Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 427 5156516 5068348 2026-06-20T17:54:04Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156516 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''19 кастрычніка''' — дзвесце дзевяноста другі (дзвесце дзевяноста трэці ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1466]]: Заключаны [[Другі Торунскі мір|мірны дагавор]] паміж [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]]. * [[1469]]: Шлюб [[Фердынанд II Арагонскі|Фердынанда II Арагонскага]] і [[Ізабела I Кастыльская|Ізабелы Кастыльскай]] паклаў пачатак аб’яднанню Іспаніі. * [[1625]]: Архібіскуп Гансала Акампа асвянціў [[кафедральны сабор Лімы]]. * [[1812]]: [[Напалеон Банапарт]] пакідае [[Масква|Маскву]]. * [[1831]]: Указ аб «разборы шляхты» ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1900]]: [[Макс Планк]] прадставіў на пасядэнні Нямецкага фізічнага таварыства працу «Аб адным паляпшэнні закона выпраменьвання Віна». * [[1919]]: У [[Мінск]]у адкрыліся [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)|беларускія настаўніцкія курсы]]. * [[1971]]: [[КА Марс-3]] ажыццявіў першую ў гісторыі мяккую пасадку на паверхню [[Планета Марс|Марса]]. * 1971: Утварэнне [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]]. * 1971: Адкрыты першы этап [[Мюнхенскі метрапалітэн|Мюнхенскага метрапалітэна]]. * [[1988]]: У мінскім Доме кіно (цяпер [[касцёл Святога Сымона і Святой Алены]]) адбыўся сход, які стварыў арганізацыйны камітэт [[БНФ Адраджэньне|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэньне»]]. == Нарадзіліся == [[File:MiguelAngelAsturias.JPG|thumb|120px|[[Мігель Анхель Астурыяс]].]] * [[1858]]: [[Джордж Альберт Буленджэр]], бельгійска-брытанскі заолаг * [[1890]]: [[Сяргей Палуян]], беларускі публіцыст, [[празаік]] і літаратуразнавец (пам. [[20.4]].[[1910]]) * [[1895]]: [[Брам ван Велдэ]], нідэрландскі мастак * [[1899]]: [[Мігель Анхель Астурыяс]], гватэмальскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. [[9.6]].[[1974]]) * [[1910]]: [[Субрахманьян Чандрасекар]], амерыканскі астрафізік-тэарэтык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (пам. [[21.8]].[[1995]]) * [[1916]]: [[Жан Батыст Габрыэль Дасэ]], [[Францыя|французскі]] [[імунолаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (пам. [[6.6]].[[2009]]) * [[1929]]: [[Анры Кюэко]], французскі мастак * [[1939]]: [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|Вячаслаў Клыкаў]], рускі [[скульптар]] і грамадскі дзеяч (пам. [[2.6]].[[2006]]) * [[1940]]: [[Майкл Гэмбан]], ірландскі і брытанскі акцёр * [[1943]]: [[Аксель Ульрых]], нямецкі анколаг * [[1952]]: [[Вероніка Кастра]], мексіканская [[актрыса]], [[спявачка]] і тэлевядучая == Памерлі == [[File:Jervas-JonathanSwift.jpg|thumb|120px|right|[[Джонатан Свіфт]].]] * [[1605]]: [[Джавані Марыя Бернардоні]], італьянскі [[архітэктар]], прадстаўнік стылю ранняга [[барока]] (нар. каля [[1541]]) * [[1678]]: [[Самуэль ван Хохстратэн]], галандскі жывапісец * [[1745]]: [[Джонатан Свіфт]], англа-ірландскі пісьменнік (нар. 30.11.