старшыні [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыі паслоў]] [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]] з заклікам усталяваць дыпламатычныя адносіны з Польшчай{{sfn|Veilentienė_2015|с=19}}. Чарняцкіс адклаў адказ, спадзяючыся ўзняць віленскае пытанне на пленуме Лігі Нацый у верасні 1924&nbsp;года, але Польшчы ўдалося заблакаваць унясенне пытання ў парадак дня{{sfn|Veilentienė_2015|с=19—20}}. Пасля гэтага Чарняцкіс адказаў Пуанкарэ, прапанаваўшы склікаць міжнародную канферэнцыю для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі{{sfn|Veilentienė_2015|с=20}}. Гэтая ідэя знайшла пэўную падтрымку ў Германіі, якая бачыла ў ёй прэцэдэнт для перагляду [[Версальскі мірны дагавор|Версальскага дагавора]]. Аднак Канферэнцыя паслоў адказала, што пытанне Вільні ўжо канчаткова вырашана. Спадзяванні Чарняцкіса на дапамогу Антанты аказаліся марнымі{{sfn|Veilentienė_2015|с=21}}. Увосень 1924&nbsp;года [[Палякі ў Літве|польская меншасць у Літве]] накіравала ў Лігу Нацый скаргу з дзесяці пунктаў аб дыскрымінацыі, напрыклад, патрабаванне выкарыстоўваць выключна літоўскую мову на шыльдах і ў бухгалтэрыі. Чарняцкісу прыйшлося накіраваць некалькі дэлегацый у Жэневу для абароны пазіцый Літвы{{sfn|Veilentienė_2015|с=22}}. Новы прэм'ер-міністр [[Вітаўтас Пятруліс]] прытрымліваўся іншага бачання знешняй палітыкі і імкнуўся да нармалізацыі адносін з Польшчай. Улетку 1925&nbsp;года ён пачаў таемныя перамовы з Варшавай{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Афіцыйныя перамовы па вузкім пытанні транзіту лесу па [[Нёман|Нёмане]] пачаліся ў верасні ў [[Капенгаген]]е падчас двухтыднёвага адпачынку Чарняцкіса{{sfn|Veilentienė_2015|с=45}}. Яго адпачынак быў перарваны трагічнай гібеллю латвійскага калегі Зігфрыда Мееравіца, і Чарняцкіс выехаў на пахаванне ў Рыгу{{sfn|Veilentienė_2015|с=41, 48}}. Перамовы з Польшчай выклікалі моцнае абурэнне ў Літве, і 19&nbsp;верасня 1925&nbsp;года Чарняцкіс першым падаў у адстаўку, справакаваўшы ўрадавы крызіс{{sfn|Veilentienė_2015|с=51}}{{sfn|Žalys|2007|с=57}}. Кабінет Пятруліса пратрымаўся да 25&nbsp;верасня{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Наступны прэм'ер-міністр [[Ляонас Бістрас]] таемна працягнуў спробы збліжэння з Польшчай і не стаў уключаць Чарняцкіса ў новы ўрад{{sfn|Svarauskas|с=115}}{{sfn|Žalys|2007|с=61—62}}. ==== Фінансавыя пытанні ==== Літва атрымала порт [[Клайпеда|Клайпеды]], але адсутнічала зручнае чыгуначнае злучэнне з астатняй тэрыторыяй краіны. Урад планаваў пабудаваць дзве лініі: [[Кейданы|Кедайны]] — [[Лідувенай|Лідавяны]] — [[Клайпеда]] і [[Амаляй|Амалі]] — [[Цельшы]] — [[Крэтынга|Крэцінга]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=27}}. Чарняцкіс вёў актыўныя перамовы з Вялікабрытаніяй аб атрыманні пазыкі ў памеры аднаго мільёна фунтаў стэрлінгаў. Аднак працэс зацягваўся з-за спрэчак па неаплачаных рахунках з брытанскімі кампаніямі і змянення пазіцыі брытанскага ўрада Стэнлі Болдуіна; у выніку пазыка так і не была атрымана{{sfn|Veilentienė_2015|с=27—29}}. 5—12&nbsp;снежня 1924&nbsp;года Чарняцкіс арганізаваў канферэнцыю літоўскіх консулаў, накіраваную на паляпшэнне знешнегандлёвых сувязяў{{sfn|Veilentienė_2015|с=53}}. Ён таксама працаваў над умацаваннем дыпламатычных прадстаўніцтваў: падчас яго знаходжання на пасадзе было вырашана набыць будынкі для місій у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е і Вашынгтоне{{sfn|Veilentienė_2015|с=54}}. Для прыёму замежных дэлегацый у Каўнасе патрабаваўся сучасны атэль, таму яго папярэднік Э.&nbsp;Галванаўскас ініцыяваў набыццё атэля «Metropolis». Чарняцкіс працягнуў гэты праект, стварыўшы дзяржаўны атэль «Lietuva» і забяспечыўшы яго рэканструкцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=55}}. [[Файл:Čarneckis and Graužinis families by Villa Lituania.jpeg|міні|Сем'і Чарняцкіса і Граўжыніса каля Вілы Літуанія]] === Дыпламат у Рыме === 7&nbsp;лістапада 1925&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны надзвычайным пасланнікам і паўнамоцным міністрам Літвы ў [[Рым]]е. Гэтую пасаду ён займаў да 14&nbsp;лютага 1939&nbsp;года. Першапачаткова ён таксама нефармальна курыраваў адносіны са Святым Прастолам, бо афіцыйныя сувязі былі разарваны{{sfn|Veilentienė_1999|с=141}}. Хоць [[Італія]] не выяўляла вялікай цікавасці да літоўскіх спраў, яна была адным з падпісантаў Клайпедскай канвенцыі і буйной еўрапейскай дзяржавай. Чарняцкіс актыўна працаваў над забеспячэннем італьянскай падтрымкі Літвы, асабліва ў яе канфлікце з Польшчай{{sfn|Veilentienė_1999|с=141, 143}}. Ён падрыхтаваў шэраг міжнародных пагадненняў, садзейнічаў стварэнню ганаровых консульстваў у Італіі, арганізоўваў узнагароджанне італьянскіх дзеячаў [[Ордэны, медалі і іншыя адзнакі Літвы|дзяржаўнымі ўзнагародамі Літвы]], публікаваў артыкулы пра сваю краіну ў італьянскай прэсе і праз Міжнародны інстытут сельскай гаспадаркі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У верасні 1927&nbsp;года арганізаваў афіцыйны візіт прэм'ер-міністра Аўгусцінаса Вальдзямараса ў Рым, падчас якога былі падпісаны дагаворы аб прымірэнні і гандлі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У 1934&nbsp;годзе былі заключаны консульскі дагавор і дагавор аб экстрадыцыі, а ў 1936&nbsp;годзе — яшчэ адзін гандлёвы дагавор{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. У 1933&nbsp;годзе літоўскае пасольства пераехала ў новы будынак, вядомы як Віла Літуанія (Villa Lituania). Чарняцкіс разам з жонкай Элеанорай здолеў дамовіцца аб арэндзе (а пазней і куплі) вілы па цане ніжэйшай за рынкавую{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. На віле праводзіліся шматлікія афіцыйныя прыёмы: тут віталі літоўскіх лётчыкаў на чале з Антанасам Густайцісам, якія здзейснілі пералёт па еўрапейскіх сталіцах у 1934&nbsp;годзе, і жаночую зборную Літвы па баскетболе пасля яе поспеху ў 1938&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. Да 20-й гадавіны незалежнасці Літвы ў 1938&nbsp;годзе быў наладжаны маштабны баль на 800 гасцей{{sfn|Jokubėnienė|2004}}. [[Файл:Voldemaras Vytautas Čarneckis, Kaunas.JPG|міні|Мемарыяльная дошка Чарняцкісу ў Каўнасе]] === Савецкі пераслед і смерць === 15&nbsp;лютага 1939&nbsp;года Чарняцкіса на пасадзе пасла ў Рыме змяніў [[Стасіс Лазарайціс]]. Чарняцкіс вярнуўся ў Літву і ўзначаліў дэпартамент права і адміністрацыі Міністэрства замежных спраў{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. У чэрвені 1940&nbsp;года ўдзельнічаў у абмеркаванні савецкага ўльтыматуму і перадаў згоду ўрада ў [[Масква|Маскву]]. Пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|акупацыі Літвы Савецкім Саюзам]] дапамагаў у працэсе ліквідацыі міністэрства{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. Быў саветнікам Вінцаса Крэве-Міцкявічуса, міністра замежных спраў у так званым [[Народны ўрад Літвы|Народным урадзе Літвы]]{{sfn|Svarauskas|с=116}}. 16&nbsp;верасня 1940&nbsp;года быў канчаткова звольнены са службы. Пасля гэтага працаваў кансультантам і намеснікам дырэктара аддзела забеспячэння Народнага камісарыята харчовай прамысловасці [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Падчас [[Чэрвеньская дэпартацыя (1941)|масавых дэпартацый у чэрвені 1941 года]] Чарняцкіс быў арыштаваны і высланы разам з жонкай і пяццю дзецьмі{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Ён быў змешчаны ў лагер СяўУралЛаг каля пасёлка Сосьва (Свярдлоўская вобласць). Працаваў цесляром і лесарубам. З-за цяжкіх умоў працы яго здароўе моцна пагоршылася, ён правеў тры месяцы ў турэмнай бальніцы{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] абвінаваціў групу з 15 літоўцаў (у тым ліку Чарняцкіса, Вітаўтаса Пранаса Бічунаса і Юозаса Папячкіса) у арганізацыі «контррэвалюцыйнай» групоўкі, якая рыхтавала ўзброены бунт у лагеры{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=8}}. 25&nbsp;сакавіка 1942&nbsp;года іх перавялі ў турму НКУС у Свярдлоўску (сучасны [[Екацярынбург]]){{sfn|Veilentienė_2006|с=121}}. 17&nbsp;кастрычніка 1942&nbsp;года Асаблівая нарада пры НКУС прыгаварыла Чарняцкіса да вышэйшай меры пакарання. Ён быў расстраляны 4&nbsp;лістапада 1942&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Асуджаныя літоўцы, хутчэй за ўсё, былі пахаваныя ў брацкай магіле на 12-м кіламетры Маскоўскага тракта. У 1990-х гадах там быў адкрыты Мемарыял ахвярам палітычных рэпрэсій з імёнамі больш за 18 000 чалавек{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=9}}. Сям'ю Чарняцкіса выслалі ў пасёлак Быкаўскі на ўзбярэжжы [[Мора Лапцевых|мора Лапцевых]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Дзякуючы літоўскім дыпламатам і пасольству ЗША ў Маскве яны змаглі атрымаць 3000 расійскіх рублёў дапамогі{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=171}}. Яны здолелі выжыць у суровых умовах і вярнуліся ў Літву ў 1958&nbsp;годзе<ref name="Skučaitė_2009">{{cite web |url=https://diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/diplomato-seima-ir-sibire-nepaluzo-486957 |title=Diplomato šeima ir Sibire nepalūžo |author=Skučaitė V. |date=2009-06-13 |publisher=Diena.lt |lang=lt |accessdate=2026-02-28}}</ref>. == Узнагароды == Чарняцкіс быў адзначаны шэрагам дзяржаўных узнагарод: * [[Ордэн Кароны Італіі]] ІІ ступені (1927){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] ІІ ступені (1932){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Зоркі Італіі]] І ступені (1933){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Кароны Італіі]] І ступені (1937){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * Медаль «Зорка Шаўлісаў» (1939){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] ІІ ступені (1939){{sfn|Veilentienė_2006|с=119}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Banevičius A. |загаловак=111 Lietuvos valstybės 1918–1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas |месца=Vilnius |выдавецтва=Knyga |год=1991 |старонак=47 |isbn=5-89942-585-7 |ref=Banevičius}} * {{кніга |аўтар=Gaigalaitė A., Skirius J., Kasparavičius A., Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Lietuvos atstovai užsienio valstybėse 1918–1990 m. |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=416–418 |isbn=5-430-02696-4 |спасылка=http://www.šaltiniai.info/files/istorija/IH00/Lietuvos_atstovai_užsienio_valstybėse_1918-1940.IH2413C.pdf |ref=Gaigalaitė_et_al.}} * {{артыкул |аўтар=Jokubėnienė D. |загаловак=Rekviem "Villa Lituania" Romoje |выданне=Ekstra |год=2004 |нумар=284 |том=19 |старонкі=24–27 |спасылка=http://www.lrytas.lt/ekstra/archyvas/2004/0517/ |ref=Jokubėnienė}} * {{кніга |аўтар=Maksimaitis M. |загаловак=Mažoji konstituanta: Lietuvos taryba atkuriant valstybingumą |месца=Vilnius |выдавецтва=Justitia |год=2011 |isbn=978-9955-616-65-8 |ref=Maksimaitis}} * {{кніга |аўтар=Petraitytė-Briedienė A. |загаловак=Tylieji priesaikos riteriai: Lietuvos pasiuntinybė Vašingtone šaltojo karo metais |месца=Kaunas |выдавецтва=Vytauto Didžiojo universitetas |год=2014 |isbn=978-609-467-076-3 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2014~1489328020510/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content |ref=Petraitytė_Briedienė}} * {{артыкул |аўтар=Svarauskas A. |загаловак=Čarneckis Valdemaras Vytautas |выданне=Lietuvos Respublikos 1918–1940 m. vyriausybių ministrų biografinis žodynas |год=2016 |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |старонкі=113–116 |isbn=978-5-420-01778-4 |спасылка=https://s.vle.lt/doc/Carneckis-Valdemaras-Vytautas.pdf |ref=Svarauskas}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Valdemaras Vytautas Čarneckis ir Lietuvos užsienio politikos problemos (1924 06 18–1925 09 25) |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=127–151 |isbn=5-430-02696-4 |ref=Veilentienė_1999}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas |частка=Čarneckis Valdemaras Vytautas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus pedagoginis universitetas |год=2006 |старонкі=119–121 |isbn=9789955201465 |спасылка=https://www.academia.edu/10988030 |ref=Veilentienė_2006}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: kelias į Steigiamąjį Seimą ir diplomatinio darbo pradžia |выданне=Parlamento studijos |год=2012 |нумар=13 |issn=1648-9896 |спасылка=https://journals.lnb.lt/parliamentary-studies/article/view/266/224 |ref=Veilentienė_2012}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: tarp diplomatijos ir politikos |выданне=Istorija |год=2015 |том=100 |старонкі=17–69 |issn=1392-0456 |спасылка=https://doi.org/10.15823/istorija.2015.20 |ref=Veilentienė_2015}} * {{кніга |аўтар=Žalys V. |загаловак=Lietuvos diplomatijos istorija (1925–1940) |том=I |месца=Vilnius |выдавецтва=Versus aureus |год=2007 |isbn=978-9955-699-50-7 |ref=Žalys}} * {{артыкул |аўтар=Žygelis D., Tekorius A. |загаловак=Plk. ltn. Juozas Papečkys: Lietuvos karo teisės patriarchas |выданне=Kardas |год=2014 |нумар=2 (462) |старонкі=2–9 |issn=1392-9437 |спасылка=https://www.kariuomene.lt/data/public/uploads/2021/04/kardas_nr.2_2014_internetui.pdf |ref=Žygelis_Tekorius}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняцкіс Вальдзямарас Вітаўтас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалкаўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Устаноўчага сойма Літвы (1920—1922)]] [[Катэгорыя:Члены Тарыбы]] [[Катэгорыя:Члены Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ЛЭТІ]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Зоркі Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] rj4uawbcgocpvxbx7ohyi6w6tmb5l01 5150186 5150185 2026-06-03T12:55:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вальдэмарас Чарняцкіс]] у [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] па-над перасылкай 5150185 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняцкіс}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс | арыгінальнае імя = {{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}} | выява = Hon. Valdemaras Corneckis, 10-12-22 LOC npcc.07189.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Вальдзямарас Чарняцкіс (1922) | тытул = [[Міністр замежных спраў Літвы]] | перыядпачатак = 18 чэрвеня 1924 | перыядканец = 25 верасня 1925 | прэм'ер = [[Антанас Тумянас]]<br>[[Вітаўтас Пятруліс]] | папярэднік = [[Эрнястас Галванаўскас]] | пераемнік = [[Мячыславас Рэйніс]] | тытул_2 = [[Міністр транспарту і камунікацый Літвы]] | перыядпачатак_2 = 12 красавіка 1919 | перыядканец_2 = 19 чэрвеня 1920 | прэм'ер_2 = [[Мікалас Сляжавічус]]<br>[[Эрнястас Галванаўскас]] | папярэднік_2 = [[Ёнас Шымалюнас]] | пераемнік_2 = [[Эрнястас Галванаўскас]] | дата нараджэння = {{ДН|9|1|1893}} | месца нараджэння = [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]], [[Сувалкаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = {{ДС|4|11|1942}} | месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[РСФСР]], [[СССР]] | бацька = Антанас Чарняцкіс | маці = Юзэ Гегужынскайтэ | жонка = Элеанора Шальтэнітэ | дзеці = Альгірдас, Вітаўтас, Марыя Лючыя, Пятрас, Повілас | гады службы = 1916—1918 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | род войскаў = інжынерныя войскі | камандаваў = [[Асобны літоўскі батальён]] | партыя = [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя]] | дзейнасць = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]] | адукацыя = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Ордэн Кароны Італіі]] I ст. {{!!}} [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] II ст. {{!!}} [[Ордэн Зоркі Італіі]] I ст. {{!}}- {{!}} [[Ордэн Кароны Італіі]] II ст. {{!!}} [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] II ст. {{!!}} Медаль «Зорка Шаўлісаў» {{!}}} | Commons = Category:Voldemaras Čarneckis }} '''Вальдзяма́рас Ві́таўтас Чарня́цкіс''' ({{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}}; {{ДН|9|1|1893}}, вёска [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]] — {{ДС|4|11|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — літоўскі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]]. Займаў пасады выконваючага абавязкі міністра фінансаў (санежань 1918 — сакавік 1919), міністра транспарту і камунікацый Літвы (красавік 1919 — чэрвень 1920) і міністра замежных спраў (чэрвень 1924 — верасень 1925). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 9&nbsp;студзеня 1893&nbsp;года ў вёсцы [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]] непадалёк ад [[Марыямпале]] (на тэрыторыі былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]). Бацька, Антанас Чарняцкіс, быў лесніком, які скончыў завочныя курсы ў [[Пецярбургскі лясны інстытут|Пецярбургскім лясным інстытуце]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Ён працаваў у маёнтку Вострая Кірсна, а пазней — у землеўладаннях роду [[Камары (род)|Камароў]] у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Маці — Юзэ Гегужынскайце. У сям'і было васьмёра дзяцей, пяцёра з якіх памерлі ў маленстве{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Вальдзямарас наведваў пачатковую школу ў [[Мацкава (Лаздзіяйскі раён)|Мацкаве]], а затым гімназію ў [[Сувалкі|Сувалках]]. Падчас вучобы ў гімназіі ён жыў у сям'і Стасіса Заскевічуса, будучага генерала [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскай арміі]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Скончыўшы гімназію ў 1911&nbsp;годзе, ён паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] у [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}{{sfn|Banevičius|с=47}}. У гады студэнцтва жыў у адным пакоі з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]] і Ёнасам Вайлокайцісам, якія далучылі яго да літоўскага палітычнага і культурнага жыцця{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. У 1912—1916&nbsp;гадах Чарняцкіс з'яўляўся старшынёй мясцовай суполкі каталіцкай маладзёжнай арганізацыі «[[Атэйцінінкай]]» і быў актыўным членам таварыства ўзаемадапамогі літоўскіх студэнтаў{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў дзеячам [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У чэрвені 1915&nbsp;года знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе працаваў у складзе камісіі па стварэнні прытулку-майстэрні для дзяцей-бежанцаў (хоць гэтыя планы не былі да канца рэалізаваныя). У 1916&nbsp;годзе працягваў працу ў Літоўскім таварыстве ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Veilentienė_2012|с=52}}. === Вайсковая служба === У 1916&nbsp;годзе быў прызваны ў інжынерную брыгаду [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] і накіраваны на [[Усходні фронт (Першая сусветная вайна)|Усходні фронт]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. Нягледзячы на службу, працягваў удзельнічаць у літоўскім руху. 2—4&nbsp;снежня 1917&nbsp;года старшынстваваў на з'ездзе літоўскіх вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў горадзе [[Роўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. З'езд прыняў шэраг рэзалюцый, у тым ліку з патрабаваннем поўнай незалежнасці Літвы, а таксама стварыў Выканаўчы камітэт літоўскіх вайскоўцаў Асобнай арміі. 12&nbsp;студзеня 1918&nbsp;года быў атрыманы дазвол на фарміраванне транспартнага батальёна, і Чарняцкіс стаў камандзірам [[Асобны літоўскі батальён|Асобнага літоўскага батальёна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=54}}. Да канца лютага 1918&nbsp;года ў падраздзяленні налічвалася каля 500 чалавек{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] расійскія войскі адступілі з [[Украіна|Украіны]], але літоўскі батальён застаўся і ахоўваў склады і іншыя стратэгічныя аб'екты. У маі 1918&nbsp;года Чарняцкіс быў заменены на Эдуардаса Адамкавічуса, паколькі ўрад патрабаваў, каб на чале падраздзялення стаяў кадравы афіцэр{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. === Рада Літвы і пачатак палітычнай дзейнасці === У ліпені 1918&nbsp;года Чарняцкіс вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. Разам з Аляксандрасам Стульгінскісам увайшоў у камісію па справах бежанцаў пры [[Тарыба|Дзяржаўнай Радзе Літвы (Тарыбе)]] і арганізоўваў вяртанне літоўцаў на радзіму{{sfn|Maksimaitis|с=152—153}}. 27&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года ён быў кааптаваны ў склад Рады Літвы як прадстаўнік [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя|Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]]{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Увайшоў у арганізацыйны камітэт Другой Дзяржаўнай канферэнцыі Літвы, якая адбылася 16&nbsp;студзеня 1919&nbsp;года ў [[Каўнас|Коўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. З 14&nbsp;сакавіка па 4&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года з'яўляўся першым сакратаром прэзідыума Рады Літвы{{sfn|Maksimaitis|с=418—419}}. У канцы снежня 1918&nbsp;года, калі прэм'ер-міністр [[Аўгусцінас Вальдэмарас|Аўгусцінас Вальдзямарас]] і міністр фінансаў Марцінас Ічас выехалі ў [[Германія|Германію]] для перамоў аб дзяржаўнай пазыцы, новы прэм'ер-міністр [[Мікалас Сляжавічус]] даручыў Чарняцкісу кіраванне Міністэрствам фінансаў (з 26&nbsp;снежня 1918 па 12&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года){{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. У студзені 1919&nbsp;года Чарняцкіс падпісаў закон аб працягу збору даваенных (расійскіх імперскіх) падаткаў да ўкаранення ўласнай падатковай сістэмы, а таксама ўвёў паштовыя і імпартныя тарыфы{{sfn|Svarauskas|с=114}}. 1&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года ён разам з іншымі міністрамі падпісаў дагавор з [[Латвія|Латвіяй]], які дазволіў Літве выкарыстоўваць порт у [[Ліепая|Ліепаі]] ў абмен на пазыку ў 5&nbsp;мільёнаў нямецкіх марак{{sfn|Veilentienė_2012|с=58}}. 13&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года яго на гэтай пасадзе змяніў [[Вітаўтас Пятруліс]] у кароткачасовым кабінеце [[Пранас Давідайціс|Пранаса Давідайціса]]{{sfn|Maksimaitis|с=282}}. [[Файл:Ketvirtasis ministru kabinetas. Fourth Ministers cabinet of Lithuania.jpg|міні|250px|Чацвёрты кабінет міністраў. Злева направа, сядзяць: [[Юсцінас Зубрыцкас]], [[Юозас Пакніс]], [[Мікалас Сляжавічус]], [[Антанас Мяркіс]], [[Сцяпонас Кайрыс]], [[Ёнас Віляйшыс]]. Стаяць, злева направа: [[Аляксандрас Стульгінскіс]], [[Якубас Шэрнас]], Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс, [[Тадас Пяткявічус]].]] === Міністр транспарту і камунікацый === 15&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны міністрам транспарту і камунікацый у чацвёртым урадзе Мікаласа Сляжавічуса. У наступным урадзе [[Эрнястас Галванаўскас|Эрнястаса Галванаўскаса]] яму прапаноўвалі пасаду міністра ўнутраных спраў, аднак ён адмовіўся з-за недахопу вопыту і заставаўся міністрам камунікацый да 19&nbsp;чэрвеня 1920&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=61}}. На гэтай пасадзе ён арганізоўваў працу міністэрства і кіраваў пераняццем пошты, тэлеграфа, тэлефона, аўтамабільных дарог і чыгунак ад адступаючай нямецкай арміі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. Гэта была надзвычай складаная задача, паколькі большая частка транспартных сродкаў была знішчана або знаходзілася ў занядбаным стане пасля вайны, а таксама востра не хапала кваліфікаваных літоўскіх кадраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. 4&nbsp;ліпеня 1919&nbsp;года Сляжавічус і Чарняцкіс падпісалі дагавор з Германіяй аб кантролі над чыгункамі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. У сакавіку 1920&nbsp;года міністэрства адкрыла першую параходную лінію паміж Каўнасам і [[Юрбаркас|Юрбаркасам]]. Значна пашырылася паштовая сетка: за год было адкрыта 81 новае паштовае аддзяленне і наладжана рэгулярная міжнародная паштовая сувязь з усімі краінамі, акрамя Польшчы і Савецкай Расіі{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Раніцай 28&nbsp;жніўня 1919&nbsp;года Чарняцкіс папярэдзіў урад аб пераразанні некалькіх тэлефонных і тэлеграфных ліній, што стала сігналам аб пачатку [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Літве (1919)|польскага дзяржаўнага перавароту ў Літве]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. Яго сястра Алдона Чарняцкайтэ адыграла ключавую ролю ў атрыманні дакументаў, якія дазволілі літоўскім спецслужбам ліквідаваць сетку [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] ў краіне<ref name="Kavaliauskas_2023">{{cite web |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |author=Kavaliauskas V. |date=2023-08-03 |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |lang=lt |accessdate=2024-02-17}}</ref>. === Устаноўчы сойм === 21&nbsp;ліпеня 1920&nbsp;года Чарняцкіс быў абраны ў гарадскі савет Каўнаса, аднак 20&nbsp;мая 1921&nbsp;года падаў у адстаўку; яго месца заняў Матас Шальчус{{sfn|Veilentienė_2012|с=61—62}}. У красавіку 1920&nbsp;года ён быў абраны ва [[Устаноўчы сойм Літвы]] як прадстаўнік Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ад [[Цяльшэй|Тэльшаўскай]] выбарчай акругі. У сойме працаваў з фракцыяй Сялянскага саюза{{sfn|Veilentienė_2012|с=63}}. З'яўляўся сакратаром парламенцкага камітэта па замежных справах і членам эканамічнага камітэта{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Удзельнічаў у працы камісіі па распрацоўцы рэгламенту Устаноўчага сойма{{sfn|Veilentienė_2006|с=119}}. Як член эканамічнага камітэта дапамагаў у распрацоўцы законапраекта аб увядзенні нацыянальнай валюты — [[Літоўскі літ|літоўскага літа]]. Падчас парламенцкіх сесій часцей за ўсё выступаў па пытаннях замежнай палітыкі{{sfn|Veilentienė_2006|с=120}}. Уваходзіў у склад літоўскіх дэлегацый на перамовах з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] у Калварыі (16—18&nbsp;верасня 1920) і ў [[Сувалкі|Сувалках]], дзе 7&nbsp;кастрычніка 1920&nbsp;года быў падпісаны [[Сувалкаўскі дагавор]]{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Аднак ужо на наступны дзень польскі генерал Л.&nbsp;Жалігоўскі падняў [[Бунт Жалігоўскага|бунт]] і захапіў [[Віленскі край]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=64—65}}. У лістападзе 1920&nbsp;года разам з Аўгусцінасам Вальдзямарасам накіраваўся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]], якая спрабавала быць пасрэднікам у вырашэнні польска-літоўскага канфлікту{{sfn|Veilentienė_2012|с=65}}. З-за канфлікту з Польшчай міжнароднае прызнанне Літвы дэ-юрэ зацягвалася. Таму ў лютым 1921&nbsp;года Устаноўчы сойм накіраваў дэлегацыю з удзелам Чарняцкіса ў [[Эстонія|Эстонію]] і Латвію з надзеяй атрымаць іх прызнанне і падтрымку{{sfn|Veilentienė_2012|с=66—67}}. Ідэю стварэння Балтыйскага альянсу Чарняцкіс працягваў прасоўваць і пазней, на пасадзе міністра замежных спраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=70—71}}. У сувязі з пераходам на дыпламатычную службу ён афіцыйна склаў паўнамоцтвы дэпутата Устаноўчага сойма 4&nbsp;лістапада 1921&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Пры прыняцці [[Канстытуцыя Літвы 1922 года|Канстытуцыі Літвы]] ў жніўні 1922&nbsp;года хрысціянскія дэмакраты прапанавалі кандыдатуры Чарняцкіса, Мікаласа Крупавічуса і Аляксандраса Стульгінскіса на пасаду Прэзідэнта Літвы. Чарняцкіс і Крупавічус адмовіліся, таму прэзідэнтам стаў Стульгінскіс{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. [[Файл:Balys Mastauskas, V.V. Carneckis, M.J. Vinikas LOC npcc.07238.jpg|міні|Чарняцкіс (у цэнтры) у ЗША]] === Дыпламатычная служба ў ЗША і Вялікабрытаніі === У красавіку ці чэрвені 1921&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны прадстаўніком Літвы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}{{sfn|Gaigalaitė_et_al.|1999|с=416}}. Яго галоўнай задачай было дамагчыся ад амерыканскага ўрада прызнання незалежнасці Літвы дэ-юрэ. Паколькі Літва не мела афіцыйнага прызнання, Чарняцкіс не валодаў афіцыйным дыпламатычным статусам і вымушаны быў дзейнічаць неафіцыйна, абапіраючыся на асабістыя сувязі{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Ён актыўна наведваў суполкі літоўскіх эмігрантаў і заклікаў іх падаваць петыцыі сваім палітычным прадстаўнікам. Таксама ён наладзіў супрацоўніцтва з габрэйскай дыяспарай (у той час Літва надала значную аўтаномію [[Літвакі|літоўскім яўрэям]]){{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Чарняцкіс заснаваў Балта-Амерыканскае таварыства і падрыхтаваў петыцыю ад імя шэрагу ўніверсітэцкіх прафесараў з заклікам прызнаць Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. ЗША прызналі Літву дэ-юрэ 28&nbsp;ліпеня 1922&nbsp;года. Чарняцкіс стаў часовым павераным у справах і заняўся арганізацыяй афіцыйнага пасольства Літвы ў [[Вашынгтон]]е{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. 11&nbsp;кастрычніка 1922&nbsp;года ён уручыў даверчыя граматы ў Дзярждэпартамент ЗША{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=10}}. Падчас знаходжання ў ЗША стаў ганаровым членам Акадэміі палітычных навук і сталічнага «Metropolitan Club»{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. Чарняцкіс балатаваўся ў [[Першы сойм Літвы]] на выбарах у кастрычніку 1922&nbsp;года, але не быў абраны{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Ён прайшоў у Другі сойм на выбарах у маі 1923&nbsp;года, аднак адмовіўся ад мандата з-за дыпламатычнай працы{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У Вашынгтоне ён пазнаёміўся з актывісткай літоўскай дыяспары Элеанорай Шальтэнітэ, з якой ажаніўся ў 1923&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У лістападзе 1923&nbsp;года Чарняцкіса перавялі ў [[Лондан]]. Там ён працаваў над заключэннем гандлёвага пагаднення з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]] і забеспячэннем брытанскай падтрымкі [[Клайпедская канвенцыя|Клайпедскай канвенцыі]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. === Міністр замежных спраў === 18&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года Чарняцкіс заняў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Антанаса Тумянаса. 6&nbsp;ліпеня 1924&nbsp;года ён вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_2015|с=18}}. Праграма новага ўрада прадугледжвала ратыфікацыю Клайпедскай канвенцыі, заключэнне міжнародных гандлёвых пагадненняў (у тым ліку атрыманне пазыкі ад Вялікабрытаніі на будаўніцтва чыгунак), паглыбленне супрацоўніцтва паміж [[Балтыйскія краіны|Балтыйскімі краінамі]] і ўмацаванне консульскай службы{{sfn|Veilentienė_2015|с=18—19}}. ==== Клайпедскі край ==== Літва атрымала кантроль над [[Клайпедскі край|Клайпедскім краем]] пасля [[Клайпедскае паўстанне|ўзброенага паўстання ў студзені 1923 года]]. У маі 1924&nbsp;года была падпісана Клайпедская канвенцыя, якая патрабавала ратыфікацыі. Літва ратыфікавала яе 30&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2015|с=23}}. Таксама было неабходна ўрэгуляваць шматлікія тэхнічныя пытанні з Германіяй: межы, грамадзянства, правы на рыбалоўства, утрыманне мастоў, консульскія паслугі. Перамовы па гэтых пытаннях узначальваў Вацловас Сідзікаўскас{{sfn|Veilentienė_2015|с=24}}. Разам з тым Германія востра рэагавала на скаргі нямецкага насельніцтва краю аб дыскрымінацыі. Увесну 1925&nbsp;года, спаслаўшыся на рызыку інфекцыйных захворванняў, Германія пачала блакаваць імпарт літоўскай ялавічыны і свініны{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. У адказ Чарняцкіс накіраваў ноту пратэсту, прыпыніў унясенне паправак у літоўска-германскі гандлёвы дагавор і прапанаваў заключыць санітарную канвенцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. ==== Адносіны са Святым Прастолам ==== Літва пачала абмеркаванне [[Канкардат|канкардату]] з апостальскім візітатарам [[Антаніна Дзекіні]] яшчэ ў кастрычніку 1923&nbsp;года, аднак той лічыў пагадненне неабавязковым{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. У верасні 1924&nbsp;года Чарняцкіс зноў узняў гэтае пытанне на фоне перамоў паміж [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і Польшчай. Літоўскі ўрад дамагаўся, каб [[Віленская дыяцэзія|Віленская]] і [[Сейненская дыяцэзія|Сейненская]] дыяцэзіі (якія ахоплівалі спрэчныя з Польшчай тэрыторыі) кіраваліся непасрэдна з Ватыкана і не ўваходзілі ў склад польскай царкоўнай правінцыі{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. Аднак Канкардат 1925 года быў заключаны ў лютым без уліку літоўскіх прапаноў. Гэта выклікала хвалю пратэстаў у Літве, і ў маі 1925&nbsp;года дыпламатычныя адносіны з Ватыканам былі афіцыйна разарваны{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Сам Чарняцкіс выступаў за больш памяркоўны падыход і пазней, падчас службы ў Італіі, прыклаў шмат намаганняў для нармалізацыі адносін{{sfn|Veilentienė_2015|с=35, 41}}. ==== Адносіны з Балтыйскімі краінамі ==== Чарняцкіс быў паслядоўным прыхільнікам стварэння цеснага саюза з Латвіяй і Эстоніяй{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Польшча імкнулася ўцягнуць гэтыя краіны, а таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]], у арбіту свайго ўплыву, каб ізаляваць Літву і прымусіць яе саступіць у пытанні Вільні{{sfn|Veilentienė_2015|с=29}}. Чарняцкісу ўдалося дасягнуць пэўнага поспеху ў перамовах з Латвіяй і яе міністрам замежных спраў [[Зігфрыд Ганна Мееравіц|Зігфрыдам Ганнай Мееравіцам]]. Двухбаковыя сустрэчы прайшлі ў маі і кастрычніку 1924&nbsp;года, а ў красавіку 1925&nbsp;года Чарняцкіс здзейсніў афіцыйны візіт у [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=29—30}}. Краіны падпісалі дагавор аб сплаве лесу па рэках і дамовіліся пачаць перамовы аб пагадненні па [[Прымірэнне|прымірэнні]] і арбітражы{{sfn|Veilentienė_2015|с=31}}. Абмяркоўваўся і магчымы [[Мытны саюз|мытны саюз]], хоць Чарняцкіс ставіўся да гэтага асцярожна з-за больш развітай прамысловасці Латвіі{{sfn|Žalys|2007|с=119}}. Аднак запланаваная на жнівень 1925&nbsp;года трохбаковая балтыйская сустрэча была сарваная з-за польскага ціску на Эстонію{{sfn|Veilentienė_2015|с=32}}. ==== Адносіны з Польшчай ==== 2&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года, неўзабаве пасля прызначэння Чарняцкіса, Літва атрымала ноту ад старшыні [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыі паслоў]] [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]] з заклікам усталяваць дыпламатычныя адносіны з Польшчай{{sfn|Veilentienė_2015|с=19}}. Чарняцкіс адклаў адказ, спадзяючыся ўзняць віленскае пытанне на пленуме Лігі Нацый у верасні 1924&nbsp;года, але Польшчы ўдалося заблакаваць унясенне пытання ў парадак дня{{sfn|Veilentienė_2015|с=19—20}}. Пасля гэтага Чарняцкіс адказаў Пуанкарэ, прапанаваўшы склікаць міжнародную канферэнцыю для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі{{sfn|Veilentienė_2015|с=20}}. Гэтая ідэя знайшла пэўную падтрымку ў Германіі, якая бачыла ў ёй прэцэдэнт для перагляду [[Версальскі мірны дагавор|Версальскага дагавора]]. Аднак Канферэнцыя паслоў адказала, што пытанне Вільні ўжо канчаткова вырашана. Спадзяванні Чарняцкіса на дапамогу Антанты аказаліся марнымі{{sfn|Veilentienė_2015|с=21}}. Увосень 1924&nbsp;года [[Палякі ў Літве|польская меншасць у Літве]] накіравала ў Лігу Нацый скаргу з дзесяці пунктаў аб дыскрымінацыі, напрыклад, патрабаванне выкарыстоўваць выключна літоўскую мову на шыльдах і ў бухгалтэрыі. Чарняцкісу прыйшлося накіраваць некалькі дэлегацый у Жэневу для абароны пазіцый Літвы{{sfn|Veilentienė_2015|с=22}}. Новы прэм'ер-міністр [[Вітаўтас Пятруліс]] прытрымліваўся іншага бачання знешняй палітыкі і імкнуўся да нармалізацыі адносін з Польшчай. Улетку 1925&nbsp;года ён пачаў таемныя перамовы з Варшавай{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Афіцыйныя перамовы па вузкім пытанні транзіту лесу па [[Нёман|Нёмане]] пачаліся ў верасні ў [[Капенгаген]]е падчас двухтыднёвага адпачынку Чарняцкіса{{sfn|Veilentienė_2015|с=45}}. Яго адпачынак быў перарваны трагічнай гібеллю латвійскага калегі Зігфрыда Мееравіца, і Чарняцкіс выехаў на пахаванне ў Рыгу{{sfn|Veilentienė_2015|с=41, 48}}. Перамовы з Польшчай выклікалі моцнае абурэнне ў Літве, і 19&nbsp;верасня 1925&nbsp;года Чарняцкіс першым падаў у адстаўку, справакаваўшы ўрадавы крызіс{{sfn|Veilentienė_2015|с=51}}{{sfn|Žalys|2007|с=57}}. Кабінет Пятруліса пратрымаўся да 25&nbsp;верасня{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Наступны прэм'ер-міністр [[Ляонас Бістрас]] таемна працягнуў спробы збліжэння з Польшчай і не стаў уключаць Чарняцкіса ў новы ўрад{{sfn|Svarauskas|с=115}}{{sfn|Žalys|2007|с=61—62}}. ==== Фінансавыя пытанні ==== Літва атрымала порт [[Клайпеда|Клайпеды]], але адсутнічала зручнае чыгуначнае злучэнне з астатняй тэрыторыяй краіны. Урад планаваў пабудаваць дзве лініі: [[Кейданы|Кедайны]] — [[Лідувенай|Лідавяны]] — [[Клайпеда]] і [[Амаляй|Амалі]] — [[Цельшы]] — [[Крэтынга|Крэцінга]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=27}}. Чарняцкіс вёў актыўныя перамовы з Вялікабрытаніяй аб атрыманні пазыкі ў памеры аднаго мільёна фунтаў стэрлінгаў. Аднак працэс зацягваўся з-за спрэчак па неаплачаных рахунках з брытанскімі кампаніямі і змянення пазіцыі брытанскага ўрада Стэнлі Болдуіна; у выніку пазыка так і не была атрымана{{sfn|Veilentienė_2015|с=27—29}}. 5—12&nbsp;снежня 1924&nbsp;года Чарняцкіс арганізаваў канферэнцыю літоўскіх консулаў, накіраваную на паляпшэнне знешнегандлёвых сувязяў{{sfn|Veilentienė_2015|с=53}}. Ён таксама працаваў над умацаваннем дыпламатычных прадстаўніцтваў: падчас яго знаходжання на пасадзе было вырашана набыць будынкі для місій у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е і Вашынгтоне{{sfn|Veilentienė_2015|с=54}}. Для прыёму замежных дэлегацый у Каўнасе патрабаваўся сучасны атэль, таму яго папярэднік Э.