[[1667]]) * [[1810]]: [[Жан-Жорж Навер]], французскі балетны танцор * [[1909]]: [[Чэзарэ Ламброза]], італьянскі ўрач * [[1929]]: [[Александру Давіла]], румынскі драматург, рэжысёр, тэатральны дзеяч (нар. 12.2.[[1862]]) * [[1937]]: [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]] (нар. 30.8.[[1871]]) * [[1983]]: [[Карэл Вілінк]], нідэрландскі мастак * [[1984]]: [[Анры Мішо]], фрацузскі мастак і паэт * [[1984]]: [[Ежы Папялушка]], польскі каталіцкі святар (нар. 14.9.[[1947]]) * [[1987]]: [[Ігар Неверлі]], польскі пісьменнік і [[педагог]] (нар. 24.3.[[1903]]) * [[2020]]: [[Войцех Пшоняк]], польскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Албаніі}} [[Албанія]], Дзень беатыфікацыі маці Тэрэзы. * {{Сцягафікацыя|Арменія}}, Дзень ракетна-артылерыйскіх войскаў. * {{Сцягафікацыя|Малдова}}, Дзень юрыста. * {{Сцягафікацыя|Перу}}, Дзень Лімы. {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К19]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 кастрычніка| ]] bya5r555c5ip2ustk7g8meebavr9gqy 0 500 5156742 5130180 2026-06-21T08:48:19Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156742 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''21 чэрвеня''' — сто семдзесят другі (сто семдзесят трэці ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Cosmos 1 solar sail.jpg|thumb|left|150px|Космас-1]] * [[524]]: Бургунды разбілі франкскую кааліцыю ў [[Бітва пры Везеронсе|бітве пры Везеронсе]]. * [[801]]: Першая дакументальная згадка пра горад [[Бад-Кісінген]]. * [[1339]]: Швейцарцы разбілі армію Габсбургаў у [[Бітва пры Лаўпене|бітве пры Лаўпене]]. * [[1503]]: [[Ваўкавыск]] атрымаў прывілей вялікага князя Аляксандра на [[магдэбургскае права]]. * [[1663]]: У [[Масты|Мастах]] завяршыліся перамовы караля і вял. князя [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]] з вайсковай канфедэрацыяй, якой была выплачана запазычанасць у суме 19 млн злотых. * [[1898]]: Востраў [[Гуам]] стаў уладаннем [[ЗША]]. * [[1919]]: Нямецкі [[контр-адмірал]] [[Людвіг фон Ройтар]] загадаў камандам [[Затапленне Флота адкрытага мора|затапіць караблі]], каб яны не дасталіся англічанам. * [[1940]]: [[Чэрвеньскі пераварот]] у [[Эстонія|Эстоніі]], абвешчаны новы ўрад на чале з [[Іаганес Барбарус|Іаганесам Варэс-Барбарусам]]. * [[2005]]: Запушчаны [[Космас-1]] — першы касмічны апарат з [[сонечны ветразь|сонечным ветразем]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Jean-Paul Sartre FP.JPG|thumb|150px|left|Жан-Поль Сартр]] * [[1002]]: [[Леў IX (Папа Рымскі)|Леў IX, Папа Рымскі]] * [[1741]]: [[Жан Эмануэль Жылібер]], французскі натураліст, хірург і анатам (пам. 2.9.1814) * [[1849]]: [[Юхан Аўгуст Брынель]], шведскі інжынер * [[1864]]: [[Аляксандр Сержпутоўскі]], беларускі этнограф і фалькларыст (пам. 5.3.1930) * [[1867]]: [[Оскар Блумнер]], амерыканскі мастак * [[1868]]: [[Жазеф Вільнёў дэ Жанці]], французскі энтамолаг * [[1905]]: [[Жан-Поль Сартр]], французскі філосаф-экзістэнцыяліст, літаратар (пам. 15.4.1980) * [[1908]]: [[Павел Іванавіч Шыдлоўскі|Павел Шыдлоўскі]], дзеяч самадзейнага мастацтва, заснавальнік Прысынкаўскага хору — старэйшага беларускага хору ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], кампазітар (пам. 