&nbsp;Галванаўскас ініцыяваў набыццё атэля «Metropolis». Чарняцкіс працягнуў гэты праект, стварыўшы дзяржаўны атэль «Lietuva» і забяспечыўшы яго рэканструкцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=55}}. [[Файл:Čarneckis and Graužinis families by Villa Lituania.jpeg|міні|Сем'і Чарняцкіса і Граўжыніса каля Вілы Літуанія]] === Дыпламат у Рыме === 7&nbsp;лістапада 1925&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны надзвычайным пасланнікам і паўнамоцным міністрам Літвы ў [[Рым]]е. Гэтую пасаду ён займаў да 14&nbsp;лютага 1939&nbsp;года. Першапачаткова ён таксама нефармальна курыраваў адносіны са Святым Прастолам, бо афіцыйныя сувязі былі разарваны{{sfn|Veilentienė_1999|с=141}}. Хоць [[Італія]] не выяўляла вялікай цікавасці да літоўскіх спраў, яна была адным з падпісантаў Клайпедскай канвенцыі і буйной еўрапейскай дзяржавай. Чарняцкіс актыўна працаваў над забеспячэннем італьянскай падтрымкі Літвы, асабліва ў яе канфлікце з Польшчай{{sfn|Veilentienė_1999|с=141, 143}}. Ён падрыхтаваў шэраг міжнародных пагадненняў, садзейнічаў стварэнню ганаровых консульстваў у Італіі, арганізоўваў узнагароджанне італьянскіх дзеячаў [[Ордэны, медалі і іншыя адзнакі Літвы|дзяржаўнымі ўзнагародамі Літвы]], публікаваў артыкулы пра сваю краіну ў італьянскай прэсе і праз Міжнародны інстытут сельскай гаспадаркі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У верасні 1927&nbsp;года арганізаваў афіцыйны візіт прэм'ер-міністра Аўгусцінаса Вальдзямараса ў Рым, падчас якога былі падпісаны дагаворы аб прымірэнні і гандлі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У 1934&nbsp;годзе былі заключаны консульскі дагавор і дагавор аб экстрадыцыі, а ў 1936&nbsp;годзе — яшчэ адзін гандлёвы дагавор{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. У 1933&nbsp;годзе літоўскае пасольства пераехала ў новы будынак, вядомы як Віла Літуанія (Villa Lituania). Чарняцкіс разам з жонкай Элеанорай здолеў дамовіцца аб арэндзе (а пазней і куплі) вілы па цане ніжэйшай за рынкавую{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. На віле праводзіліся шматлікія афіцыйныя прыёмы: тут віталі літоўскіх лётчыкаў на чале з Антанасам Густайцісам, якія здзейснілі пералёт па еўрапейскіх сталіцах у 1934&nbsp;годзе, і жаночую зборную Літвы па баскетболе пасля яе поспеху ў 1938&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. Да 20-й гадавіны незалежнасці Літвы ў 1938&nbsp;годзе быў наладжаны маштабны баль на 800 гасцей{{sfn|Jokubėnienė|2004}}. [[Файл:Voldemaras Vytautas Čarneckis, Kaunas.JPG|міні|Мемарыяльная дошка Чарняцкісу ў Каўнасе]] === Савецкі пераслед і смерць === 15&nbsp;лютага 1939&nbsp;года Чарняцкіса на пасадзе пасла ў Рыме змяніў [[Стасіс Лазарайціс]]. Чарняцкіс вярнуўся ў Літву і ўзначаліў дэпартамент права і адміністрацыі Міністэрства замежных спраў{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. У чэрвені 1940&nbsp;года ўдзельнічаў у абмеркаванні савецкага ўльтыматуму і перадаў згоду ўрада ў [[Масква|Маскву]]. Пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|акупацыі Літвы Савецкім Саюзам]] дапамагаў у працэсе ліквідацыі міністэрства{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. Быў саветнікам Вінцаса Крэве-Міцкявічуса, міністра замежных спраў у так званым [[Народны ўрад Літвы|Народным урадзе Літвы]]{{sfn|Svarauskas|с=116}}. 16&nbsp;верасня 1940&nbsp;года быў канчаткова звольнены са службы. Пасля гэтага працаваў кансультантам і намеснікам дырэктара аддзела забеспячэння Народнага камісарыята харчовай прамысловасці [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Падчас [[Чэрвеньская дэпартацыя (1941)|масавых дэпартацый у чэрвені 1941 года]] Чарняцкіс быў арыштаваны і высланы разам з жонкай і пяццю дзецьмі{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Ён быў змешчаны ў лагер СяўУралЛаг каля пасёлка Сосьва (Свярдлоўская вобласць). Працаваў цесляром і лесарубам. З-за цяжкіх умоў працы яго здароўе моцна пагоршылася, ён правеў тры месяцы ў турэмнай бальніцы{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] абвінаваціў групу з 15 літоўцаў (у тым ліку Чарняцкіса, Вітаўтаса Пранаса Бічунаса і Юозаса Папячкіса) у арганізацыі «контррэвалюцыйнай» групоўкі, якая рыхтавала ўзброены бунт у лагеры{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=8}}. 25&nbsp;сакавіка 1942&nbsp;года іх перавялі ў турму НКУС у Свярдлоўску (сучасны [[Екацярынбург]]){{sfn|Veilentienė_2006|с=121}}. 17&nbsp;кастрычніка 1942&nbsp;года Асаблівая нарада пры НКУС прыгаварыла Чарняцкіса да вышэйшай меры пакарання. Ён быў расстраляны 4&nbsp;лістапада 1942&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Асуджаныя літоўцы, хутчэй за ўсё, былі пахаваныя ў брацкай магіле на 12-м кіламетры Маскоўскага тракта. У 1990-х гадах там быў адкрыты Мемарыял ахвярам палітычных рэпрэсій з імёнамі больш за 18 000 чалавек{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=9}}. Сям'ю Чарняцкіса выслалі ў пасёлак Быкаўскі на ўзбярэжжы [[Мора Лапцевых|мора Лапцевых]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Дзякуючы літоўскім дыпламатам і пасольству ЗША ў Маскве яны змаглі атрымаць 3000 расійскіх рублёў дапамогі{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=171}}. Яны здолелі выжыць у суровых умовах і вярнуліся ў Літву ў 1958&nbsp;годзе<ref name="Skučaitė_2009">{{cite web |url=https://diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/diplomato-seima-ir-sibire-nepaluzo-486957 |title=Diplomato šeima ir Sibire nepalūžo |author=Skučaitė V. |date=2009-06-13 |publisher=Diena.lt |lang=lt |accessdate=2026-02-28}}</ref>. == Узнагароды == Чарняцкіс быў адзначаны шэрагам дзяржаўных узнагарод: * [[Ордэн Кароны Італіі]] ІІ ступені (1927){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] ІІ ступені (1932){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Зоркі Італіі]] І ступені (1933){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Кароны Італіі]] І ступені (1937){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * Медаль «Зорка Шаўлісаў» (1939){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] ІІ ступені (1939){{sfn|Veilentienė_2006|с=119}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Banevičius A. |загаловак=111 Lietuvos valstybės 1918–1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas |месца=Vilnius |выдавецтва=Knyga |год=1991 |старонак=47 |isbn=5-89942-585-7 |ref=Banevičius}} * {{кніга |аўтар=Gaigalaitė A., Skirius J., Kasparavičius A., Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Lietuvos atstovai užsienio valstybėse 1918–1990 m. |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=416–418 |isbn=5-430-02696-4 |спасылка=http://www.šaltiniai.info/files/istorija/IH00/Lietuvos_atstovai_užsienio_valstybėse_1918-1940.IH2413C.pdf |ref=Gaigalaitė_et_al.}} * {{артыкул |аўтар=Jokubėnienė D. |загаловак=Rekviem "Villa Lituania" Romoje |выданне=Ekstra |год=2004 |нумар=284 |том=19 |старонкі=24–27 |спасылка=http://www.lrytas.lt/ekstra/archyvas/2004/0517/ |ref=Jokubėnienė}} * {{кніга |аўтар=Maksimaitis M. |загаловак=Mažoji konstituanta: Lietuvos taryba atkuriant valstybingumą |месца=Vilnius |выдавецтва=Justitia |год=2011 |isbn=978-9955-616-65-8 |ref=Maksimaitis}} * {{кніга |аўтар=Petraitytė-Briedienė A. |загаловак=Tylieji priesaikos riteriai: Lietuvos pasiuntinybė Vašingtone šaltojo karo metais |месца=Kaunas |выдавецтва=Vytauto Didžiojo universitetas |год=2014 |isbn=978-609-467-076-3 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2014~1489328020510/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content |ref=Petraitytė_Briedienė}} * {{артыкул |аўтар=Svarauskas A. |загаловак=Čarneckis Valdemaras Vytautas |выданне=Lietuvos Respublikos 1918–1940 m. vyriausybių ministrų biografinis žodynas |год=2016 |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |старонкі=113–116 |isbn=978-5-420-01778-4 |спасылка=https://s.vle.lt/doc/Carneckis-Valdemaras-Vytautas.pdf |ref=Svarauskas}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Valdemaras Vytautas Čarneckis ir Lietuvos užsienio politikos problemos (1924 06 18–1925 09 25) |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=127–151 |isbn=5-430-02696-4 |ref=Veilentienė_1999}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas |частка=Čarneckis Valdemaras Vytautas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus pedagoginis universitetas |год=2006 |старонкі=119–121 |isbn=9789955201465 |спасылка=https://www.academia.edu/10988030 |ref=Veilentienė_2006}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: kelias į Steigiamąjį Seimą ir diplomatinio darbo pradžia |выданне=Parlamento studijos |год=2012 |нумар=13 |issn=1648-9896 |спасылка=https://journals.lnb.lt/parliamentary-studies/article/view/266/224 |ref=Veilentienė_2012}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: tarp diplomatijos ir politikos |выданне=Istorija |год=2015 |том=100 |старонкі=17–69 |issn=1392-0456 |спасылка=https://doi.org/10.15823/istorija.2015.20 |ref=Veilentienė_2015}} * {{кніга |аўтар=Žalys V. |загаловак=Lietuvos diplomatijos istorija (1925–1940) |том=I |месца=Vilnius |выдавецтва=Versus aureus |год=2007 |isbn=978-9955-699-50-7 |ref=Žalys}} * {{артыкул |аўтар=Žygelis D., Tekorius A. |загаловак=Plk. ltn. Juozas Papečkys: Lietuvos karo teisės patriarchas |выданне=Kardas |год=2014 |нумар=2 (462) |старонкі=2–9 |issn=1392-9437 |спасылка=https://www.kariuomene.lt/data/public/uploads/2021/04/kardas_nr.2_2014_internetui.pdf |ref=Žygelis_Tekorius}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняцкіс Вальдзямарас Вітаўтас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалкаўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Устаноўчага сойма Літвы (1920—1922)]] [[Катэгорыя:Члены Тарыбы]] [[Катэгорыя:Члены Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ЛЭТІ]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Зоркі Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] rj4uawbcgocpvxbx7ohyi6w6tmb5l01 5150190 5150186 2026-06-03T12:56:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150190 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняцкіс}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс | арыгінальнае імя = {{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}} | выява = Hon. Valdemaras Corneckis, 10-12-22 LOC npcc.07189.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Вальдзямарас Чарняцкіс (1922) | тытул = [[Міністр замежных спраў Літвы]] | перыядпачатак = 18 чэрвеня 1924 | перыядканец = 25 верасня 1925 | прэм'ер = [[Антанас Тумянас]]<br>[[Вітаўтас Пятруліс]] | папярэднік = [[Эрнястас Галванаўскас]] | пераемнік = [[Мячыславас Рэйніс]] | тытул_2 = [[Міністр транспарту і камунікацый Літвы]] | перыядпачатак_2 = 12 красавіка 1919 | перыядканец_2 = 19 чэрвеня 1920 | прэм'ер_2 = [[Мікалас Сляжавічус]]<br>[[Эрнястас Галванаўскас]] | папярэднік_2 = [[Ёнас Шымалюнас]] | пераемнік_2 = [[Эрнястас Галванаўскас]] | бацька = Антанас Чарняцкіс | маці = Юзэ Гегужынскайтэ | жонка = Элеанора Шальтэнітэ | дзеці = Альгірдас, Вітаўтас, Марыя Лючыя, Пятрас, Повілас | гады службы = 1916—1918 | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | род войскаў = інжынерныя войскі | камандаваў = [[Асобны літоўскі батальён]] | партыя = [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя]] | дзейнасць = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]] | адукацыя = | узнагароды = | Commons = Category:Voldemaras Čarneckis }} '''Вальдзяма́рас Ві́таўтас Чарня́цкіс''' ({{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}}; {{ДН|9|1|1893}}, вёска [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]] — {{ДС|4|11|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — літоўскі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]]. Займаў пасады выконваючага абавязкі міністра фінансаў (санежань 1918 — сакавік 1919), міністра транспарту і камунікацый Літвы (красавік 1919 — чэрвень 1920) і міністра замежных спраў (чэрвень 1924 — верасень 1925). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 9&nbsp;студзеня 1893&nbsp;года ў вёсцы [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]] непадалёк ад [[Марыямпале]] (на тэрыторыі былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]). Бацька, Антанас Чарняцкіс, быў лесніком, які скончыў завочныя курсы ў [[Пецярбургскі лясны інстытут|Пецярбургскім лясным інстытуце]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Ён працаваў у маёнтку Вострая Кірсна, а пазней — у землеўладаннях роду [[Камары (род)|Камароў]] у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Маці — Юзэ Гегужынскайце. У сям'і было васьмёра дзяцей, пяцёра з якіх памерлі ў маленстве{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Вальдзямарас наведваў пачатковую школу ў [[Мацкава (Лаздзіяйскі раён)|Мацкаве]], а затым гімназію ў [[Сувалкі|Сувалках]]. Падчас вучобы ў гімназіі ён жыў у сям'і Стасіса Заскевічуса, будучага генерала [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскай арміі]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Скончыўшы гімназію ў 1911&nbsp;годзе, ён паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] у [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}{{sfn|Banevičius|с=47}}. У гады студэнцтва жыў у адным пакоі з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]] і Ёнасам Вайлокайцісам, якія далучылі яго да літоўскага палітычнага і культурнага жыцця{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. У 1912—1916&nbsp;гадах Чарняцкіс з'яўляўся старшынёй мясцовай суполкі каталіцкай маладзёжнай арганізацыі «[[Атэйцінінкай]]» і быў актыўным членам таварыства ўзаемадапамогі літоўскіх студэнтаў{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў дзеячам [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У чэрвені 1915&nbsp;года знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе працаваў у складзе камісіі па стварэнні прытулку-майстэрні для дзяцей-бежанцаў (хоць гэтыя планы не былі да канца рэалізаваныя). У 1916&nbsp;годзе працягваў працу ў Літоўскім таварыстве ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Veilentienė_2012|с=52}}. === Вайсковая служба === У 1916&nbsp;годзе быў прызваны ў інжынерную брыгаду [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] і накіраваны на [[Усходні фронт (Першая сусветная вайна)|Усходні фронт]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. Нягледзячы на службу, працягваў удзельнічаць у літоўскім руху. 2—4&nbsp;снежня 1917&nbsp;года старшынстваваў на з'ездзе літоўскіх вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў горадзе [[Роўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. З'езд прыняў шэраг рэзалюцый, у тым ліку з патрабаваннем поўнай незалежнасці Літвы, а таксама стварыў Выканаўчы камітэт літоўскіх вайскоўцаў Асобнай арміі. 12&nbsp;студзеня 1918&nbsp;года быў атрыманы дазвол на фарміраванне транспартнага батальёна, і Чарняцкіс стаў камандзірам [[Асобны літоўскі батальён|Асобнага літоўскага батальёна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=54}}. Да канца лютага 1918&nbsp;года ў падраздзяленні налічвалася каля 500 чалавек{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] расійскія войскі адступілі з [[Украіна|Украіны]], але літоўскі батальён застаўся і ахоўваў склады і іншыя стратэгічныя аб'екты. У маі 1918&nbsp;года Чарняцкіс быў заменены на Эдуардаса Адамкавічуса, паколькі ўрад патрабаваў, каб на чале падраздзялення стаяў кадравы афіцэр{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. === Рада Літвы і пачатак палітычнай дзейнасці === У ліпені 1918&nbsp;года Чарняцкіс вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. Разам з Аляксандрасам Стульгінскісам увайшоў у камісію па справах бежанцаў пры [[Тарыба|Дзяржаўнай Радзе Літвы (Тарыбе)]] і арганізоўваў вяртанне літоўцаў на радзіму{{sfn|Maksimaitis|с=152—153}}. 27&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года ён быў кааптаваны ў склад Рады Літвы як прадстаўнік [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя|Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]]{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Увайшоў у арганізацыйны камітэт Другой Дзяржаўнай канферэнцыі Літвы, якая адбылася 16&nbsp;студзеня 1919&nbsp;года ў [[Каўнас|Коўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. З 14&nbsp;сакавіка па 4&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года з'яўляўся першым сакратаром прэзідыума Рады Літвы{{sfn|Maksimaitis|с=418—419}}. У канцы снежня 1918&nbsp;года, калі прэм'ер-міністр [[Аўгусцінас Вальдэмарас|Аўгусцінас Вальдзямарас]] і міністр фінансаў Марцінас Ічас выехалі ў [[Германія|Германію]] для перамоў аб дзяржаўнай пазыцы, новы прэм'ер-міністр [[Мікалас Сляжавічус]] даручыў Чарняцкісу кіраванне Міністэрствам фінансаў (з 26&nbsp;снежня 1918 па 12&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года){{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. У студзені 1919&nbsp;года Чарняцкіс падпісаў закон аб працягу збору даваенных (расійскіх імперскіх) падаткаў да ўкаранення ўласнай падатковай сістэмы, а таксама ўвёў паштовыя і імпартныя тарыфы{{sfn|Svarauskas|с=114}}. 1&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года ён разам з іншымі міністрамі падпісаў дагавор з [[Латвія|Латвіяй]], які дазволіў Літве выкарыстоўваць порт у [[Ліепая|Ліепаі]] ў абмен на пазыку ў 5&nbsp;мільёнаў нямецкіх марак{{sfn|Veilentienė_2012|с=58}}. 13&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года яго на гэтай пасадзе змяніў [[Вітаўтас Пятруліс]] у кароткачасовым кабінеце [[Пранас Давідайціс|Пранаса Давідайціса]]{{sfn|Maksimaitis|с=282}}. [[Файл:Ketvirtasis ministru kabinetas. Fourth Ministers cabinet of Lithuania.jpg|міні|250px|Чацвёрты кабінет міністраў. Злева направа, сядзяць: [[Юсцінас Зубрыцкас]], [[Юозас Пакніс]], [[Мікалас Сляжавічус]], [[Антанас Мяркіс]], [[Сцяпонас Кайрыс]], [[Ёнас Віляйшыс]]. Стаяць, злева направа: [[Аляксандрас Стульгінскіс]], [[Якубас Шэрнас]], Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс, [[Тадас Пяткявічус]].]] === Міністр транспарту і камунікацый === 15&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны міністрам транспарту і камунікацый у чацвёртым урадзе Мікаласа Сляжавічуса. У наступным урадзе [[Эрнястас Галванаўскас|Эрнястаса Галванаўскаса]] яму прапаноўвалі пасаду міністра ўнутраных спраў, аднак ён адмовіўся з-за недахопу вопыту і заставаўся міністрам камунікацый да 19&nbsp;чэрвеня 1920&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=61}}. На гэтай пасадзе ён арганізоўваў працу міністэрства і кіраваў пераняццем пошты, тэлеграфа, тэлефона, аўтамабільных дарог і чыгунак ад адступаючай нямецкай арміі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. Гэта была надзвычай складаная задача, паколькі большая частка транспартных сродкаў была знішчана або знаходзілася ў занядбаным стане пасля вайны, а таксама востра не хапала кваліфікаваных літоўскіх кадраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. 4&nbsp;ліпеня 1919&nbsp;года Сляжавічус і Чарняцкіс падпісалі дагавор з Германіяй аб кантролі над чыгункамі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. У сакавіку 1920&nbsp;года міністэрства адкрыла першую параходную лінію паміж Каўнасам і [[Юрбаркас|Юрбаркасам]]. Значна пашырылася паштовая сетка: за год было адкрыта 81 новае паштовае аддзяленне і наладжана рэгулярная міжнародная паштовая сувязь з усімі краінамі, акрамя Польшчы і Савецкай Расіі{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Раніцай 28&nbsp;жніўня 1919&nbsp;года Чарняцкіс папярэдзіў урад аб пераразанні некалькіх тэлефонных і тэлеграфных ліній, што стала сігналам аб пачатку [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Літве (1919)|польскага дзяржаўнага перавароту ў Літве]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. Яго сястра Алдона Чарняцкайтэ адыграла ключавую ролю ў атрыманні дакументаў, якія дазволілі літоўскім спецслужбам ліквідаваць сетку [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] ў краіне<ref name="Kavaliauskas_2023">{{cite web |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |author=Kavaliauskas V. |date=2023-08-03 |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |lang=lt |accessdate=2024-02-17}}</ref>. === Устаноўчы сойм === 21&nbsp;ліпеня 1920&nbsp;года Чарняцкіс быў абраны ў гарадскі савет Каўнаса, аднак 20&nbsp;мая 1921&nbsp;года падаў у адстаўку; яго месца заняў Матас Шальчус{{sfn|Veilentienė_2012|с=61—62}}. У красавіку 1920&nbsp;года ён быў абраны ва [[Устаноўчы сойм Літвы]] як прадстаўнік Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ад [[Цяльшэй|Тэльшаўскай]] выбарчай акругі. У сойме працаваў з фракцыяй Сялянскага саюза{{sfn|Veilentienė_2012|с=63}}. З'яўляўся сакратаром парламенцкага камітэта па замежных справах і членам эканамічнага камітэта{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Удзельнічаў у працы камісіі па распрацоўцы рэгламенту Устаноўчага сойма{{sfn|Veilentienė_2006|с=119}}. Як член эканамічнага камітэта дапамагаў у распрацоўцы законапраекта аб увядзенні нацыянальнай валюты — [[Літоўскі літ|літоўскага літа]]. Падчас парламенцкіх сесій часцей за ўсё выступаў па пытаннях замежнай палітыкі{{sfn|Veilentienė_2006|с=120}}. Уваходзіў у склад літоўскіх дэлегацый на перамовах з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] у Калварыі (16—18&nbsp;верасня 1920) і ў [[Сувалкі|Сувалках]], дзе 7&nbsp;кастрычніка 1920&nbsp;года быў падпісаны [[Сувалкаўскі дагавор]]{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Аднак ужо на наступны дзень польскі генерал Л.&nbsp;Жалігоўскі падняў [[Бунт Жалігоўскага|бунт]] і захапіў [[Віленскі край]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=64—65}}. У лістападзе 1920&nbsp;года разам з Аўгусцінасам Вальдзямарасам накіраваўся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]], якая спрабавала быць пасрэднікам у вырашэнні польска-літоўскага канфлікту{{sfn|Veilentienė_2012|с=65}}. З-за канфлікту з Польшчай міжнароднае прызнанне Літвы дэ-юрэ зацягвалася. Таму ў лютым 1921&nbsp;года Устаноўчы сойм накіраваў дэлегацыю з удзелам Чарняцкіса ў [[Эстонія|Эстонію]] і Латвію з надзеяй атрымаць іх прызнанне і падтрымку{{sfn|Veilentienė_2012|с=66—67}}. Ідэю стварэння Балтыйскага альянсу Чарняцкіс працягваў прасоўваць і пазней, на пасадзе міністра замежных спраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=70—71}}. У сувязі з пераходам на дыпламатычную службу ён афіцыйна склаў паўнамоцтвы дэпутата Устаноўчага сойма 4&nbsp;лістапада 1921&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Пры прыняцці [[Канстытуцыя Літвы 1922 года|Канстытуцыі Літвы]] ў жніўні 1922&nbsp;года хрысціянскія дэмакраты прапанавалі кандыдатуры Чарняцкіса, Мікаласа Крупавічуса і Аляксандраса Стульгінскіса на пасаду Прэзідэнта Літвы. Чарняцкіс і Крупавічус адмовіліся, таму прэзідэнтам стаў Стульгінскіс{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. [[Файл:Balys Mastauskas, V.V. Carneckis, M.J. Vinikas LOC npcc.07238.jpg|міні|Чарняцкіс (у цэнтры) у ЗША]] === Дыпламатычная служба ў ЗША і Вялікабрытаніі === У красавіку ці чэрвені 1921&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны прадстаўніком Літвы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}{{sfn|Gaigalaitė_et_al.|1999|с=416}}. Яго галоўнай задачай было дамагчыся ад амерыканскага ўрада прызнання незалежнасці Літвы дэ-юрэ. Паколькі Літва не мела афіцыйнага прызнання, Чарняцкіс не валодаў афіцыйным дыпламатычным статусам і вымушаны быў дзейнічаць неафіцыйна, абапіраючыся на асабістыя сувязі{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Ён актыўна наведваў суполкі літоўскіх эмігрантаў і заклікаў іх падаваць петыцыі сваім палітычным прадстаўнікам. Таксама ён наладзіў супрацоўніцтва з габрэйскай дыяспарай (у той час Літва надала значную аўтаномію [[Літвакі|літоўскім яўрэям]]){{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Чарняцкіс заснаваў Балта-Амерыканскае таварыства і падрыхтаваў петыцыю ад імя шэрагу ўніверсітэцкіх прафесараў з заклікам прызнаць Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. ЗША прызналі Літву дэ-юрэ 28&nbsp;ліпеня 1922&nbsp;года. Чарняцкіс стаў часовым павераным у справах і заняўся арганізацыяй афіцыйнага пасольства Літвы ў [[Вашынгтон]]е{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. 11&nbsp;кастрычніка 1922&nbsp;года ён уручыў даверчыя граматы ў Дзярждэпартамент ЗША{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=10}}. Падчас знаходжання ў ЗША стаў ганаровым членам Акадэміі палітычных навук і сталічнага «Metropolitan Club»{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. Чарняцкіс балатаваўся ў [[Першы сойм Літвы]] на выбарах у кастрычніку 1922&nbsp;года, але не быў абраны{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Ён прайшоў у Другі сойм на выбарах у маі 1923&nbsp;года, аднак адмовіўся ад мандата з-за дыпламатычнай працы{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У Вашынгтоне ён пазнаёміўся з актывісткай літоўскай дыяспары Элеанорай Шальтэнітэ, з якой ажаніўся ў 1923&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У лістападзе 1923&nbsp;года Чарняцкіса перавялі ў [[Лондан]]. Там ён працаваў над заключэннем гандлёвага пагаднення з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]] і забеспячэннем брытанскай падтрымкі [[Клайпедская канвенцыя|Клайпедскай канвенцыі]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. === Міністр замежных спраў === 18&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года Чарняцкіс заняў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Антанаса Тумянаса. 6&nbsp;ліпеня 1924&nbsp;года ён вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_2015|с=18}}. Праграма новага ўрада прадугледжвала ратыфікацыю Клайпедскай канвенцыі, заключэнне міжнародных гандлёвых пагадненняў (у тым ліку атрыманне пазыкі ад Вялікабрытаніі на будаўніцтва чыгунак), паглыбленне супрацоўніцтва паміж [[Балтыйскія краіны|Балтыйскімі краінамі]] і ўмацаванне консульскай службы{{sfn|Veilentienė_2015|с=18—19}}. ==== Клайпедскі край ==== Літва атрымала кантроль над [[Клайпедскі край|Клайпедскім краем]] пасля [[Клайпедскае паўстанне|ўзброенага паўстання ў студзені 1923 года]]. У маі 1924&nbsp;года была падпісана Клайпедская канвенцыя, якая патрабавала ратыфікацыі. Літва ратыфікавала яе 30&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2015|с=23}}. Таксама было неабходна ўрэгуляваць шматлікія тэхнічныя пытанні з Германіяй: межы, грамадзянства, правы на рыбалоўства, утрыманне мастоў, консульскія паслугі. Перамовы па гэтых пытаннях узначальваў Вацловас Сідзікаўскас{{sfn|Veilentienė_2015|с=24}}. Разам з тым Германія востра рэагавала на скаргі нямецкага насельніцтва краю аб дыскрымінацыі. Увесну 1925&nbsp;года, спаслаўшыся на рызыку інфекцыйных захворванняў, Германія пачала блакаваць імпарт літоўскай ялавічыны і свініны{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. У адказ Чарняцкіс накіраваў ноту пратэсту, прыпыніў унясенне паправак у літоўска-германскі гандлёвы дагавор і прапанаваў заключыць санітарную канвенцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. ==== Адносіны са Святым Прастолам ==== Літва пачала абмеркаванне [[Канкардат|канкардату]] з апостальскім візітатарам [[Антаніна Дзекіні]] яшчэ ў кастрычніку 1923&nbsp;года, аднак той лічыў пагадненне неабавязковым{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. У верасні 1924&nbsp;года Чарняцкіс зноў узняў гэтае пытанне на фоне перамоў паміж [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і Польшчай. Літоўскі ўрад дамагаўся, каб [[Віленская дыяцэзія|Віленская]] і [[Сейненская дыяцэзія|Сейненская]] дыяцэзіі (якія ахоплівалі спрэчныя з Польшчай тэрыторыі) кіраваліся непасрэдна з Ватыкана і не ўваходзілі ў склад польскай царкоўнай правінцыі{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. Аднак Канкардат 1925 года быў заключаны ў лютым без уліку літоўскіх прапаноў. Гэта выклікала хвалю пратэстаў у Літве, і ў маі 1925&nbsp;года дыпламатычныя адносіны з Ватыканам былі афіцыйна разарваны{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Сам Чарняцкіс выступаў за больш памяркоўны падыход і пазней, падчас службы ў Італіі, прыклаў шмат намаганняў для нармалізацыі адносін{{sfn|Veilentienė_2015|с=35, 41}}. ==== Адносіны з Балтыйскімі краінамі ==== Чарняцкіс быў паслядоўным прыхільнікам стварэння цеснага саюза з Латвіяй і Эстоніяй{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Польшча імкнулася ўцягнуць гэтыя краіны, а таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]], у арбіту свайго ўплыву, каб ізаляваць Літву і прымусіць яе саступіць у пытанні Вільні{{sfn|Veilentienė_2015|с=29}}. Чарняцкісу ўдалося дасягнуць пэўнага поспеху ў перамовах з Латвіяй і яе міністрам замежных спраў [[Зігфрыд Ганна Мееравіц|Зігфрыдам Ганнай Мееравіцам]]. Двухбаковыя сустрэчы прайшлі ў маі і кастрычніку 1924&nbsp;года, а ў красавіку 1925&nbsp;года Чарняцкіс здзейсніў афіцыйны візіт у [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=29—30}}. Краіны падпісалі дагавор аб сплаве лесу па рэках і дамовіліся пачаць перамовы аб пагадненні па [[Прымірэнне|прымірэнні]] і арбітражы{{sfn|Veilentienė_2015|с=31}}. Абмяркоўваўся і магчымы [[Мытны саюз|мытны саюз]], хоць Чарняцкіс ставіўся да гэтага асцярожна з-за больш развітай прамысловасці Латвіі{{sfn|Žalys|2007|с=119}}. Аднак запланаваная на жнівень 1925&nbsp;года трохбаковая балтыйская сустрэча была сарваная з-за польскага ціску на Эстонію{{sfn|Veilentienė_2015|с=32}}. ==== Адносіны з Польшчай ==== 2&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года, неўзабаве пасля прызначэння Чарняцкіса, Літва атрымала ноту ад старшыні [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыі паслоў]] [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]] з заклікам усталяваць дыпламатычныя адносіны з Польшчай{{sfn|Veilentienė_2015|с=19}}. Чарняцкіс адклаў адказ, спадзяючыся ўзняць віленскае пытанне на пленуме Лігі Нацый у верасні 1924&nbsp;года, але Польшчы ўдалося заблакаваць унясенне пытання ў парадак дня{{sfn|Veilentienė_2015|с=19—20}}. Пасля гэтага Чарняцкіс адказаў Пуанкарэ, прапанаваўшы склікаць міжнародную канферэнцыю для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі{{sfn|Veilentienė_2015|с=20}}. Гэтая ідэя знайшла пэўную падтрымку ў Германіі, якая бачыла ў ёй прэцэдэнт для перагляду [[Версальскі мірны дагавор|Версальскага дагавора]]. Аднак Канферэнцыя паслоў адказала, што пытанне Вільні ўжо канчаткова вырашана. Спадзяванні Чарняцкіса на дапамогу Антанты аказаліся марнымі{{sfn|Veilentienė_2015|с=21}}. Увосень 1924&nbsp;года [[Палякі ў Літве|польская меншасць у Літве]] накіравала ў Лігу Нацый скаргу з дзесяці пунктаў аб дыскрымінацыі, напрыклад, патрабаванне выкарыстоўваць выключна літоўскую мову на шыльдах і ў бухгалтэрыі. Чарняцкісу прыйшлося накіраваць некалькі дэлегацый у Жэневу для абароны пазіцый Літвы{{sfn|Veilentienė_2015|с=22}}. Новы прэм'ер-міністр [[Вітаўтас Пятруліс]] прытрымліваўся іншага бачання знешняй палітыкі і імкнуўся да нармалізацыі адносін з Польшчай. Улетку 1925&nbsp;года ён пачаў таемныя перамовы з Варшавай{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Афіцыйныя перамовы па вузкім пытанні транзіту лесу па [[Нёман|Нёмане]] пачаліся ў верасні ў [[Капенгаген]]е падчас двухтыднёвага адпачынку Чарняцкіса{{sfn|Veilentienė_2015|с=45}}. Яго адпачынак быў перарваны трагічнай гібеллю латвійскага калегі Зігфрыда Мееравіца, і Чарняцкіс выехаў на пахаванне ў Рыгу{{sfn|Veilentienė_2015|с=41, 48}}. Перамовы з Польшчай выклікалі моцнае абурэнне ў Літве, і 19&nbsp;верасня 1925&nbsp;года Чарняцкіс першым падаў у адстаўку, справакаваўшы ўрадавы крызіс{{sfn|Veilentienė_2015|с=51}}{{sfn|Žalys|2007|с=57}}. Кабінет Пятруліса пратрымаўся да 25&nbsp;верасня{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Наступны прэм'ер-міністр [[Ляонас Бістрас]] таемна працягнуў спробы збліжэння з Польшчай і не стаў уключаць Чарняцкіса ў новы ўрад{{sfn|Svarauskas|с=115}}{{sfn|Žalys|2007|с=61—62}}. ==== Фінансавыя пытанні ==== Літва атрымала порт [[Клайпеда|Клайпеды]], але адсутнічала зручнае чыгуначнае злучэнне з астатняй тэрыторыяй краіны. Урад планаваў пабудаваць дзве лініі: [[Кейданы|Кедайны]] — [[Лідувенай|Лідавяны]] — [[Клайпеда]] і [[Амаляй|Амалі]] — [[Цельшы]] — [[Крэтынга|Крэцінга]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=27}}. Чарняцкіс вёў актыўныя перамовы з Вялікабрытаніяй аб атрыманні пазыкі ў памеры аднаго мільёна фунтаў стэрлінгаў. Аднак працэс зацягваўся з-за спрэчак па неаплачаных рахунках з брытанскімі кампаніямі і змянення пазіцыі брытанскага ўрада Стэнлі Болдуіна; у выніку пазыка так і не была атрымана{{sfn|Veilentienė_2015|с=27—29}}. 5—12&nbsp;снежня 1924&nbsp;года Чарняцкіс арганізаваў канферэнцыю літоўскіх консулаў, накіраваную на паляпшэнне знешнегандлёвых сувязяў{{sfn|Veilentienė_2015|с=53}}. Ён таксама працаваў над умацаваннем дыпламатычных прадстаўніцтваў: падчас яго знаходжання на пасадзе было вырашана набыць будынкі для місій у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е і Вашынгтоне{{sfn|Veilentienė_2015|с=54}}. Для прыёму замежных дэлегацый у Каўнасе патрабаваўся сучасны атэль, таму яго папярэднік Э.&nbsp;Галванаўскас ініцыяваў набыццё атэля «Metropolis». Чарняцкіс працягнуў гэты праект, стварыўшы дзяржаўны атэль «Lietuva» і забяспечыўшы яго рэканструкцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=55}}. [[Файл:Čarneckis and Graužinis families by Villa Lituania.jpeg|міні|Сем'і Чарняцкіса і Граўжыніса каля Вілы Літуанія]] === Дыпламат у Рыме === 7&nbsp;лістапада 1925&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны надзвычайным пасланнікам і паўнамоцным міністрам Літвы ў [[Рым]]е. Гэтую пасаду ён займаў да 14&nbsp;лютага 1939&nbsp;года. Першапачаткова ён таксама нефармальна курыраваў адносіны са Святым Прастолам, бо афіцыйныя сувязі былі разарваны{{sfn|Veilentienė_1999|с=141}}. Хоць [[Італія]] не выяўляла вялікай цікавасці да літоўскіх спраў, яна была адным з падпісантаў Клайпедскай канвенцыі і буйной еўрапейскай дзяржавай. Чарняцкіс актыўна працаваў над забеспячэннем італьянскай падтрымкі Літвы, асабліва ў яе канфлікце з Польшчай{{sfn|Veilentienė_1999|с=141, 143}}. Ён падрыхтаваў шэраг міжнародных пагадненняў, садзейнічаў стварэнню ганаровых консульстваў у Італіі, арганізоўваў узнагароджанне італьянскіх дзеячаў [[Ордэны, медалі і іншыя адзнакі Літвы|дзяржаўнымі ўзнагародамі Літвы]], публікаваў артыкулы пра сваю краіну ў італьянскай прэсе і праз Міжнародны інстытут сельскай гаспадаркі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У верасні 1927&nbsp;года арганізаваў афіцыйны візіт прэм'ер-міністра Аўгусцінаса Вальдзямараса ў Рым, падчас якога былі падпісаны дагаворы аб прымірэнні і гандлі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У 1934&nbsp;годзе былі заключаны консульскі дагавор і дагавор аб экстрадыцыі, а ў 1936&nbsp;годзе — яшчэ адзін гандлёвы дагавор{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. У 1933&nbsp;годзе літоўскае пасольства пераехала ў новы будынак, вядомы як Віла Літуанія (Villa Lituania). Чарняцкіс разам з жонкай Элеанорай здолеў дамовіцца аб арэндзе (а пазней і куплі) вілы па цане ніжэйшай за рынкавую{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. На віле праводзіліся шматлікія афіцыйныя прыёмы: тут віталі літоўскіх лётчыкаў на чале з Антанасам Густайцісам, якія здзейснілі пералёт па еўрапейскіх сталіцах у 1934&nbsp;годзе, і жаночую зборную Літвы па баскетболе пасля яе поспеху ў 1938&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. Да 20-й гадавіны незалежнасці Літвы ў 1938&nbsp;годзе быў наладжаны маштабны баль на 800 гасцей{{sfn|Jokubėnienė|2004}}. [[Файл:Voldemaras Vytautas Čarneckis, Kaunas.JPG|міні|Мемарыяльная дошка Чарняцкісу ў Каўнасе]] === Савецкі пераслед і смерць === 15&nbsp;лютага 1939&nbsp;года Чарняцкіса на пасадзе пасла ў Рыме змяніў [[Стасіс Лазарайціс]]. Чарняцкіс вярнуўся ў Літву і ўзначаліў дэпартамент права і адміністрацыі Міністэрства замежных спраў{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. У чэрвені 1940&nbsp;года ўдзельнічаў у абмеркаванні савецкага ўльтыматуму і перадаў згоду ўрада ў [[Масква|Маскву]]. Пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|акупацыі Літвы Савецкім Саюзам]] дапамагаў у працэсе ліквідацыі міністэрства{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. Быў саветнікам Вінцаса Крэве-Міцкявічуса, міністра замежных спраў у так званым [[Народны ўрад Літвы|Народным урадзе Літвы]]{{sfn|Svarauskas|с=116}}. 16&nbsp;верасня 1940&nbsp;года быў канчаткова звольнены са службы. Пасля гэтага працаваў кансультантам і намеснікам дырэктара аддзела забеспячэння Народнага камісарыята харчовай прамысловасці [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Падчас [[Чэрвеньская дэпартацыя (1941)|масавых дэпартацый у чэрвені 1941 года]] Чарняцкіс быў арыштаваны і высланы разам з жонкай і пяццю дзецьмі{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Ён быў змешчаны ў лагер СяўУралЛаг каля пасёлка Сосьва (Свярдлоўская вобласць). Працаваў цесляром і лесарубам. З-за цяжкіх умоў працы яго здароўе моцна пагоршылася, ён правеў тры месяцы ў турэмнай бальніцы{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] абвінаваціў групу з 15 літоўцаў (у тым ліку Чарняцкіса, Вітаўтаса Пранаса Бічунаса і Юозаса Папячкіса) у арганізацыі «контррэвалюцыйнай» групоўкі, якая рыхтавала ўзброены бунт у лагеры{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=8}}. 25&nbsp;сакавіка 1942&nbsp;года іх перавялі ў турму НКУС у Свярдлоўску (сучасны [[Екацярынбург]]){{sfn|Veilentienė_2006|с=121}}. 17&nbsp;кастрычніка 1942&nbsp;года Асаблівая нарада пры НКУС прыгаварыла Чарняцкіса да вышэйшай меры пакарання. Ён быў расстраляны 4&nbsp;лістапада 1942&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Асуджаныя літоўцы, хутчэй за ўсё, былі пахаваныя ў брацкай магіле на 12-м кіламетры Маскоўскага тракта. У 1990-х гадах там быў адкрыты Мемарыял ахвярам палітычных рэпрэсій з імёнамі больш за 18 000 чалавек{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=9}}. Сям'ю Чарняцкіса выслалі ў пасёлак Быкаўскі на ўзбярэжжы [[Мора Лапцевых|мора Лапцевых]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Дзякуючы літоўскім дыпламатам і пасольству ЗША ў Маскве яны змаглі атрымаць 3000 расійскіх рублёў дапамогі{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=171}}. Яны здолелі выжыць у суровых умовах і вярнуліся ў Літву ў 1958&nbsp;годзе<ref name="Skučaitė_2009">{{cite web |url=https://diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/diplomato-seima-ir-sibire-nepaluzo-486957 |title=Diplomato šeima ir Sibire nepalūžo |author=Skučaitė V. |date=2009-06-13 |publisher=Diena.lt |lang=lt |accessdate=2026-02-28}}</ref>. == Узнагароды == Чарняцкіс быў адзначаны шэрагам дзяржаўных узнагарод: * [[Ордэн Кароны Італіі]] ІІ ступені (1927){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] ІІ ступені (1932){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Зоркі Італіі]] І ступені (1933){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Кароны Італіі]] І ступені (1937){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * Медаль «Зорка Шаўлісаў» (1939){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] ІІ ступені (1939){{sfn|Veilentienė_2006|с=119}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Banevičius A. |загаловак=111 Lietuvos valstybės 1918–1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas |месца=Vilnius |выдавецтва=Knyga |год=1991 |старонак=47 |isbn=5-89942-585-7 |ref=Banevičius}} * {{кніга |аўтар=Gaigalaitė A., Skirius J., Kasparavičius A., Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Lietuvos atstovai užsienio valstybėse 1918–1990 m. |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=416–418 |isbn=5-430-02696-4 |спасылка=http://www.šaltiniai.info/files/istorija/IH00/Lietuvos_atstovai_užsienio_valstybėse_1918-1940.IH2413C.pdf |ref=Gaigalaitė_et_al.}} * {{артыкул |аўтар=Jokubėnienė D. |загаловак=Rekviem "Villa Lituania" Romoje |выданне=Ekstra |год=2004 |нумар=284 |том=19 |старонкі=24–27 |спасылка=http://www.lrytas.lt/ekstra/archyvas/2004/0517/ |ref=Jokubėnienė}} * {{кніга |аўтар=Maksimaitis M. |загаловак=Mažoji konstituanta: Lietuvos taryba atkuriant valstybingumą |месца=Vilnius |выдавецтва=Justitia |год=2011 |isbn=978-9955-616-65-8 |ref=Maksimaitis}} * {{кніга |аўтар=Petraitytė-Briedienė A. |загаловак=Tylieji priesaikos riteriai: Lietuvos pasiuntinybė Vašingtone šaltojo karo metais |месца=Kaunas |выдавецтва=Vytauto Didžiojo universitetas |год=2014 |isbn=978-609-467-076-3 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2014~1489328020510/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content |ref=Petraitytė_Briedienė}} * {{артыкул |аўтар=Svarauskas A. |загаловак=Čarneckis Valdemaras Vytautas |выданне=Lietuvos Respublikos 1918–1940 m. vyriausybių ministrų biografinis žodynas |год=2016 |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |старонкі=113–116 |isbn=978-5-420-01778-4 |спасылка=https://s.vle.lt/doc/Carneckis-Valdemaras-Vytautas.pdf |ref=Svarauskas}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Valdemaras Vytautas Čarneckis ir Lietuvos užsienio politikos problemos (1924 06 18–1925 09 25) |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=127–151 |isbn=5-430-02696-4 |ref=Veilentienė_1999}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas |частка=Čarneckis Valdemaras Vytautas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus pedagoginis universitetas |год=2006 |старонкі=119–121 |isbn=9789955201465 |спасылка=https://www.academia.edu/10988030 |ref=Veilentienė_2006}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: kelias į Steigiamąjį Seimą ir diplomatinio darbo pradžia |выданне=Parlamento studijos |год=2012 |нумар=13 |issn=1648-9896 |спасылка=https://journals.lnb.lt/parliamentary-studies/article/view/266/224 |ref=Veilentienė_2012}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: tarp diplomatijos ir politikos |выданне=Istorija |год=2015 |том=100 |старонкі=17–69 |issn=1392-0456 |спасылка=https://doi.org/10.15823/istorija.2015.20 |ref=Veilentienė_2015}} * {{кніга |аўтар=Žalys V. |загаловак=Lietuvos diplomatijos istorija (1925–1940) |том=I |месца=Vilnius |выдавецтва=Versus aureus |год=2007 |isbn=978-9955-699-50-7 |ref=Žalys}} * {{артыкул |аўтар=Žygelis D., Tekorius A. |загаловак=Plk. ltn. Juozas Papečkys: Lietuvos karo teisės patriarchas |выданне=Kardas |год=2014 |нумар=2 (462) |старонкі=2–9 |issn=1392-9437 |спасылка=https://www.kariuomene.lt/data/public/uploads/2021/04/kardas_nr.2_2014_internetui.pdf |ref=Žygelis_Tekorius}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняцкіс Вальдзямарас Вітаўтас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалкаўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Устаноўчага сойма Літвы (1920—1922)]] [[Катэгорыя:Члены Тарыбы]] [[Катэгорыя:Члены Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ЛЭТІ]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Зоркі Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] s88odehnqrxbl15q7uluop0qj1k2paa 5150191 5150190 2026-06-03T12:57:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150191 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняцкіс}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс | арыгінальнае імя = {{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}} | выява = Hon. Valdemaras Corneckis, 10-12-22 LOC npcc.07189.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Вальдзямарас Чарняцкіс (1922) | тытул = [[Міністр замежных спраў Літвы]] | перыядпачатак = 18 чэрвеня 1924 | перыядканец = 25 верасня 1925 | прэм'ер = [[Антанас Тумянас]]<br>[[Вітаўтас Пятруліс]] | папярэднік = [[Эрнястас Галванаўскас]] | пераемнік = [[Мячыславас Рэйніс]] | тытул_2 = [[Міністр транспарту і камунікацый Літвы]] | перыядпачатак_2 = 12 красавіка 1919 | перыядканец_2 = 19 чэрвеня 1920 | прэм'ер_2 = [[Мікалас Сляжавічус]]<br>[[Эрнястас Галванаўскас]] | папярэднік_2 = [[Ёнас Шымалюнас]] | пераемнік_2 = [[Эрнястас Галванаўскас]] | бацька = Антанас Чарняцкіс | маці = Юзэ Гегужынскайтэ | жонка = Элеанора Шальтэнітэ | дзеці = Альгірдас, Вітаўтас, Марыя Лючыя, Пятрас, Повілас | гады службы = 1916—1918 | прыналежнасць = | род войскаў = інжынерныя войскі | камандаваў = [[Асобны літоўскі батальён]] | партыя = | дзейнасць = [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]] | адукацыя = | узнагароды = | Commons = Category:Voldemaras Čarneckis }} '''Вальдзяма́рас Ві́таўтас Чарня́цкіс''' ({{lang-lt|Voldemaras Vytautas Čarneckis}}; {{ДН|9|1|1893}}, вёска [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]], [[Марыямпальскі павет (Расійская імперыя)|Марыямпальскі павет]] — {{ДС|4|11|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — літоўскі [[Палітык|палітычны]] і [[Грамадскі дзеяч|дзяржаўны дзеяч]], [[Дыпламат|дыпламат]]. Займаў пасады выконваючага абавязкі міністра фінансаў (санежань 1918 — сакавік 1919), міністра транспарту і камунікацый Літвы (красавік 1919 — чэрвень 1920) і міністра замежных спраў (чэрвень 1924 — верасень 1925). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 9&nbsp;студзеня 1893&nbsp;года ў вёсцы [[Паесіс (Марыямпальскае самакіраванне)|Паесіс]] непадалёк ад [[Марыямпале]] (на тэрыторыі былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]). Бацька, Антанас Чарняцкіс, быў лесніком, які скончыў завочныя курсы ў [[Пецярбургскі лясны інстытут|Пецярбургскім лясным інстытуце]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Ён працаваў у маёнтку Вострая Кірсна, а пазней — у землеўладаннях роду [[Камары (род)|Камароў]] у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Маці — Юзэ Гегужынскайце. У сям'і было васьмёра дзяцей, пяцёра з якіх памерлі ў маленстве{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Вальдзямарас наведваў пачатковую школу ў [[Мацкава (Лаздзіяйскі раён)|Мацкаве]], а затым гімназію ў [[Сувалкі|Сувалках]]. Падчас вучобы ў гімназіі ён жыў у сям'і Стасіса Заскевічуса, будучага генерала [[Узброеныя сілы Літвы|літоўскай арміі]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=50}}. Скончыўшы гімназію ў 1911&nbsp;годзе, ён паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны электратэхнічны ўніверсітэт|Электратэхнічны інстытут імператара Аляксандра III]] у [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}{{sfn|Banevičius|с=47}}. У гады студэнцтва жыў у адным пакоі з [[Аляксандрас Стульгінскіс|Аляксандрасам Стульгінскісам]] і Ёнасам Вайлокайцісам, якія далучылі яго да літоўскага палітычнага і культурнага жыцця{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. У 1912—1916&nbsp;гадах Чарняцкіс з'яўляўся старшынёй мясцовай суполкі каталіцкай маладзёжнай арганізацыі «[[Атэйцінінкай]]» і быў актыўным членам таварыства ўзаемадапамогі літоўскіх студэнтаў{{sfn|Veilentienė_2012|с=51}}. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] стаў дзеячам [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. У чэрвені 1915&nbsp;года знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]], дзе працаваў у складзе камісіі па стварэнні прытулку-майстэрні для дзяцей-бежанцаў (хоць гэтыя планы не былі да канца рэалізаваныя). У 1916&nbsp;годзе працягваў працу ў Літоўскім таварыстве ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Veilentienė_2012|с=52}}. === Вайсковая служба === У 1916&nbsp;годзе быў прызваны ў інжынерную брыгаду [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] і накіраваны на [[Усходні фронт (Першая сусветная вайна)|Усходні фронт]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. Нягледзячы на службу, працягваў удзельнічаць у літоўскім руху. 2—4&nbsp;снежня 1917&nbsp;года старшынстваваў на з'ездзе літоўскіх вайскоўцаў Паўднёва-Заходняга фронту ў горадзе [[Роўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=53}}. З'езд прыняў шэраг рэзалюцый, у тым ліку з патрабаваннем поўнай незалежнасці Літвы, а таксама стварыў Выканаўчы камітэт літоўскіх вайскоўцаў Асобнай арміі. 12&nbsp;студзеня 1918&nbsp;года быў атрыманы дазвол на фарміраванне транспартнага батальёна, і Чарняцкіс стаў камандзірам [[Асобны літоўскі батальён|Асобнага літоўскага батальёна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=54}}. Да канца лютага 1918&nbsp;года ў падраздзяленні налічвалася каля 500 чалавек{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] расійскія войскі адступілі з [[Украіна|Украіны]], але літоўскі батальён застаўся і ахоўваў склады і іншыя стратэгічныя аб'екты. У маі 1918&nbsp;года Чарняцкіс быў заменены на Эдуардаса Адамкавічуса, паколькі ўрад патрабаваў, каб на чале падраздзялення стаяў кадравы афіцэр{{sfn|Veilentienė_2012|с=55}}. === Рада Літвы і пачатак палітычнай дзейнасці === У ліпені 1918&nbsp;года Чарняцкіс вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=127}}. Разам з Аляксандрасам Стульгінскісам увайшоў у камісію па справах бежанцаў пры [[Тарыба|Дзяржаўнай Радзе Літвы (Тарыбе)]] і арганізоўваў вяртанне літоўцаў на радзіму{{sfn|Maksimaitis|с=152—153}}. 27&nbsp;лістапада 1918&nbsp;года ён быў кааптаваны ў склад Рады Літвы як прадстаўнік [[Літоўская хрысціянска-дэмакратычная партыя|Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]]{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Увайшоў у арганізацыйны камітэт Другой Дзяржаўнай канферэнцыі Літвы, якая адбылася 16&nbsp;студзеня 1919&nbsp;года ў [[Каўнас|Коўна]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. З 14&nbsp;сакавіка па 4&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года з'яўляўся першым сакратаром прэзідыума Рады Літвы{{sfn|Maksimaitis|с=418—419}}. У канцы снежня 1918&nbsp;года, калі прэм'ер-міністр [[Аўгусцінас Вальдэмарас|Аўгусцінас Вальдзямарас]] і міністр фінансаў Марцінас Ічас выехалі ў [[Германія|Германію]] для перамоў аб дзяржаўнай пазыцы, новы прэм'ер-міністр [[Мікалас Сляжавічус]] даручыў Чарняцкісу кіраванне Міністэрствам фінансаў (з 26&nbsp;снежня 1918 па 12&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года){{sfn|Veilentienė_2012|с=57}}. У студзені 1919&nbsp;года Чарняцкіс падпісаў закон аб працягу збору даваенных (расійскіх імперскіх) падаткаў да ўкаранення ўласнай падатковай сістэмы, а таксама ўвёў паштовыя і імпартныя тарыфы{{sfn|Svarauskas|с=114}}. 1&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года ён разам з іншымі міністрамі падпісаў дагавор з [[Латвія|Латвіяй]], які дазволіў Літве выкарыстоўваць порт у [[Ліепая|Ліепаі]] ў абмен на пазыку ў 5&nbsp;мільёнаў нямецкіх марак{{sfn|Veilentienė_2012|с=58}}. 13&nbsp;сакавіка 1919&nbsp;года яго на гэтай пасадзе змяніў [[Вітаўтас Пятруліс]] у кароткачасовым кабінеце [[Пранас Давідайціс|Пранаса Давідайціса]]{{sfn|Maksimaitis|с=282}}. [[Файл:Ketvirtasis ministru kabinetas. Fourth Ministers cabinet of Lithuania.jpg|міні|250px|Чацвёрты кабінет міністраў. Злева направа, сядзяць: [[Юсцінас Зубрыцкас]], [[Юозас Пакніс]], [[Мікалас Сляжавічус]], [[Антанас Мяркіс]], [[Сцяпонас Кайрыс]], [[Ёнас Віляйшыс]]. Стаяць, злева направа: [[Аляксандрас Стульгінскіс]], [[Якубас Шэрнас]], Вальдзямарас Вітаўтас Чарняцкіс, [[Тадас Пяткявічус]].]] === Міністр транспарту і камунікацый === 15&nbsp;красавіка 1919&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны міністрам транспарту і камунікацый у чацвёртым урадзе Мікаласа Сляжавічуса. У наступным урадзе [[Эрнястас Галванаўскас|Эрнястаса Галванаўскаса]] яму прапаноўвалі пасаду міністра ўнутраных спраў, аднак ён адмовіўся з-за недахопу вопыту і заставаўся міністрам камунікацый да 19&nbsp;чэрвеня 1920&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=61}}. На гэтай пасадзе ён арганізоўваў працу міністэрства і кіраваў пераняццем пошты, тэлеграфа, тэлефона, аўтамабільных дарог і чыгунак ад адступаючай нямецкай арміі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. Гэта была надзвычай складаная задача, паколькі большая частка транспартных сродкаў была знішчана або знаходзілася ў занядбаным стане пасля вайны, а таксама востра не хапала кваліфікаваных літоўскіх кадраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. 4&nbsp;ліпеня 1919&nbsp;года Сляжавічус і Чарняцкіс падпісалі дагавор з Германіяй аб кантролі над чыгункамі{{sfn|Veilentienė_2012|с=59}}. У сакавіку 1920&nbsp;года міністэрства адкрыла першую параходную лінію паміж Каўнасам і [[Юрбаркас|Юрбаркасам]]. Значна пашырылася паштовая сетка: за год было адкрыта 81 новае паштовае аддзяленне і наладжана рэгулярная міжнародная паштовая сувязь з усімі краінамі, акрамя Польшчы і Савецкай Расіі{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Раніцай 28&nbsp;жніўня 1919&nbsp;года Чарняцкіс папярэдзіў урад аб пераразанні некалькіх тэлефонных і тэлеграфных ліній, што стала сігналам аб пачатку [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Літве (1919)|польскага дзяржаўнага перавароту ў Літве]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=59—60}}. Яго сястра Алдона Чарняцкайтэ адыграла ключавую ролю ў атрыманні дакументаў, якія дазволілі літоўскім спецслужбам ліквідаваць сетку [[Польская вайсковая арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]] ў краіне<ref name="Kavaliauskas_2023">{{cite web |url=https://kaunozurnalistai.lt/64757/ |title=Tema žurnalistams. Apie narsias ir… užmirštas moteris |author=Kavaliauskas V. |date=2023-08-03 |publisher=LŽS Kauno apskrities skyrius |lang=lt |accessdate=2024-02-17}}</ref>. === Устаноўчы сойм === 21&nbsp;ліпеня 1920&nbsp;года Чарняцкіс быў абраны ў гарадскі савет Каўнаса, аднак 20&nbsp;мая 1921&nbsp;года падаў у адстаўку; яго месца заняў Матас Шальчус{{sfn|Veilentienė_2012|с=61—62}}. У красавіку 1920&nbsp;года ён быў абраны ва [[Устаноўчы сойм Літвы]] як прадстаўнік Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі ад [[Цяльшэй|Тэльшаўскай]] выбарчай акругі. У сойме працаваў з фракцыяй Сялянскага саюза{{sfn|Veilentienė_2012|с=63}}. З'яўляўся сакратаром парламенцкага камітэта па замежных справах і членам эканамічнага камітэта{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Удзельнічаў у працы камісіі па распрацоўцы рэгламенту Устаноўчага сойма{{sfn|Veilentienė_2006|с=119}}. Як член эканамічнага камітэта дапамагаў у распрацоўцы законапраекта аб увядзенні нацыянальнай валюты — [[Літоўскі літ|літоўскага літа]]. Падчас парламенцкіх сесій часцей за ўсё выступаў па пытаннях замежнай палітыкі{{sfn|Veilentienė_2006|с=120}}. Уваходзіў у склад літоўскіх дэлегацый на перамовах з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] у Калварыі (16—18&nbsp;верасня 1920) і ў [[Сувалкі|Сувалках]], дзе 7&nbsp;кастрычніка 1920&nbsp;года быў падпісаны [[Сувалкаўскі дагавор]]{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Аднак ужо на наступны дзень польскі генерал Л.&nbsp;Жалігоўскі падняў [[Бунт Жалігоўскага|бунт]] і захапіў [[Віленскі край]]{{sfn|Veilentienė_2012|с=64—65}}. У лістападзе 1920&nbsp;года разам з Аўгусцінасам Вальдзямарасам накіраваўся ў [[Ліга Нацый|Лігу Нацый]], якая спрабавала быць пасрэднікам у вырашэнні польска-літоўскага канфлікту{{sfn|Veilentienė_2012|с=65}}. З-за канфлікту з Польшчай міжнароднае прызнанне Літвы дэ-юрэ зацягвалася. Таму ў лютым 1921&nbsp;года Устаноўчы сойм накіраваў дэлегацыю з удзелам Чарняцкіса ў [[Эстонія|Эстонію]] і Латвію з надзеяй атрымаць іх прызнанне і падтрымку{{sfn|Veilentienė_2012|с=66—67}}. Ідэю стварэння Балтыйскага альянсу Чарняцкіс працягваў прасоўваць і пазней, на пасадзе міністра замежных спраў{{sfn|Veilentienė_2012|с=70—71}}. У сувязі з пераходам на дыпламатычную службу ён афіцыйна склаў паўнамоцтвы дэпутата Устаноўчага сойма 4&nbsp;лістапада 1921&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Пры прыняцці [[Канстытуцыя Літвы 1922 года|Канстытуцыі Літвы]] ў жніўні 1922&nbsp;года хрысціянскія дэмакраты прапанавалі кандыдатуры Чарняцкіса, Мікаласа Крупавічуса і Аляксандраса Стульгінскіса на пасаду Прэзідэнта Літвы. Чарняцкіс і Крупавічус адмовіліся, таму прэзідэнтам стаў Стульгінскіс{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. [[Файл:Balys Mastauskas, V.V. Carneckis, M.J. Vinikas LOC npcc.07238.jpg|міні|Чарняцкіс (у цэнтры) у ЗША]] === Дыпламатычная служба ў ЗША і Вялікабрытаніі === У красавіку ці чэрвені 1921&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны прадстаўніком Літвы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}{{sfn|Gaigalaitė_et_al.|1999|с=416}}. Яго галоўнай задачай было дамагчыся ад амерыканскага ўрада прызнання незалежнасці Літвы дэ-юрэ. Паколькі Літва не мела афіцыйнага прызнання, Чарняцкіс не валодаў афіцыйным дыпламатычным статусам і вымушаны быў дзейнічаць неафіцыйна, абапіраючыся на асабістыя сувязі{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Ён актыўна наведваў суполкі літоўскіх эмігрантаў і заклікаў іх падаваць петыцыі сваім палітычным прадстаўнікам. Таксама ён наладзіў супрацоўніцтва з габрэйскай дыяспарай (у той час Літва надала значную аўтаномію [[Літвакі|літоўскім яўрэям]]){{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. Чарняцкіс заснаваў Балта-Амерыканскае таварыства і падрыхтаваў петыцыю ад імя шэрагу ўніверсітэцкіх прафесараў з заклікам прызнаць Літву{{sfn|Veilentienė_1999|с=128}}. ЗША прызналі Літву дэ-юрэ 28&nbsp;ліпеня 1922&nbsp;года. Чарняцкіс стаў часовым павераным у справах і заняўся арганізацыяй афіцыйнага пасольства Літвы ў [[Вашынгтон]]е{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. 11&nbsp;кастрычніка 1922&nbsp;года ён уручыў даверчыя граматы ў Дзярждэпартамент ЗША{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=10}}. Падчас знаходжання ў ЗША стаў ганаровым членам Акадэміі палітычных навук і сталічнага «Metropolitan Club»{{sfn|Veilentienė_1999|с=129}}. Чарняцкіс балатаваўся ў [[Першы сойм Літвы]] на выбарах у кастрычніку 1922&nbsp;года, але не быў абраны{{sfn|Veilentienė_2012|с=71}}. Ён прайшоў у Другі сойм на выбарах у маі 1923&nbsp;года, аднак адмовіўся ад мандата з-за дыпламатычнай працы{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У Вашынгтоне ён пазнаёміўся з актывісткай літоўскай дыяспары Элеанорай Шальтэнітэ, з якой ажаніўся ў 1923&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. У лістападзе 1923&nbsp;года Чарняцкіса перавялі ў [[Лондан]]. Там ён працаваў над заключэннем гандлёвага пагаднення з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніяй]] і забеспячэннем брытанскай падтрымкі [[Клайпедская канвенцыя|Клайпедскай канвенцыі]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=130}}. === Міністр замежных спраў === 18&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года Чарняцкіс заняў пасаду міністра замежных спраў ва ўрадзе Антанаса Тумянаса. 6&nbsp;ліпеня 1924&nbsp;года ён вярнуўся ў Літву{{sfn|Veilentienė_2015|с=18}}. Праграма новага ўрада прадугледжвала ратыфікацыю Клайпедскай канвенцыі, заключэнне міжнародных гандлёвых пагадненняў (у тым ліку атрыманне пазыкі ад Вялікабрытаніі на будаўніцтва чыгунак), паглыбленне супрацоўніцтва паміж [[Балтыйскія краіны|Балтыйскімі краінамі]] і ўмацаванне консульскай службы{{sfn|Veilentienė_2015|с=18—19}}. ==== Клайпедскі край ==== Літва атрымала кантроль над [[Клайпедскі край|Клайпедскім краем]] пасля [[Клайпедскае паўстанне|ўзброенага паўстання ў студзені 1923 года]]. У маі 1924&nbsp;года была падпісана Клайпедская канвенцыя, якая патрабавала ратыфікацыі. Літва ратыфікавала яе 30&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_2015|с=23}}. Таксама было неабходна ўрэгуляваць шматлікія тэхнічныя пытанні з Германіяй: межы, грамадзянства, правы на рыбалоўства, утрыманне мастоў, консульскія паслугі. Перамовы па гэтых пытаннях узначальваў Вацловас Сідзікаўскас{{sfn|Veilentienė_2015|с=24}}. Разам з тым Германія востра рэагавала на скаргі нямецкага насельніцтва краю аб дыскрымінацыі. Увесну 1925&nbsp;года, спаслаўшыся на рызыку інфекцыйных захворванняў, Германія пачала блакаваць імпарт літоўскай ялавічыны і свініны{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. У адказ Чарняцкіс накіраваў ноту пратэсту, прыпыніў унясенне паправак у літоўска-германскі гандлёвы дагавор і прапанаваў заключыць санітарную канвенцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=25—26}}. ==== Адносіны са Святым Прастолам ==== Літва пачала абмеркаванне [[Канкардат|канкардату]] з апостальскім візітатарам [[Антаніна Дзекіні]] яшчэ ў кастрычніку 1923&nbsp;года, аднак той лічыў пагадненне неабавязковым{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. У верасні 1924&nbsp;года Чарняцкіс зноў узняў гэтае пытанне на фоне перамоў паміж [[Святы Прастол|Святым Прастолам]] і Польшчай. Літоўскі ўрад дамагаўся, каб [[Віленская дыяцэзія|Віленская]] і [[Сейненская дыяцэзія|Сейненская]] дыяцэзіі (якія ахоплівалі спрэчныя з Польшчай тэрыторыі) кіраваліся непасрэдна з Ватыкана і не ўваходзілі ў склад польскай царкоўнай правінцыі{{sfn|Veilentienė_2015|с=33}}. Аднак Канкардат 1925 года быў заключаны ў лютым без уліку літоўскіх прапаноў. Гэта выклікала хвалю пратэстаў у Літве, і ў маі 1925&nbsp;года дыпламатычныя адносіны з Ватыканам былі афіцыйна разарваны{{sfn|Svarauskas|с=114}}. Сам Чарняцкіс выступаў за больш памяркоўны падыход і пазней, падчас службы ў Італіі, прыклаў шмат намаганняў для нармалізацыі адносін{{sfn|Veilentienė_2015|с=35, 41}}. ==== Адносіны з Балтыйскімі краінамі ==== Чарняцкіс быў паслядоўным прыхільнікам стварэння цеснага саюза з Латвіяй і Эстоніяй{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Польшча імкнулася ўцягнуць гэтыя краіны, а таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]], у арбіту свайго ўплыву, каб ізаляваць Літву і прымусіць яе саступіць у пытанні Вільні{{sfn|Veilentienė_2015|с=29}}. Чарняцкісу ўдалося дасягнуць пэўнага поспеху ў перамовах з Латвіяй і яе міністрам замежных спраў [[Зігфрыд Ганна Мееравіц|Зігфрыдам Ганнай Мееравіцам]]. Двухбаковыя сустрэчы прайшлі ў маі і кастрычніку 1924&nbsp;года, а ў красавіку 1925&nbsp;года Чарняцкіс здзейсніў афіцыйны візіт у [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=29—30}}. Краіны падпісалі дагавор аб сплаве лесу па рэках і дамовіліся пачаць перамовы аб пагадненні па [[Прымірэнне|прымірэнні]] і арбітражы{{sfn|Veilentienė_2015|с=31}}. Абмяркоўваўся і магчымы [[Мытны саюз|мытны саюз]], хоць Чарняцкіс ставіўся да гэтага асцярожна з-за больш развітай прамысловасці Латвіі{{sfn|Žalys|2007|с=119}}. Аднак запланаваная на жнівень 1925&nbsp;года трохбаковая балтыйская сустрэча была сарваная з-за польскага ціску на Эстонію{{sfn|Veilentienė_2015|с=32}}. ==== Адносіны з Польшчай ==== 2&nbsp;чэрвеня 1924&nbsp;года, неўзабаве пасля прызначэння Чарняцкіса, Літва атрымала ноту ад старшыні [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыі паслоў]] [[Раймон Пуанкарэ|Раймона Пуанкарэ]] з заклікам усталяваць дыпламатычныя адносіны з Польшчай{{sfn|Veilentienė_2015|с=19}}. Чарняцкіс адклаў адказ, спадзяючыся ўзняць віленскае пытанне на пленуме Лігі Нацый у верасні 1924&nbsp;года, але Польшчы ўдалося заблакаваць унясенне пытання ў парадак дня{{sfn|Veilentienė_2015|с=19—20}}. Пасля гэтага Чарняцкіс адказаў Пуанкарэ, прапанаваўшы склікаць міжнародную канферэнцыю для вырашэння тэрытарыяльнай спрэчкі{{sfn|Veilentienė_2015|с=20}}. Гэтая ідэя знайшла пэўную падтрымку ў Германіі, якая бачыла ў ёй прэцэдэнт для перагляду [[Версальскі мірны дагавор|Версальскага дагавора]]. Аднак Канферэнцыя паслоў адказала, што пытанне Вільні ўжо канчаткова вырашана. Спадзяванні Чарняцкіса на дапамогу Антанты аказаліся марнымі{{sfn|Veilentienė_2015|с=21}}. Увосень 1924&nbsp;года [[Палякі ў Літве|польская меншасць у Літве]] накіравала ў Лігу Нацый скаргу з дзесяці пунктаў аб дыскрымінацыі, напрыклад, патрабаванне выкарыстоўваць выключна літоўскую мову на шыльдах і ў бухгалтэрыі. Чарняцкісу прыйшлося накіраваць некалькі дэлегацый у Жэневу для абароны пазіцый Літвы{{sfn|Veilentienė_2015|с=22}}. Новы прэм'ер-міністр [[Вітаўтас Пятруліс]] прытрымліваўся іншага бачання знешняй палітыкі і імкнуўся да нармалізацыі адносін з Польшчай. Улетку 1925&nbsp;года ён пачаў таемныя перамовы з Варшавай{{sfn|Svarauskas|с=115}}. Афіцыйныя перамовы па вузкім пытанні транзіту лесу па [[Нёман|Нёмане]] пачаліся ў верасні ў [[Капенгаген]]е падчас двухтыднёвага адпачынку Чарняцкіса{{sfn|Veilentienė_2015|с=45}}. Яго адпачынак быў перарваны трагічнай гібеллю латвійскага калегі Зігфрыда Мееравіца, і Чарняцкіс выехаў на пахаванне ў Рыгу{{sfn|Veilentienė_2015|с=41, 48}}. Перамовы з Польшчай выклікалі моцнае абурэнне ў Літве, і 19&nbsp;верасня 1925&nbsp;года Чарняцкіс першым падаў у адстаўку, справакаваўшы ўрадавы крызіс{{sfn|Veilentienė_2015|с=51}}{{sfn|Žalys|2007|с=57}}. Кабінет Пятруліса пратрымаўся да 25&nbsp;верасня{{sfn|Svarauskas|с=113}}. Наступны прэм'ер-міністр [[Ляонас Бістрас]] таемна працягнуў спробы збліжэння з Польшчай і не стаў уключаць Чарняцкіса ў новы ўрад{{sfn|Svarauskas|с=115}}{{sfn|Žalys|2007|с=61—62}}. ==== Фінансавыя пытанні ==== Літва атрымала порт [[Клайпеда|Клайпеды]], але адсутнічала зручнае чыгуначнае злучэнне з астатняй тэрыторыяй краіны. Урад планаваў пабудаваць дзве лініі: [[Кейданы|Кедайны]] — [[Лідувенай|Лідавяны]] — [[Клайпеда]] і [[Амаляй|Амалі]] — [[Цельшы]] — [[Крэтынга|Крэцінга]]{{sfn|Veilentienė_2015|с=27}}. Чарняцкіс вёў актыўныя перамовы з Вялікабрытаніяй аб атрыманні пазыкі ў памеры аднаго мільёна фунтаў стэрлінгаў. Аднак працэс зацягваўся з-за спрэчак па неаплачаных рахунках з брытанскімі кампаніямі і змянення пазіцыі брытанскага ўрада Стэнлі Болдуіна; у выніку пазыка так і не была атрымана{{sfn|Veilentienė_2015|с=27—29}}. 5—12&nbsp;снежня 1924&nbsp;года Чарняцкіс арганізаваў канферэнцыю літоўскіх консулаў, накіраваную на паляпшэнне знешнегандлёвых сувязяў{{sfn|Veilentienė_2015|с=53}}. Ён таксама працаваў над умацаваннем дыпламатычных прадстаўніцтваў: падчас яго знаходжання на пасадзе было вырашана набыць будынкі для місій у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е і Вашынгтоне{{sfn|Veilentienė_2015|с=54}}. Для прыёму замежных дэлегацый у Каўнасе патрабаваўся сучасны атэль, таму яго папярэднік Э.&nbsp;Галванаўскас ініцыяваў набыццё атэля «Metropolis». Чарняцкіс працягнуў гэты праект, стварыўшы дзяржаўны атэль «Lietuva» і забяспечыўшы яго рэканструкцыю{{sfn|Veilentienė_2015|с=55}}. [[Файл:Čarneckis and Graužinis families by Villa Lituania.jpeg|міні|Сем'і Чарняцкіса і Граўжыніса каля Вілы Літуанія]] === Дыпламат у Рыме === 7&nbsp;лістапада 1925&nbsp;года Чарняцкіс быў прызначаны надзвычайным пасланнікам і паўнамоцным міністрам Літвы ў [[Рым]]е. Гэтую пасаду ён займаў да 14&nbsp;лютага 1939&nbsp;года. Першапачаткова ён таксама нефармальна курыраваў адносіны са Святым Прастолам, бо афіцыйныя сувязі былі разарваны{{sfn|Veilentienė_1999|с=141}}. Хоць [[Італія]] не выяўляла вялікай цікавасці да літоўскіх спраў, яна была адным з падпісантаў Клайпедскай канвенцыі і буйной еўрапейскай дзяржавай. Чарняцкіс актыўна працаваў над забеспячэннем італьянскай падтрымкі Літвы, асабліва ў яе канфлікце з Польшчай{{sfn|Veilentienė_1999|с=141, 143}}. Ён падрыхтаваў шэраг міжнародных пагадненняў, садзейнічаў стварэнню ганаровых консульстваў у Італіі, арганізоўваў узнагароджанне італьянскіх дзеячаў [[Ордэны, медалі і іншыя адзнакі Літвы|дзяржаўнымі ўзнагародамі Літвы]], публікаваў артыкулы пра сваю краіну ў італьянскай прэсе і праз Міжнародны інстытут сельскай гаспадаркі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У верасні 1927&nbsp;года арганізаваў афіцыйны візіт прэм'ер-міністра Аўгусцінаса Вальдзямараса ў Рым, падчас якога былі падпісаны дагаворы аб прымірэнні і гандлі{{sfn|Veilentienė_1999|с=144}}. У 1934&nbsp;годзе былі заключаны консульскі дагавор і дагавор аб экстрадыцыі, а ў 1936&nbsp;годзе — яшчэ адзін гандлёвы дагавор{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. У 1933&nbsp;годзе літоўскае пасольства пераехала ў новы будынак, вядомы як Віла Літуанія (Villa Lituania). Чарняцкіс разам з жонкай Элеанорай здолеў дамовіцца аб арэндзе (а пазней і куплі) вілы па цане ніжэйшай за рынкавую{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. На віле праводзіліся шматлікія афіцыйныя прыёмы: тут віталі літоўскіх лётчыкаў на чале з Антанасам Густайцісам, якія здзейснілі пералёт па еўрапейскіх сталіцах у 1934&nbsp;годзе, і жаночую зборную Літвы па баскетболе пасля яе поспеху ў 1938&nbsp;годзе{{sfn|Veilentienė_1999|с=145}}. Да 20-й гадавіны незалежнасці Літвы ў 1938&nbsp;годзе быў наладжаны маштабны баль на 800 гасцей{{sfn|Jokubėnienė|2004}}. [[Файл:Voldemaras Vytautas Čarneckis, Kaunas.JPG|міні|Мемарыяльная дошка Чарняцкісу ў Каўнасе]] === Савецкі пераслед і смерць === 15&nbsp;лютага 1939&nbsp;года Чарняцкіса на пасадзе пасла ў Рыме змяніў [[Стасіс Лазарайціс]]. Чарняцкіс вярнуўся ў Літву і ўзначаліў дэпартамент права і адміністрацыі Міністэрства замежных спраў{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. У чэрвені 1940&nbsp;года ўдзельнічаў у абмеркаванні савецкага ўльтыматуму і перадаў згоду ўрада ў [[Масква|Маскву]]. Пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|акупацыі Літвы Савецкім Саюзам]] дапамагаў у працэсе ліквідацыі міністэрства{{sfn|Veilentienė_1999|с=146}}. Быў саветнікам Вінцаса Крэве-Міцкявічуса, міністра замежных спраў у так званым [[Народны ўрад Літвы|Народным урадзе Літвы]]{{sfn|Svarauskas|с=116}}. 16&nbsp;верасня 1940&nbsp;года быў канчаткова звольнены са службы. Пасля гэтага працаваў кансультантам і намеснікам дырэктара аддзела забеспячэння Народнага камісарыята харчовай прамысловасці [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Падчас [[Чэрвеньская дэпартацыя (1941)|масавых дэпартацый у чэрвені 1941 года]] Чарняцкіс быў арыштаваны і высланы разам з жонкай і пяццю дзецьмі{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. Ён быў змешчаны ў лагер СяўУралЛаг каля пасёлка Сосьва (Свярдлоўская вобласць). Працаваў цесляром і лесарубам. З-за цяжкіх умоў працы яго здароўе моцна пагоршылася, ён правеў тры месяцы ў турэмнай бальніцы{{sfn|Veilentienė_1999|с=147}}. [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] абвінаваціў групу з 15 літоўцаў (у тым ліку Чарняцкіса, Вітаўтаса Пранаса Бічунаса і Юозаса Папячкіса) у арганізацыі «контррэвалюцыйнай» групоўкі, якая рыхтавала ўзброены бунт у лагеры{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=8}}. 25&nbsp;сакавіка 1942&nbsp;года іх перавялі ў турму НКУС у Свярдлоўску (сучасны [[Екацярынбург]]){{sfn|Veilentienė_2006|с=121}}. 17&nbsp;кастрычніка 1942&nbsp;года Асаблівая нарада пры НКУС прыгаварыла Чарняцкіса да вышэйшай меры пакарання. Ён быў расстраляны 4&nbsp;лістапада 1942&nbsp;года{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Асуджаныя літоўцы, хутчэй за ўсё, былі пахаваныя ў брацкай магіле на 12-м кіламетры Маскоўскага тракта. У 1990-х гадах там быў адкрыты Мемарыял ахвярам палітычных рэпрэсій з імёнамі больш за 18 000 чалавек{{sfn|Žygelis_Tekorius|2014|с=9}}. Сям'ю Чарняцкіса выслалі ў пасёлак Быкаўскі на ўзбярэжжы [[Мора Лапцевых|мора Лапцевых]]{{sfn|Veilentienė_1999|с=148}}. Дзякуючы літоўскім дыпламатам і пасольству ЗША ў Маскве яны змаглі атрымаць 3000 расійскіх рублёў дапамогі{{sfn|Petraitytė_Briedienė|2014|с=171}}. Яны здолелі выжыць у суровых умовах і вярнуліся ў Літву ў 1958&nbsp;годзе<ref name="Skučaitė_2009">{{cite web |url=https://diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/diplomato-seima-ir-sibire-nepaluzo-486957 |title=Diplomato šeima ir Sibire nepalūžo |author=Skučaitė V. |date=2009-06-13 |publisher=Diena.lt |lang=lt |accessdate=2026-02-28}}</ref>. == Узнагароды == Чарняцкіс быў адзначаны шэрагам дзяржаўных узнагарод: * [[Ордэн Кароны Італіі]] ІІ ступені (1927){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] ІІ ступені (1932){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Зоркі Італіі]] І ступені (1933){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Кароны Італіі]] І ступені (1937){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * Медаль «Зорка Шаўлісаў» (1939){{sfn|Veilentienė_1999|с=146}} * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] ІІ ступені (1939){{sfn|Veilentienė_2006|с=119}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Banevičius A. |загаловак=111 Lietuvos valstybės 1918–1940 politikos veikėjų: enciklopedinis žinynas |месца=Vilnius |выдавецтва=Knyga |год=1991 |старонак=47 |isbn=5-89942-585-7 |ref=Banevičius}} * {{кніга |аўтар=Gaigalaitė A., Skirius J., Kasparavičius A., Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Lietuvos atstovai užsienio valstybėse 1918–1990 m. |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=416–418 |isbn=5-430-02696-4 |спасылка=http://www.šaltiniai.info/files/istorija/IH00/Lietuvos_atstovai_užsienio_valstybėse_1918-1940.IH2413C.pdf |ref=Gaigalaitė_et_al.}} * {{артыкул |аўтар=Jokubėnienė D. |загаловак=Rekviem "Villa Lituania" Romoje |выданне=Ekstra |год=2004 |нумар=284 |том=19 |старонкі=24–27 |спасылка=http://www.lrytas.lt/ekstra/archyvas/2004/0517/ |ref=Jokubėnienė}} * {{кніга |аўтар=Maksimaitis M. |загаловак=Mažoji konstituanta: Lietuvos taryba atkuriant valstybingumą |месца=Vilnius |выдавецтва=Justitia |год=2011 |isbn=978-9955-616-65-8 |ref=Maksimaitis}} * {{кніга |аўтар=Petraitytė-Briedienė A. |загаловак=Tylieji priesaikos riteriai: Lietuvos pasiuntinybė Vašingtone šaltojo karo metais |месца=Kaunas |выдавецтва=Vytauto Didžiojo universitetas |год=2014 |isbn=978-609-467-076-3 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2014~1489328020510/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content |ref=Petraitytė_Briedienė}} * {{артыкул |аўтар=Svarauskas A. |загаловак=Čarneckis Valdemaras Vytautas |выданне=Lietuvos Respublikos 1918–1940 m. vyriausybių ministrų biografinis žodynas |год=2016 |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |старонкі=113–116 |isbn=978-5-420-01778-4 |спасылка=https://s.vle.lt/doc/Carneckis-Valdemaras-Vytautas.pdf |ref=Svarauskas}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos užsienio reikalų ministrai: 1918–1940 |частка=Valdemaras Vytautas Čarneckis ir Lietuvos užsienio politikos problemos (1924 06 18–1925 09 25) |месца=Kaunas |выдавецтва=Šviesa |год=1999 |старонкі=127–151 |isbn=5-430-02696-4 |ref=Veilentienė_1999}} * {{кніга |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas |частка=Čarneckis Valdemaras Vytautas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus pedagoginis universitetas |год=2006 |старонкі=119–121 |isbn=9789955201465 |спасылка=https://www.academia.edu/10988030 |ref=Veilentienė_2006}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: kelias į Steigiamąjį Seimą ir diplomatinio darbo pradžia |выданне=Parlamento studijos |год=2012 |нумар=13 |issn=1648-9896 |спасылка=https://journals.lnb.lt/parliamentary-studies/article/view/266/224 |ref=Veilentienė_2012}} * {{артыкул |аўтар=Veilentienė A. |загаловак=Valdemaras Vytautas Čarneckis: tarp diplomatijos ir politikos |выданне=Istorija |год=2015 |том=100 |старонкі=17–69 |issn=1392-0456 |спасылка=https://doi.org/10.15823/istorija.2015.20 |ref=Veilentienė_2015}} * {{кніга |аўтар=Žalys V. |загаловак=Lietuvos diplomatijos istorija (1925–1940) |том=I |месца=Vilnius |выдавецтва=Versus aureus |год=2007 |isbn=978-9955-699-50-7 |ref=Žalys}} * {{артыкул |аўтар=Žygelis D., Tekorius A. |загаловак=Plk. ltn. Juozas Papečkys: Lietuvos karo teisės patriarchas |выданне=Kardas |год=2014 |нумар=2 (462) |старонкі=2–9 |issn=1392-9437 |спасылка=https://www.kariuomene.lt/data/public/uploads/2021/04/kardas_nr.2_2014_internetui.pdf |ref=Žygelis_Tekorius}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняцкіс Вальдзямарас Вітаўтас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сувалкаўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 4 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] [[Катэгорыя:Палітыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Літвы]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Літвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Устаноўчага сойма Літвы (1920—1922)]] [[Катэгорыя:Члены Тарыбы]] [[Катэгорыя:Члены Літоўскай хрысціянска-дэмакратычнай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ЛЭТІ]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Кароны Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Зоркі Італіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Святых Маўрыкія і Лазара]] [[Катэгорыя:Кавалеры Ордэна Вялікага князя Літоўскага Гедзіміна]] 6najtrzmfq74ewkt395ih1si4pbm9mv 0 808932 5150177 2026-06-03T12:43:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вальдэмарас Чарняцкіс]] 5150177 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вальдэмарас Чарняцкіс]] q6kjjf40syrbet39b6vyoi379dqkvjj 5150330 5150177 2026-06-03T22:09:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] 5150330 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] d97iswzzfybhdmynp3fpizhka80d7rh 0 808934 5150187 2026-06-03T12:55:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Вальдэмарас Чарняцкіс]] у [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] па-над перасылкай 5150187 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] d97iswzzfybhdmynp3fpizhka80d7rh 0 808935 5150189 2026-06-03T12:56:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] 5150189 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вальдзямарас Чарняцкіс]] d97iswzzfybhdmynp3fpizhka80d7rh 0 808936 5150192 2026-06-03T13:00:41Z Culamar 102133 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152246929|Макадамия]]» 5150192 wikitext text/x-wiki {{Таксон|latin=Macadamia|author=[[F.Muell.]]