1992) * [[1910]]: [[Аляксандр Твардоўскі]], рускі савецкі паэт (пам. 18.12.1971) * [[1916]]: [[Херберт Фрыдман]], амерыканскі астрафізік * [[1935]]: [[Франсуаза Саган]], французская пісьменніца * [[1962]]: [[Віктар Цой]], савецкі і расійскі музыкант, лідар рок-гурта «Кіно» (пам. 15.8.1990) * [[1965]]: [[Ян Лівэй]], першы касманаўт [[КНР]] * [[1967]]: [[Йінглак Чынават]], 28-ы прэм'ер-міністр Тайланда * [[1982]]: [[Уільям (прынц Уэльскі)|Прынц Уільям, герцаг Кембрыджскі]] * [[1983]]: [[Эдвард Сноўдэн]], былы супрацоўнік [[ЦРУ]], актывіст * [[1990]]: [[Сандра Перкавіч]], харвацкая кідальніца дыска * [[1996]]: [[Скоці Шэфлер]], амерыканскі гальфіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == [[Файл:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg|thumb|120px|Нікало Макіявелі]] * [[1359]]: [[Эрык XII]], кароль Швецыі * [[1377]]: [[Эдуард III]], кароль Англіі * [[1527]]: [[Нікало Макіявелі]], італьянскі палітычны і ваенны тэарэтык, гісторык, пісьменнік і дыпламат (нар. 3.5.1469) * [[1547]]: [[Себасцьяна дэль П'ёмба]], італьянскі жывапісец * [[1582]]: [[Ода Набунага]], ваенна-палітычны лідар Японіі перыяду Сэнгоку * [[1652]]: [[Ініга Джонс]], англійскі архітэктар * [[1861]]: [[Жан-Марк Мусон]], першы канцлер Швейцарыі * [[1895]]: [[Фрыдрых Тыцьен]], нямецкі астраном * [[1937]]: [[Мікалай Галадзед]], дзяржаўны дзеяч [[БССР]] (нар. 9.5.1894) * [[1940]]: [[Эдуар Вюяр]], французскі мастак * [[1957]]: [[Іаганес Штарк]], нямецкі фізік * [[1967]]: [[Фелікс Стацкевіч]], беларускі грамадскі і культурны дзеяч (нар. 2.12.1879) * [[1986]]: [[Генадзь Цітовіч]], беларускі кампазітар, дырыжор, фалькларыст, заснавальнік і кіраўнік Дзяржаўнага акадэмічнага хору Беларусі (нар. [[25.7]].[[1910]]) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} Міжнародны дзень [[ёга|ёгі]] * {{Сцяг Нью-Гэмпшыра}} [[Нью-Гэмпшыр]], [[ЗША]]: Дзень штата * {{Сцяг Грэнландыі}} [[Грэнландыя]], [[Данія]]: Нацыянальны дзень * {{Сцяг Егіпта}} [[Егіпет]], {{Сцяг Іарданіі}} [[Іарданія]], {{Сцяг Лівана}} [[Ліван]], {{Сцяг Сірыі}} [[Сірыя]], {{Сцяг Уганды}} [[Уганда]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]: Дзень музыкі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|621]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 чэрвеня| ]] 6f7cg0s63vatqx389njdloko0iv24ja 0 1462 5156722 4829157 2026-06-21T07:13:49Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Песні Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Патрыятычныя песні Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156722 wikitext text/x-wiki «'''Беларуская марсельеза'''» — назва, якой азначалі ''дзве'' розныя беларускія патрыятычныя песні. 1. У пач. [[20 ст.]] з’явілася «Адвеку мы спалі», аўтар словаў раней быў невядомым, і лічылася, што песня была пачута ў першы раз у [[1906]], «сярод рэвалюцыйнага сялянства Слуцкага ўезда Мінскай губерніі»<ref>Беларуская Марсельеза // Ф. Турук. Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. – Москва : Государственное издательство, 1921 ; Мн. : Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.</ref>. Варыянт, датаваны 1917 годам, са словамі «''...што трэба зладзеяў пабіць''», прыпісваўся [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславу Галубку]]<ref name=karski/>. Пазней было высветлена,<ref>Беларуская марсельеза: тэкст і яго аўтар Аляксандр Мікульчык на фоне эпохі / А. Каўка // Роднае слова : Штомесячны навуковы i метадычны часопiс. - 2007. - № 9. - С. 81 - 83</ref> што аўтарам словаў быў паэт [[Аляксандр Андрэевіч Мікульчык|А. А. Мікульчык]]. Песню шырока называлі «Беларускай марсельезай»<ref name=karski>Паводле нарысу навейшай беларускай літаратуры Карскага.</ref> за патрыятычны і рэвалюцыйны пафас словаў, але спявалі яе на іншую мелодыю, чым «[[:en:La Marseillaise|La Marseillaise]]». У 1920-я і, верагодна, пазней, гэтая песня была фактычным гімнам [[БССР]] і беларускага нацыянальнага руху за мяжой. 2. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у беларускім патрыятычным асяродку назвай «беларуская марсельеза» азначалі, час ад часу, верш [[Максім Багдановіч|Багдановіча]] «[[Пагоня (верш)|Пагоня]]», спяваны на мелодыю «[[:en:La Marseillaise|La Marseillaise]]»{{efn|Звычайна, мелодыя была спрошчаная.}}. == Тэкст == Вядомыя розныя варыяцыі тэксту «Адвеку мы спалі», у адным з іх першыя звароткі гучаць так: :''Адвеку мы спалі і нас разбудзілі, :''Пазналі, што трэба рабіць, :''Што трэба свабоды, зямлі чалавеку, :''Што трэ’ лепшай долі здабыць :''Бо што ж то за марная доля такая :''Для іншых карысці працуй :''Па нашых абшарах чужынец гуляе :''А ты ў родным краі гаруй == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Патрыятычныя песні Беларусі]] [[Катэгорыя:Песні на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] eu221uuiy77vj8weqbogr0o5mnopi82 0 2330 5156771 5154540 2026-06-21T09:53:47Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Studio romanelli, da cesare zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg]] → [[File:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 5156771 wikitext text/x-wiki {{Мастак |імя = Мікеланджэла Буанароці |арыгінальнае імя = {{lang-it|Michelangelo Buonarroti}} |імя пры нараджэнні = ''Мікеланджэла дзі Ладавіка Буанароці Сімоні'' |партрэт =Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg |шырыня = |загаловак =''Партрэт '''Мікеланджэла'''<br /> <small> работы [[Якапіна дэль Контэ]] (пасля 1535) </small>'' |дата нараджэння =6.3.1475 |месца нараджэння = |дата смерці =18.02.1564 |месца смерці = |паходжанне =[[Італія]] |падданства = |грамадзянства = |жанр =[[скульптура]], [[жывапіс]] <br /> [[архітэктура]], [[паэзія]] |вучоба =[[Даменіка Гірландая]] <br /> [[Бертольда дзі Джавані]] |стыль =[[Адраджэнне]], [[маньерызм]] |працы =«[[Давід (Мікеланджэла)|Давід]]», «[[Вакх (Мікеланджэла)|Вакх]]», «[[П'ета, Мікеланджэла|П'ета]]», «[[Майсей, Мікеланджэла|Майсей]]», фрэскі [[Столь Сіксцінскай капэлы|столі Сіксцінскай капэлы]], «[[Страшны суд (Мікеланджэла)|Страшны суд]]», [[Грабніца Папы Юлія II]], статуі [[Капэла Медычы|капэлы Медычы]] («[[Джуліяна Медычы, Мікеланджэла|Джуліяна Медычы]]», «[[Дзень, Мікеланджэла|Дзень]]», «[[Ноч, Мікеланджэла|Ноч]]», «[[Ларэнца II Медычы, Мікеланджэла|Ларэнца II Медычы]]», «[[Раніца, Мікеланджэла|Раніца]]», «[[Вечар, Мікеланджэла|Вечар]]», «[[Мадонна Медычы]]»), купал [[Сабор Святога Пятра]] і інш.