|image file=Proteaceae- Macadamia integrifolia (macadamia nut) 3.jpg|wikispecies=Macadamia}} '''Макадамія''' (ад {{Lang-en|Macadamia}}) — [[Род (біялогія)|род раслін]] [[Расліны|сямейства]] [[пратэйныя]]. Гандлёвае найменне пладоў культывуюцца відаў — «арэх макадаміі». == Гісторыя == Расліна апісана [[Аўстралія|аўстралійскім]] [[Батаніка|батанікам]] [[Фердынанд Мюлер|Фердынандам фон Мюлерам]], названа ў гонар яго сябра — хіміка Джона Макадама. Доўгі час [[Арэхі|арэх]] называлі па-рознаму: розным плямёнам [[Абарыгены Аўстраліі|аўстралійскіх абарыгенаў]] ён быў вядомы як «мулімбімбі», «бумера», «кіндал-кіндал». Толькі пасля 1930 года, калі ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] была створана Асацыяцыя аматараў макадаміі, паўсюдна ўмацавалася адзіная назва, дадзеная фон Мюлерам. == Умовы росту == Макадамія расце на багатай, добра дрэнаванай глебе з нейтральным значэннем [[Вадародны паказчык|pH]]. Яна даволі ўстойлівая да прыродных з’яў і можа расці на вышынях да 750 метраў над узроўнем мора, вытрымліваючы даволі нізкую для гэтага геаграфічнага пояса тэмпературу да +3 °С. == Марфалогія == [[Файл:Macadamia_(4507010499).jpg|справа|міні|{{Center|Макадамия}}]] Вечназялёныя, хуткарослыя, трапічныя хмызнякі або дрэвы, якія дасягаюць 10—15 метраў у вышыню (M. integrifolia). [[Ліст|Лісця]] гладкія, скурыстыя, выцягнутыя або зваротна-яйкападобныя, сабраны ў калатоўкі па 4—5. [[Кветка|Кветкі]] двухполыя, дробныя, бялёса-крэмавыя або ружаватыя, распускаюцца на пазушным або верхавінным панікшым [[Суквецце|суквецці]] да 30 см, якое нагадвае колас або катах, маюць прыемны саладкавы [[водар]]. Плод — [[Касцянка|касцяніца]], з 1—2 насеннем ўнутры. Арэхі расліны шарападобнай формы, звычайна ад 1,5 да 2,0 см у дыяметры, пакрытыя скурыстай двухстворкавай абалонкай зелянява-карычневага колеру, цвёрдыя, з ядром, якое цяжка адлучаецца ад шкарлупіны. Звычайна арэхі спеюць з сакавіка па верасень, часам плоданашэнне адбываецца круглы год. Плоданашэнне пачынаецца на 7–10 годзе жыцця. == Культываванне == [[Файл:Macadamia_sawn_nutshell.jpg|справа|міні|Надпілы на шкарлупіне і ключ для расчынення арэхаў, прыняты ў Азіі.]] Першыя еўрапейцы, якія асвойвалі землі Аўстраліі, ацанілі якасці макадаміі, у выніку яна стала выкарыстоўвацца як валюта пры гандлі з мясцовымі плямёнамі<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://aussiehair.com/australian-ingredients/macadamia-nuts-history/|title=Macadamia nuts history: where do they come from?|website=Aussie|publisher=aussiehair.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229081839/https://aussiehair.com/australian-ingredients/macadamia-nuts-history/|archive-date=2022-12-29|access-date=2022-12-29|url-status=live}}</ref>. На пачатку 1960-х арэхавая [[Прамысловасць|індустрыя]] ў Аўстраліі атрымала найвышэйшае развіццё. Гэтаму папярэднічалі шматгадовыя даследаванні ў галіне вырошчвання дрэў у гадавальніках, селекцыі, збору і захоўвання арэхаў макадаміі. Калі ў 1970 году на паўднёвым усходзе штата [[Квінсленд]] былі высаджаны восемдзесят тысяч арэшнікаў, шматлікія аўстралійцы сталі ўкладваць грошы ў гэту галіну<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hawaiioceanproject.com/a-brief-history-of-macadamia-nuts/|title=A Brief History of Macadamia Nuts|website=Hawaii Ocean Project|date=2018-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229081838/https://hawaiioceanproject.com/a-brief-history-of-macadamia-nuts/|archive-date=2022-12-29|access-date=2022-12-29|url-status=live}}</ref>. Для лускання арэхаў выкарыстоўваюць механічныя вальцы з крыху меншым, чым памер арэха, прасветам, які, прапускаючы арэхі, расколвае шкарлупіну, а ядро пры гэтым не пашкоджваецца. Асноўная праблема пры культываванні макадаміі — акіянскія вятры [[Трапічны цыклон|ўраганнай]] сілы, якія наносяць шкоду плантацыям. У трапічных краінах макадамію выгадна вырошчваць з-за высокага кошту арэхаў. == Вытворчасць == Два віды (''M. integrifolia'' і ''M. tetraphylla'') культывуюцца ў Аўстраліі, [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]], на [[Гавайскія астравы|Гаваях]]. Гавайскія плантацыі ў 1999 годзе займалі плошчу 81,75 км². [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвая Афрыка]] з’яўляецца лідарам у вытворчасці арэха макадаміі. У 2015 годзе ПАР вырабіла 48 000 тон у параўнанні з 40 000 тонамі [[Аўстралія|Аўстраліі]] і агульнай сусветнай вытворчасцю 160 000 тон<ref>{{Cite web|url=http://www.freshplaza.com/article/137977/South-Africa-becomes-king-of-macadamia-nuts-again|title=South Africa becomes king of macadamia nuts again|website=web.archive.org|date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010043705/http://www.freshplaza.com/article/137977/South-Africa-becomes-king-of-macadamia-nuts-again|archive-date=2016-10-10|access-date=2020-09-28|url-status=unfit}}</ref> Макадамію таксама вырошчваюць у [[Бразілія|Бразіліі]], ЗША ( [[Каліфорнія]] і [[Гаваі]]), [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспубліцы]], [[Коста-Рыка|Коста-Рыцы]], [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Кенія|Кеніі]], [[Кітай|Кітаі]] (Ліньцан), [[Балівія|Балівіі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Калумбія|Калумбіі]], [[Гватэмала|Гватэмале]] і [[Малаві]]. == Прымянення == Ядры макадаміі прадаюцца ў падсмажаным выглядзе, а таксама пакрытымі пластом карамелі і шакаладу. Дробненыя або цёртыя арэхі дадаюць у салаты, да мяса і да морапрадуктаў, а таксама ў печыва, тарты, марожанае і ёгурты<ref name="сокольский110" />. Масла з макадаміі выкарыстоўваецца для запраўкі гатовых страў, а таксама ў вытворчасці касметычных сродкаў для догляду цела і высакаякаснага мыла. == Харчовая каштоўнасць == [[Файл:Awwwwww_NUTS.jpg|міні|Смажаныя ядры арэхаў.]] Масла пладоў макадаміі багата [[Тлушчы|тлушчамі]] стэарынавай (да 60%) і пальміцінавай (21%) кіслот, а таксама ўтрымлівае іншыя [[Тлустыя кіслоты|насычаныя]] і [[Тлустыя кіслоты|ненасычаныя тлустыя кіслоты]] (альфа-лінолевую[[Алеінавая кіслата|,]] лаўрынавую, мірыстынавую) і асабліва каштоўныя для арганізма монаненасычаныя тлустыя кіслоты, эйказенавыя). У арэхах змяшчаецца клятчатка, бялкі (каля 20% масы), цукры, [[Вітаміны групы B|вітаміны групы В]] (В1, В2 і В5), Е, РР і мінералы (калій, фосфар, магній, кальцый і мікраэлементы медзь, цынк, селен). Эфірныя маслы надаюць арэхам макадаміі прыемны водар. Насычанасць арэхаў тлушчамі і вугляводамі абумоўлівае іх высокую [[Энергетычная каштоўнасць ежы|каларыйнасць]]: у 100 грамах арэхаў змяшчаецца 718 [[Калорыя|кілакалорый]]<ref>{{Cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/nut-and-seed-products/3123/2|title=Nutrition Facts and Analysis for Nuts, macadamia nuts, raw|website=web.archive.org|date=2016-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114223010/http://nutritiondata.self.com/facts/nut-and-seed-products/3123/2|archive-date=2016-01-14|access-date=2023-12-03|url-status=bot: unknown}}</ref>. Арэхі макадаміі таксічныя для [[Сабака свойскі|сабак]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aspcapro.org/resource/people-foods-pets-should-never-eat|title=People Foods Pets Should Never Eat|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413165705/https://www.aspcapro.org/resource/people-foods-pets-should-never-eat|archive-date=2021-04-13|access-date=2021-08-08|url-status=live}}</ref>. == Віды == Паводле інфармацыі базы даных ''[[The Plant List]]'', род уключае пяць відаў<ref name="TPL">{{Cite web|lang=en|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Proteaceae/Macadamia/|title=''Macadamia''|date=2013|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905173657/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Proteaceae/Macadamia/|archive-date=2017-09-05|access-date=2016-08-14|url-status=live}}</ref>. Паводле найноўшых дадзеных [[International Plant Names Index|IPNI]], род уключае чатыры віды, тады як два віды з The Plant List аднесены да новага роду Віротыя (Virotia)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:32953-1|title=Macadamia F. Muell|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429142015/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:32953-1|archive-date=2024-04-29|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref>: * {{Bt-latbel|Macadamia integrifolia|Макадамія суцэльналістая|Аўстралійскі арэх}}<ref>{{Cite web|url=http://www.csbg.nsc.ru/catalog/macadamia-integrifolia-maiden-et-betche-makadamiya-tselnolistnaya.html|title=Коллекции растений ЦСБС СО РАН — Macadamia integrifolia Maiden & Betche — Макадамия цельнолистная|website=www.csbg.nsc.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023171528/http://www.csbg.nsc.ru/catalog/macadamia-integrifolia-maiden-et-betche-makadamiya-tselnolistnaya.html|archive-date=2022-10-23|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia jansenii|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:968615-1|title=Macadamia jansenii C. L. Gross & P. H. Weston|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429141956/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:968615-1|archive-date=2024-04-29|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia ternifolia|Макадамія трохлістая}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705199-1|title=Macadamia ternifolia F. Muell|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116094552/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705199-1|archive-date=2023-01-16|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia tetraphylla|Макадамія чатырохлістая}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705200-1|title=Macadamia tetraphylla L. A. S. Johnson|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301141833/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705200-1|archive-date=2024-03-01|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Virotia francii|}} = {{Bt-latbel|Macadamia francii|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000745011-2023-12?matched_id=wfo-0001107093&page=1|title=WFO Plant List|website=World Flora Online|publisher=wfoplantlist.org|access-date=2024-02-10}}</ref> * {{Bt-latbel|Virotia neurophylla|}} = {{Bt-latbel|Macadamia neurophylla|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000745012-2023-12?page=1|title=WFO Plant List|website=World Flora Online|publisher=wfoplantlist.org|access-date=2024-02-10}}</ref> == Галерэя == <gallery class="center"> Файл:Macadamia_nuts_on_tree.JPG|alt=Орехи макадамия| Арэхі макадаміі. Файл:Bolivia_Macadamia_(4370865469).jpg|alt=Свежий орех макадамия с шелухой или разрезанным пополам околоплодником| <small>Свежы арэх макадаміі з шалупінай або разрэзаным напалову [[Каляплоднік|каляплоднікам]].</small> Файл:MacNut2.JPG|alt=Орех макадамия в скорлупе и жареный орех| Арэх макадаміі ў шкарлупіне і смажаны арэх. Файл:Macadamia_integrifolia,_buds.jpg|alt=Цветки Макадамии интегрифолия[англ.]| Кветкі Макадаміі інтэгрыфолія''.'' Файл:Macadamia_Beaumont.JPG|alt=Свежий прирост макадамии сорта «Бомонт»| Свежы прырост макадаміі гатунку «Бамонт». Файл:Macadamia_Maroochy.JPG|alt=Свежий прирост макадамии сорта «Маручи»| Свежы прырост макадаміі гатунку «Маручы». </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == <templatestyles src="Шаблон:Родственные_проекты/styles.css"></templatestyles>{{Навігацыя}} * HC Bittenbender, H. H. Hirae (1990). Дадзеныя праблемы Macadamia Nut, у ''Hawaii Research Extension Series 112'' . College of Tropical Agriculture and Human Resources, HITAHR, University of Hawaii. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Пратэйныя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] t0ttds7t2vn00b7l7kxbfuunyz5q9m5 5150194 5150192 2026-06-03T13:03:33Z Culamar 102133 5150194 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Макадамія''' (ад {{Lang-en|Macadamia}}) — [[Род (біялогія)|род раслін]] [[Расліны|сямейства]] [[пратэйныя]]. Гандлёвае найменне пладоў культывуюцца відаў — «арэх макадаміі». == Гісторыя == Расліна апісана [[Аўстралія|аўстралійскім]] [[батаніка]]м [[Фердынанд Мюлер|Фердынандам фон Мюлерам]], названа ў гонар яго сябра — хіміка Джона Макадама. Доўгі час [[Арэхі|арэх]] называлі па-рознаму: розным плямёнам [[Абарыгены Аўстраліі|аўстралійскіх абарыгенаў]] ён быў вядомы як «мулімбімбі», «бумера», «кіндал-кіндал». Толькі пасля 1930 года, калі ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] была створана Асацыяцыя аматараў макадаміі, паўсюдна ўмацавалася адзіная назва, дадзеная фон Мюлерам. == Умовы росту == Макадамія расце на багатай, добра дрэнаванай глебе з нейтральным значэннем [[Вадародны паказчык|pH]]. Яна даволі ўстойлівая да прыродных з’яў і можа расці на вышынях да 750 метраў над узроўнем мора, вытрымліваючы даволі нізкую для гэтага геаграфічнага пояса тэмпературу да +3 °C. == Марфалогія == [[Файл:Macadamia_(4507010499).jpg|справа|міні|{{Center|Макадамия}}]] Вечназялёныя, хуткарослыя, трапічныя хмызнякі або дрэвы, якія дасягаюць 10—15 метраў у вышыню (M. integrifolia). [[Ліст|Лісця]] гладкія, скурыстыя, выцягнутыя або зваротна-яйкападобныя, сабраны ў калатоўкі па 4—5. [[Кветка|Кветкі]] двухполыя, дробныя, бялёса-крэмавыя або ружаватыя, распускаюцца на пазушным або верхавінным панікшым [[Суквецце|суквецці]] да 30 см, якое нагадвае колас або катах, маюць прыемны саладкавы [[водар]]. Плод — [[Касцянка|касцяніца]], з 1—2 насеннем ўнутры. Арэхі расліны шарападобнай формы, звычайна ад 1,5 да 2,0 см у дыяметры, пакрытыя скурыстай двухстворкавай абалонкай зелянява-карычневага колеру, цвёрдыя, з ядром, якое цяжка адлучаецца ад шкарлупіны. Звычайна арэхі спеюць з сакавіка па верасень, часам плоданашэнне адбываецца круглы год. Плоданашэнне пачынаецца на 7-10 годзе жыцця. == Культываванне == [[Файл:Macadamia_sawn_nutshell.jpg|справа|міні|Надпілы на шкарлупіне і ключ для расчынення арэхаў, прыняты ў Азіі.]] Першыя еўрапейцы, якія асвойвалі землі Аўстраліі, ацанілі якасці макадаміі, у выніку яна стала выкарыстоўвацца як валюта пры гандлі з мясцовымі плямёнамі<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://aussiehair.com/australian-ingredients/macadamia-nuts-history/|title=Macadamia nuts history: where do they come from?|website=Aussie|publisher=aussiehair.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229081839/https://aussiehair.com/australian-ingredients/macadamia-nuts-history/|archive-date=2022-12-29|access-date=2022-12-29|url-status=live}}</ref>. На пачатку 1960-х арэхавая [[Прамысловасць|індустрыя]] ў Аўстраліі атрымала найвышэйшае развіццё. Гэтаму папярэднічалі шматгадовыя даследаванні ў галіне вырошчвання дрэў у гадавальніках, селекцыі, збору і захоўвання арэхаў макадаміі. Калі ў 1970 году на паўднёвым усходзе штата [[Квінсленд]] былі высаджаны восемдзесят тысяч арэшнікаў, шматлікія аўстралійцы сталі ўкладваць грошы ў гэту галіну<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hawaiioceanproject.com/a-brief-history-of-macadamia-nuts/|title=A Brief History of Macadamia Nuts|website=Hawaii Ocean Project|date=2018-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229081838/https://hawaiioceanproject.com/a-brief-history-of-macadamia-nuts/|archive-date=2022-12-29|access-date=2022-12-29|url-status=live}}</ref>. Для лускання арэхаў выкарыстоўваюць механічныя вальцы з крыху меншым, чым памер арэха, прасветам, які, прапускаючы арэхі, расколвае шкарлупіну, а ядро пры гэтым не пашкоджваецца. Асноўная праблема пры культываванні макадаміі — акіянскія вятры [[Трапічны цыклон|ўраганнай]] сілы, якія наносяць шкоду плантацыям. У трапічных краінах макадамію выгадна вырошчваць з-за высокага кошту арэхаў. == Вытворчасць == Два віды (''M. integrifolia'' і ''M. tetraphylla'') культывуюцца ў Аўстраліі, [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]], на [[Гавайскія астравы|Гаваях]]. Гавайскія плантацыі ў 1999 годзе займалі плошчу 81,75 км². [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвая Афрыка]] з’яўляецца лідарам у вытворчасці арэха макадаміі. У 2015 годзе ПАР вырабіла 48 000 тон у параўнанні з 40 000 тонамі [[Аўстралія|Аўстраліі]] і агульнай сусветнай вытворчасцю 160 000 тон<ref>{{Cite web|url=http://www.freshplaza.com/article/137977/South-Africa-becomes-king-of-macadamia-nuts-again|title=South Africa becomes king of macadamia nuts again|website=web.archive.org|date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010043705/http://www.freshplaza.com/article/137977/South-Africa-becomes-king-of-macadamia-nuts-again|archive-date=2016-10-10|access-date=2020-09-28|url-status=unfit}}</ref> Макадамію таксама вырошчваюць у [[Бразілія|Бразіліі]], ЗША ([[Каліфорнія]] і [[Гаваі]]), [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспубліцы]], [[Коста-Рыка|Коста-Рыцы]], [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Кенія|Кеніі]], [[Кітай|Кітаі]] (Ліньцан), [[Балівія|Балівіі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Калумбія|Калумбіі]], [[Гватэмала|Гватэмале]] і [[Малаві]]. == Прымянення == Ядры макадаміі прадаюцца ў падсмажаным выглядзе, а таксама пакрытымі пластом карамелі і шакаладу. Дробненыя або цёртыя арэхі дадаюць у салаты, да мяса і да морапрадуктаў, а таксама ў печыва, тарты, марожанае і ёгурты<ref name="сокольский110">''Сокольский И.'' Австралийский орех макадамия // [[Наука и жизнь]]. — 2024. — № 1. — С. 110.</ref>. Дроблёные или тёртые орехи добавляют в салаты, к мясу и к морепродуктам, а также в печенье, торты, мороженое и йогурты<ref name="сокольский110" />. Масла з макадаміі выкарыстоўваецца для запраўкі гатовых страў, а таксама ў вытворчасці касметычных сродкаў для догляду цела і высакаякаснага мыла. == Харчовая каштоўнасць == [[Файл:Awwwwww_NUTS.jpg|міні|Смажаныя ядры арэхаў.]] Масла пладоў макадаміі багата [[Тлушчы|тлушчамі]] стэарынавай (да 60 %) і пальміцінавай (21 %) кіслот, а таксама ўтрымлівае іншыя [[Тлустыя кіслоты|насычаныя]] і [[Тлустыя кіслоты|ненасычаныя тлустыя кіслоты]] (альфа-лінолевую[[Алеінавая кіслата|,]] лаўрынавую, мірыстынавую) і асабліва каштоўныя для арганізма монаненасычаныя тлустыя кіслоты, эйказенавыя). У арэхах змяшчаецца клятчатка, бялкі (каля 20 % масы), цукры, [[Вітаміны групы B|вітаміны групы В]] (В1, В2 і В5), Е, РР і мінералы (калій, фосфар, магній, кальцый і мікраэлементы медзь, цынк, селен). Эфірныя маслы надаюць арэхам макадаміі прыемны водар. Насычанасць арэхаў тлушчамі і вугляводамі абумоўлівае іх высокую [[Энергетычная каштоўнасць ежы|каларыйнасць]]: у 100 грамах арэхаў змяшчаецца 718 [[Калорыя|кілакалорый]]<ref>{{Cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/nut-and-seed-products/3123/2|title=Nutrition Facts and Analysis for Nuts, macadamia nuts, raw|website=web.archive.org|date=2016-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114223010/http://nutritiondata.self.com/facts/nut-and-seed-products/3123/2|archive-date=2016-01-14|access-date=2023-12-03|url-status=bot: unknown}}</ref>. Арэхі макадаміі таксічныя для [[Сабака свойскі|сабак]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aspcapro.org/resource/people-foods-pets-should-never-eat|title=People Foods Pets Should Never Eat|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413165705/https://www.aspcapro.org/resource/people-foods-pets-should-never-eat|archive-date=2021-04-13|access-date=2021-08-08|url-status=live}}</ref>. == Віды == Паводле інфармацыі базы даных ''[[The Plant List]]'', род уключае пяць відаў<ref name="TPL">{{Cite web|lang=en|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Proteaceae/Macadamia/|title=''Macadamia''|date=2013|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905173657/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Proteaceae/Macadamia/|archive-date=2017-09-05|access-date=2016-08-14|url-status=live}}</ref>. Паводле найноўшых дадзеных [[International Plant Names Index|IPNI]], род уключае чатыры віды, тады як два віды з The Plant List аднесены да новага роду Віротыя (Virotia)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:32953-1|title=Macadamia F. Muell|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429142015/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:32953-1|archive-date=2024-04-29|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref>: * {{Bt-latbel|Macadamia integrifolia|Макадамія суцэльналістая|Аўстралійскі арэх}}<ref>{{Cite web|url=http://www.csbg.nsc.ru/catalog/macadamia-integrifolia-maiden-et-betche-makadamiya-tselnolistnaya.html|title=Коллекции растений ЦСБС СО РАН — Macadamia integrifolia Maiden & Betche — Макадамия цельнолистная|website=www.csbg.nsc.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023171528/http://www.csbg.nsc.ru/catalog/macadamia-integrifolia-maiden-et-betche-makadamiya-tselnolistnaya.html|archive-date=2022-10-23|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia jansenii|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:968615-1|title=Macadamia jansenii C. L. Gross & P. H. Weston|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429141956/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:968615-1|archive-date=2024-04-29|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia ternifolia|Макадамія трохлістая}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705199-1|title=Macadamia ternifolia F. Muell|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116094552/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705199-1|archive-date=2023-01-16|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia tetraphylla|Макадамія чатырохлістая}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705200-1|title=Macadamia tetraphylla L. A. S. Johnson|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301141833/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705200-1|archive-date=2024-03-01|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Virotia francii|}} = {{Bt-latbel|Macadamia francii|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000745011-2023-12?matched_id=wfo-0001107093&page=1|title=WFO Plant List|website=World Flora Online|publisher=wfoplantlist.org|access-date=2024-02-10}}</ref> * {{Bt-latbel|Virotia neurophylla|}} = {{Bt-latbel|Macadamia neurophylla|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000745012-2023-12?page=1|title=WFO Plant List|website=World Flora Online|publisher=wfoplantlist.org|access-date=2024-02-10}}</ref> == Галерэя == <gallery class="center"> Файл:Macadamia_nuts_on_tree.JPG|alt=Орехи макадамия| Арэхі макадаміі. Файл:Bolivia_Macadamia_(4370865469).jpg|alt=Свежий орех макадамия с шелухой или разрезанным пополам околоплодником| <small>Свежы арэх макадаміі з шалупінай або разрэзаным напалову [[Каляплоднік|каляплоднікам]].</small> Файл:MacNut2.JPG|alt=Орех макадамия в скорлупе и жареный орех| Арэх макадаміі ў шкарлупіне і смажаны арэх. Файл:Macadamia_integrifolia,_buds.jpg|alt=Цветки Макадамии интегрифолия[англ.]| Кветкі Макадаміі інтэгрыфолія''.'' Файл:Macadamia_Beaumont.JPG|alt=Свежий прирост макадамии сорта «Бомонт»| Свежы прырост макадаміі гатунку «Бамонт». Файл:Macadamia_Maroochy.JPG|alt=Свежий прирост макадамии сорта «Маручи»| Свежы прырост макадаміі гатунку «Маручы». </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * HC Bittenbender, H. H. Hirae (1990). Дадзеныя праблемы Macadamia Nut, у ''Hawaii Research Extension Series 112'' . College of Tropical Agriculture and Human Resources, HITAHR, University of Hawaii. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Пратэйныя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] f1oah0kt4zqt9292l8euc5st2bgkjf9 5150276 5150194 2026-06-03T19:39:38Z DobryBrat 5701 арфаграфія, дапаўненне 5150276 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Макадамія''' (ад {{Lang-en|Macadamia}}) — [[Род (біялогія)|род раслін]] [[Расліны|сямейства]] [[пратэйныя]]. Гандлёвае найменне пладоў культывуюцца відаў — «арэх макадаміі». == Гісторыя == Расліна апісана [[Аўстралія|аўстралійскім]] [[батаніка]]м [[Фердынанд Мюлер|Фердынандам фон Мюлерам]], названа ў гонар яго сябра — хіміка Джона Макадама. Доўгі час [[Арэхі|арэх]] называлі па-рознаму: розным плямёнам [[Абарыгены Аўстраліі|аўстралійскіх абарыгенаў]] ён быў вядомы як «мулімбімбі», «бумера», «кіндал-кіндал». Толькі пасля 1930 года, калі ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] была створана Асацыяцыя аматараў макадаміі, паўсюдна ўмацавалася адзіная назва, дадзеная фон Мюлерам. == Умовы росту == Макадамія расце на багатай, добра дрэнаванай глебе з нейтральным значэннем [[Вадародны паказчык|pH]]. Яна даволі ўстойлівая да прыродных з’яў і можа расці на вышынях да 750 метраў над узроўнем мора, вытрымліваючы даволі нізкую для гэтага геаграфічнага пояса тэмпературу да +3 °C. == Марфалогія == [[Файл:Macadamia_(4507010499).jpg|справа|міні|{{Center|Макадамія}}]] Вечназялёныя, хуткарослыя, трапічныя хмызнякі або дрэвы, якія дасягаюць 10—15 метраў у вышыню (M. integrifolia). [[Ліст|Лісця]] гладкія, скурыстыя, выцягнутыя або зваротна-яйкападобныя, сабраны ў калатоўкі па 4—5. [[Кветка|Кветкі]] двухполыя, дробныя, бялёса-крэмавыя або ружаватыя, распускаюцца на пазушным або верхавінным панікшым [[Суквецце|суквецці]] да 30 см, якое нагадвае колас або катах, маюць прыемны саладкавы [[водар]]. Плод — [[Касцянка|касцяніца]], з 1—2 насеннем ўнутры. Арэхі расліны шарападобнай формы, звычайна ад 1,5 да 2,0 см у дыяметры, пакрытыя скурыстай двухстворкавай абалонкай зелянява-карычневага колеру, цвёрдыя, з ядром, якое цяжка адлучаецца ад шкарлупіны. Звычайна арэхі спеюць з сакавіка па верасень, часам плоданашэнне адбываецца круглы год. Плоданашэнне пачынаецца на 7-10 годзе жыцця. == Культываванне == [[Файл:Macadamia_sawn_nutshell.jpg|справа|міні|Надпілы на шкарлупіне і ключ для расчынення арэхаў, прыняты ў Азіі.]] Першыя еўрапейцы, якія асвойвалі землі Аўстраліі, ацанілі якасці макадаміі, у выніку яна стала выкарыстоўвацца як валюта пры гандлі з мясцовымі плямёнамі<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://aussiehair.com/australian-ingredients/macadamia-nuts-history/|title=Macadamia nuts history: where do they come from?|website=Aussie|publisher=aussiehair.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229081839/https://aussiehair.com/australian-ingredients/macadamia-nuts-history/|archive-date=2022-12-29|access-date=2022-12-29|url-status=live}}</ref>. На пачатку 1960-х арэхавая [[Прамысловасць|індустрыя]] ў Аўстраліі атрымала найвышэйшае развіццё. Гэтаму папярэднічалі шматгадовыя даследаванні ў галіне вырошчвання дрэў у гадавальніках, селекцыі, збору і захоўвання арэхаў макадаміі. Калі ў 1970 году на паўднёвым усходзе штата [[Квінсленд]] былі высаджаны восемдзесят тысяч арэшнікаў, шматлікія аўстралійцы сталі ўкладваць грошы ў гэту галіну<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hawaiioceanproject.com/a-brief-history-of-macadamia-nuts/|title=A Brief History of Macadamia Nuts|website=Hawaii Ocean Project|date=2018-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229081838/https://hawaiioceanproject.com/a-brief-history-of-macadamia-nuts/|archive-date=2022-12-29|access-date=2022-12-29|url-status=live}}</ref>. Для лускання арэхаў выкарыстоўваюць механічныя вальцы з крыху меншым, чым памер арэха, прасветам, які, прапускаючы арэхі, расколвае шкарлупіну, а ядро пры гэтым не пашкоджваецца. Асноўная праблема пры культываванні макадаміі — акіянскія вятры [[Трапічны цыклон|ўраганнай]] сілы, якія наносяць шкоду плантацыям. У трапічных краінах макадамію выгадна вырошчваць з-за высокага кошту арэхаў. == Вытворчасць == Два віды (''M. integrifolia'' і ''M. tetraphylla'') культывуюцца ў Аўстраліі, [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]], на [[Гавайскія астравы|Гаваях]]. Гавайскія плантацыі ў 1999 годзе займалі плошчу 81,75 км². [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвая Афрыка]] з’яўляецца лідарам у вытворчасці арэха макадаміі. У 2015 годзе ПАР вырабіла 48 000 тон у параўнанні з 40 000 тонамі [[Аўстралія|Аўстраліі]] і агульнай сусветнай вытворчасцю 160 000 тон<ref>{{Cite web|url=http://www.freshplaza.com/article/137977/South-Africa-becomes-king-of-macadamia-nuts-again|title=South Africa becomes king of macadamia nuts again|website=web.archive.org|date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010043705/http://www.freshplaza.com/article/137977/South-Africa-becomes-king-of-macadamia-nuts-again|archive-date=2016-10-10|access-date=2020-09-28|url-status=unfit}}</ref> Макадамію таксама вырошчваюць у [[Бразілія|Бразіліі]], ЗША ([[Каліфорнія]] і [[Гаваі]]), [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспубліцы]], [[Коста-Рыка|Коста-Рыцы]], [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Кенія|Кеніі]], [[Кітай|Кітаі]] (Ліньцан), [[Балівія|Балівіі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Калумбія|Калумбіі]], [[Гватэмала|Гватэмале]] і [[Малаві]]. == Прымянення == Ядры макадаміі прадаюцца ў падсмажаным выглядзе, а таксама пакрытымі пластом карамелі і шакаладу. Дробненыя або цёртыя арэхі дадаюць у салаты, да мяса і да морапрадуктаў, а таксама ў печыва, тарты, марожанае і ёгурты<ref name="сокольский110">''Сокольский И.'' Австралийский орех макадамия // [[Наука и жизнь]]. — 2024. — № 1. — С. 110.</ref>. Дроблёные или тёртые орехи добавляют в салаты, к мясу и к морепродуктам, а также в печенье, торты, мороженое и йогурты<ref name="сокольский110" />. Масла з макадаміі выкарыстоўваецца для запраўкі гатовых страў, а таксама ў вытворчасці касметычных сродкаў для догляду цела і высакаякаснага мыла. == Харчовая каштоўнасць == [[Файл:Awwwwww_NUTS.jpg|міні|Смажаныя ядры арэхаў.]] Масла пладоў макадаміі багата [[Тлушчы|тлушчамі]] стэарынавай (да 60 %) і пальміцінавай (21 %) кіслот, а таксама ўтрымлівае іншыя [[Тлустыя кіслоты|насычаныя]] і [[Тлустыя кіслоты|ненасычаныя тлустыя кіслоты]] (альфа-лінолевую[[Алеінавая кіслата|,]] лаўрынавую, мірыстынавую) і асабліва каштоўныя для арганізма монаненасычаныя тлустыя кіслоты, эйказенавыя). У арэхах змяшчаецца клятчатка, бялкі (каля 20 % масы), цукры, [[Вітаміны групы B|вітаміны групы В]] (В1, В2 і В5), Е, РР і мінералы (калій, фосфар, магній, кальцый і мікраэлементы медзь, цынк, селен). Эфірныя маслы надаюць арэхам макадаміі прыемны водар. Насычанасць арэхаў тлушчамі і вугляводамі абумоўлівае іх высокую [[Энергетычная каштоўнасць ежы|каларыйнасць]]: у 100 грамах арэхаў змяшчаецца 718 [[Калорыя|кілакалорый]]<ref>{{Cite web|url=http://nutritiondata.self.com/facts/nut-and-seed-products/3123/2|title=Nutrition Facts and Analysis for Nuts, macadamia nuts, raw|website=web.archive.org|date=2016-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114223010/http://nutritiondata.self.com/facts/nut-and-seed-products/3123/2|archive-date=2016-01-14|access-date=2023-12-03|url-status=bot: unknown}}</ref>. Арэхі макадаміі таксічныя для [[Сабака свойскі|сабак]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aspcapro.org/resource/people-foods-pets-should-never-eat|title=People Foods Pets Should Never Eat|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413165705/https://www.aspcapro.org/resource/people-foods-pets-should-never-eat|archive-date=2021-04-13|access-date=2021-08-08|url-status=live}}</ref>. == Віды == Паводле інфармацыі базы даных ''[[The Plant List]]'', род уключае пяць відаў<ref name="TPL">{{Cite web|lang=en|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Proteaceae/Macadamia/|title=''Macadamia''|date=2013|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905173657/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Proteaceae/Macadamia/|archive-date=2017-09-05|access-date=2016-08-14|url-status=live}}</ref>. Паводле найноўшых дадзеных [[International Plant Names Index|IPNI]], род уключае чатыры віды, тады як два віды з The Plant List аднесены да новага роду Віротыя (Virotia)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:32953-1|title=Macadamia F. Muell|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429142015/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:32953-1|archive-date=2024-04-29|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref>: * {{Bt-latbel|Macadamia integrifolia|Макадамія суцэльналістая|Аўстралійскі арэх}}<ref>{{Cite web|url=http://www.csbg.nsc.ru/catalog/macadamia-integrifolia-maiden-et-betche-makadamiya-tselnolistnaya.html|title=Коллекции растений ЦСБС СО РАН — Macadamia integrifolia Maiden & Betche — Макадамия цельнолистная|website=www.csbg.nsc.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023171528/http://www.csbg.nsc.ru/catalog/macadamia-integrifolia-maiden-et-betche-makadamiya-tselnolistnaya.html|archive-date=2022-10-23|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia jansenii|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:968615-1|title=Macadamia jansenii C. L. Gross & P. H. Weston|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429141956/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:968615-1|archive-date=2024-04-29|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia ternifolia|Макадамія трохлістая}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705199-1|title=Macadamia ternifolia F. Muell|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116094552/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705199-1|archive-date=2023-01-16|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Macadamia tetraphylla|Макадамія чатырохлістая}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705200-1|title=Macadamia tetraphylla L. A. S. Johnson|website=Kew Science|publisher=powo.science.kew.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301141833/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705200-1|archive-date=2024-03-01|access-date=2024-02-10|url-status=live}}</ref> * {{Bt-latbel|Virotia francii|}} = {{Bt-latbel|Macadamia francii|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000745011-2023-12?matched_id=wfo-0001107093&page=1|title=WFO Plant List|website=World Flora Online|publisher=wfoplantlist.org|access-date=2024-02-10}}</ref> * {{Bt-latbel|Virotia neurophylla|}} = {{Bt-latbel|Macadamia neurophylla|}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000745012-2023-12?page=1|title=WFO Plant List|website=World Flora Online|publisher=wfoplantlist.org|access-date=2024-02-10}}</ref> == Галерэя == <gallery class="center"> Файл:Macadamia_nuts_on_tree.JPG|alt=Орехи макадамия| Арэхі макадаміі. Файл:Bolivia_Macadamia_(4370865469).jpg|alt=Свежий орех макадамия с шелухой или разрезанным пополам околоплодником| <small>Свежы арэх макадаміі з шалупінай або разрэзаным напалову [[Каляплоднік|каляплоднікам]].</small> Файл:MacNut2.JPG|alt=Орех макадамия в скорлупе и жареный орех| Арэх макадаміі ў шкарлупіне і смажаны арэх. Файл:Macadamia_integrifolia,_buds.jpg|alt=Цветки Макадамии интегрифолия[англ.]| Кветкі Макадаміі інтэгрыфолія''.'' Файл:Macadamia_Beaumont.JPG|alt=Свежий прирост макадамии сорта «Бомонт»| Свежы прырост макадаміі гатунку «Бамонт». Файл:Macadamia_Maroochy.JPG|alt=Свежий прирост макадамии сорта «Маручи»| Свежы прырост макадаміі гатунку «Маручы». </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * HC Bittenbender, H. H. Hirae (1990). Дадзеныя праблемы Macadamia Nut, у ''Hawaii Research Extension Series 112'' . College of Tropical Agriculture and Human Resources, HITAHR, University of Hawaii. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Пратэйныя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5ln9gjv6vd6lbf627fqmc9de6v4hdoq 10 808937 5150205 2026-06-03T13:42:15Z M.L.Bot 261 Новая старонка: « <nowiki>{{YouTube user|імя на YouTube|надпіс для паказу}}</nowiki>» 5150205 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{YouTube user|імя на YouTube|надпіс для паказу}}</nowiki> jwc2wre6sxfrv45ef4570fc63fqr9up 0 808938 5150210 2026-06-03T14:02:24Z Ueschar 151377 Артыкул па Секста Аўрэлія Віктара 5150210 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Секст Аўрэлій Віктар | арыгінал імя = Sextus Aurelius Victor | дата нараджэння = каля 320-х гадоў | месца нараджэння = [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]], [[Рымская імперыя]] | дата смерці = каля 390 | грамадзянства = [[Рымская імперыя]] | род дзейнасці = [[гісторык]], дзяржаўны дзеяч | мова твораў = [[лацінская мова]] | творы = ''[[De Caesaribus]]'' }} '''Секст Аўрэ́лій Ві́ктар''' ({{lang-la|Sextus Aurelius Victor}}; 320-ыя гады, [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]] — каля [[390]]) — рымскі гісторык і дзяржаўны дзеяч IV стагоддзя. Аўтар кароткай гісторыі рымскіх імператараў ''[[De Caesaribus]]'' («Пра цэзараў»), у якой апісаны перыяд ад імператара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] да [[Канстанцый II|Канстанцыя II]].<ref name="belenc">{{cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%8E%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86%D0%99%20%D0%92%D0%86%D0%9A%D0%A2%D0%90%D0%A0|title=Аўрэлій Віктар|website=Verbum.by|publisher=Беларуская Энцыклапедыя|access-date=3 чэрвеня 2026}}</ref> Належыць да ліку лацінскіх аўтараў [[Позняя Антычнасць|позняй Антычнасці]], якія перапрацоўвалі і скарачалі ранейшыя гістарычныя творы. == Біяграфія == Звестак пра жыццё Аўрэлія Віктара захавалася няшмат. Ён паходзіў з рымскай Афрыкі. У сучасных даведніках датай яго нараджэння звычайна называюць 320-я або 325—330 гады.<ref name="iranica">{{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/aurelius-victor-sextus-born-in-africa-ca/|title=Aurelius Victor|author=Chaumont, Marie Louise|website=Encyclopaedia Iranica|date=15 снежня 1987|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> Паводле звестак, якія выводзяцца з яго ўласнага твора, Віктар нарадзіўся ў небагатай сям’і, але атрымаў добрую адукацыю; даследчыкі мяркуюць, што ён мог вучыцца ў як у [[Карфаген]]е, так і ў [[Рым]]е.<ref name="last">{{cite web|url=https://lasthistorians.shca.ed.ac.uk/victor/|title=Sex. Aurelius Victor|website=The Last Historians of Rome|publisher=University of Edinburgh; University of Nottingham|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> [[Файл:Pannonia secunda.png|thumb|left|Панонія Секунда ў IV стагоддзі. У 361 годзе Аўрэлій Віктар быў прызначаны намеснікам гэтай правінцыі]] У 350-я гады Аўрэлій Віктар, верагодна, служыў у імперскай адміністрацыі ў [[Ілірык]]у. У 360 або ў пачатку 361 года ён завяршыў сваю гісторыю рымскіх імператараў. Твор зрабіў яго вядомым пры двары імператара [[Юліян Адступнік|Юліяна]], які ў 361 годзе ўшанаваў Віктара бронзавай статуяй і прызначыў яго намеснікам правінцыі [[Панонія Секунда]].<ref name="last" /> Пасля гэтага пра дзяржаўную кар’еру Віктара вядома няшмат. У 389 годзе, ужо пры імператары [[Феадосій I Вялікі|Феадосіі I]], ён стаў гарадскім прэфектам Рыма — адной з найвышэйшых пасад у адміністрацыі сталіцы.<ref name="belenc" /><ref name="last" /> Дакладная дата смерці Аўрэлія Віктара невядомая; звычайна яе адносяць да канца IV стагоддзя. == Творы == Галоўны вядомы твор Аўрэлія Віктара — ''De Caesaribus'' або ''Liber de Caesaribus'' («Пра цэзараў», «Кніга пра імператараў»). Гэта сціслая гісторыя рымскіх імператараў ад Аўгуста да Канстанцыя II.<ref name="belenc" /><ref name="latin">{{cite web|url=https://www.thelatinlibrary.com/victor/victor.caes.html|title=Sexti Aurelii Victoris Liber de Caesaribus|website=The Latin Library|access-date=3 чэрвеня 2026|language=la}}</ref> У творы паслядоўна разглядаюцца перыяды праўлення імператараў, іх паходжанне, характар, палітычныя рашэнні, адносіны з войскам і сенатам, а таксама прычыны поспеху або заняпаду дзяржавы. Аўрэлій Віктар не быў відавочцам большасці падзей, таму ён перапрацоўваў ранейшыя гістарычныя дакументы. Магчымымі крыніцамі для ягонай працы называюць творы [[Светоній|Светонія]], [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]], [[Марый Максім|Марыя Максіма]], а таксама, магчыма, [[Касій Дыён|Касія Дыёна]] і [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]].<ref name="iranica" /> Ён моцна скарачаў матэрыял, таму шмат якія падзеі апісаны вельмі лаканічна. Асноўная ўвага надаецца не падрабязнаму апісанню войнаў або адміністрацыйных рэформ, а ацэнцы імператараў як асоб і кіраўнікоў. == Атрыбуцыя == З імем Аўрэлія Віктара звязвалі некалькі невялікіх гістарычных твораў. Надзейна яму прыпісваецца найперш ''De Caesaribus''.<ref name="iranica" /> Пазнейшая ''Epitome de Caesaribus'' («Кароткая вытрымка пра цэзараў»), у якой звесткі даведзены да 395 года, раней памылкова лічылася творам Аўрэлія Віктара.<ref name="belenc" /> У сучаснай навуцы пытанне пра склад і аб’ём гістарычнай спадчыны Віктара застаецца прадметам дыскусіі. Джасцін Стоўвер і Джордж Вудхайзен у даследаванні ''The Lost History of Sextus Aurelius Victor'' выказалі думку, што вядомыя кароткія тэксты маглі быць вытрымкамі або пазнейшымі скарачэннямі шырэйшай страчанай гісторыі Рымскай імперыі, напісанай Віктарам.<ref name="lost">{{cite web|url=https://edinburghuniversitypress.com/book-the-lost-history-of-sextus-aurelius-victor.html|title=The Lost History of Sextus Aurelius Victor|author=Stover, Justin A.; Woudhuysen, George|publisher=Edinburgh University Press|date=2023|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref>{{зноскі}} == Літаратура == * Аўрэлій Віктар // ''Беларуская энцыклапедыя'': У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — С. 88. — 477 с.: іл., карты. — ISBN 985-11-0061-7. * Bird, H. W. ''Aurelius Victor: De Caesaribus''. — Liverpool: Liverpool University Press, 1994. * Chaumont, Marie Louise. Aurelius Victor // ''Encyclopaedia Iranica''. — Vol. III, Fasc. 1. — 1987. — P. 28—29. * Dufraigne, Pierre, éd. ''Aurelius Victor. Livre des Césars''. — Paris: Les Belles Lettres, 1975. * Stover, Justin A.; Woudhuysen, George. ''The Lost History of Sextus Aurelius Victor''. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023. == Спасылкі == * [https://www.thelatinlibrary.com/victor/victor.caes.html ''Liber de Caesaribus''] — лацінскі тэкст на сайце The Latin Library * [https://lasthistorians.shca.ed.ac.uk/victor/ Sex. Aurelius Victor] — біяграфічны артыкул праекта The Last Historians of Rome{{Commonscat|Aurelius Victor}} {{DEFAULTSORT:Аўрэлій Віктар, Секст}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Палітыкі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Лацінскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі IV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памёрлі ў IV стагоддзі]] ghazxclpcjjk3shyo4u9g9emb471ael 0 808939 5150241 2026-06-03T17:18:23Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] 5150241 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] 0kugqidnnfjwzetefml0eslkzo6st5m 0 808940 5150242 2026-06-03T17:19:04Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] 5150242 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] 0kugqidnnfjwzetefml0eslkzo6st5m 0 808941 5150243 2026-06-03T17:19:26Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] 5150243 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Аляксандравіч Красулін]] 0kugqidnnfjwzetefml0eslkzo6st5m 0 808942 5150251 2026-06-03T18:12:24Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Dubrovno (Vitebsk region) 2a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Дуброўне''' (кастрычнік — 6 снежня 1941) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Дуброўна]] Віцебская вобласць|Ві...» 5150251 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Dubrovno (Vitebsk region) 2a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Дуброўне''' (кастрычнік — 6 снежня 1941) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Дуброўна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Паводле перапісу насельніцтва 1939 года ў Дуброўне пражывала 2119 яўрэяў — 21,37% жыхароў горада{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. Дуброўна было захоплена [[вермахт|нямецкай арміяй]] 16 ліпеня 1941 года. Акупацыя працягвалася амаль 3 гады — да 26 чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=329}}. Адразу пасля акупацыі [[нацысты]] увялі для яўрэяў дыскрымінацыйныя меры, забараніўшы ім пасля 18.00 з’яўляцца на вуліцы, пакідаць пасёлак без асаблівага дазволу, здымаць павязкі з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]]. Пасля татальнай рэгістрацыі насельніцтва ўсіх працаздольных яўрэяў акупанты выкарыстоўвалі на фізічна цяжкіх работах, а дзяцей прымушалі чысціць казармы і прыбіральні. Нацысты і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]] беспакарана здзекаваліся над яўрэямі, часта збіваючы іх{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у кастрычніку 1941 года акупанты сагналі каля 2000 яўрэяў у некалькі двухпавярховых дамоў на вуліцы Левабярэжнай, прымусіўшы іх размясціцца ў невыноснай цеснаце<ref name=autogenerated2>''Аркадий Шульман.'' [http://mishpoha.org/n25/25a06.shtml На родине моих снов] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/n25/25a06.shtml |date=20101207000402 }}</ref>. 6 снежня 1941 г. каля льнозавода, побач з габрэйскімі могілкамі, у пясчаным кар’еры, там, дзе цяпер вуліца Віцебская, былі расстраляныя з кулямётаў больш за 1500 прадстаўнікоў (за дваром фабрыкі «Дняпроўская мануфактура»<ref name=autogenerated2 />). Агульная колькасць забітых яўрэяў у Дуброўне, па дадзеных «Даведніка аб месцах прымусовага ўтрымання грамадзянскага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі Беларусі 1941—1944» склала 1985 чалавек<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 6, листы 3, 3 об.</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=22}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Паводле «Энцыклапедыі Халакосту на тэрыторыі СССР», у Дуброўне загінулі каля 3000 габрэяў з самога Дуброўна і навакольных вёсак{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. У 1944 годзе, перад адступленнем, немцы, спрабуючы схаваць сляды сваіх злачынстваў, прымушалі савецкіх ваеннапалонных выкопваць целы забітых яўрэяў і спальваць іх, расстраляўшы пасля гэтага і саміх ваеннапалонных<ref name=autogenerated2 />. Дакладна вядома пра ўдалы ўцёкі Дрыбінскага, братоў Дымшыц і Лапатухіна. У Дуброўне 2 чалавекі — Рэутавіч Сцяпан і Яфімія — былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны» — за выратаванне Гуменнік (Каплан) Іды<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4315766 |title=История спасения. Ида Гуменник |access-date=2016-04-02 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416145041/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4315766 |url-status=live }}</ref>. == Памяць == Абеліск у памяць вязням Дубровенскага гета ўсталяваны ў горадзе побач з ільнозаводам<ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=249&type=3 Холокост в Дубровно] {{Wayback|url=http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=249&type=3 |date=20120503233815 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285, 286}}. У ліпені 2020 года стары помнік быў заменены на новы<ref>{{Cite web |url=https://www.belta.by/regions/view/obnovlennyj-pamjatnyj-znak-zhertvam-holokosta-otkryt-v-dubrovno-401457-2020/ |title=Обновленный памятный знак жертвам Холокоста открыт в Дубровно |access-date=2022-06-19 |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226081220/https://www.belta.by/regions/view/obnovlennyj-pamjatnyj-znak-zhertvam-holokosta-otkryt-v-dubrovno-401457-2020/ |url-status=live }}</ref><ref>''О. Витебская.'' [https://vkurier.info/v-dubrovno-otkryli-pamyatnyj-znak-zhertvam-xolokosta-sponsorami-vystupili-semi-iz-anglii-i-ssha/ В Дубровно открыли памятный знак жертвам Холокоста. Спонсорами выступили семьи из Англии и США] {{Wayback|url=https://vkurier.info/v-dubrovno-otkryli-pamyatnyj-znak-zhertvam-xolokosta-sponsorami-vystupili-semi-iz-anglii-i-ssha/ |date=20211120015247 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|Ф.С. Кулакоў, М.А. Ляшчынскi, А.Л. Петрашкевіч i iнш. (рэдкал.), А.Я. Гаўруцікаў, Р.П. Кахноўская (укладальнікi). «Памяць. Дубровенскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 1997. — ISBN 985-6351-02-02. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Дуброўна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Дуброўна]] tvrdciy1nxr01f05g9gkjen0bjcf8f0 5150252 5150251 2026-06-03T18:12:50Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5150252 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Dubrovno (Vitebsk region) 2a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Дуброўне''' (кастрычнік — 6 снежня 1941) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Дуброўна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Паводле перапісу насельніцтва 1939 года ў Дуброўне пражывала 2119 яўрэяў — 21,37% жыхароў горада{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. Дуброўна было захоплена [[вермахт|нямецкай арміяй]] 16 ліпеня 1941 года. Акупацыя працягвалася амаль 3 гады — да 26 чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=329}}. Адразу пасля акупацыі [[нацысты]] ўвялі для яўрэяў дыскрымінацыйныя меры, забараніўшы ім пасля 18.00 з’яўляцца на вуліцы, пакідаць пасёлак без асаблівага дазволу, здымаць павязкі з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]]. Пасля татальнай рэгістрацыі насельніцтва ўсіх працаздольных яўрэяў акупанты выкарыстоўвалі на фізічна цяжкіх работах, а дзяцей прымушалі чысціць казармы і прыбіральні. Нацысты і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]] беспакарана здзекаваліся над яўрэямі, часта збіваючы іх{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у кастрычніку 1941 года акупанты сагналі каля 2000 яўрэяў у некалькі двухпавярховых дамоў на вуліцы Левабярэжнай, прымусіўшы іх размясціцца ў невыноснай цеснаце<ref name=autogenerated2>''Аркадий Шульман.'' [http://mishpoha.org/n25/25a06.shtml На родине моих снов] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/n25/25a06.shtml |date=20101207000402 }}</ref>. 6 снежня 1941 г. каля льнозавода, побач з габрэйскімі могілкамі, у пясчаным кар’еры, там, дзе цяпер вуліца Віцебская, былі расстраляныя з кулямётаў больш за 1500 прадстаўнікоў (за дваром фабрыкі «Дняпроўская мануфактура»<ref name=autogenerated2 />). Агульная колькасць забітых яўрэяў у Дуброўне, па дадзеных «Даведніка аб месцах прымусовага ўтрымання грамадзянскага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі Беларусі 1941—1944» склала 1985 чалавек<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 6, листы 3, 3 об.</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=22}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Паводле «Энцыклапедыі Халакосту на тэрыторыі СССР», у Дуброўне загінулі каля 3000 габрэяў з самога Дуброўна і навакольных вёсак{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. У 1944 годзе, перад адступленнем, немцы, спрабуючы схаваць сляды сваіх злачынстваў, прымушалі савецкіх ваеннапалонных выкопваць целы забітых яўрэяў і спальваць іх, расстраляўшы пасля гэтага і саміх ваеннапалонных<ref name=autogenerated2 />. Дакладна вядома пра ўдалы ўцёкі Дрыбінскага, братоў Дымшыц і Лапатухіна. У Дуброўне 2 чалавекі — Рэутавіч Сцяпан і Яфімія — былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны» — за выратаванне Гуменнік (Каплан) Іды<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4315766 |title=История спасения. Ида Гуменник |access-date=2016-04-02 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416145041/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4315766 |url-status=live }}</ref>. == Памяць == Абеліск у памяць вязням Дубровенскага гета ўсталяваны ў горадзе побач з ільнозаводам<ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=249&type=3 Холокост в Дубровно] {{Wayback|url=http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=249&type=3 |date=20120503233815 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285, 286}}. У ліпені 2020 года стары помнік быў заменены на новы<ref>{{Cite web |url=https://www.belta.by/regions/view/obnovlennyj-pamjatnyj-znak-zhertvam-holokosta-otkryt-v-dubrovno-401457-2020/ |title=Обновленный памятный знак жертвам Холокоста открыт в Дубровно |access-date=2022-06-19 |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226081220/https://www.belta.by/regions/view/obnovlennyj-pamjatnyj-znak-zhertvam-holokosta-otkryt-v-dubrovno-401457-2020/ |url-status=live }}</ref><ref>''О. Витебская.'' [https://vkurier.info/v-dubrovno-otkryli-pamyatnyj-znak-zhertvam-xolokosta-sponsorami-vystupili-semi-iz-anglii-i-ssha/ В Дубровно открыли памятный знак жертвам Холокоста. Спонсорами выступили семьи из Англии и США] {{Wayback|url=https://vkurier.info/v-dubrovno-otkryli-pamyatnyj-znak-zhertvam-xolokosta-sponsorami-vystupili-semi-iz-anglii-i-ssha/ |date=20211120015247 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|Ф.С. Кулакоў, М.А. Ляшчынскi, А.Л. Петрашкевіч i iнш. (рэдкал.), А.Я. Гаўруцікаў, Р.П. Кахноўская (укладальнікi). «Памяць. Дубровенскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 1997. — ISBN 985-6351-02-02. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Дуброўна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Дуброўна]] 5hgivjj3gqk9z1yfpc585ihx3rssu81 14 808943 5150286 2026-06-03T19:46:25Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Catmain}} [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]]» 5150286 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} [[Катэгорыя:Фіна-волжскія мовы]] 586zbbwec66hfg5a0025sz8nibyhaov 0 808944 5150303 2026-06-03T20:00:50Z DenisBorum 139498 Новая старонка: «'''Сіньхайская рэвалюцыя'''¹ – [[рэвалюцыя]] 1911 года, у выніку якой замест [[Імперыя Цын|Імперыі Цын]] паўстала [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайская Рэспубліка]]<ref>[https://bigenc.ru/c/sin-khaiskaia-revoliutsiia-923315 Синьхайская революция]{{ref-ru}}</ref>. ''¹Назва: ад «Сін...» 5150303 wikitext text/x-wiki '''Сіньхайская рэвалюцыя'''¹ – [[рэвалюцыя]] 1911 года, у выніку якой замест [[Імперыя Цын|Імперыі Цын]] паўстала [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайская Рэспубліка]]<ref>[https://bigenc.ru/c/sin-khaiskaia-revoliutsiia-923315 Синьхайская революция]{{ref-ru}}</ref>. ''¹Назва: ад «Сінь-хай» ({{lang-zh|辛亥}}) – абазначэнне [[1911|1911 года]] ў традыцыйным цыкле [[Кітайскі каляндар|кітайскага календара]].'' == Гісторыя == Рэвалюцыйныя хваляванні пачаліся ў горадзе [[Ухань|Учан]], але затым хутка распаўсюдзіліся на іншыя рэгіёны краіны. {{Загатоўка раздзела}} == Крыніцы == {{крыніцы}} qwav0knfc2ovlv2jpcfwjwmbkcygp3o 5150467 5150303 2026-06-04T09:35:23Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5150467 wikitext text/x-wiki '''Сіньхайская рэвалюцыя'''¹ – [[рэвалюцыя]] 1911 года, у выніку якой замест [[Імперыя Цын|Імперыі Цын]] паўстала [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайская Рэспубліка]]<ref>[https://bigenc.ru/c/sin-khaiskaia-revoliutsiia-923315 Синьхайская революция]{{ref-ru}}</ref>. ''¹Назва: ад «Сінь-хай» ({{lang-zh|辛亥}}) – абазначэнне [[1911|1911 года]] ў традыцыйным цыкле [[Кітайскі каляндар|кітайскага календара]].'' == Гісторыя == Рэвалюцыйныя хваляванні пачаліся ў горадзе [[Ухань|Учан]], але затым хутка распаўсюдзіліся на іншыя рэгіёны краіны. {{Загатоўка раздзела}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-06-04}} 0qbsbqxt6naowlytj6pnb3jtd4kqk0c 14 808945 5150309 2026-06-03T20:14:19Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: « [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]]» 5150309 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] 6xxznp45s5ot6h79oorpwpdjbj9kuwc 0 808946 5150314 2026-06-03T20:31:12Z Zelyoniy.anton 24301 Перасылае да [[Нун (літара арабскага алфавіта)]] 5150314 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нун (літара арабскага алфавіта)]] c9213asa0nxe8xhtt36un4rf3qgnr2n 0 808947 5150363 2026-06-04T05:07:28Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' (фр. Jean-Claude Brialy; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. {{Бібліяінфармацыя}}» 5150363 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' (фр. Jean-Claude Brialy; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. {{Бібліяінфармацыя}} mosufw6rnymfb7r6pcbem30iyxaed3i 5150364 5150363 2026-06-04T05:09:52Z StarDeg 16311 5150364 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. {{Бібліяінфармацыя}} rcvqqor5w2zy2n27wxzvc4vafp7zjri 5150365 5150364 2026-06-04T05:10:41Z StarDeg 16311 5150365 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == {{Бібліяінфармацыя}} mvbuk0irxjxetsjnk860fze7u1nv4wm 5150367 5150365 2026-06-04T05:12:03Z StarDeg 16311 5150367 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] {{Бібліяінфармацыя}} 4hgxgdmeavpjoahn7gs64ldb618p6m0 5150369 5150367 2026-06-04T05:13:51Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5150369 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] {{Бібліяінфармацыя}} kulofshflggk578xnzaj2yfdhmhaifl 5150371 5150369 2026-06-04T05:14:47Z StarDeg 16311 5150371 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} la4lp0msl0kavr82crz1l4gvnxasa9x 5150373 5150371 2026-06-04T05:16:52Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5150373 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} aogi5w19aoj6e6mvkcodqzhfkizbiqp 5150374 5150373 2026-06-04T05:17:54Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5150374 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} a653mg5o3dt50ammlag1m3wr0u184fe 5150377 5150374 2026-06-04T05:23:59Z DobryBrat 5701 Артыкул вельмі кароткі, дапаўненне, вікіфікацыя 5150377 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} ppefhuvcw5o0vdbjfrm11ddmc4g928f 5150443 5150377 2026-06-04T08:17:41Z StarDeg 16311 5150443 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; 30 сакавіка 1933, Омаль, Алжыр — 30 мая 2007, Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} lnie6e1l2vzqmnsc0tbpzrhk0bpb0yj 5150445 5150443 2026-06-04T08:18:59Z StarDeg 16311 5150445 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} b9g12gmq3xj882ult0s4eb4lfxw6xix 5150446 5150445 2026-06-04T08:21:21Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5150446 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} qx5w1roo17r6fjtajtbzlk612bzvpys 5150447 5150446 2026-06-04T08:22:37Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5150447 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} 8ka74i1zsnofxva5pbueaenz0r6ic3m 5150448 5150447 2026-06-04T08:25:23Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5150448 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} gqizqj8754np0psvsga82epijyucehk 5150450 5150448 2026-06-04T08:26:23Z StarDeg 16311 катэгорыі 5150450 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} 065c4bcbesbjxbnfjmyhb5spoxr3krc 5150451 5150450 2026-06-04T08:28:23Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5150451 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1959: [[Чатырыста ўдараў]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} 73co1r35tsmlqpacvxyjkbrqrg7ppac 5150452 5150451 2026-06-04T08:29:14Z StarDeg 16311 /* Крыніцы */ 5150452 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1959: [[Чатырыста ўдараў]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} tja5cz7rft4edoo4s3rkkfnnhpivsdd 5150453 5150452 2026-06-04T08:31:36Z StarDeg 16311 /* Спасылкі */ 5150453 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1959: [[Чатырыста ўдараў]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.offi.fr/artiste/jean-claude-brialy-315.html Жан-Клод Брыялі] == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} hhcdrklmfe1c7qvoym4zhll26d5awtp 5150454 5150453 2026-06-04T08:32:58Z StarDeg 16311 катэгорыі 5150454 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1959: [[Чатырыста ўдараў]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.offi.fr/artiste/jean-claude-brialy-315.html Жан-Клод Брыялі] == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} bifwq9osjufvi5ksb28f6n7zejxfecs 5150455 5150454 2026-06-04T08:34:43Z StarDeg 16311 5150455 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. Як пісьменнік, ён з вялікім поспехам апублікаваў кнігі ўспамінаў: «Ручай малпаў» («Le ruisseau des singes», 2000) і «Я забыўся вам сказаць» («J’ai oubli? de vous dire», 2004). У апошнія гады жыцця Брыялі ўзначальваў парыжскі тэатр-вар’етэ «Буф-Парызьен». Жан-Клод Брыялі памёр ад раку 30 мая 2007 года ў сваім доме ў мястэчку Мантыён. Брыялі быў адным з першых акцёраў Францыі, якія адкрыта заявілі аб сваёй гомасэксуальнасці. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1959: [[Чатырыста ўдараў]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.offi.fr/artiste/jean-claude-brialy-315.html Жан-Клод Брыялі] == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} rk3jgzp1afhyvh0oz5edt0lwgcgpha8 5150456 5150455 2026-06-04T08:35:43Z StarDeg 16311 /* Спасылкі */ 5150456 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. Як пісьменнік, ён з вялікім поспехам апублікаваў кнігі ўспамінаў: «Ручай малпаў» («Le ruisseau des singes», 2000) і «Я забыўся вам сказаць» («J’ai oubli? de vous dire», 2004). У апошнія гады жыцця Брыялі ўзначальваў парыжскі тэатр-вар’етэ «Буф-Парызьен». Жан-Клод Брыялі памёр ад раку 30 мая 2007 года ў сваім доме ў мястэчку Мантыён. Брыялі быў адным з першых акцёраў Францыі, якія адкрыта заявілі аб сваёй гомасэксуальнасці. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1959: [[Чатырыста ўдараў]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.offi.fr/artiste/jean-claude-brialy-315.html Жан-Клод Брыялі] == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} 5nbda4v61g5soyza9m9fjldsaeesc0m 5150457 5150456 2026-06-04T08:37:06Z StarDeg 16311 катэгорыі 5150457 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Жан-Клод Брыялі''' ({{lang-fr|Jean-Claude Brialy}}; [[30 сакавіка]] [[1933]], Омаль, Алжыр — [[30 мая]] [[2007]], Монтэн, Сена і Марна, Іль-дэ-Франс, Францыя) — французскі акцёр тэатра і кіно. Як пісьменнік, ён з вялікім поспехам апублікаваў кнігі ўспамінаў: «Ручай малпаў» («Le ruisseau des singes», 2000) і «Я забыўся вам сказаць» («J’ai oubli? de vous dire», 2004). У апошнія гады жыцця Брыялі ўзначальваў парыжскі тэатр-вар’етэ «Буф-Парызьен». Жан-Клод Брыялі памёр ад раку 30 мая 2007 года ў сваім доме ў мястэчку Мантыён. Брыялі быў адным з першых акцёраў Францыі, якія адкрыта заявілі аб сваёй гомасэксуальнасці. == Фільмаграфія == * 1958: [[Ліфт на эшафот (фільм)|Ліфт на эшафот]] * 1958: [[Крысцін (фільм, 1958)|Крысцін]] * 1959: [[Чатырыста ўдараў]] * 1961: [[Жанчына ёсць жанчына]] * 1961: [[Славутыя любоўныя гісторыі]] * 1974: [[Прывід свабоды]] * 1976: [[Суддзя і забойца]] * 2000: [[Акцёры (фільм)|Акцёры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.offi.fr/artiste/jean-claude-brialy-315.html Жан-Клод Брыялі] == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] [[Катэгорыя:Постаці ЛГБТ]] {{DEFAULTSORT:Брыялі Жан-Клод}} 7zotbq0erd2c686egj4htaxnn2fu57z 0 808948 5150376 2026-06-04T05:20:20Z DobryBrat 5701 DobryBrat перанёс старонку [[Раман Канаплёў]] у [[Раман Яўгенавіч Канаплёў]]: Імя па бацьку 5150376 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Раман Яўгенавіч Канаплёў]] aeoqprjeqyycxou8688w2wzrbpacf0h 0 808949 5150394 2026-06-04T06:48:59Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Аляксандр Хадкевіч]] у [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)]]: Вырашэнне неадназначнасці 5150394 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)]] ollwdwqiubnhvvm2ckjymryx6n4nrv9 5150397 5150394 2026-06-04T06:57:59Z M.L.Bot 261 Выдалена перасылка на [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)]] 5150397 wikitext text/x-wiki '''Аляксандр Хадкевіч''' * [[Хадкевічы]] — вялікалітоўскі магнацкі род. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч]] (1475—1549) — ваявода новагародскі (з 1544). * [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)|Аляксандр Францішак Хадкевіч]] (1776—1838) — сенатар Царства Польскага. {{неадназначнасць}} 8rgf7lzrfu1wf8x1m4f90193cngadqi 5150399 5150397 2026-06-04T07:00:53Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя асобы */ 5150399 wikitext text/x-wiki '''Аляксандр Хадкевіч''' * [[Хадкевічы]] — вялікалітоўскі магнацкі род. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч]] (1475—1549) — ваявода новагародскі (з 1544). * [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)|Аляксандр Францішак Хадкевіч]] (1776—1838) — сенатар Царства Польскага. * [[Аляксандр Янавіч Хадкевіч]] (1560-1626) — ваявода троцкі (з 1605). {{неадназначнасць}} 61qs06952kbdzmq2mk0oqy7dkzitt5t 5150402 5150399 2026-06-04T07:11:26Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя асобы */ 5150402 wikitext text/x-wiki '''Аляксандр Хадкевіч''' * [[Хадкевічы]] — вялікалітоўскі магнацкі род. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч]] (1475—1549) — ваявода новагародскі (з 1544). * [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]] (1776—1838) — сенатар Царства Польскага. * [[Аляксандр Янавіч Хадкевіч]] (1560-1626) — ваявода троцкі (з 1605). {{неадназначнасць}} c09bijidyygz8h5b9heft6iyfia0yna 5150405 5150402 2026-06-04T07:17:50Z M.L.Bot 261 5150405 wikitext text/x-wiki <noinclude>* [[Хадкевічы]] — вялікалітоўскі магнацкі род. == Вядомыя асобы ==</noinclude> * [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч]] (1475—1549) — ваявода новагародскі (з 1544). * [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]] (1776—1838) — сенатар Царства Польскага. * [[Аляксандр Янавіч Хадкевіч]] (1560-1626) — ваявода троцкі (з 1605). <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> 2lzzgbtlh3ylijx3e3zdff0ndmf4j3y 5150412 5150405 2026-06-04T07:34:18Z M.L.Bot 261 5150412 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{цёзкі2|Хадкевіч}} '''Аляксандр Хадкевіч''' * [[Хадкевічы]] — вялікалітоўскі магнацкі род. == Вядомыя асобы ==</noinclude> * [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч]] (каля 1475—1549) — ваявода новагародскі (з 1544). * [[Аляксандр Крыштаф Хадкевіч]] (каля 1618&nbsp;— 1676) — вялікалітоўскі духоўны дзеяч, [[біскуп вендэнскі]]. * [[Аляксандр Рыгоравіч Хадкевіч]] (?—1578) — староста магілёўскі і гарадзенскі. * [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]] (1776—1838) — сенатар Царства Польскага. * [[Аляксандр Янавіч Хадкевіч]] (1560-1626) — ваявода троцкі (з 1605). <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> 7kpyue1958rtq5ael5ocr4dkpmyl7mf 0 808950 5150401 2026-06-04T07:06:51Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Аляксандр Хадкевіч (1776-1838)]] у [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]]: гады не зашкодзяць, але ёсць магчымасць развязаць пра імя 5150401 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Францішак Хадкевіч]] f3rixm0ird9geimxqxk57vgharb0yl4 0 808951 5150404 2026-06-04T07:15:33Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Аляксандр Хадкевіч]] 5150404 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Хадкевіч]] ftaxul3zgr4aao7fy43qp8wvslhglwi 0 808952 5150407 2026-06-04T07:31:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Амбразайціс}} {{Асоба |імя = Ёнас Амбразайціс |арыгінал імя = {{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}} |партрэт = Šiaulių Dėdė (cropped).jpeg |шырыня = |подпіс = Ёнас Амбразайціс (каля 1914 года) |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = ...» 5150407 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амбразайціс}} {{Асоба |імя = Ёнас Амбразайціс |арыгінал імя = {{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}} |партрэт = Šiaulių Dėdė (cropped).jpeg |шырыня = |подпіс = Ёнас Амбразайціс (каля 1914 года) |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і культурны дзеяч, [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыянер]], [[Кніганошы|кніганоша]], [[Публіцыст|публіцыст]] |дата нараджэння = {{ДН|22|4|1856}} |месца нараджэння = [[Шаўленай|Шаўлянай]], [[Шаўліскі павет]], [[Ковенская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|6|1916}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Ёнас Амбраза́йціс''' ({{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}}, вядомы пад псеўданімам '''Шаўляйскі дзядзька''' {{lang-lt|Šiaulių dėdė|}}; {{ДН|22|4|1856}}, [[Шаўленай|Шаўлянай]] — {{ДС|16|6|1916}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]], [[Культурны дзеяч|культурны]] і [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыйны]] дзеяч, [[Кніганошы|кніганоша]] і [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Пачынаючы з [[1884]] года актыўна займаўся нелегальнай дзейнасцю, перапраўляючы літоўскія кнігі з друкарні [[Марцінас Янкуса|Марцінаса Янкуса]] ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] на тэрыторыю [[Літва|Літвы]]<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/jonas-ambrozaitis/|title=Ёнас Амбразайціс|author=Vytautas Merkys|publisher=Універсальная літоўская энцыклапедыя|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. За сваю антыцарскую дзейнасць неаднаразова трапляў пад пераслед расійскіх улад і быў зняволены. У [[1894]] годзе ён быў сасланы ў горад [[Ліепая|Лібаву]] (сучасная Ліепая), дзе ўладкаваўся працаваць тэлеграфістам на [[Чыгунка|чыгунцы]]. Знаходзячыся ў эміграцыі, ён стаў адным з першых дзеячаў [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага руху]] ў Лібаве і [[Шаўляй|Шаўлях]]<ref name="limis">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/833650|title=Ёнас Амбразайціс|publisher=Літоўская інтэгральная інфармацыйная сістэма музеяў|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="vle"/>. Менавіта ў Лібаве Ёнас Амбразайціс кіраваў мясцовым нелегальным гуртком літоўскіх патрыётаў. Сярод удзельнікаў гэтага гуртка былі вучні лібаўскай гімназіі браты [[Іван Луцкевіч]] і [[Антон Луцкевіч]]. Як адзначаў прафесар [[Мікалас Біржышка]] , Амбразайціс асабіста заахвоціў Луцкевічаў да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], убіўшы ім у галаву думку: «вы ж не палякі, а беларусы»<ref>{{Артыкул |аўтар=Biržiška M. |загаловак=Apie lietuvių ir gudų santykius |выданне=Santarvė |год=1955 |нумар=4—5 |старонкі=160 |мова=lt}}</ref>. Гэтае знаёмства з Амбразайцісам аказала істотны ўплыў на фарміраванне светапогляду будучых выбітных беларускіх дзеячаў<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28842536.html|title=Яны былі першыя: Іван Луцкевіч|author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=5 лістапада 2017|lang=be|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. Адначасова Амбразайціс не спыняў працы па распаўсюджванні забароненай літоўскай прэсы, якую таемна дастаўляў у Лібаву з Вільні<ref name="vle"/>. Пасля вяртання з высылкі ён пасяліўся ў Шаўлях, дзе пачаў працаваць экспедытарам на піваварным заводзе «[[Gubernija|Губернія]]», які належаў графу [[Уладзімір Зубаў|Уладзіміру Зубаву]]. У [[1900]] годзе яго зноў арыштавалі і кінулі ў Шаўліскую турму, абвінаваціўшы ў распаўсюджванні літоўскага друку і падтрыманні сувязей з рэдакцыямі нелегальных выданняў «[[Ūkininkas]]» («Гаспадар») і «[[Varpas (часопіс)|Varpas]]» («Звон»). У выніку судовага разбіральніцтва ён быў сасланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]], у горад [[Налінск]], дзе знаходзіўся да 1904 года<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. Вярнуўшыся на радзіму, Амбразайціс стаў адным з самых актыўных удзельнікаў падзей [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905 года]] ў Шаўлях. У перыяд з [[1905]] па [[1907]] гады, працягваючы працаваць на піваварні «Губернія», ён заняўся культурна-асветніцкай працай і арганізаваў аматарскі [[Тэатр|тэатр]], паралельна спрабуючы стварыць вандроўную тэатральную трупу. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915—1916 гадах, ён жыў у Вільні, дзе працаваў у складзе [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Як публіцыст ён актыўна супрацоўнічаў з літоўскімі перыядычнымі выданнямі, такімі як газеты «[[Vilniaus žinios]]» («Віленскія весткі»), «[[Naujoji Gadynė]]» («Новая гадзіна») і «[[Lietuvos ūkininkas]]» («Літоўскі селянін»)<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайціс Ёнас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Кніганошы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] k16evk196lx8brlm8umka64d2pyg2eq 5150410 5150407 2026-06-04T07:32:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150410 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амбразайціс}} {{Асоба |імя = Ёнас Амбразайціс |арыгінал імя = {{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}} |партрэт = Šiaulių Dėdė (cropped).jpeg |шырыня = |подпіс = Ёнас Амбразайціс (каля 1914 года) |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[культурны дзеяч]], [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыянер]], [[Кніганошы|кніганоша]], [[Публіцыст|публіцыст]] |дата нараджэння = {{ДН|22|4|1856}} |месца нараджэння = [[Шаўленай|Шаўлянай]], [[Шаўліскі павет]], [[Ковенская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |падданства = |дата смерці = {{ДС|16|6|1916}} |месца смерці = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Ёнас Амбраза́йціс''' ({{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}}, вядомы пад псеўданімам '''Шаўляйскі дзядзька''' {{lang-lt|Šiaulių dėdė|}}; {{ДН|22|4|1856}}, [[Шаўленай|Шаўлянай]] — {{ДС|16|6|1916}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]], [[Культурны дзеяч|культурны]] і [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыйны]] дзеяч, [[Кніганошы|кніганоша]] і [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Пачынаючы з [[1884]] года актыўна займаўся нелегальнай дзейнасцю, перапраўляючы літоўскія кнігі з друкарні [[Марцінас Янкуса|Марцінаса Янкуса]] ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] на тэрыторыю [[Літва|Літвы]]<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/jonas-ambrozaitis/|title=Ёнас Амбразайціс|author=Vytautas Merkys|publisher=Універсальная літоўская энцыклапедыя|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. За сваю антыцарскую дзейнасць неаднаразова трапляў пад пераслед расійскіх улад і быў зняволены. У [[1894]] годзе ён быў сасланы ў горад [[Ліепая|Лібаву]] (сучасная Ліепая), дзе ўладкаваўся працаваць тэлеграфістам на [[Чыгунка|чыгунцы]]. Знаходзячыся ў эміграцыі, ён стаў адным з першых дзеячаў [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага руху]] ў Лібаве і [[Шаўляй|Шаўлях]]<ref name="limis">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/833650|title=Ёнас Амбразайціс|publisher=Літоўская інтэгральная інфармацыйная сістэма музеяў|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="vle"/>. Менавіта ў Лібаве Ёнас Амбразайціс кіраваў мясцовым нелегальным гуртком літоўскіх патрыётаў. Сярод удзельнікаў гэтага гуртка былі вучні лібаўскай гімназіі браты [[Іван Луцкевіч]] і [[Антон Луцкевіч]]. Як адзначаў прафесар [[Мікалас Біржышка]] , Амбразайціс асабіста заахвоціў Луцкевічаў да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], убіўшы ім у галаву думку: «вы ж не палякі, а беларусы»<ref>{{Артыкул |аўтар=Biržiška M. |загаловак=Apie lietuvių ir gudų santykius |выданне=Santarvė |год=1955 |нумар=4—5 |старонкі=160 |мова=lt}}</ref>. Гэтае знаёмства з Амбразайцісам аказала істотны ўплыў на фарміраванне светапогляду будучых выбітных беларускіх дзеячаў<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28842536.html|title=Яны былі першыя: Іван Луцкевіч|author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=5 лістапада 2017|lang=be|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. Адначасова Амбразайціс не спыняў працы па распаўсюджванні забароненай літоўскай прэсы, якую таемна дастаўляў у Лібаву з Вільні<ref name="vle"/>. Пасля вяртання з высылкі ён пасяліўся ў Шаўлях, дзе пачаў працаваць экспедытарам на піваварным заводзе «[[Gubernija|Губернія]]», які належаў графу [[Уладзімір Зубаў|Уладзіміру Зубаву]]. У [[1900]] годзе яго зноў арыштавалі і кінулі ў Шаўліскую турму, абвінаваціўшы ў распаўсюджванні літоўскага друку і падтрыманні сувязей з рэдакцыямі нелегальных выданняў «[[Ūkininkas]]» («Гаспадар») і «[[Varpas (часопіс)|Varpas]]» («Звон»). У выніку судовага разбіральніцтва ён быў сасланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]], у горад [[Налінск]], дзе знаходзіўся да 1904 года<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. Вярнуўшыся на радзіму, Амбразайціс стаў адным з самых актыўных удзельнікаў падзей [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905 года]] ў Шаўлях. У перыяд з [[1905]] па [[1907]] гады, працягваючы працаваць на піваварні «Губернія», ён заняўся культурна-асветніцкай працай і арганізаваў аматарскі [[Тэатр|тэатр]], паралельна спрабуючы стварыць вандроўную тэатральную трупу. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915—1916 гадах, ён жыў у Вільні, дзе працаваў у складзе [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Як публіцыст ён актыўна супрацоўнічаў з літоўскімі перыядычнымі выданнямі, такімі як газеты «[[Vilniaus žinios]]» («Віленскія весткі»), «[[Naujoji Gadynė]]» («Новая гадзіна») і «[[Lietuvos ūkininkas]]» («Літоўскі селянін»)<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайціс Ёнас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Кніганошы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] 40da3w7l33natb9fpgl5ixsxm41xi4i 5150415 5150410 2026-06-04T07:37:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150415 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амбразайціс}} {{Асоба}} '''Ёнас Амбраза́йціс''' ({{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}}, вядомы пад псеўданімам '''Шаўляйскі дзядзька''' {{lang-lt|Šiaulių dėdė|}}; {{ДН|22|4|1856}}, [[Шаўляны]] — {{ДС|16|6|1916}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]], [[Культурны дзеяч|культурны]] і [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыйны]] дзеяч, [[Кніганошы|кніганоша]] і [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Пачынаючы з [[1884]] года актыўна займаўся нелегальнай дзейнасцю, перапраўляючы літоўскія кнігі з друкарні [[Марцінас Янкуса|Марцінаса Янкуса]] ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] на тэрыторыю [[Літва|Літвы]]<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/jonas-ambrozaitis/|title=Ёнас Амбразайціс|author=Vytautas Merkys|publisher=Універсальная літоўская энцыклапедыя|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. За сваю антыцарскую дзейнасць неаднаразова трапляў пад пераслед расійскіх улад і быў зняволены. У [[1894]] годзе ён быў сасланы ў горад [[Ліепая|Лібаву]] (сучасная Ліепая), дзе ўладкаваўся працаваць тэлеграфістам на [[Чыгунка|чыгунцы]]. Знаходзячыся ў эміграцыі, ён стаў адным з першых дзеячаў [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага руху]] ў Лібаве і [[Шаўляй|Шаўлях]]<ref name="limis">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/833650|title=Ёнас Амбразайціс|publisher=Літоўская інтэгральная інфармацыйная сістэма музеяў|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="vle"/>. Менавіта ў Лібаве Ёнас Амбразайціс кіраваў мясцовым нелегальным гуртком літоўскіх патрыётаў. Сярод удзельнікаў гэтага гуртка былі вучні лібаўскай гімназіі браты [[Іван Луцкевіч]] і [[Антон Луцкевіч]]. Як адзначаў прафесар [[Мікалас Біржышка]] , Амбразайціс асабіста заахвоціў Луцкевічаў да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], убіўшы ім у галаву думку: «вы ж не палякі, а беларусы»<ref>{{Артыкул |аўтар=Biržiška M. |загаловак=Apie lietuvių ir gudų santykius |выданне=Santarvė |год=1955 |нумар=4—5 |старонкі=160 |мова=lt}}</ref>. Гэтае знаёмства з Амбразайцісам аказала істотны ўплыў на фарміраванне светапогляду будучых выбітных беларускіх дзеячаў<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28842536.html|title=Яны былі першыя: Іван Луцкевіч|author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=5 лістапада 2017|lang=be|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. Адначасова Амбразайціс не спыняў працы па распаўсюджванні забароненай літоўскай прэсы, якую таемна дастаўляў у Лібаву з Вільні<ref name="vle"/>. Пасля вяртання з высылкі ён пасяліўся ў Шаўлях, дзе пачаў працаваць экспедытарам на піваварным заводзе «[[Gubernija|Губернія]]», які належаў графу [[Уладзімір Зубаў|Уладзіміру Зубаву]]. У [[1900]] годзе яго зноў арыштавалі і кінулі ў Шаўліскую турму, абвінаваціўшы ў распаўсюджванні літоўскага друку і падтрыманні сувязей з рэдакцыямі нелегальных выданняў «[[Ūkininkas]]» («Гаспадар») і «[[Varpas (часопіс)|Varpas]]» («Звон»). У выніку судовага разбіральніцтва ён быў сасланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]], у горад [[Налінск]], дзе знаходзіўся да 1904 года<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. Вярнуўшыся на радзіму, Амбразайціс стаў адным з самых актыўных удзельнікаў падзей [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905 года]] ў Шаўлях. У перыяд з [[1905]] па [[1907]] гады, працягваючы працаваць на піваварні «Губернія», ён заняўся культурна-асветніцкай працай і арганізаваў аматарскі [[Тэатр|тэатр]], паралельна спрабуючы стварыць вандроўную тэатральную трупу. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915—1916 гадах, ён жыў у Вільні, дзе працаваў у складзе [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Як публіцыст ён актыўна супрацоўнічаў з літоўскімі перыядычнымі выданнямі, такімі як газеты «[[Vilniaus žinios]]» («Віленскія весткі»), «[[Naujoji Gadynė]]» («Новая гадзіна») і «[[Lietuvos ūkininkas]]» («Літоўскі селянін»)<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайціс Ёнас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Кніганошы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] 84xzkdnlfwbwcxg2bbjzijln5tlzzg3 5150417 5150415 2026-06-04T07:42:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150417 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амбразайціс}} {{Асоба}} '''Ёнас Амбраза́йціс''' ({{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}}, вядомы пад псеўданімам '''Шаўляйскі дзядзька''' {{lang-lt|Šiaulių dėdė|}}; {{ДН|22|4|1856}}, [[Шаўляны (Літва)|Шаўляны]] — {{ДС|16|6|1916}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]], [[Культурны дзеяч|культурны]] і [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыйны]] дзеяч, [[Кніганошы|кніганоша]] і [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Пачынаючы з [[1884]] года актыўна займаўся нелегальнай дзейнасцю, перапраўляючы літоўскія кнігі з друкарні [[Марцінас Янкуса|Марцінаса Янкуса]] ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] на тэрыторыю [[Літва|Літвы]]<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/jonas-ambrozaitis/|title=Ёнас Амбразайціс|author=Vytautas Merkys|publisher=Універсальная літоўская энцыклапедыя|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. За сваю антыцарскую дзейнасць неаднаразова трапляў пад пераслед расійскіх улад і быў зняволены. У [[1894]] годзе ён быў сасланы ў горад [[Ліепая|Лібаву]] (сучасная Ліепая), дзе ўладкаваўся працаваць тэлеграфістам на [[Чыгунка|чыгунцы]]. Знаходзячыся ў эміграцыі, ён стаў адным з першых дзеячаў [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага руху]] ў Лібаве і [[Шаўляй|Шаўлях]]<ref name="limis">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/833650|title=Ёнас Амбразайціс|publisher=Літоўская інтэгральная інфармацыйная сістэма музеяў|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="vle"/>. Менавіта ў Лібаве Ёнас Амбразайціс кіраваў мясцовым нелегальным гуртком літоўскіх патрыётаў. Сярод удзельнікаў гэтага гуртка былі вучні лібаўскай гімназіі браты [[Іван Луцкевіч]] і [[Антон Луцкевіч]]. Як адзначаў прафесар [[Мікалас Біржышка]] , Амбразайціс асабіста заахвоціў Луцкевічаў да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], убіўшы ім у галаву думку: «вы ж не палякі, а беларусы»<ref>{{Артыкул |аўтар=Biržiška M. |загаловак=Apie lietuvių ir gudų santykius |выданне=Santarvė |год=1955 |нумар=4—5 |старонкі=160 |мова=lt}}</ref>. Гэтае знаёмства з Амбразайцісам аказала істотны ўплыў на фарміраванне светапогляду будучых выбітных беларускіх дзеячаў<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28842536.html|title=Яны былі першыя: Іван Луцкевіч|author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=5 лістапада 2017|lang=be|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. Адначасова Амбразайціс не спыняў працы па распаўсюджванні забароненай літоўскай прэсы, якую таемна дастаўляў у Лібаву з Вільні<ref name="vle"/>. Пасля вяртання з высылкі ён пасяліўся ў Шаўлях, дзе пачаў працаваць экспедытарам на піваварным заводзе «[[Gubernija|Губернія]]», які належаў графу [[Уладзімір Зубаў|Уладзіміру Зубаву]]. У [[1900]] годзе яго зноў арыштавалі і кінулі ў Шаўліскую турму, абвінаваціўшы ў распаўсюджванні літоўскага друку і падтрыманні сувязей з рэдакцыямі нелегальных выданняў «[[Ūkininkas]]» («Гаспадар») і «[[Varpas (часопіс)|Varpas]]» («Звон»). У выніку судовага разбіральніцтва ён быў сасланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]], у горад [[Налінск]], дзе знаходзіўся да 1904 года<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. Вярнуўшыся на радзіму, Амбразайціс стаў адным з самых актыўных удзельнікаў падзей [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905 года]] ў Шаўлях. У перыяд з [[1905]] па [[1907]] гады, працягваючы працаваць на піваварні «Губернія», ён заняўся культурна-асветніцкай працай і арганізаваў аматарскі [[Тэатр|тэатр]], паралельна спрабуючы стварыць вандроўную тэатральную трупу. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915—1916 гадах, ён жыў у Вільні, дзе працаваў у складзе [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Як публіцыст ён актыўна супрацоўнічаў з літоўскімі перыядычнымі выданнямі, такімі як газеты «[[Vilniaus žinios]]» («Віленскія весткі»), «[[Naujoji Gadynė]]» («Новая гадзіна») і «[[Lietuvos ūkininkas]]» («Літоўскі селянін»)<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайціс Ёнас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Кніганошы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] a7w80f2njlnbfr5j2ko4wvbjhb6jb96 5150418 5150417 2026-06-04T07:43:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150418 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амбразайціс}} {{Асоба}} '''Ёнас Амбраза́йціс''' ({{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}}, вядомы пад псеўданімам '''Шаўляйскі дзядзька''' {{lang-lt|Šiaulių dėdė|}}; {{ДН|22|4|1856}}, [[Шаўляны (Літва)|Шаўляны]] — {{ДС|16|6|1916}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]], [[Культурны дзеяч|культурны]] і [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыйны]] дзеяч, [[Кніганошы|кніганоша]] і [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Пачынаючы з [[1884]] года актыўна займаўся нелегальнай дзейнасцю, перапраўляючы літоўскія кнігі з друкарні [[Марцінас Янкуса|Марцінаса Янкуса]] ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] на тэрыторыю [[Літва|Літвы]]<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/jonas-ambrozaitis/|title=Ёнас Амбразайціс|author=Vytautas Merkys|publisher=Універсальная літоўская энцыклапедыя|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. За сваю антыцарскую дзейнасць неаднаразова трапляў пад пераслед расійскіх улад і быў зняволены. У [[1894]] годзе ён быў сасланы ў горад [[Ліепая|Лібаву]] (сучасная Ліепая), дзе ўладкаваўся працаваць тэлеграфістам на [[Чыгунка|чыгунцы]]. Знаходзячыся ў эміграцыі, ён стаў адным з першых дзеячаў [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага руху]] ў Лібаве і [[Шаўляй|Шаўлях]]<ref name="limis">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/833650|title=Ёнас Амбразайціс|publisher=Літоўская інтэгральная інфармацыйная сістэма музеяў|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="vle"/>. Менавіта ў Лібаве Ёнас Амбразайціс кіраваў мясцовым нелегальным гуртком літоўскіх патрыётаў. Сярод удзельнікаў гэтага гуртка былі вучні лібаўскай гімназіі браты [[Іван Луцкевіч]] і [[Антон Луцкевіч]]. Як адзначаў прафесар [[Мікалас Біржышка]] , Амбразайціс асабіста заахвоціў Луцкевічаў да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], убіўшы ім у галаву думку: «вы ж не палякі, а беларусы»<ref>{{Артыкул |аўтар=Biržiška M. |загаловак=Apie lietuvių ir gudų santykius |выданне=Santarvė |год=1955 |нумар=4—5 |старонкі=160 |мова=lt}}</ref>. Гэтае знаёмства з Амбразайцісам аказала істотны ўплыў на фарміраванне светапогляду будучых выбітных беларускіх дзеячаў<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28842536.html|title=Яны былі першыя: Іван Луцкевіч|author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=5 лістапада 2017|lang=be|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. Адначасова Амбразайціс не спыняў працы па распаўсюджванні забароненай літоўскай прэсы, якую таемна дастаўляў у Лібаву з Вільні<ref name="vle"/>. Пасля вяртання з высылкі ён пасяліўся ў Шаўлях, дзе пачаў працаваць экспедытарам на піваварным заводзе «[[Gubernija|Губернія]]», які належаў графу [[Уладзімір Зубаў|Уладзіміру Зубаву]]. У 1900 годзе яго зноў арыштавалі і кінулі ў Шавельскую турму, абвінаваціўшы ў распаўсюджванні літоўскага друку і падтрыманні сувязей з рэдакцыямі нелегальных выданняў «[[Ūkininkas]]» («Гаспадар») і «[[Varpas (часопіс)|Varpas]]» («Звон»). У выніку судовага разбіральніцтва ён быў сасланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]], у горад [[Налінск]], дзе знаходзіўся да 1904 года<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. Вярнуўшыся на радзіму, Амбразайціс стаў адным з самых актыўных удзельнікаў падзей [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905 года]] ў Шаўлях. У перыяд з 1905 па 1907 гады, працягваючы працаваць на піваварні «Губернія», ён заняўся культурна-асветніцкай працай і арганізаваў аматарскі тэатр, паралельна спрабуючы стварыць вандроўную тэатральную трупу. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915—1916 гадах, ён жыў у Вільні, дзе працаваў у складзе [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Як публіцыст ён актыўна супрацоўнічаў з літоўскімі перыядычнымі выданнямі, такімі як газеты «[[Vilniaus žinios]]» («Віленскія весткі»), «[[Naujoji Gadynė]]» («Новая гадзіна») і «[[Lietuvos ūkininkas]]» («Літоўскі селянін»)<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайціс Ёнас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Кніганошы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] 4ic46sl24he0d2rd91ulsdlyxs8xlg2 5150420 5150418 2026-06-04T07:44:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5150420 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Амбразайціс}} {{Асоба}} '''Ёнас Амбраза́йціс''' ({{lang-lt|Jonas Ambrozaitis}}, вядомы пад псеўданімам '''Шаўляйскі дзядзька''' {{lang-lt|Šiaulių dėdė|}}; {{ДН|22|4|1856}}, [[Шаўляны (Літва)|Шаўляны]] — {{ДС|16|6|1916}}, [[Вільня]]) — літоўскі [[Грамадскі дзеяч|грамадскі]], [[Культурны дзеяч|культурны]] і [[Рэвалюцыянер|рэвалюцыйны]] дзеяч, [[Кніганошы|кніганоша]] і [[Публіцыст|публіцыст]]. == Біяграфія == Пачынаючы з 1884 года актыўна займаўся нелегальнай дзейнасцю, перапраўляючы літоўскія кнігі з друкарні [[Марцінас Янкуса|Марцінаса Янкуса]] ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] на тэрыторыю [[Літва|Літвы]]<ref name="vle">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/jonas-ambrozaitis/|title=Ёнас Амбразайціс|author=Vytautas Merkys|publisher=Універсальная літоўская энцыклапедыя|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. За сваю антыцарскую дзейнасць неаднаразова трапляў пад пераслед расійскіх улад і быў зняволены. У 1894 годзе ён быў сасланы ў горад [[Ліепая|Лібаву]] (сучасная Ліепая), дзе ўладкаваўся працаваць тэлеграфістам на [[Чыгунка|чыгунцы]]. Знаходзячыся ў эміграцыі, ён стаў адным з першых дзеячаў [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага руху]] ў Лібаве і [[Шаўляй|Шаўлях]]<ref name="limis">{{cite web|url=https://www.limis.lt/personalities/833650|title=Ёнас Амбразайціс|publisher=Літоўская інтэгральная інфармацыйная сістэма музеяў|lang=lt|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="vle"/>. Менавіта ў Лібаве Ёнас Амбразайціс кіраваў мясцовым нелегальным гуртком літоўскіх патрыётаў. Сярод удзельнікаў гэтага гуртка былі вучні лібаўскай гімназіі браты [[Іван Луцкевіч]] і [[Антон Луцкевіч]]. Як адзначаў прафесар [[Мікалас Біржышка]] , Амбразайціс асабіста заахвоціў Луцкевічаў да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], убіўшы ім у галаву думку: «вы ж не палякі, а беларусы»<ref>{{Артыкул |аўтар=Biržiška M. |загаловак=Apie lietuvių ir gudų santykius |выданне=Santarvė |год=1955 |нумар=4—5 |старонкі=160 |мова=lt}}</ref>. Гэтае знаёмства з Амбразайцісам аказала ўплыў на фарміраванне светапогляду будучых выбітных беларускіх дзеячаў<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28842536.html|title=Яны былі першыя: Іван Луцкевіч|author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоль Сідарэвіч]]|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=5 лістапада 2017|lang=be|accessdate=4 чэрвеня 2026}}</ref>. Адначасова Амбразайціс не спыняў працы па распаўсюджванні забароненай літоўскай прэсы, якую таемна дастаўляў у Лібаву з Вільні<ref name="vle"/>. Пасля вяртання з высылкі ён пасяліўся ў Шаўлях, дзе пачаў працаваць экспедытарам на піваварным заводзе «[[Gubernija|Губернія]]», які належаў графу [[Уладзімір Зубаў|Уладзіміру Зубаву]]. У 1900 годзе яго зноў арыштавалі і кінулі ў Шавельскую турму, абвінаваціўшы ў распаўсюджванні літоўскага друку і падтрыманні сувязей з рэдакцыямі нелегальных выданняў «[[Ūkininkas]]» («Гаспадар») і «[[Varpas (часопіс)|Varpas]]» («Звон»). У выніку судовага разбіральніцтва ён быў сасланы ў [[Вяцкая губерня|Вяцкую губерню]], у горад [[Налінск]], дзе знаходзіўся да 1904 года<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. Вярнуўшыся на радзіму, Амбразайціс стаў адным з самых актыўных удзельнікаў падзей [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905 года]] ў Шаўлях. У перыяд з 1905 па 1907 гады, працягваючы працаваць на піваварні «Губернія», ён заняўся культурна-асветніцкай працай і арганізаваў аматарскі тэатр, паралельна спрабуючы стварыць вандроўную тэатральную трупу. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у 1915—1916 гадах, ён жыў у Вільні, дзе працаваў у складзе [[Літоўскае таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны|Літоўскага таварыства па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Як публіцыст ён актыўна супрацоўнічаў з літоўскімі перыядычнымі выданнямі, такімі як газеты «[[Vilniaus žinios]]» («Віленскія весткі»), «[[Naujoji Gadynė]]» («Новая гадзіна») і «[[Lietuvos ūkininkas]]» («Літоўскі селянін»)<ref name="limis"/><ref name="vle"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Амбразайціс Ёнас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ковенскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Кніганошы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] eit1nnul8tif81l981mod83uwndw7ta 0 808953 5150411 2026-06-04T07:33:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Культура]] 5150411 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[культура]] 5kv6cvd983fqwg71kl0w7c82caefey9 10 808955 5150424 2026-06-04T07:51:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Macadamieae|rang=Род|latin=Macadamia|name=Макадамія|monoaut=}}» 5150424 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Macadamieae|rang=Род|latin=Macadamia|name=Макадамія|monoaut=}} 1twdm5jec52qul5ck72i83xfpu253uc 10 808956 5150425 2026-06-04T07:51:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Grevilleoideae|rang=Триба|latin=Macadamieae|name=|monoaut=}}» 5150425 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Grevilleoideae|rang=Триба|latin=Macadamieae|name=|monoaut=}} l7k3z054ibmnzsjzzzulj8z79n84yxa 0 808957 5150460 2026-06-04T09:10:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Архіў новых актаў]] 5150460 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Архіў новых актаў]] cjnzhkhlgck6ptwl1ko8i8b9uwudfug 10 808958 5150476 2026-06-04T09:40:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{публікацыя|кніга |аўтар = {{{аўтар|{{{4|}}}}}} |частка = {{{артыкул|{{{2|}}}}}} |загаловак = Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі = Archives of the Belarusian Democratic Republic. {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1= Т. 1., кн. 1: Фонд № 582 Дзяржаўнага архiва Лiтвы («Рада Мiнiстраў Беларускай Нар...» 5150476 wikitext text/x-wiki {{публікацыя|кніга |аўтар = {{{аўтар|{{{4|}}}}}} |частка = {{{артыкул|{{{2|}}}}}} |загаловак = Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі = Archives of the Belarusian Democratic Republic. {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1= Т. 1., кн. 1: Фонд № 582 Дзяржаўнага архiва Лiтвы («Рада Мiнiстраў Беларускай Народнай Рэспублiкi») |1-2= Т. 1, кн. 2: Фонд № 582 Дзяржаўнага архiва Лiтвы («Рада Мiнiстраў Беларускай Народнай Рэспублiкi») |2-1= Т. 2, кн. 1 }} |арыгінал = |спасылка = |адказны = {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1 |1-2= [укладанне, падрыхтоўка тэксту, уступны артыкул, каментарыі, пераклады, паказальнікі: [[Сяргей Шупа|С. Шупа]]<nowiki>]</nowiki> |2-1= укладальнікі, [аўтары прадмовы і каментараў] [[Андрэй Іванавіч Буча|Андрэй Буча]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Горны|Аляксандр Горны]] [укладанне, падрыхтоўка тэксту, уступны артыкул, каментарыі, пераклады, паказальнікі: [[Сяргей Шупа|С. Шупа]]<nowiki>]</nowiki> }} |выданне = |месца = {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1 |1-2= Вільня [і інш.] |2-1= Мінск }} |выдавецтва = {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1 |1-2= [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] : Таварыства беларускага пісьменства «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» |2-1= [[Кнігазбор]] }} |год = {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1 |1-2= 1998 |2-1= 2021 }} |том = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{3|}}}}}}}}} |старонак = {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1= 850 |1-2= 851—1721 |2-1= 271 }} |серыя = Belarusian Institute of Arts and Sciences. Bibliographic Series ; № 4 |isbn = {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |1-1= 9986-9219-2-9 |1-2= 9986-9219-3-7 |2-1= 978-985-7227-91-4 }} |тыраж = {{#switch: {{{том|{{{1|}}}}}} |2-1= 200 }} |ref = {{{ref|Архівы БНР}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Архівы БНР|<том>|<назва артыкула>|<старонкі>|<аўтар>}} </pre> * '''том''' — прымае значэнні `1-1`, `1-2`, або `2-1`. Прыклад выкарыстання для зносак у тэксце з дапамогай шаблона <nowiki>{{sfn}}</nowiki>: <nowiki>{{sfn|Архівы БНР|1998|с=...}}</nowiki> або <nowiki>{{sfn|Архівы БНР|2021|с=...}}</nowiki> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі]] </noinclude> cw3sgz77i7m06qj0dotbpsl11tgpdo5 0 808959 5150477 2026-06-04T09:40:42Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/150785306|Цытович, Митрофан Феофанович]]» 5150477 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Сайт = }}'''Мітрафан Феафанавіч Цытовіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Митрофан Феофанович Цытович'', [[4 чэрвеня]] [[1869]], [[Магілёўская губерня|Магилёўская губерня]] — [[3 снежня]] [[1936]], [[Саратаў]]) ― беларускі і расійску вучоны ў галіне [[Отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]]. == Біяграфія == Мітрафан Цытовіч нарадзіўся 4 чэрвеня 1869 года ў Магілёўскай губерні, у сям'і праваслаўнага святара. Пасля заканчэння гімназіі паступіў у Імператарскую медыка-хірургічную акадэмію, якую скончыў у 1895 годзе з адзнакай. Служыў малодшым лекарам у 161-м пяхотным Аляксандраўскім палку ў Магілёве. У верасні 1903 года камандзіравалі ў Імператарскую медыка-хірургічную акадэмію для ўдасканалення, але ў Сібіры была эпідэмія сыпнога тыфа, ён выехаў у горад Омск на пасадзе старэйшага лекара 2-га Сяміпалацінскага Сібірскага пяхотнага палка і ў яго складзе ўдзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|Расійска-Японскай вайне (1904—1905)]]. Працуючы падчас баявых дзеянняў, выявіў сябе таленавітым арганізатарам, быў узнагароджаны ордэнам Уладзіміра IV ступені. У лістападзе 1905 года Цытовіч прыбыў у ІМХА, займаўся навуковымі даследаваннямі. У Пецярбургу пад кіраўніцтвам акадэміка М. П. Сіманоўскага Мітрафан Феафановіч спецыялізаваўся ў клініцы отарыналарынгалогіі ІМХА. Пасля абароны доктарскай дысертацыі на тэму «Да пытання аб дыхальных і пульсаторных рухах барабаннай перапонкі», у якой даказаў, што ваганні атмасфернага ціску ў барабаннай паражніне і пульсацыя крывяносных сасудаў яе слізістай абалонкі адлюстроўваюцца і абумоўліваюць экскурсіі барабаннай перапонкі, атрымаў ступень дактары медыцыны (1907). Вывучэнне парушэнняў барарэжыма ў барабаннай паражніне пры некаторых захворваннях, вызначаных метадам вушной манаметрыі, дазволіла Цытовічу апісаць сімптом анамаліі руху барабаннай перапонкі пры атасклерозе, які пасля быў названы яго імем. У 1908—1914 гады працаваў у ІМХА на пасадзе прыват-дацэнта, потым быў дацэнтам кафедры отарыналарынгалогіі. Наведаў вядучыя клінікі Еўропы. З 1914 года працаваў прафесарам клінікі хвароб вуха, горла і носа Імператарскага Мікалаеўскага ўніверсітэта (пасля рэвалюцыі 1917 года [[Саратаўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Г. Чарнышэўскага|Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Г. Чарнышэўскага]]), затым быў загадчыкам кафедры хвароб вуха, горла і носа. З 1930 года быў першым дырэктарам арганізаванага па яго ініцыятыве ў [[Саратаў|Саратаве]] Навукова-даследчага інстытута фізіялогіі верхніх дыхальных шляхоў і вуха, якім кіраваў да 1936 года. У 1917 годзе ў горадзе Саратаве па яго ініцыятыве адкрылася самастойнае навуковае таварыства отарыналарынголагаў, Цытовіч быў яго нязменным старшынёй (у далейшым таварыству прысвоена яго імя). Пазней імя прафесара Мітрафана Феафановіча Цытовіча прысвоена аўдыторыі клінікі отарыналарынгалогіі [[Саратаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Саратаўскага дзяржаўнага медыцынскага універсітэта]], у якой устаноўлена мемарыяльная дошка. З'яўляецца аўтарам звыш 115 навуковых прац, прысвечаных пытанням прафілактыкі хвароб вуха, горла і носа, атарына-ларынгалагічнай паталогіі дзіцячага ўзросту, хлоратэрапіі і інш. Апісаў прыём выяўлення фістулы вушнога лабірынта, вядомы ў літаратуры. У ЛOP-практыцы ўпершыню прымяніў мясцовую какаінаадрэналінавую анестэзію. З'яўляецца аўтарам падручніка для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Хваробы вуха, носа і горла», выпушчанага ў 1922 годзе і які вытрымаў 8 выданняў. У 1926—1935 гады — адказны рэдактар ​​і член рэдкалегіі часопіса «Веснік рыналарынгаатыятрыі». Быў ганаровым членам шэрагу навуковых таварыстваў. Памёр 3 снежня 1936 года ў горадзе Саратаве. Узнагароды: Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені з мячамі [[Катэгорыя:Выкладчыкі Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Отарыналарынголагі СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе]] 69by3hr5v392rea7nr464lelxdzk5c1 5150479 5150477 2026-06-04T09:52:22Z Aliaksei Lastouski 75892 5150479 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = | Сайт = }}'''Мітрафан Феафанавіч Цытовіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Митрофан Феофанович Цытович'', [[4 чэрвеня]] [[1869]], [[Магілёўская губерня]] — [[3 снежня]] [[1936]], [[Саратаў]]) ― беларускі і расійску вучоны ў галіне [[Отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/140272|title=Цытовіч Мітрафан Феафанавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 155.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/gymnasium/tsytovich-mitrofan-feofanovich/|title=ЦЫТОВИЧ МИТРОФАН ФЕОФАНОВИЧ — Славная история Могилёвской мужской гимназии|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ssmj.ru/2020/1/127|title=Научно-практический вклад профессора М.Ф. Цытовича в развитие отечественной оториноларингологии {{!}} Саратовский научно-медицинский журнал|author=Мареев О.В., Завьялов А.И.|website=Саратовский научно-медицинский журнал|access-date=2026-06-04}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 4 чэрвеня 1869 года ў Магілёўскай губерні, у сям'і праваслаўнага святара. Пасля заканчэння [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай мужчынскай гімназіі]] паступіў у Імператарскую вайскова-медыцынскую акадэмію, якую скончыў у 1895 годзе з адзнакай. Служыў малодшым лекарам у 161-м пяхотным Аляксандраўскім палку ў [[Магілёў|Магілёве]]. У верасні 1903 года камандзіравалі ў Імператарскую медыка-хірургічную акадэмію для ўдасканалення, але ў [[Сібір|Сібіры]] была эпідэмія [[Сыпны тыф|сыпнога тыфа]], ён выехаў у горад [[Омск]] на пасадзе старэйшага лекара 2-га Сяміпалацінскага Сібірскага пяхотнага палка і ў яго складзе ўдзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|Расійска-Японскай вайне (1904—1905)]]. Працуючы падчас баявых дзеянняў, выявіў сябе таленавітым арганізатарам, быў узнагароджаны ордэнам Уладзіміра IV ступені. У лістападзе 1905 года Цытовіч прыбыў у ІМХА, займаўся навуковымі даследаваннямі. У Пецярбургу пад кіраўніцтвам акадэміка М. П. Сіманоўскага Мітрафан Феафановіч спецыялізаваўся ў клініцы отарыналарынгалогіі ІМХА. Пасля абароны доктарскай дысертацыі на тэму «''Да пытання аб дыхальных і пульсаторных рухах барабаннай перапонкі''», у якой даказаў, што ваганні атмасфернага ціску ў барабаннай паражніне і пульсацыя крывяносных сасудаў яе слізістай абалонкі адлюстроўваюцца і абумоўліваюць экскурсіі барабаннай перапонкі, атрымаў ступень дактары медыцыны (1907). Вывучэнне парушэнняў барарэжыма ў барабаннай паражніне пры некаторых захворваннях, вызначаных метадам вушной манаметрыі, дазволіла Цытовічу апісаць сімптом анамаліі руху барабаннай перапонкі пры атасклерозе, які пасля быў названы яго імем. У 1908—1914 гады працаваў у ІМХА на пасадзе прыват-дацэнта, потым быў дацэнтам кафедры отарыналарынгалогіі. Наведаў вядучыя клінікі Еўропы. З 1914 года працаваў прафесарам клінікі хвароб вуха, горла і носа Імператарскага Мікалаеўскага ўніверсітэта (пасля рэвалюцыі 1917 года [[Саратаўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Г. Чарнышэўскага|Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Г. Чарнышэўскага]]), затым быў загадчыкам кафедры хвароб вуха, горла і носа. З 1930 года быў першым дырэктарам арганізаванага па яго ініцыятыве ў [[Саратаў|Саратаве]] Навукова-даследчага інстытута фізіялогіі верхніх дыхальных шляхоў і вуха, якім кіраваў да 1936 года. У 1917 годзе ў горадзе Саратаве па яго ініцыятыве адкрылася самастойнае навуковае таварыства отарыналарынголагаў, Цытовіч быў яго нязменным старшынёй (у далейшым таварыству прысвоена яго імя). Пазней імя прафесара Мітрафана Феафановіча Цытовіча прысвоена аўдыторыі клінікі отарыналарынгалогіі [[Саратаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Саратаўскага дзяржаўнага медыцынскага універсітэта]], у якой устаноўлена мемарыяльная дошка. З'яўляецца аўтарам звыш 115 навуковых прац, прысвечаных пытанням прафілактыкі хвароб вуха, горла і носа, атарына-ларынгалагічнай паталогіі дзіцячага ўзросту, хлоратэрапіі і інш. Апісаў прыём выяўлення фістулы вушнога лабірынта, вядомы ў літаратуры. У ЛOP-практыцы ўпершыню прымяніў мясцовую какаінаадрэналінавую анестэзію. З'яўляецца аўтарам падручніка для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Хваробы вуха, носа і горла», выпушчанага ў 1922 годзе і які вытрымаў 8 выданняў. У 1926—1935 гады — адказны рэдактар ​​і член рэдкалегіі часопіса «Веснік рыналарынгаатыятрыі». Быў ганаровым членам шэрагу навуковых таварыстваў. Памёр 3 снежня 1936 года ў горадзе Саратаве. Узнагароды: Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені з мячамі [[Катэгорыя:Выкладчыкі Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Отарыналарынголагі СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе]] lltgbv1n7ky72u6jghi3anq2xaobocw 5150480 5150479 2026-06-04T09:57:04Z Aliaksei Lastouski 75892 5150480 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = | Сайт = }}'''Мітрафан Феафанавіч Цытовіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Митрофан Феофанович Цытович'', [[4 чэрвеня]] [[1869]], [[Магілёўская губерня]] — [[3 снежня]] [[1936]], [[Саратаў]]) ― беларускі і расійску вучоны ў галіне [[Отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/140272|title=Цытовіч Мітрафан Феафанавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 155.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/gymnasium/tsytovich-mitrofan-feofanovich/|title=ЦЫТОВИЧ МИТРОФАН ФЕОФАНОВИЧ — Славная история Могилёвской мужской гимназии|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ssmj.ru/2020/1/127|title=Научно-практический вклад профессора М.Ф. Цытовича в развитие отечественной оториноларингологии {{!}} Саратовский научно-медицинский журнал|author=Мареев О.В., Завьялов А.И.|website=Саратовский научно-медицинский журнал|access-date=2026-06-04}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 4 чэрвеня 1869 года ў Магілёўскай губерні, у сям'і праваслаўнага святара. Пасля заканчэння [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай мужчынскай гімназіі]] паступіў у Імператарскую вайскова-медыцынскую акадэмію, якую скончыў у 1895 годзе з адзнакай. Служыў малодшым лекарам у 161-м пяхотным Аляксандраўскім палку ў [[Магілёў|Магілёве]]. У верасні 1903 года камандзіравалі ў вайскова-медыцынскую акадэмію для ўдасканалення, але ў [[Сібір|Сібіры]] была эпідэмія [[Сыпны тыф|сыпнога тыфа]], ён выехаў у горад [[Омск]] на пасадзе старэйшага лекара 2-га Сяміпалацінскага Сібірскага пяхотнага палка і ў яго складзе ўдзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|Расійска-Японскай вайне (1904—1905)]]. Працуючы падчас баявых дзеянняў, выявіў сябе таленавітым арганізатарам, быў узнагароджаны ордэнам Уладзіміра IV ступені. У лістападзе 1905 года Цытовіч прыбыў у вайскова-медыцынскую акадэміі, займаўся навуковымі даследаваннямі. У Пецярбургу пад кіраўніцтвам акадэміка М. П. Сіманоўскага Мітрафан Феафановіч спецыялізаваўся ў клініцы отарыналарынгалогіі ІМХА. Пасля абароны доктарскай дысертацыі на тэму «''Да пытання аб дыхальных і пульсаторных рухах барабаннай перапонкі''», у якой даказаў, што ваганні атмасфернага ціску ў барабаннай паражніне і пульсацыя крывяносных сасудаў яе слізістай абалонкі адлюстроўваюцца і абумоўліваюць экскурсіі барабаннай перапонкі, атрымаў ступень дактары медыцыны (1907). Вывучэнне парушэнняў барарэжыма ў барабаннай паражніне пры некаторых захворваннях, вызначаных метадам вушной манаметрыі, дазволіла Цытовічу апісаць сімптом анамаліі руху барабаннай перапонкі пры атасклерозе, які пасля быў названы яго імем. У 1908—1914 гады працаваў у ВМА на пасадзе прыват-дацэнта, потым быў дацэнтам кафедры отарыналарынгалогіі. Наведаў вядучыя клінікі Еўропы. З 1914 года працаваў прафесарам клінікі хвароб вуха, горла і носа Імператарскага Мікалаеўскага ўніверсітэта (пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] [[Саратаўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Г. Чарнышэўскага|Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Г. Чарнышэўскага]]), затым быў загадчыкам кафедры хвароб вуха, горла і носа. З 1930 года быў першым дырэктарам арганізаванага па яго ініцыятыве ў [[Саратаў|Саратаве]] Навукова-даследчага інстытута фізіялогіі верхніх дыхальных шляхоў і вуха, якім кіраваў да 1936 года. У 1917 годзе ў горадзе Саратаве па яго ініцыятыве адкрылася самастойнае навуковае таварыства отарыналарынголагаў, Цытовіч быў яго нязменным старшынёй (у далейшым таварыству прысвоена яго імя). Пазней імя прафесара Мітрафана Феафановіча Цытовіча прысвоена аўдыторыі клінікі отарыналарынгалогіі [[Саратаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Саратаўскага дзяржаўнага медыцынскага універсітэта]], у якой устаноўлена мемарыяльная дошка. З'яўляецца аўтарам звыш 115 навуковых прац, прысвечаных пытанням прафілактыкі хвароб вуха, горла і носа, атарына-ларынгалагічнай паталогіі дзіцячага ўзросту, хлоратэрапіі і інш. Апісаў прыём выяўлення фістулы вушнога лабірынта, вядомы ў літаратуры. У ЛOP-практыцы ўпершыню прымяніў мясцовую какаінаадрэналінавую анестэзію. З'яўляецца аўтарам падручніка для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Хваробы вуха, носа і горла», выпушчанага ў 1922 годзе і які вытрымаў 8 выданняў. У 1926—1935 гады — адказны рэдактар ​​і член рэдкалегіі часопіса «Веснік рыналарынгаатыятрыі». Быў ганаровым членам шэрагу навуковых таварыстваў. Памёр 3 снежня 1936 года ў горадзе Саратаве. == Узнагароды: == Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені з мячамі == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выкладчыкі Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Отарыналарынголагі СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе]] 3jaksyuk8nlq5sgtsyh0pmlkjg72b6c 5150491 5150480 2026-06-04T10:16:20Z Aliaksei Lastouski 75892 5150491 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = | Сайт = }}'''Мітрафан Феафанавіч Цытовіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Митрофан Феофанович Цытович'', [[4 чэрвеня]] [[1869]], [[Магілёўская губерня]] — [[3 снежня]] [[1936]], [[Саратаў]]) ― беларускі і расійску вучоны ў галіне [[Отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/140272|title=Цытовіч Мітрафан Феафанавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Цытовіч Мітрафан Феафанавіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 155.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/gymnasium/tsytovich-mitrofan-feofanovich/|title=ЦЫТОВИЧ МИТРОФАН ФЕОФАНОВИЧ — Славная история Могилёвской мужской гимназии|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ssmj.ru/2020/1/127|title=Научно-практический вклад профессора М.Ф. Цытовича в развитие отечественной оториноларингологии {{!}} Саратовский научно-медицинский журнал|author=Мареев О.В., Завьялов А.И.|website=Саратовский научно-медицинский журнал|access-date=2026-06-04}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 4 чэрвеня 1869 года ў Магілёўскай губерні, у сям'і праваслаўнага святара. Пасля заканчэння [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай мужчынскай гімназіі]] паступіў у Імператарскую вайскова-медыцынскую акадэмію, якую скончыў у 1895 годзе з адзнакай. Служыў малодшым лекарам у 161-м пяхотным Аляксандраўскім палку ў [[Магілёў|Магілёве]]. У верасні 1903 года камандзіравалі ў вайскова-медыцынскую акадэмію для ўдасканалення, але ў [[Сібір|Сібіры]] была эпідэмія [[Сыпны тыф|сыпнога тыфа]], ён выехаў у горад [[Омск]] на пасадзе старэйшага лекара 2-га Сяміпалацінскага Сібірскага пяхотнага палка і ў яго складзе ўдзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|Расійска-Японскай вайне (1904—1905)]]. Працуючы падчас баявых дзеянняў, выявіў сябе таленавітым арганізатарам, быў узнагароджаны ордэнам Уладзіміра IV ступені. У лістападзе 1905 года Цытовіч прыбыў у вайскова-медыцынскую акадэміі, займаўся навуковымі даследаваннямі. У Пецярбургу пад кіраўніцтвам акадэміка М. П. Сіманоўскага Мітрафан Феафановіч спецыялізаваўся ў клініцы отарыналарынгалогіі ІМХА. Пасля абароны доктарскай дысертацыі на тэму «''Да пытання аб дыхальных і пульсаторных рухах барабаннай перапонкі''», у якой даказаў, што ваганні атмасфернага ціску ў барабаннай паражніне і пульсацыя крывяносных сасудаў яе слізістай абалонкі адлюстроўваюцца і абумоўліваюць экскурсіі барабаннай перапонкі, атрымаў ступень дактары медыцыны (1907). Вывучэнне парушэнняў барарэжыма ў барабаннай паражніне пры некаторых захворваннях, вызначаных метадам вушной манаметрыі, дазволіла Цытовічу апісаць сімптом анамаліі руху барабаннай перапонкі пры атасклерозе, які пасля быў названы яго імем. У 1908—1914 гады працаваў у ВМА на пасадзе прыват-дацэнта, потым быў дацэнтам кафедры отарыналарынгалогіі. Наведаў вядучыя клінікі Еўропы. З 1914 года працаваў прафесарам клінікі хвароб вуха, горла і носа Імператарскага Мікалаеўскага ўніверсітэта (пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] [[Саратаўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Г. Чарнышэўскага|Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Г. Чарнышэўскага]]), затым быў загадчыкам кафедры хвароб вуха, горла і носа. З 1930 года быў першым дырэктарам арганізаванага па яго ініцыятыве ў [[Саратаў|Саратаве]] Навукова-даследчага інстытута фізіялогіі верхніх дыхальных шляхоў і вуха, якім кіраваў да 1936 года. У 1917 годзе ў горадзе Саратаве па яго ініцыятыве адкрылася самастойнае навуковае таварыства отарыналарынголагаў, Цытовіч быў яго нязменным старшынёй (у далейшым таварыству прысвоена яго імя). Пазней імя прафесара Мітрафана Феафановіча Цытовіча прысвоена аўдыторыі клінікі отарыналарынгалогіі [[Саратаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Саратаўскага дзяржаўнага медыцынскага універсітэта]], у якой устаноўлена мемарыяльная дошка. З'яўляецца аўтарам звыш 115 навуковых прац, прысвечаных пытанням прафілактыкі хвароб вуха, горла і носа, атарына-ларынгалагічнай паталогіі дзіцячага ўзросту, хлоратэрапіі і інш. Апісаў прыём выяўлення фістулы вушнога лабірынта, вядомы ў літаратуры. У ЛOP-практыцы ўпершыню прымяніў мясцовую какаінаадрэналінавую анестэзію. З'яўляецца аўтарам падручніка для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Хваробы вуха, носа і горла», выпушчанага ў 1922 годзе і які вытрымаў 8 выданняў. У 1926—1935 гады — адказны рэдактар ​​і член рэдкалегіі часопіса «Веснік рыналарынгаатыятрыі». Быў ганаровым членам шэрагу навуковых таварыстваў. Памёр 3 снежня 1936 года ў горадзе Саратаве. == Узнагароды: == Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені з мячамі == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выкладчыкі Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Отарыналарынголагі СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе]] b2tzfaogr8j31p6yyk8f7fw7trzrq5n 5150494 5150491 2026-06-04T10:17:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5150494 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = | Сайт = }}'''Мітрафан Феафанавіч Цытовіч''' ([[Руская мова|рус]]. ''Митрофан Феофанович Цытович'', [[4 чэрвеня]] [[1869]], [[Магілёўская губерня]] — [[3 снежня]] [[1936]], [[Саратаў]]) ― беларускі і расійску вучоны ў галіне [[Отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/140272|title=Цытовіч Мітрафан Феафанавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>Цытовіч Мітрафан Феафанавіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 2003. – Т. 17. – С. 155.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://libmogilev.by/gymnasium/tsytovich-mitrofan-feofanovich/|title=ЦЫТОВИЧ МИТРОФАН ФЕОФАНОВИЧ — Славная история Могилёвской мужской гимназии|access-date=2026-06-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ssmj.ru/2020/1/127|title=Научно-практический вклад профессора М.Ф. Цытовича в развитие отечественной оториноларингологии {{!}} Саратовский научно-медицинский журнал|author=Мареев О.В., Завьялов А.И.|website=Саратовский научно-медицинский журнал|access-date=2026-06-04}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 4 чэрвеня 1869 года ў Магілёўскай губерні, у сям'і праваслаўнага святара. Пасля заканчэння [[Магілёўская мужчынская гімназія|Магілёўскай мужчынскай гімназіі]] паступіў у Імператарскую вайскова-медыцынскую акадэмію, якую скончыў у 1895 годзе з адзнакай. Служыў малодшым лекарам у 161-м пяхотным Аляксандраўскім палку ў [[Магілёў|Магілёве]]. У верасні 1903 года камандзіравалі ў вайскова-медыцынскую акадэмію для ўдасканалення, але ў [[Сібір|Сібіры]] была эпідэмія [[Сыпны тыф|сыпнога тыфа]], ён выехаў у горад [[Омск]] на пасадзе старэйшага лекара 2-га Сяміпалацінскага Сібірскага пяхотнага палка і ў яго складзе ўдзельнічаў у [[Расійска-японская вайна|Расійска-Японскай вайне (1904—1905)]]. Працуючы падчас баявых дзеянняў, выявіў сябе таленавітым арганізатарам, быў узнагароджаны ордэнам Уладзіміра IV ступені. У лістападзе 1905 года Цытовіч прыбыў у вайскова-медыцынскую акадэміі, займаўся навуковымі даследаваннямі. У Пецярбургу пад кіраўніцтвам акадэміка М. П. Сіманоўскага Мітрафан Феафановіч спецыялізаваўся ў клініцы отарыналарынгалогіі ІМХА. Пасля абароны доктарскай дысертацыі на тэму «''Да пытання аб дыхальных і пульсаторных рухах барабаннай перапонкі''», у якой даказаў, што ваганні атмасфернага ціску ў барабаннай паражніне і пульсацыя крывяносных сасудаў яе слізістай абалонкі адлюстроўваюцца і абумоўліваюць экскурсіі барабаннай перапонкі, атрымаў ступень дактары медыцыны (1907). Вывучэнне парушэнняў барарэжыма ў барабаннай паражніне пры некаторых захворваннях, вызначаных метадам вушной манаметрыі, дазволіла Цытовічу апісаць сімптом анамаліі руху барабаннай перапонкі пры атасклерозе, які пасля быў названы яго імем. У 1908—1914 гады працаваў у ВМА на пасадзе прыват-дацэнта, потым быў дацэнтам кафедры отарыналарынгалогіі. Наведаў вядучыя клінікі Еўропы. З 1914 года працаваў прафесарам клінікі хвароб вуха, горла і носа Імператарскага Мікалаеўскага ўніверсітэта (пасля [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] [[Саратаўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. Г. Чарнышэўскага|Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. Г. Чарнышэўскага]]), затым быў загадчыкам кафедры хвароб вуха, горла і носа. З 1930 года быў першым дырэктарам арганізаванага па яго ініцыятыве ў [[Саратаў|Саратаве]] Навукова-даследчага інстытута фізіялогіі верхніх дыхальных шляхоў і вуха, якім кіраваў да 1936 года. У 1917 годзе ў горадзе Саратаве па яго ініцыятыве адкрылася самастойнае навуковае таварыства отарыналарынголагаў, Цытовіч быў яго нязменным старшынёй (у далейшым таварыству прысвоена яго імя). Пазней імя прафесара Мітрафана Феафановіча Цытовіча прысвоена аўдыторыі клінікі отарыналарынгалогіі [[Саратаўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Саратаўскага дзяржаўнага медыцынскага універсітэта]], у якой устаноўлена мемарыяльная дошка. З'яўляецца аўтарам звыш 115 навуковых прац, прысвечаных пытанням прафілактыкі хвароб вуха, горла і носа, атарына-ларынгалагічнай паталогіі дзіцячага ўзросту, хлоратэрапіі і інш. Апісаў прыём выяўлення фістулы вушнога лабірынта, вядомы ў літаратуры. У ЛOP-практыцы ўпершыню прымяніў мясцовую какаінаадрэналінавую анестэзію. З'яўляецца аўтарам падручніка для студэнтаў медыцынскіх інстытутаў «Хваробы вуха, носа і горла», выпушчанага ў 1922 годзе і які вытрымаў 8 выданняў. У 1926—1935 гады — адказны рэдактар ​​і член рэдкалегіі часопіса «Веснік рыналарынгаатыятрыі». Быў ганаровым членам шэрагу навуковых таварыстваў. Памёр 3 снежня 1936 года ў горадзе Саратаве. == Узнагароды: == Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі Ордэн Святой Ганны 2-й ступені з мячамі Ордэн Святога Уладзіміра 4-й ступені з мячамі == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выкладчыкі Саратаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Отарыналарынголагі СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Магілёўскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1869 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Магілёўская мужчынская гімназія]] [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук]] oe2vce4luek2bmucwx0llal3fh5h5tu 0 808960 5150485 2026-06-04T10:07:25Z Slavazai1973 60865 Новая старонка: «У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Гродна-93]]» з [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ({{Зл}} '''1 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] Кубак Белар...» 5150485 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Гродна-93]]» з [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ({{Зл}} '''1 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]] ({{Бр}} '''бронзавы прызёр'''). == Склад каманды == '''У чэмпіянаце Беларусі''' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 5 || {{Сцяг Беларусі}} [[Данііл Іванавіч Барысевіч|Данііл Барысевіч]] || 2001 || 39 || 13,5 || |- | 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Капачоў|Аляксандр Капачоў]] || 1995 || 39 || 4,7 || |- | 30 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Сяргеевіч Сітнік|Кірыл Сітнік]] || 1989 || 38 || 13,0 || |- | 10 || {{Сцяг Расіі}} [[Барыс Аляксеевіч Назмутдзінаў|Барыс Назмутдзінаў]] || 1996 || 38 || 3,4 || |- | 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Вячаслававіч Ясевіч|Аляксандр Ясевіч]] || 2001 || 37 || 5,7 || |- | 55 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]] || 1986 || 36 || 10,5 || |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Артуравіч Вінакураў|Кірыл Вінакураў]] || 1999 || 34 || 7,2 || |- | 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Максімавіч Навуменка|Дзмітрый Навуменка]] || 2003 || 34 || 5,6 || |- | 44 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Куратнік]] || 1997 || 32 || 10,6 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Цімур Раманавіч Друкаў|Цімур Друкаў]] || 1999 || 31 || 13,7 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Сяргеевіч Каратцоў|Максім Каратцоў]] || 1998 || 27 || 6,2 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 23 || {{Сцяг Беларусі}}/{{Сцяг Ізраіля}} [[Фелікс Феліксавіч Адзіах|Фелікс Адзіах]] || 1996 || 10 || 4,5 || |- | 3 || {{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Паўлавіч Фастаў|Георгій Фастаў]] || 2005 || 9 || 5,6 || Прыцягваўся з [[Гродна-93-ГрДУ|фарм-клуба]] падчас сезона |- | 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Аляксандравіч Лемяшэўскі|Сяргей Лемяшэўскі]] || 2001 || 9 || 1,1 || |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Анатолевіч Кісель|Даніла Кісель]] || 2006 || 8 || 4,4 || Пераведены ў [[Гродна-93-ГрДУ|фарм-клуб]] падчас сезона |- | 24 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Аляксандравіч Ткачэнка|Кірыл Ткачэнка]] || 2008 || 5 || 4,8 || Прыцягваўся з [[Гродна-93-ГрДУ|фарм-клуба]] падчас сезона |} '''У Кубку Беларусі''' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Цімур Раманавіч Друкаў|Цімур Друкаў]] || 1999 || 2 || 20,0 || |- | 44 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Куратнік]] || 1997 || 2 || 13,0 || |- | 5 || {{Сцяг Беларусі}} [[Данііл Іванавіч Барысевіч|Данііл Барысевіч]] || 2001 || 2 || 7,5 || |- | 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Вячаслававіч Ясевіч|Аляксандр Ясевіч]] || 2001 || 2 || 7,5 || |- | 55 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]] || 1986 || 2 || 7,0 || |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Артуравіч Вінакураў|Кірыл Вінакураў]] || 1999 || 2 || 6,0 || |- | 23 || {{Сцяг Беларусі}}/{{Сцяг Ізраіля}} [[Фелікс Феліксавіч Адзіах|Фелікс Адзіах]] || 1996 || 2 || 6,0 || |- | 30 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Сяргеевіч Сітнік|Кірыл Сітнік]] || 1989 || 2 || 4,0 || |- | 10 || {{Сцяг Расіі}} [[Барыс Аляксеевіч Назмутдзінаў|Барыс Назмутдзінаў]] || 1996 || 2 || 2,0 || |- | 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Капачоў|Аляксандр Капачоў]] || 1995 || 2 || 2,0 || |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Анатолевіч Кісель|Даніла Кісель]] || 2006 || 2 || 0,5 || |- | 6 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Максімавіч Навуменка|Дзмітрый Навуменка]] || 2003 || 1 || 0,0 || |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін|Дзмітрый Кузьмін]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Мікалаевіч Чарняк|Юрый Чарняк]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Гродна-93»]] * [[Сезон 2026/2027 «Гродна-93»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/BK-Grodno-93/1311?Page=1&Year=2025-2026 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8859-grodno-93-chempion-belarusi-sezona-2025-2026 «ГРОДНО-93» – ЧЕМПИОН БЕЛАРУСИ СЕЗОНА 2025/2026] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «Гродна-93»|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Гродна-93]] [[Катэгорыя:2025 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2026 год у Гродне]] cc9bjd898ofwmq8cu093b5xryl1mb8e 0 808961 5150488 2026-06-04T10:13:58Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] ([[Чэхія]]). Знаходзіцца ў гарах Цэнтральнай Багеміі. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна Бенешаў за 7 км на поўнач ад адміністрацы...» 5150488 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] ([[Чэхія]]). Знаходзіцца ў гарах Цэнтральнай Багеміі. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна Бенешаў за 7 км на поўнач ад адміністрацыйнага цэнтра г. Бенешава, за 16 км на ўсход ад [[Влашым]], за 19 км на захад ад [[Седльчані]] і за 30 км на поўнач ад [[Ржычані]]. Цераз горад праходзіць Еўрапейскі маршрут E55. На захад ад Бістршыцы знаходзіцца спартыўны аэрадром Нясвачылы. {{зноскі}} i9h8csftt6urh1sfbhoia5egc93e8di 5150490 5150488 2026-06-04T10:15:28Z Autumndancer 168015 5150490 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] ([[Чэхія]]). Знаходзіцца ў гарах Цэнтральнай Багеміі. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна Бенешаў за 7 км на поўнач ад адміністрацыйнага цэнтра г. Бенешава, за 16 км на ўсход ад [[Влашым]], за 19 км на захад ад [[Седльчані]] і за 30 км на поўнач ад [[Ржычані]]. Цераз горад праходзіць Еўрапейскі маршрут E55. На захад ад Бістршыцы знаходзіцца спартыўны аэрадром Нясвачылы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] qz4lvxb6miu2216qgyh97w1w0ye120z 5150500 5150490 2026-06-04T10:23:44Z Autumndancer 168015 5150500 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бістршыцы}} {{НП}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] ([[Чэхія]]). Знаходзіцца ў гарах Цэнтральнай Багеміі. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна Бенешаў за 7 км на поўнач ад адміністрацыйнага цэнтра г. Бенешава, за 16 км на ўсход ад [[Влашым]], за 19 км на захад ад [[Седльчані]] і за 30 км на поўнач ад [[Ржычані]]. Цераз горад праходзіць Еўрапейскі маршрут E55. На захад ад Бістршыцы знаходзіцца спартыўны аэрадром Нясвачылы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] fo19v42wwz71hr0v4r5fp4k3cjshbmu 0 808962 5150492 2026-06-04T10:16:22Z Slavazai1973 60865 Новая старонка: «У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ({{Ср}} '''2 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] ...» 5150492 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ({{Ср}} '''2 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]] ({{Зл}} '''уладальнік'''). == Склад каманды == '''У чэмпіянаце Беларусі''' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Яўгенавіч Юдкін|Аляксей Юдкін]] || 2003 || 40 || 7,6 || |- | 3 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Паўлавіч Маскальчук|Максім Маскальчук]] || 2005 || 37 || 8,4 || |- | 25 || {{Сцяг Беларусі}} [[Святаслаў Мікалаевіч Кавалёў|Святаслаў Кавалёў]] || 2000 || 37 || 4,3 || |- | 24 || {{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Сяргеевіч Паско|Канстанцін Паско]] || 2003 || 36 || 9,2 || |- | 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Захаранкаў|Дзмітрый Захаранкаў]] || 2005 || 36 || 7,8 || |- | 35 || {{Сцяг Беларусі}} [[Бэнджамін-Павел Дуду]] || 1991 || 36 || 6,5 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Раман Юльевіч Рубінштэйн|Раман Рубінштэйн]] || 1996 || 35 || 9,1 || |- | 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Валянцінавіч Васкаўцоў|Кірыл Васкаўцоў]] || 2003 || 35 || 7,1 || |- | 77 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Сяргеевіч Баранчэеў|Кірыл Баранчэеў]] || 2006 || 19 || 6,1 || |- | 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Валянцінавіч Ажго|Андрэй Ажго]] || 2005 || 18 || 12,4 || |- | 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Вадзім Траццяк]] || 2000 || 18 || 4,1 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 0 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Церахаў|Іван Церахаў]] || 2003 || 17 || 10,9 || |- | 2 || {{Сцяг Камеруна}} [[Франк Эмануэль Сідзэ]] || 2004 || 14 || 7,3 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Аляксандравіч Стаброўскі|Андрэй Стаброўскі]] || 1997 || 14 || 5,9 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 22 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Юр’евіч Камлач|Ягор Камлач]] || 2006 || 14 || 4,9 || Пакінуў каманду падчас сезона |- | 27 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Віталевіч Чумакоў|Кірыл Чумакоў]] || 1995 || 13 || 3,3 || Пакінуў каманду падчас сезона |- | 34 || {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Алегавіч Бігун|Глеб Бігун]] || 2004 || 13 || 2,6 || |- | 69 || {{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]] || 2006 || 10 || 13,9 || Далучыўся да каманды ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі (гулец [[Цмокі-Мінск-2|моладзевай каманды]]} |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Аляксандравіч Семянюк|Даніла Семянюк]] || 2006 || 10 || 10,2 || Далучыўся да каманды ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі (гулец [[Цмокі-Мінск-2|моладзевай каманды]]} |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Мікалаевіч Рабушка|Павел Рабушка]] || 2006 || 10 || 6,0 || Далучыўся да каманды ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі (гулец [[Цмокі-Мінск-2|моладзевай каманды]]} |- | 13 || {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Максімавіч Дучко|Віталь Дучко]] || 2006 || 9 || 4,3 || Далучыўся да каманды ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі (гулец [[Цмокі-Мінск-2|моладзевай каманды]]} |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Ігаравіч Бязручанка|Дзмітрый Бязручанка]] || 2002 || 7 || 5,4 || |- | 22 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] || 2007 || 4 || 5,3 || Прыцягваўся з [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскай каманды]] падчас сезона |} '''У Кубку Беларусі''' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Валянцінавіч Ажго|Андрэй Ажго]] || 2005 || 2 || 12,5 || |- | 24 || {{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Сяргеевіч Паско|Канстанцін Паско]] || 2003 || 2 || 10,0 || |- | 0 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Церахаў|Іван Церахаў]] || 2003 || 2 || 9,0 || |- | 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Валянцінавіч Васкаўцоў|Кірыл Васкаўцоў]] || 2003 || 2 || 9,0 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Раман Юльевіч Рубінштэйн|Раман Рубінштэйн]] || 1996 || 2 || 8,0 || |- | 35 || {{Сцяг Беларусі}} [[Бэнджамін-Павел Дуду]] || 1991 || 2 || 7,0 || |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Мікалаевіч Рабушка|Павел Рабушка]] || 2006 || 2 || 6,5 || |- | 3 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Паўлавіч Маскальчук|Максім Маскальчук]] || 2005 || 2 || 5,5 || |- | 69 || {{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]] || 2006 || 2 || 5,0 || |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Аляксандравіч Семянюк|Даніла Семянюк]] || 2006 || 2 || 3,0 || |- | 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Яўгенавіч Юдкін|Аляксей Юдкін]] || 2003 || 2 || 2,0 || |- | 13 || {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Максімавіч Дучко|Віталь Дучко]] || 2006 || 1 || 4,0 || |} == Трэнеры асноўнай каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Эдуард Ігаравіч Кемен|Эдуард Кемен]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Раман Юр’евіч Гесць|Раман Гесць]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Андрэеўна Чайка|Анастасія Чайка]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Мінска» (баскетбол)]] * [[Сезон 2026/2027 «Мінска» (баскетбол)]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/BC-Minsk/4819?Page=1&Year=2025-2026 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://minskbasket.by/ru/news/news-base/minsk-serebryanyj-prizer-muzhskogo-betera-chempionata-25-260066 «МИНСК» - серебряный призер мужского BETERA-чемпионата 25/26] * [https://belarus.basketball/novosti/kubok/8668-minsk-obladatel-xxix-betera-kubka-respubliki-belarus МИНСК – ОБЛАДАТЕЛЬ XXIX BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «Цмокі-Мінск»|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Мінск]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2026 год у Мінску]] 7msbzehfc41hl55kzww2c43zdgbpj4s 0 808963 5150495 2026-06-04T10:17:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Влашым''' ({{lang-cs|Vlašim}}) — другі па колькасці насельніцтва горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Чэхія|Чэхіі]], адзін з муніцыпалітэтаў з пашыранымі паўнамоцтвамі.» 5150495 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Влашым''' ({{lang-cs|Vlašim}}) — другі па колькасці насельніцтва горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Чэхія|Чэхіі]], адзін з муніцыпалітэтаў з пашыранымі паўнамоцтвамі. mujhyewqariq6a4lsdokrcrb5vqxiu0 5150496 5150495 2026-06-04T10:18:37Z Autumndancer 168015 5150496 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Влашым''' ({{lang-cs|Vlašim}}) — другі па колькасці насельніцтва горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Чэхія|Чэхіі]], адзін з муніцыпалітэтаў з пашыранымі паўнамоцтвамі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] t413t64gmfj9v1pgp5r458ydomutx21 0 808964 5150497 2026-06-04T10:21:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Воціцы''' ({{lang-cs|Votice}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]]. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна Бенешаў за 17 км на поўдзень ад г. Бенешава, за 15 км на ўсход ад [[Седльчані]], за 20 км на захад ад Вл...» 5150497 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Воціцы''' ({{lang-cs|Votice}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]]. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна Бенешаў за 17 км на поўдзень ад г. Бенешава, за 15 км на ўсход ад [[Седльчані]], за 20 км на захад ад [[Влашым]]а і за 26 км на поўнач ад [[Табар (горад)|Табара]]. На поўдзень ад горада знаходзіцца гара Мезіўрата (713 м). Па ўсходняй ускраіне горада праходзіць дзяржаўная аўтатраса Е 65. Чыгуначная станцыя Васіцы знаходзіцца прыкладна за 2 км на захад ад горада. pjifnywjfyg0pwa7f748hzawhbqcc07 5150498 5150497 2026-06-04T10:22:57Z Autumndancer 168015 5150498 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Воціцы''' ({{lang-cs|Votice}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]]. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна Бенешаў за 17 км на поўдзень ад г. Бенешава, за 15 км на ўсход ад [[Седльчані]], за 20 км на захад ад [[Влашым]]а і за 26 км на поўнач ад [[Табар (горад)|Табара]]. На поўдзень ад горада знаходзіцца гара Мезіўрата (713 м). Па ўсходняй ускраіне горада праходзіць дзяржаўная аўтатраса Е 65. Чыгуначная станцыя Васіцы знаходзіцца прыкладна за 2 км на захад ад горада. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] i7orsrl0gwlcdllb5a0410u9dfrq0y1 0 808965 5150505 2026-06-04T10:28:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Бістршыцы}} {{Рака}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — рака на ўсходзе [[Чэхія|Чэхіі]]. Цячэ па тэрыторыі раёна Оламаўц [[Оламаўцкі край|Оламаўцкага краю]] і раёна Брунталь, Мараўскаселескага краю. Левы прыток [[Марава (верхні прыток Дуная)|Маравы]]. Аг...» 5150505 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бістршыцы}} {{Рака}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — рака на ўсходзе [[Чэхія|Чэхіі]]. Цячэ па тэрыторыі раёна Оламаўц [[Оламаўцкі край|Оламаўцкага краю]] і раёна Брунталь, Мараўскаселескага краю. Левы прыток [[Марава (верхні прыток Дуная)|Маравы]]. Агульная працягласць ракі — 56,14 км, а плошча вадазборнага басейна — 266,01 км², сярэдні расход вады — 2,0 м³/с. Сярэднегадавая глыбіня — 96 см. Самы высокі ўзровень вады быў зарэгістраваны 8 ліпеня 1997 года — 267 см. У кастрычніку 2020 года на рацэ адбылася паводка. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] gaaujspx7lkhdbqv8if77k9b2ct93l6 5150507 5150505 2026-06-04T10:29:31Z Autumndancer 168015 5150507 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бістршыцы}} {{Рака}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — рака на ўсходзе [[Чэхія|Чэхіі]]. Цячэ па тэрыторыі раёна Оламаўц [[Оламаўцкі край|Оламаўцкага краю]] і раёна Брунталь, Мараўскаселескага краю. Левы прыток [[Морава (верхні прыток Дуная)|Моравы]]. Агульная працягласць ракі — 56,14 км, а плошча вадазборнага басейна — 266,01 км², сярэдні расход вады — 2,0 м³/с. Сярэднегадавая глыбіня — 96 см. Самы высокі ўзровень вады быў зарэгістраваны 8 ліпеня 1997 года — 267 см. У кастрычніку 2020 года на рацэ адбылася паводка. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] 9auxb2g03d4gigdvw9462wq76imf81t 0 808966 5150511 2026-06-04T10:32:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Бістршыцы''': * [[Бістршыцы (прыток Маравы)]] * [[Бістршыцы (прыток Цыдліны)]] * [[Бістршыцы (Сярэднячэшскі край)]] {{неадназначнасць}}» 5150511 wikitext text/x-wiki '''Бістршыцы''': * [[Бістршыцы (прыток Маравы)]] * [[Бістршыцы (прыток Цыдліны)]] * [[Бістршыцы (Сярэднячэшскі край)]] {{неадназначнасць}} ef7nsa89i9hwic7a1aoez0ehxaqdtfs 0 808967 5150518 2026-06-04T10:39:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Бістршыцы}} {{Рака}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — рака ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], якая працякае па тэрыторыі [[Чэхія|Чэхіі]]. Даўжыня ракі — 62,7 км, а плошча вадазборнага басейна — 379,2 км². Хуткасць цячэння — 1,55 м³/c. Бярэ пачата...» 5150518 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бістршыцы}} {{Рака}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — рака ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], якая працякае па тэрыторыі [[Чэхія|Чэхіі]]. Даўжыня ракі — 62,7 км, а плошча вадазборнага басейна — 379,2 км². Хуткасць цячэння — 1,55 м³/c. Бярэ пачатак на вышыні 495 м над узроўнем мора недалёка ад вёскі Відоніцы і ўпадае ў [[Цыдліна|Цыдліну]] злева на вышыні 213 м над узроўнем мора. Рака, за выключэннем яе верхняга цячэння, працякае па абязлесенным ландшафце. [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] 2abk5sr4l65qwsgbo6cj9d3vl3gsdpd 5150521 5150518 2026-06-04T10:40:15Z Autumndancer 168015 5150521 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бістршыцы}} {{Рака}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — рака ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], якая працякае па тэрыторыі [[Чэхія|Чэхіі]]. Даўжыня ракі — 62,7 км, а плошча вадазборнага басейна — 379,2 км². Хуткасць цячэння — 1,55 м³/c. Бярэ пачатак на вышыні 495 м над узроўнем мора недалёка ад вёскі Відоніцы і ўпадае ў [[Цыдліна|Цыдліну]] злева на вышыні 213 м над узроўнем мора. Рака, за выключэннем яе верхняга цячэння, працякае па абязлесенным ландшафце. {{значэнні}} [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] qhcya1iohb1vuygblqw18d9p0uveim9 5150522 5150521 2026-06-04T10:40:46Z Autumndancer 168015 5150522 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бістршыцы}} {{Рака}} '''Бістршыцы''' ({{lang-cs|Bystřice}}) — рака ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], якая працякае па тэрыторыі [[Чэхія|Чэхіі]]. Даўжыня ракі — 62,7 км, а плошча вадазборнага басейна — 379,2 км². Хуткасць цячэння — 1,55 м³/c. Бярэ пачатак на вышыні 495 м над узроўнем мора недалёка ад вёскі Відоніцы і ўпадае ў [[Цыдліна|Цыдліну]] злева на вышыні 213 м над узроўнем мора. Рака, за выключэннем яе верхняга цячэння, працякае па абязлесенным ландшафце. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] 9af0xd2tx1syulhpy05lf2uki3mgsje 0 808968 5150533 2026-06-04T11:02:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Рака}} '''Цыдліна''' ({{lang-cs|Cidlina}}) — рака ў [[Чэхія|Чэхіі]] (Ліберэцкі край, [[Кралаваградзецкі край]], [[Сярэднячэшскі край]]), правы прыток [[Эльба|Лабы (Эльбы)]]. Даўжыня Цыдліны — 87,3 км, падзенне 2,5 — 2 м на 7,5 км. Плошча вадазборнага басейна — 1167,0 км². Бярэ па...» 5150533 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Цыдліна''' ({{lang-cs|Cidlina}}) — рака ў [[Чэхія|Чэхіі]] (Ліберэцкі край, [[Кралаваградзецкі край]], [[Сярэднячэшскі край]]), правы прыток [[Эльба|Лабы (Эльбы)]]. Даўжыня Цыдліны — 87,3 км, падзенне 2,5 — 2 м на 7,5 км. Плошча вадазборнага басейна — 1167,0 км². Бярэ пачатак на поўнач ад вёскі Цыдліны (раён Ломніцы над Папелкоў, Ліберэцкі край) на заходнім схіле гары Табар у [[Крконашы|Крконашах]], на вышыні 355 м, прымае невялікую рэчку Быстрыну і, утвараючы на ​​шляху чатыры азярцы, упадае ў Эльбу каля Вялікага Асека. На скрыжаванні гэтых рэк таксама знаходзіцца старажытны чэшскі горад Лібіцы, вядомы з X стагоддзя. Адзін з прытокаў Цыдліны — рака Бістршыцы. [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] hwnm5bqmllkfutzo73i259tyfh2cj2k 5150535 5150533 2026-06-04T11:04:04Z Autumndancer 168015 5150535 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Цыдліна''' ({{lang-cs|Cidlina}}) — рака ў [[Чэхія|Чэхіі]] (Ліберэцкі край, [[Кралавеградзецкі край]], [[Сярэднячэшскі край]]), правы прыток [[Эльба|Лабы (Эльбы)]]. Даўжыня Цыдліны — 87,3 км, падзенне 2,5 — 2 м на 7,5 км. Плошча вадазборнага басейна — 1167,0 км². Бярэ пачатак на поўнач ад вёскі Цыдліны (раён Ломніцы над Папелкоў, Ліберэцкі край) на заходнім схіле гары Табар у [[Крконашы|Крконашах]], на вышыні 355 м, прымае невялікую рэчку Быстрыну і, утвараючы на ​​шляху чатыры азярцы, упадае ў Эльбу каля Вялікага Асека. На скрыжаванні гэтых рэк таксама знаходзіцца старажытны чэшскі горад Лібіцы, вядомы з X стагоддзя. Адзін з прытокаў Цыдліны — рака Бістршыцы. [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] sbo0r8h25mavyl6vcngl5ldqkywbf5b 5150536 5150535 2026-06-04T11:04:56Z Autumndancer 168015 5150536 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Цыдліна''' ({{lang-cs|Cidlina}}) — рака ў [[Чэхія|Чэхіі]] (Ліберэцкі край, [[Кралавеградзецкі край]], [[Сярэднячэшскі край]]), правы прыток [[Эльба|Лабы (Эльбы)]]. Даўжыня Цыдліны — 87,3 км, падзенне 2,5 — 2 м на 7,5 км. Плошча вадазборнага басейна — 1167,0 км². Бярэ пачатак на поўнач ад вёскі Цыдліны (раён Ломніцы над Папелкоў, Ліберэцкі край) на заходнім схіле гары Табар у [[Крконашы|Крконашах]], на вышыні 355 м, прымае невялікую рэчку Быстрыну і, утвараючы на ​​шляху чатыры азярцы, упадае ў Эльбу каля Вялікага Асека. На скрыжаванні гэтых рэк таксама знаходзіцца старажытны чэшскі горад Лібіцы, вядомы з X стагоддзя. Адзін з прытокаў Цыдліны — рака Бістршыцы. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Чэхіі]] jb5en41gophz67ywxl5fah8nfs91rbo 0 808969 5150534 2026-06-04T11:03:59Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «'''Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года''' - першая ў гісторыі дзекабрысцкага руху спроба ўзняць узброенае паўстанне з мэтай ажыццявіць дзяржаўны пераварот. <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // ''[[Беларуская энцыклапедыя]]''. - Т. 2. Аршыца - Беларусцы. - Мінск:...» 5150534 wikitext text/x-wiki '''Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года''' - першая ў гісторыі дзекабрысцкага руху спроба ўзняць узброенае паўстанне з мэтай ажыццявіць дзяржаўны пераварот. <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // ''[[Беларуская энцыклапедыя]]''. - Т. 2. Аршыца - Беларусцы. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 192.</ref> Распрацаваны ў маі 1823 года Васількаўскай управы Паўднёвага таварыства падпалкоўнікам Чарнігаўскага пяхотнага палка Сяргеем Мураўёвым-Апосталам, прапаршчыкам Палтаўскага пяхотнага палка [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавым-Руміным]], палкоўнікам Аляксапальскага пяхотнага палка І.С. Павала-Швяйкоўскім і капітанам 18-га егерскага палка В.С. Норавым. Паўстанне меркавалася пачаць у [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], дзе была расквартаравана 9-я пяхотная дывізія (Чарнігаўскі і Палтаўскі палкі) 3-га пях. корпуса 1-й арміі, скарыстаўшы прыезд у горад для агляду войскаў імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] (прымусіць яго падпісаць адрачэнне і прыняць канстытуцыю). Выступленне ў Бабруйску павінна было стаць сігналам для паўстанняў у Маскве, Пецярбургу, 2-й арміі. Арганізатары спрабавалі заручыцца згодай і падтрымкай Паўднёвага і Паўночнага таварыстваў дзекабрыстаў. У маі 1823 былі накіраваны пісьмы кіраўнікам Каменскай управы Паўднёвага таварыства В. Л. Давыдаву і С.Р. Валконскаму. Апошні адказаў, што "таварыства ў гэтым годзе яшчэ не мае намеру дзейнічаць". Адказ адлюстроўваў пазіцыю кіраўніка Паўднёвага таварыства П. І. Песцеля, які лічыў, што "паўстанне павінна пачынацца ў цэнтры ўлады", г.зн. у Пецярбургу. Члены Паўночнага таварыства І. А. Фанвізін і І. Дз. Якушкін, сустрэўшыся ў Маскве з Бястужавым-Руміным, не ўспрынялі яго як "сур'ёзнага змоўшчыка". У верасні 1823 Бястужаў-Румін вёў перагаворы ў Вільні аб узгадненні дзеянняў з прадстаўніком Літоўскага правінцыяльнага савета польскага Патрыятычнага таварыства К. Радзівілам і віленскай рэвалюцыйнай моладдзю (у т.л., магчыма, з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]), але дамоўленасці не былі рэалізаваны з-за праведзеных у Вільні арыштаў. Без падтрымкі іншых рэвалюцыйных арганізацый выступленне ў Бабруйску не мела сэнсу. Агляд войск Аляксандрам І у Бабруйскай крэпасці 13 верасня 1823 без надзвычайных здарэнняў. Няўдача з ажыццяўленнем гэтага плана прымусіла ўсвядоміць неабходнасць сувязі паўстання на перыферыі з цэнтрам, аб'яднання сіл Паўночнага і Паўднёвага таварыстваў, выпрацоўкі агульнага плана дзеянняў. == Спасылкі == kxku96tpekcw8rnr7vx8hxy2wfjngl4 5150537 5150534 2026-06-04T11:05:43Z Aliaksei Lastouski 75892 5150537 wikitext text/x-wiki <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. Том 1. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 259.</ref>'''Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года''' - першая ў гісторыі дзекабрысцкага руху спроба ўзняць узброенае паўстанне з мэтай ажыццявіць дзяржаўны пераварот. <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // ''[[Беларуская энцыклапедыя]]''. - Т. 2. Аршыца - Беларусцы. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 192.</ref> Распрацаваны ў маі 1823 года Васількаўскай управы Паўднёвага таварыства падпалкоўнікам Чарнігаўскага пяхотнага палка Сяргеем Мураўёвым-Апосталам, прапаршчыкам Палтаўскага пяхотнага палка [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавым-Руміным]], палкоўнікам Аляксапальскага пяхотнага палка І.С. Павала-Швяйкоўскім і капітанам 18-га егерскага палка В.С. Норавым. Паўстанне меркавалася пачаць у [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], дзе была расквартаравана 9-я пяхотная дывізія (Чарнігаўскі і Палтаўскі палкі) 3-га пях. корпуса 1-й арміі, скарыстаўшы прыезд у горад для агляду войскаў імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] (прымусіць яго падпісаць адрачэнне і прыняць канстытуцыю). Выступленне ў Бабруйску павінна было стаць сігналам для паўстанняў у Маскве, Пецярбургу, 2-й арміі. Арганізатары спрабавалі заручыцца згодай і падтрымкай Паўднёвага і Паўночнага таварыстваў дзекабрыстаў. У маі 1823 былі накіраваны пісьмы кіраўнікам Каменскай управы Паўднёвага таварыства В. Л. Давыдаву і С.Р. Валконскаму. Апошні адказаў, што "таварыства ў гэтым годзе яшчэ не мае намеру дзейнічаць". Адказ адлюстроўваў пазіцыю кіраўніка Паўднёвага таварыства П. І. Песцеля, які лічыў, што "паўстанне павінна пачынацца ў цэнтры ўлады", г.зн. у Пецярбургу. Члены Паўночнага таварыства І. А. Фанвізін і І. Дз. Якушкін, сустрэўшыся ў Маскве з Бястужавым-Руміным, не ўспрынялі яго як "сур'ёзнага змоўшчыка". У верасні 1823 Бястужаў-Румін вёў перагаворы ў Вільні аб узгадненні дзеянняў з прадстаўніком Літоўскага правінцыяльнага савета польскага Патрыятычнага таварыства К. Радзівілам і віленскай рэвалюцыйнай моладдзю (у т.л., магчыма, з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]), але дамоўленасці не былі рэалізаваны з-за праведзеных у Вільні арыштаў. Без падтрымкі іншых рэвалюцыйных арганізацый выступленне ў Бабруйску не мела сэнсу. Агляд войск Аляксандрам І у Бабруйскай крэпасці 13 верасня 1823 без надзвычайных здарэнняў. Няўдача з ажыццяўленнем гэтага плана прымусіла ўсвядоміць неабходнасць сувязі паўстання на перыферыі з цэнтрам, аб'яднання сіл Паўночнага і Паўднёвага таварыстваў, выпрацоўкі агульнага плана дзеянняў. == Спасылкі == ofdgypytc5im1koe34vyorscss59suz 5150539 5150537 2026-06-04T11:08:33Z Aliaksei Lastouski 75892 5150539 wikitext text/x-wiki '''Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года''' - першая ў гісторыі дзекабрысцкага руху спроба ўзняць узброенае паўстанне з мэтай ажыццявіць дзяржаўны пераварот. <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // ''[[Беларуская энцыклапедыя]]''. - Т. 2. Аршыца - Беларусцы. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 192.</ref><ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. Том 1. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 259.</ref> Распрацаваны ў маі 1823 года Васількаўскай управы Паўднёвага таварыства падпалкоўнікам Чарнігаўскага пяхотнага палка [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргеем Мураўёвым-Апосталам]], прапаршчыкам Палтаўскага пяхотнага палка [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавым-Руміным]], палкоўнікам Аляксапальскага пяхотнага палка І.С. Павала-Швяйкоўскім і капітанам 18-га егерскага палка В.С. Норавым. Паўстанне меркавалася пачаць у [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], дзе была расквартаравана 9-я пяхотная дывізія (Чарнігаўскі і Палтаўскі палкі) 3-га пях. корпуса 1-й арміі, скарыстаўшы прыезд у горад для агляду войскаў імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] (прымусіць яго падпісаць адрачэнне і прыняць канстытуцыю). Выступіць павінны былі чатыры палкі, у якіх служылі названыя дзекабрысты: Чарнігаўскі, Палтаўскі, Алексапольскі пяхотныя і 13-ы Егерскі. Аўтары плана мелі намер падняць палкі ў час царскага агляду войск. Яны вырашылі з дапамогаю маскоўскіх дзекабрыстаў ноччу арыштаваць імператара, прымусіць яго падпісаць адрачэнне і трымаць пад вартай. Разлічвалі, што адначасова паўстануць палкі, якія адразу ж пойдуць на Маскву, далучаючы на шляху іншыя войскі. Выступленне ў Бабруйску павінна было стаць сігналам для паўстанняў у Маскве, Пецярбургу, 2-й арміі. Арганізатары спрабавалі заручыцца згодай і падтрымкай Паўднёвага і Паўночнага таварыстваў дзекабрыстаў. У маі 1823 былі накіраваны пісьмы кіраўнікам Каменскай управы Паўднёвага таварыства В. Л. Давыдаву і С.Р. Валконскаму. Апошні адказаў, што "таварыства ў гэтым годзе яшчэ не мае намеру дзейнічаць". Адказ адлюстроўваў пазіцыю кіраўніка Паўднёвага таварыства П. І. Песцеля, які лічыў, што "паўстанне павінна пачынацца ў цэнтры ўлады", г.зн. у Пецярбургу. Члены Паўночнага таварыства І. А. Фанвізін і І. Дз. Якушкін, сустрэўшыся ў Маскве з Бястужавым-Руміным, не ўспрынялі яго як "сур'ёзнага змоўшчыка". У верасні 1823 Бястужаў-Румін вёў перагаворы ў Вільні аб узгадненні дзеянняў з прадстаўніком Літоўскага правінцыяльнага савета польскага Патрыятычнага таварыства К. Радзівілам і віленскай рэвалюцыйнай моладдзю (у т.л., магчыма, з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]), але дамоўленасці не былі рэалізаваны з-за праведзеных у Вільні арыштаў. Без падтрымкі іншых рэвалюцыйных арганізацый выступленне ў Бабруйску не мела сэнсу. Агляд войск Аляксандрам І у Бабруйскай крэпасці 13 верасня 1823 без надзвычайных здарэнняў. Няўдача з ажыццяўленнем гэтага плана прымусіла ўсвядоміць неабходнасць сувязі паўстання на перыферыі з цэнтрам, аб'яднання сіл Паўночнага і Паўднёвага таварыстваў, выпрацоўкі агульнага плана дзеянняў. == Спасылкі == 1yf9ooqzbfjxrkvpb8egj5lv9asbr9k 5150540 5150539 2026-06-04T11:09:37Z Aliaksei Lastouski 75892 5150540 wikitext text/x-wiki '''Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года''' - першая ў гісторыі дзекабрысцкага руху спроба ўзняць узброенае паўстанне з мэтай ажыццявіць дзяржаўны пераварот. <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // ''[[Беларуская энцыклапедыя]]''. - Т. 2. Аршыца - Беларусцы. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 192.</ref><ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. Том 1. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 259.</ref> Распрацаваны ў маі 1823 года Васількаўскай управы Паўднёвага таварыства падпалкоўнікам Чарнігаўскага пяхотнага палка [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргеем Мураўёвым-Апосталам]], прапаршчыкам Палтаўскага пяхотнага палка [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавым-Руміным]], палкоўнікам Аляксапальскага пяхотнага палка І.С. Павала-Швяйкоўскім і капітанам 18-га егерскага палка В.С. Норавым. Паўстанне меркавалася пачаць у [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], дзе была расквартаравана 9-я пяхотная дывізія (Чарнігаўскі і Палтаўскі палкі) 3-га пях. корпуса 1-й арміі, скарыстаўшы прыезд у горад для агляду войскаў імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] (прымусіць яго падпісаць адрачэнне і прыняць канстытуцыю). Выступіць павінны былі чатыры палкі, у якіх служылі названыя дзекабрысты: Чарнігаўскі, Палтаўскі, Алексапольскі пяхотныя і 13-ы Егерскі. Аўтары плана мелі намер падняць палкі ў час царскага агляду войск. Яны вырашылі з дапамогаю маскоўскіх дзекабрыстаў ноччу арыштаваць імператара, прымусіць яго падпісаць адрачэнне і трымаць пад вартай. Разлічвалі, што адначасова паўстануць палкі, якія адразу ж пойдуць на Маскву, далучаючы на шляху іншыя войскі. Выступленне ў Бабруйску павінна было стаць сігналам для паўстанняў у Маскве, Пецярбургу, 2-й арміі. Арганізатары спрабавалі заручыцца згодай і падтрымкай Паўднёвага і Паўночнага таварыстваў дзекабрыстаў. У маі 1823 былі накіраваны пісьмы кіраўнікам Каменскай управы Паўднёвага таварыства В. Л. Давыдаву і С.Р. Валконскаму. Апошні адказаў, што "таварыства ў гэтым годзе яшчэ не мае намеру дзейнічаць". Адказ адлюстроўваў пазіцыю кіраўніка Паўднёвага таварыства П. І. Песцеля, які лічыў, што "паўстанне павінна пачынацца ў цэнтры ўлады", г.зн. у Пецярбургу. Члены Паўночнага таварыства І. А. Фанвізін і І. Дз. Якушкін, сустрэўшыся ў Маскве з Бястужавым-Руміным, не ўспрынялі яго як "сур'ёзнага змоўшчыка". У верасні 1823 Бястужаў-Румін вёў перагаворы ў Вільні аб узгадненні дзеянняў з прадстаўніком Літоўскага правінцыяльнага савета польскага Патрыятычнага таварыства К. Радзівілам і віленскай рэвалюцыйнай моладдзю (у т.л., магчыма, з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]), але дамоўленасці не былі рэалізаваны з-за праведзеных у Вільні арыштаў. Без падтрымкі іншых рэвалюцыйных арганізацый выступленне ў Бабруйску не мела сэнсу. Агляд войск Аляксандрам І у Бабруйскай крэпасці 13 верасня 1823 без надзвычайных здарэнняў. Няўдача з ажыццяўленнем гэтага плана прымусіла ўсвядоміць неабходнасць сувязі паўстання на перыферыі з цэнтрам, аб'яднання сіл Паўночнага і Паўднёвага таварыстваў, выпрацоўкі агульнага плана дзеянняў. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Рух дзекабрыстаў|*]] [[Катэгорыя:Палітычныя змовы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты ў Расіі і СССР]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Дзекабрысты| ]] emnqz3md3hwm3ja0xqmzpnet7wlqyfk 5150541 5150540 2026-06-04T11:10:08Z Aliaksei Lastouski 75892 5150541 wikitext text/x-wiki '''Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года''' - першая ў гісторыі дзекабрысцкага руху спроба ўзняць узброенае паўстанне з мэтай ажыццявіць дзяржаўны пераварот. <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // ''[[Беларуская энцыклапедыя]]''. - Т. 2. Аршыца - Беларусцы. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 192.</ref><ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. Том 1. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 259.</ref> Распрацаваны ў маі 1823 года Васількаўскай управы [[Паўднёвае таварыства|Паўднёвага таварыства]] падпалкоўнікам Чарнігаўскага пяхотнага палка [[Сяргей Мураўёў-Апостал|Сяргеем Мураўёвым-Апосталам]], прапаршчыкам Палтаўскага пяхотнага палка [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавым-Руміным]], палкоўнікам Аляксапальскага пяхотнага палка І.С. Павала-Швяйкоўскім і капітанам 18-га егерскага палка В.С. Норавым. Паўстанне меркавалася пачаць у [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], дзе была расквартаравана 9-я пяхотная дывізія (Чарнігаўскі і Палтаўскі палкі) 3-га пях. корпуса 1-й арміі, скарыстаўшы прыезд у горад для агляду войскаў імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] (прымусіць яго падпісаць адрачэнне і прыняць канстытуцыю). Выступіць павінны былі чатыры палкі, у якіх служылі названыя дзекабрысты: Чарнігаўскі, Палтаўскі, Алексапольскі пяхотныя і 13-ы Егерскі. Аўтары плана мелі намер падняць палкі ў час царскага агляду войск. Яны вырашылі з дапамогаю маскоўскіх дзекабрыстаў ноччу арыштаваць імператара, прымусіць яго падпісаць адрачэнне і трымаць пад вартай. Разлічвалі, што адначасова паўстануць палкі, якія адразу ж пойдуць на Маскву, далучаючы на шляху іншыя войскі. Выступленне ў Бабруйску павінна было стаць сігналам для паўстанняў у Маскве, Пецярбургу, 2-й арміі. Арганізатары спрабавалі заручыцца згодай і падтрымкай Паўднёвага і Паўночнага таварыстваў дзекабрыстаў. У маі 1823 былі накіраваны пісьмы кіраўнікам Каменскай управы Паўднёвага таварыства В. Л. Давыдаву і С.Р. Валконскаму. Апошні адказаў, што "таварыства ў гэтым годзе яшчэ не мае намеру дзейнічаць". Адказ адлюстроўваў пазіцыю кіраўніка Паўднёвага таварыства П. І. Песцеля, які лічыў, што "паўстанне павінна пачынацца ў цэнтры ўлады", г.зн. у Пецярбургу. Члены Паўночнага таварыства І. А. Фанвізін і І. Дз. Якушкін, сустрэўшыся ў Маскве з Бястужавым-Руміным, не ўспрынялі яго як "сур'ёзнага змоўшчыка". У верасні 1823 Бястужаў-Румін вёў перагаворы ў Вільні аб узгадненні дзеянняў з прадстаўніком Літоўскага правінцыяльнага савета польскага Патрыятычнага таварыства К. Радзівілам і віленскай рэвалюцыйнай моладдзю (у т.л., магчыма, з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]), але дамоўленасці не былі рэалізаваны з-за праведзеных у Вільні арыштаў. Без падтрымкі іншых рэвалюцыйных арганізацый выступленне ў Бабруйску не мела сэнсу. Агляд войск Аляксандрам І у Бабруйскай крэпасці 13 верасня 1823 без надзвычайных здарэнняў. Няўдача з ажыццяўленнем гэтага плана прымусіла ўсвядоміць неабходнасць сувязі паўстання на перыферыі з цэнтрам, аб'яднання сіл Паўночнага і Паўднёвага таварыстваў, выпрацоўкі агульнага плана дзеянняў. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Рух дзекабрыстаў|*]] [[Катэгорыя:Палітычныя змовы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты ў Расіі і СССР]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Дзекабрысты| ]] bq2ikk94enhxjboqh199pofa26ymsie 5150558 5150541 2026-06-04T11:55:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5150558 wikitext text/x-wiki '''Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года''' - першая ў гісторыі дзекабрысцкага руху спроба ўзняць узброенае паўстанне з мэтай ажыццявіць дзяржаўны пераварот. <ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // ''[[Беларуская энцыклапедыя]]''. - Т. 2. Аршыца - Беларусцы. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 192.</ref><ref>Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. Том 1. - Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. - С. 259.</ref> Распрацаваны ў маі 1823 года Васількаўскай управы [[Паўднёвае таварыства|Паўднёвага таварыства]] падпалкоўнікам Чарнігаўскага пяхотнага палка [[Сяргей Іванавіч Мураўёў-Апостал|Сяргеем Мураўёвым-Апосталам]], прапаршчыкам Палтаўскага пяхотнага палка [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавым-Руміным]], палкоўнікам Аляксапальскага пяхотнага палка І.С. Павала-Швяйкоўскім і капітанам 18-га егерскага палка В.С. Норавым. Паўстанне меркавалася пачаць у [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], дзе была расквартаравана 9-я пяхотная дывізія (Чарнігаўскі і Палтаўскі палкі) 3-га пях. корпуса 1-й арміі, скарыстаўшы прыезд у горад для агляду войскаў імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] (прымусіць яго падпісаць адрачэнне і прыняць канстытуцыю). Выступіць павінны былі чатыры палкі, у якіх служылі названыя дзекабрысты: Чарнігаўскі, Палтаўскі, Алексапольскі пяхотныя і 13-ы Егерскі. Аўтары плана мелі намер падняць палкі ў час царскага агляду войск. Яны вырашылі з дапамогаю маскоўскіх дзекабрыстаў ноччу арыштаваць імператара, прымусіць яго падпісаць адрачэнне і трымаць пад вартай. Разлічвалі, што адначасова паўстануць палкі, якія адразу ж пойдуць на Маскву, далучаючы на шляху іншыя войскі. Выступленне ў Бабруйску павінна было стаць сігналам для паўстанняў у Маскве, Пецярбургу, 2-й арміі. Арганізатары спрабавалі заручыцца згодай і падтрымкай Паўднёвага і Паўночнага таварыстваў дзекабрыстаў. У маі 1823 былі накіраваны пісьмы кіраўнікам Каменскай управы Паўднёвага таварыства В. Л. Давыдаву і С.Р. Валконскаму. Апошні адказаў, што "таварыства ў гэтым годзе яшчэ не мае намеру дзейнічаць". Адказ адлюстроўваў пазіцыю кіраўніка Паўднёвага таварыства П. І. Песцеля, які лічыў, што "паўстанне павінна пачынацца ў цэнтры ўлады", г.зн. у Пецярбургу. Члены Паўночнага таварыства І. А. Фанвізін і І. Дз. Якушкін, сустрэўшыся ў Маскве з Бястужавым-Руміным, не ўспрынялі яго як "сур'ёзнага змоўшчыка". У верасні 1823 Бястужаў-Румін вёў перагаворы ў Вільні аб узгадненні дзеянняў з прадстаўніком Літоўскага правінцыяльнага савета польскага Патрыятычнага таварыства К. Радзівілам і віленскай рэвалюцыйнай моладдзю (у т.л., магчыма, з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]), але дамоўленасці не былі рэалізаваны з-за праведзеных у Вільні арыштаў. Без падтрымкі іншых рэвалюцыйных арганізацый выступленне ў Бабруйску не мела сэнсу. Агляд войск Аляксандрам І у Бабруйскай крэпасці 13 верасня 1823 без надзвычайных здарэнняў. Няўдача з ажыццяўленнем гэтага плана прымусіла ўсвядоміць неабходнасць сувязі паўстання на перыферыі з цэнтрам, аб'яднання сіл Паўночнага і Паўднёвага таварыстваў, выпрацоўкі агульнага плана дзеянняў. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Рух дзекабрыстаў|*]] [[Катэгорыя:Палітычныя змовы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты ў Расіі і СССР]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Дзекабрысты| ]] rxkr5ltyu2ls56ruuc6agycbyo39gry 0 808970 5150544 2026-06-04T11:17:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Венсан, Франсуа, Поль і іншыя»''' ({{lang-fr|Vincent Francois Paul Et Les Autres}}) — кінафільм рэжысёра [[Клод Сатэ|Клода Сатэ]]. Экранізацыя рамана Клода Нерона. Французская прэм’ера фільма адбылася 20 кастрычніка 1974 года. == Сюжэт == Чацвёра сяброў — гаспадар майс...» 5150544 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Венсан, Франсуа, Поль і іншыя»''' ({{lang-fr|Vincent Francois Paul Et Les Autres}}) — кінафільм рэжысёра [[Клод Сатэ|Клода Сатэ]]. Экранізацыя рамана Клода Нерона. Французская прэм’ера фільма адбылася 20 кастрычніка 1974 года. == Сюжэт == Чацвёра сяброў — гаспадар майстэрні Венсан, медык Франсуа, пісьменнік Поль і баксёр Жан, і яны кожны выходны збіраюцца разам, каб абмеркаваць свае праблемы. А праблем дастаткова. Венсан, Франсуа і Поль адчуваюць крызіс сярэдзіны жыцця. Венсан збяднеў, зараз ён павінен кучу грошай, палюбоўніца яго кідае, а жонка патрабуе разводу. У Франсуа адбываецца крушэнне ідэалаў — яго платная клініка не мае поспеху, а жонка здрджвае яму з рознымі мужчынамі. У Поля таксама справы не ідуць — яго кнігі не выдаюць. Жан малады, Венсану ён як сын. Ён нядрэнны баксёр, але і ў яго праблемы. Яго сяброўка цяжарная, і яны адчуваюць цяжкасці. Для таго каб неяк выйсці са становішча, Жан згаджаецца на бой з вельмі сур’ёзным супернікам. == У ролях == * [[Іў Мантан]] — Венсан * [[Мішэль Пікалі]] — Франсуа * [[Серж Рэджані]] — Поль * [[Жэрар Дэпардзьё]] — Жан Лавалле * [[Стэфан Адран]] — Катрын, жонка Венсана * [[Мары Дзюбуа]] — Люсі, жонка Франсуа * Умберта Арсіні — Жак * Людміла Мікаэль — Мары, палюбоўніца Венсана * Антанэла Луальдзі — Джулія, жонка Поля. * [[Катрын Алегрэ]] — Калета, сяброўка Жана * Бэці Бекер — Мірыям * Іў Габрыелі — Мішэль [[Катэгорыя:Фільмы 1974 года]] gjs4o0kpimzu6qwhqftu38pfswqzh7k 5150545 5150544 2026-06-04T11:18:32Z Autumndancer 168015 5150545 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Венсан, Франсуа, Поль і іншыя»''' ({{lang-fr|Vincent Francois Paul Et Les Autres}}) — кінафільм рэжысёра [[Клод Сатэ|Клода Сатэ]]. Экранізацыя рамана Клода Нерона. Французская прэм’ера фільма адбылася 20 кастрычніка 1974 года. == Сюжэт == Чацвёра сяброў — гаспадар майстэрні Венсан, медык Франсуа, пісьменнік Поль і баксёр Жан, і яны кожны выходны збіраюцца разам, каб абмеркаваць свае праблемы. А праблем дастаткова. Венсан, Франсуа і Поль адчуваюць крызіс сярэдзіны жыцця. Венсан збяднеў, зараз ён павінен кучу грошай, палюбоўніца яго кідае, а жонка патрабуе разводу. У Франсуа адбываецца крушэнне ідэалаў — яго платная клініка не мае поспеху, а жонка здрджвае яму з рознымі мужчынамі. У Поля таксама справы не ідуць — яго кнігі не выдаюць. Жан малады, Венсану ён як сын. Ён нядрэнны баксёр, але і ў яго праблемы. Яго сяброўка цяжарная, і яны адчуваюць цяжкасці. Для таго каб неяк выйсці са становішча, Жан згаджаецца на бой з вельмі сур’ёзным супернікам. == У ролях == * [[Іў Мантан]] — Венсан * [[Мішэль Пікалі]] — Франсуа * [[Серж Рэджані]] — Поль * [[Жэрар Дэпардзьё]] — Жан Лавалле * [[Стэфан Адран]] — Катрын, жонка Венсана * [[Мары Дзюбуа]] — Люсі, жонка Франсуа * Умберта Арсіні — Жак * Людміла Мікаэль — Мары, палюбоўніца Венсана * Антанэла Луальдзі — Джулія, жонка Поля. * [[Катрын Алегрэ]] — Калета, сяброўка Жана * Бэці Бекер — Мірыям * Іў Габрыелі — Мішэль {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1974 года]] j3940b22bia1dd8vo1bwbwgjed6oq9t 0 808971 5150552 2026-06-04T11:43:16Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/46573587|Муравйов-Апостол Сергій Іванович]]» 5150552 wikitext text/x-wiki   '''Сяргей Іванавіч Мураўёў-Апостал''' ([[1796|1796,]] [[Санкт-Пецярбург]], [[Расійская імперыя]] — пакараны смерцю [[25 ліпеня]] [[1826|1826,]] [[Санкт-Пецярбург]]) — адзін з кіраўнікоў паўстання [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]]. == Біяграфія == Дзяцінства ён правёў у Гамбургу. Затым выхоўваўся ў прыватным пансіянаце ў [[Парыж|Парыжы]]. Вайсковую службу пачаў у 1810 годзе. Удзельнічаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]] і замежных кампаніях 1813-1814 гадоў. У 1817-1820 гадах служыў у знакамітым Сямёнаўскім палку . За свой «лібералізм» у адносінах да салдат быў звольнены з гвардыі і адпраўлены на службу ў дзеючую армію ў часткі Палтаўскага пяхотнага палка, пазней (у 1822 г.) пераведзены ў Чарнігаўскі 29-ы пяхотны полк камандзірам 2-га батальёна. [[Масонства|Масон]], член і цырымоніймайстар (з 1817 г.) ложы «Тры цноты» (пакінуў ложу ў 1818 г.). Адзін з арганізатараў «<nowiki><i>Саюза выратавання</i></nowiki>» і «<nowiki><i>Саюза дабрабыту</i></nowiki>». Член Паўднёвага таварыства (адзін з дырэктараў, кіраўнік Васількоўскага праўлення). Прыняты ў Паўднёвае таварыства дзекабрыстаў Паўлам Пестэлем у 1822 г. У супрацы з [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавам-Руміным]] склаў рэвалюцыйную пракламацыю «Праваслаўны катэхізіс», у якой заклікаў да звяржэння самадзяржаўя і ўстанаўлення рэспублікі (пазней ён быў прачытаны паўстанчаму Чарнігаўскаму палку). Будучы рэспубліканцам па сваіх перакананнях і праціўнікам прыгонніцтва, у 1823-1825 гадах Мураўёў-Апостал прапанаваў шэраг планаў узброенага паўстання ў арміі, якую дзекабрысты лічылі галоўнай сілай перавароту. Ён падтрымліваў ідэю царазабойства. Удзельнічаў у распрацоўцы першага рэальнага плана паўстання ([[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823]]), які не быў здзейснены. Выкарыстоўваючы салдат былога Сямёнаўскага палка, пераведзеных ва Украіну, ён разгарнуў рэвалюцыйную прапаганду ў войсках. У пачатку лістапада 1825 года быў прызначаны трэцім дырэктарам Паўднёвага таварыства; займаўся падрыхтоўкай паўстання ў вайсковых частках, размешчаных ва Украіне. Карыстаўся вялікай папулярнасцю сярод салдат. Арыштаваны 29 снежня 1825 года ў [[Трылісы (Фасціўскі раён)|Трылісах]], ён быў вызвалены калегамі-афіцэрамі і ўзначаліў паўстанне Чарнігаўскага палка 29 снежня 1825 года. 3 студзеня 1826 г. паўстанцкі полк быў разбіты пад [[Каваліўка (Васылькіўскі раён)|Каваліўкай]]. У баі з урадавымі войскамі Сяргей Мураўёў-Апостал быў цяжка паранены картеччу і ўзяты ў палон. Падчас следства ён паводзіў сябе з вялікай годнасцю і мужнасцю. Прысуджаны да смяротнага пакарання праз павешанне ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]]. Пакараны смерцю на світанні 13 (25) ліпеня 1826 г. разам з чатырма таварышамі. Ён, як і [[Кандрат Фёдаравіч Рылееў|Рылееў]], зваліўся з шыбеніцы з-за гнілой вяроўкі; аднак іх не памілавалі, а павесілі зноў («Няшчасная Расія: І не ведаюць, як правільна пакараць смерцю», — усклікнуў Рылееў, паводле іншых крыніц — Сяргей Мураўёў-Апостал). За дзве гадзіны да пакарання смерцю Сергій Мураўёў-Апостал падчас апошняй споведзі сказаў святару Пятру Мыслоўскаму: «Радасць і спакой, якія ахапілі маю душу, даюць мне салодкую надзею на тое, што мая ахвяра не была занядбана Богам». Пахаваны разам з іншымі расстралянымі [[Дзекабрысты|дзекабрыстамі]] на [[Востраў Дзекабрыстаў|востраве Дзекабрыстаў]]. Памяць Згадваецца ў п'есе Уладзіміра Караткевіча "Кастусь Каліноўскі" Мураўёў. Таму што такія людзі — дзейныя людзі. А свет непадобны на космас іхняй душы. І яны ў гардыні пачынаюць думаць, што пераробяць вялікі свет па вобразу і падабенству свайго... малога. А адсюль — адзін крок да фронды... бунту... эшафота. Кастусь. Вы мяркуеце? Мураўёў. Я ведаю... Я ведаў у маладосці шмат такіх... У-у, якая ў іх была сатанінская гардыня! І смеласць пры няправільным шляху. Кастусь. Хто яны былі? Мураўёў. Ну хаця б... Сяргей Мураўёў-Апостал. Кастусь. Той, каго павесілі? Мураўёў. Ну вядома ж не той, хто вешаў... [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургскай губерні]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Павешаныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы пад Малаяраслаўцам]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Барадзінскай бітвы]] [[Катэгорыя:Масоны]] [[Катэгорыя:Дзекабрысты]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 4 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 2 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 4 ступені]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1796 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 кастрычніка]] eyg2g7dj94m9lg4iddos5imf34qle95 5150553 5150552 2026-06-04T11:43:56Z Aliaksei Lastouski 75892 5150553 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}  '''Сяргей Іванавіч Мураўёў-Апостал''' ([[1796|1796,]] [[Санкт-Пецярбург]], [[Расійская імперыя]] — пакараны смерцю [[25 ліпеня]] [[1826|1826,]] [[Санкт-Пецярбург]]) — адзін з кіраўнікоў паўстання [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]]. == Біяграфія == Дзяцінства ён правёў у Гамбургу. Затым выхоўваўся ў прыватным пансіянаце ў [[Парыж|Парыжы]]. Вайсковую службу пачаў у 1810 годзе. Удзельнічаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]] і замежных кампаніях 1813-1814 гадоў. У 1817-1820 гадах служыў у знакамітым Сямёнаўскім палку . За свой «лібералізм» у адносінах да салдат быў звольнены з гвардыі і адпраўлены на службу ў дзеючую армію ў часткі Палтаўскага пяхотнага палка, пазней (у 1822 г.) пераведзены ў Чарнігаўскі 29-ы пяхотны полк камандзірам 2-га батальёна. [[Масонства|Масон]], член і цырымоніймайстар (з 1817 г.) ложы «Тры цноты» (пакінуў ложу ў 1818 г.). Адзін з арганізатараў «<nowiki><i>Саюза выратавання</i></nowiki>» і «<nowiki><i>Саюза дабрабыту</i></nowiki>». Член Паўднёвага таварыства (адзін з дырэктараў, кіраўнік Васількоўскага праўлення). Прыняты ў Паўднёвае таварыства дзекабрыстаў Паўлам Пестэлем у 1822 г. У супрацы з [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавам-Руміным]] склаў рэвалюцыйную пракламацыю «Праваслаўны катэхізіс», у якой заклікаў да звяржэння самадзяржаўя і ўстанаўлення рэспублікі (пазней ён быў прачытаны паўстанчаму Чарнігаўскаму палку). Будучы рэспубліканцам па сваіх перакананнях і праціўнікам прыгонніцтва, у 1823-1825 гадах Мураўёў-Апостал прапанаваў шэраг планаў узброенага паўстання ў арміі, якую дзекабрысты лічылі галоўнай сілай перавароту. Ён падтрымліваў ідэю царазабойства. Удзельнічаў у распрацоўцы першага рэальнага плана паўстання ([[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823]]), які не быў здзейснены. Выкарыстоўваючы салдат былога Сямёнаўскага палка, пераведзеных ва Украіну, ён разгарнуў рэвалюцыйную прапаганду ў войсках. У пачатку лістапада 1825 года быў прызначаны трэцім дырэктарам Паўднёвага таварыства; займаўся падрыхтоўкай паўстання ў вайсковых частках, размешчаных ва Украіне. Карыстаўся вялікай папулярнасцю сярод салдат. Арыштаваны 29 снежня 1825 года ў [[Трылісы (Фасціўскі раён)|Трылісах]], ён быў вызвалены калегамі-афіцэрамі і ўзначаліў паўстанне Чарнігаўскага палка 29 снежня 1825 года. 3 студзеня 1826 г. паўстанцкі полк быў разбіты пад [[Каваліўка (Васылькіўскі раён)|Каваліўкай]]. У баі з урадавымі войскамі Сяргей Мураўёў-Апостал быў цяжка паранены картеччу і ўзяты ў палон. Падчас следства ён паводзіў сябе з вялікай годнасцю і мужнасцю. Прысуджаны да смяротнага пакарання праз павешанне ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]]. Пакараны смерцю на світанні 13 (25) ліпеня 1826 г. разам з чатырма таварышамі. Ён, як і [[Кандрат Фёдаравіч Рылееў|Рылееў]], зваліўся з шыбеніцы з-за гнілой вяроўкі; аднак іх не памілавалі, а павесілі зноў («Няшчасная Расія: І не ведаюць, як правільна пакараць смерцю», — усклікнуў Рылееў, паводле іншых крыніц — Сяргей Мураўёў-Апостал). За дзве гадзіны да пакарання смерцю Сергій Мураўёў-Апостал падчас апошняй споведзі сказаў святару Пятру Мыслоўскаму: «Радасць і спакой, якія ахапілі маю душу, даюць мне салодкую надзею на тое, што мая ахвяра не была занядбана Богам». Пахаваны разам з іншымі расстралянымі [[Дзекабрысты|дзекабрыстамі]] на [[Востраў Дзекабрыстаў|востраве Дзекабрыстаў]]. Памяць Згадваецца ў п'есе Уладзіміра Караткевіча "Кастусь Каліноўскі" Мураўёў. Таму што такія людзі — дзейныя людзі. А свет непадобны на космас іхняй душы. І яны ў гардыні пачынаюць думаць, што пераробяць вялікі свет па вобразу і падабенству свайго... малога. А адсюль — адзін крок да фронды... бунту... эшафота. Кастусь. Вы мяркуеце? Мураўёў. Я ведаю... Я ведаў у маладосці шмат такіх... У-у, якая ў іх была сатанінская гардыня! І смеласць пры няправільным шляху. Кастусь. Хто яны былі? Мураўёў. Ну хаця б... Сяргей Мураўёў-Апостал. Кастусь. Той, каго павесілі? Мураўёў. Ну вядома ж не той, хто вешаў... [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургскай губерні]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Павешаныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы пад Малаяраслаўцам]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Барадзінскай бітвы]] [[Катэгорыя:Масоны]] [[Катэгорыя:Дзекабрысты]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 4 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 2 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 4 ступені]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1796 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 кастрычніка]] iecidnab68yoqgf3gmmk1ctmpsc07sz 5150556 5150553 2026-06-04T11:54:12Z Aliaksei Lastouski 75892 5150556 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}  '''Сяргей Іванавіч Мураўёў-Апостал''' ([[1796|1796,]] [[Санкт-Пецярбург]], [[Расійская імперыя]] — пакараны смерцю [[25 ліпеня]] [[1826|1826,]] [[Санкт-Пецярбург]]) — адзін з кіраўнікоў паўстання [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]].<ref>Мураўёў-Апостал Сяргей Іванавіч // [[Беларуская энцыклапедыя]]. Т. 11. Мінск. С. 31.</ref><ref>Мураўёў-Апостал Сяргей Іванавіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. Т. 5. Мінск: Беларуская энцыклапедыя. С. 239.</ref> == Біяграфія == Брат [[Мацвей Іванавіч Мураўёў-Апостал|Мацвея Мураўёва-Апостала]]. Дзяцінства правёў у [[Гамбург|Гамбургу]]. Затым выхоўваўся ў прыватным пансіянаце ў [[Парыж|Парыжы]]. Скончыў Пецярбургскі інстытут інжынераў шляхоў зносін (1811). Вайсковую службу пачаў у 1810 годзе. Удзельнічаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]] і замежных кампаніях 1813-1814 гадоў. У 1817-1820 гадах служыў у знакамітым Сямёнаўскім палку . За свой «лібералізм» у адносінах да салдат быў звольнены з гвардыі і адпраўлены на службу ў дзеючую армію ў часткі Палтаўскага пяхотнага палка, пазней (у 1822 г.) пераведзены ў Чарнігаўскі 29-ы пяхотны полк камандзірам 2-га батальёна. [[Масонства|Масон]], член і цырымоніймайстар (з 1817 г.) ложы «Тры цноты» (пакінуў ложу ў 1818 г.). Адзін з арганізатараў «Саюза выратавання» і «Саюза дабрабыту». Член Паўднёвага таварыства (адзін з дырэктараў, кіраўнік Васількоўскага праўлення). Прыняты ў Паўднёвае таварыства дзекабрыстаў Паўлам Пестэлем у 1822 г. У супрацы з [[Міхаіл Паўлавіч Бястужаў-Румін|Міхаілам Бястужавам-Руміным]] склаў рэвалюцыйную пракламацыю «Праваслаўны катэхізіс», у якой заклікаў да звяржэння самадзяржаўя і ўстанаўлення рэспублікі (пазней ён быў прачытаны паўстанчаму Чарнігаўскаму палку). Будучы рэспубліканцам па сваіх перакананнях і праціўнікам [[прыгонніцтва]], у 1823-1825 гадах Мураўёў-Апостал прапанаваў шэраг планаў узброенага паўстання ў арміі, якую дзекабрысты лічылі галоўнай сілай перавароту. Ён падтрымліваў ідэю царазабойства. Удзельнічаў у распрацоўцы першага рэальнага плана паўстання ([[Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823 года|Бабруйскі план дзекабрыстаў 1823]]), які не быў здзейснены. Выкарыстоўваючы салдат былога Сямёнаўскага палка, пераведзеных ва Украіну, ён разгарнуў рэвалюцыйную прапаганду ў войсках. У пачатку лістапада 1825 года быў прызначаны трэцім дырэктарам Паўднёвага таварыства; займаўся падрыхтоўкай паўстання ў вайсковых частках, размешчаных ва Украіне. Карыстаўся вялікай папулярнасцю сярод салдат. Арыштаваны 29 снежня 1825 года ў [[Трылісы (Фасціўскі раён)|Трылісах]], ён быў вызвалены калегамі-афіцэрамі і ўзначаліў паўстанне Чарнігаўскага палка 29 снежня 1825 года. 3 студзеня 1826 г. паўстанцкі полк быў разбіты пад [[Каваліўка (Васылькіўскі раён)|Каваліўкай]]. У баі з урадавымі войскамі Сяргей Мураўёў-Апостал быў цяжка паранены картеччу і ўзяты ў палон. Падчас следства ён паводзіў сябе з вялікай годнасцю і мужнасцю. Прысуджаны да смяротнага пакарання праз павешанне ў [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]]. Пакараны смерцю на світанні 13 (25) ліпеня 1826 г. разам з чатырма таварышамі. Ён, як і [[Кандрат Фёдаравіч Рылееў|Рылееў]], зваліўся з шыбеніцы з-за гнілой вяроўкі; аднак іх не памілавалі, а павесілі зноў («''Няшчасная Расія: І не ведаюць, як правільна пакараць смерцю''», — усклікнуў Рылееў, паводле іншых крыніц — Сяргей Мураўёў-Апостал). За дзве гадзіны да пакарання смерцю Сергій Мураўёў-Апостал падчас апошняй споведзі сказаў святару Пятру Мыслоўскаму: «Радасць і спакой, якія ахапілі маю душу, даюць мне салодкую надзею на тое, што мая ахвяра не была занядбана Богам». Пахаваны разам з іншымі расстралянымі [[Дзекабрысты|дзекабрыстамі]] на [[Востраў Дзекабрыстаў|востраве Дзекабрыстаў]]. == Памяць == Згадваецца ў п'есе [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] "Кастусь Каліноўскі":<blockquote>Мураўёў. Таму што такія людзі — дзейныя людзі. А свет непадобны на космас іхняй душы. І яны ў гардыні пачынаюць думаць, што пераробяць вялікі свет па вобразу і падабенству свайго... малога. А адсюль — адзін крок да фронды... бунту... эшафота. Кастусь. Вы мяркуеце? Мураўёў. Я ведаю... Я ведаў у маладосці шмат такіх... У-у, якая ў іх была сатанінская гардыня! І смеласць пры няправільным шляху. Кастусь. Хто яны былі? Мураўёў. Ну хаця б... Сяргей Мураўёў-Апостал. Кастусь. Той, каго павесілі? Мураўёў. Ну вядома ж не той, хто вешаў...<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Uladzimir_Karatkievic/Kastus_Kalinouski.html|title=Уладзімір Караткевіч. Кастусь Каліноўскі|website=knihi.com|access-date=2026-06-04}}</ref> </blockquote> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургскай губерні]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Петрапаўлаўскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Павешаныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы пад Малаяраслаўцам]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Барадзінскай бітвы]] [[Катэгорыя:Масоны]] [[Катэгорыя:Дзекабрысты]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 4 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 2 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Уладзіміра 4 ступені]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 25 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1796 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 кастрычніка]] 9zrqna170eyosylqcbxynwnu7r0njgu 0 808972 5150554 2026-06-04T11:49:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Невеклаў''' ({{lang-cs|Neveklov}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 12 км на ўсход ад горада [[Бенешаў|Бенешава]]. Першая пісьмовая згадка пра Нявеклаў датуецца 1285 годам, калі пан Й...» 5150554 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Невеклаў''' ({{lang-cs|Neveklov}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 12 км на ўсход ад горада [[Бенешаў|Бенешава]]. Першая пісьмовая згадка пра Нявеклаў датуецца 1285 годам, калі пан Йіндржых I з Ражмберка прадаў гэтае паселішча Здзеразскаму манастыру канонікаў Труны Гасподняй. 10 кастрычніка 2006 г абшчыне вярнулі статус горада. 3ojw7knxzxsa2gqcesp8hpr6qc98447 5150555 5150554 2026-06-04T11:51:04Z Autumndancer 168015 5150555 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Невеклаў''' ({{lang-cs|Neveklov}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 12 км на ўсход ад горада [[Бенешаў|Бенешава]]. Першая пісьмовая згадка пра Нявеклаў датуецца 1285 годам, калі пан Йіндржых I з Ражмберка прадаў гэтае паселішча Здзеразскаму манастыру канонікаў Труны Гасподняй. 10 кастрычніка 2006 г абшчыне вярнулі статус горада. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] a80asptfr9u4uv0jvhwom1qnxwspkvc