<br />''Гл. [[Творы Мікеланджэла]]'' |заступнікі =[[Ларэнца Медычы]], Папа [[Юлій II]], Папа [[Павел III]] |уплыў =[[Мазачыа]], [[Якопа дэла Кверча]], [[Ларэнца Гіберці]], [[Паала Учэла]] |уплыў на =[[Анібале Карачы]], [[Андрэа дэль Сарта]], [[Джакама Дэла Порта]], [[Гульельма дэла Порта]], [[Бенвенута Чэліні]], [[Эль Грэка]], [[Радэн]]а, [[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенса]], [[Фрэдэрык Лейтан|Фрэдэрыка Лейтана]] і інш. |узнагароды = |сайт = |вікісховішча = }} '''Мікела́нджэла дзі Франчэ́ска дзі Не́ры дзі Мінія́та дэль Се́ра і Ладо́віка дзі Леана́рда дзі Буанаро́ці Сімо́ні''' ({{lang-it|Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni}}; {{ДН|6|3|1475}}, [[Капрэзэ-Мікеланджэла|Капрэзэ]] — {{ДС|18|2|1564}}, [[Рым]]) — [[Італія|італьянскі]] [[Скульптура|скульптар]], [[мастак]], [[архітэктар]], [[паэт]] і [[інжынер]]. Яго творы лічыліся найвышэйшымі дасягненнямі мастацтва [[Адраджэнне|Адраджэння]] яшчэ пры жыцці самога майстра<ref name="brit">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/ |title=Michelangelo |work=Encyclopædia Britannica |language=англ. |access-date=18 студзеня 2012 }}</ref>{{sfn|Wallace|2010|с=5}}. [[Рамэн Ралан]] пісаў пра яго: «''Няхай сам ён быў створаны з гэтага праху зямнога. Але з тлену ўспыхнуў агонь, які ачышчае ўсё, — агонь генія''»{{sfn|Роллан|1992|с=78—79}}. Мікеланджэла пражыў амаль 89 гадоў, цэлую эпоху, ад перыяду «Высокага Адраджэння» да пачатку «[[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]». За гэты перыяд змяніліся 13 [[Папы Рымскія|Папаў Рымскіх]] — ён выконваў заказы для дзевяці з іх. Захавалася шмат дакументаў пра яго жыццё і творчасць — сведчанні сучаснікаў, лісты самога Мікеланджэла, дагаворы, яго асабістыя і прафесійныя запісы. Мікеланджэла таксама быў першым прадстаўніком заходнееўрапейскага мастацтва, чыя біяграфія была надрукаваная яшчэ пры яго жыцці<ref name="brit"/>. Сярод самых вядомых яго скульптурных прац — «[[Давід (Мікеланджэла)|Давід]]», «[[Вакх (Мікеланджэла)|Вакх]]», «[[П'ета, Мікеланджэла|П’ета]]», статуі «[[Майсей, Мікеланджэла|Майсея]]», «[[Лія, Мікеланджэла|Ліі]]» і «[[Рахіль, Мікеланджэла|Рахілі]]» для [[Грабніца Папы Юлія II|грабніцы Папы Юлія II]]. [[Джорджа Вазары]], першы афіцыйны біёграф Мікеланджэла, пісаў, што «Давід» «''перавысіў славу ўсіх сучасных і [[Антычнасць|антычных]] статуй, грэчаскіх і рымскіх, калі-небудзь зробленых''»{{sfn|Вазарі|1970|с=312}}. Адным з самых манументальных твораў мастака з’яўляюцца фрэскі [[Столь Сіксцінскай капэлы|столі Сіксцінскай капэлы]], пра якія Гётэ сказаў: «''не пабачыўшы Сіксцінскай капэлы, цяжка сабе наглядна ўявіць, што можа зрабіць адзін чалавек''»<ref>«''…Ohne die Sixtinische Kapelle gesehen zu haben, kann man sich keinen anschauenden Begriff machen, was ein Mensch vermag''» ({{кніга|аўтар =Dorothea Scholl. |загаловак =Von den «Grottesken» zum Grotesken: die Konstituierung einer Poetik des Grotesken in der italienischen Renaissance |спасылка =http://books.google.com.ua/books?id=UPAmrjmGDhsC&dq=goethe+michelangelo&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва =LIT Verlag Münster |год =2004 |старонак =768 |старонкі =363 }}) {{ref-de}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html |title=Johann Wolfgang von Goethe, Italian Journey (1786-1788), August 23, 1787 |language=англ. |access-date=18 студзеня 2012 }}</ref>, а [[Уільям Джэймс Дзюрант|Уільям Дзюрант]] пісаў, што ў сваім адзінстве яны — «''найвялікшае дасягненне чалавека ў гісторыі жывапісу''»{{sfn|Durant|1953|с=475}}. Сярод яго архітэктурных дасягненняў — праект купала [[Сабор Святога Пятра]], лесвіцы [[Бібліятэка Лаўрэнціяна|бібліятэкі Лаўрэнціяна]], [[Капітолій|Капіталійская плошча]] і іншыя. Даследчыкі лічаць, што мастацтва Мікеланджэла — гэта мастацтва, якое пачынаецца і завяршаецца адлюстраваннем чалавечага цела{{sfn|Эрпель|1990|с=7}}. == Жыццё і творчасць == [[Файл:Atto di nascita Michelangelo.jpg|thumb|справа|200px|<small><center>Копія запісу аб нараджэнні Мікеланджэла</center></small>]] === Дзіцячыя гады === Мікеланджэла Буанароці нарадзіўся [[6 сакавіка]] [[1475]]{{efn|name="нараджэнне"|У рэестры ({{lang-it|ricordanza}}) указаны 1474 год, бо фларэнційскі новы год пачынаўся з [[Дабравешчанне Найсвяцейшай Маці Божай|25 сакавіка]], г.зн. «''ад ўвасаблення''» ({{lang-la|ab incarnatione}}), у адрозненне ад Рымскага летазлічэння «''ад нараджэння''» ({{lang-la|a nativitate}}). Днём нараджэння Мікеланджэла ўказаны панядзелак, а значыць,''6 сакавіка'' — па [[юліянскі каляндар|юліянскаму летазлічэнню]],''15 сакавіка'' — па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскаму]].}} года ў вёсцы [[Капрэзэ-Мікеланджэла|Капрэзэ]] ([[правінцыя Арэца]]), дзе яго бацька, Ладавіка Буанароці ({{lang-it|Lodovico (Ludovico) di Leonardo Buonarroti Simoni}}), быў у той час 169-ым [[падэста]]м{{sfn|Tolnay|1943|с=11}}{{efn|name="Ладавіка"|Ладавіка быў [[падэста]]м і ў [[К’юзі-дэла-Верна]], бо ў 1428 годзе падэстаты двух населеных пунктаў былі аб’яднаны. У іншым населеным пункце падэсту прадстаўляў [[натарыус]].}}. На працягу некалькіх пакаленняў прадстаўнікі роду Буанароці Сімоні былі дробнымі банкірамі Фларэнцыі, але Ладавіка не ўдалося захаваць фінансавы стан банка, таму ён час ад часу займаў дзяржаўныя пасады<ref name="brit"/>{{sfn|Брион|2002|с=6}}. Згодна з запісам Ладавіка, які захоўваецца ў музеі «[[Каза Буанароці]]» ([[Фларэнцыя]]), Мікеланьёла{{efn|''Michelagnolo'' (паводле фларэнційскага правапісу)}} нарадзіўся «''(…) у панядзелак{{efn|name="нараджэнне"}} раніцай, за 4 ці 5 гадзін да світання''». У гэтым рэестры таксама ўказана, што хрысціны адбыліся [[8 сакавіка]] ў царкве Сан Джавані дзі Капрэзэ{{efn|[[Ян Хрысціцель]] лічыўся заступнікам вёскі.}}, і пералічаны хросныя бацькі{{sfn|Wallace|2010|с=63}}: {|class="wikitable collapsible collapsed" !colspan="3"|Хросныя бацькі Мікеланджэла |- ! Беларускае імя !! Італьянскае імя !! Заўвагі |- |Дон Даніэла дзі Сер Буанагуіда ||''Don Daniello di Ser Buonaguida''||з Фларэнцыі, парафіяльны святар царквы Сан Джавані |- |Дон Андрэа дзі … ||''Don Andrea di …''*||з [[Попі]], святар кляштара ў Дычыяна({{lang-it|Dicciano}}) |- |Джавані дзі Наўр’і ||''Giovanni di Naurii''||з Капрэзэ |- |Якопа дзі Франчэска||''Jacopo di Francesco''||з Казурыа ({{lang-it|Casurio}})** |- |Марка дзі Джорджа ||''Marco di Giorgio''||з Капрэзэ |- |Джавані дзі Б’яджа ||''Giovanni di Biaggio''||з Капрэзэ |- |Андрэа дзі Б’яджа ||''Andrea di Biaggio''||з Капрэзэ |- |Франчэска дзі Якопа дэль Андуіна ||''Francesco di Jacopo del Anduino''** ||з Капрэзэ |- |Сер Барталамеа дзі Санці дэль Лансэ ||''Ser Bartolomeo di Santi del Lanse''** ||натарыус{{efn|name="Ладавіка"}} |- !colspan="3"|* <small>''невядома''</small> ** <small>''неразборліва''</small> |- |} Маці Мікеланджэла была Франчэска дзі Неры дэль Мініята дзі Сіена ({{lang-it|Francesca di Neri del Miniato di Siena}})<ref name="cc">{{кніга|аўтар =Charles Clément. |загаловак =Michelangelo |выдавецтва =S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ltd. |год =1892 |старонкі=5 |спасылка =http://books.google.com.ua/books/about/Michelangelo.html?id=G-sDAAAAYAAJ&redir_esc=y}} {{ref-en}}</ref>. Праз месяц пасля нараджэння сына, у Ладавіка скончыўся тэрмін знаходжання на пасадзе падэсты, і сям’я вярнулася ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], а хлопчыка, паколькі ў Франчэскі былі праблемы са здароўем{{sfn|Брион|2002|с=9}}, аддалі карміцельцы з сяла [[Сеціньяна]], недалёка ад Фларэнцыі. Там быў размешчаны асабняк Буанароці (зараз — «[[Віла Мікеланджэла]]»), а таксама невялікі кар’ер мармуру і ферма<ref name="cc"/>. Хлопчык жыў у сям’і карміцелькі, жонкі муляра, і праводзіў шмат часу ў кар’еры. Лічыцца, што пазней Мікеланджэла, як жарт, сказаў [[Джорджа Вазары|Вазары]], што{{sfn|Вазарі|1970|с=298}}{{sfn|Tolnay|1943|с=11}}: {{Цытата|''(…) з малака сваёй карміцелькі я дастаў разец і малаток, якім я раблю статуі''}} [[Файл:Michelangelo Buonarroti - Codex Vallardi 2491 r.jpg|thumb|справа|150px|<center>«Граф Каноскі» <br /><small>(малюнак Мікеланджэла)</big></small>]] Мікеланджэла быў другім сынам Ладавіка. [[Фрыц Эрпелі]] прыводзіць гады нараджэння братоў: Ліянарда ({{lang-it|Lionardo}}) — 1473 г., Буанарота ({{lang-it|Buonarroto}}) — 1477 г., Джавансімонэ ({{lang-it|Giovansimone}}) — 1479 г. і Джызмонда ({{lang-it|Gismondo}}) — 1481 г. У тым жа [[1481|годзе]] памерла маці, а ў [[1485]] годзе, праз чатыры гады пасля яе смерці, Ладавіка ажаніўся зноў. Мачахай Мікеланджэла стала Лукрэцыя Убальдзіні{{sfn|Роллан|1992|с=91}}. Неўзабаве Мікеланджэла аддалі ў школу Франчэска Галатэа да Урбіна ({{lang-it|Francesco Galatea da Urbino}}) у Фларэнцыі{{efn|Паводле [[Шарль дэ Тальнай|Ш. дэ Тальная]] хлопцу тады было 10 гадоў, а паводле [[Эліс Сэджвік Воль|Эліса Сэджвіка Воля]] ({{lang-en|Alice Sedgwick Wohl}}) — 7.}}. Хлопец не праяўляў асаблівай цікавасці да навучання, а аддаваў перавагу зносінам з мастакамі і перамалёўцы царкоўных ікон і фрэсак{{sfn|Condivi|1999|с=9}}. Вядома, што Ладавіка ганарыўся сваім арыстакратычным паходжаннем, бо род Буанароці-Сімоні прэтэндаваў на кроўнае сваяцтва з маркграфіняй [[Мацільда, маркграфіня Тасканская|Мацільдай Каноскай]]{{sfn|Вазарі|1970|с=297}}, хоць і няма дастатковых дакументальных дадзеных для пацвярджэння гэтага. [[Асканіа Кондзіві]] сцвярджаў, што сам Мікеланджэла ў гэта верыў, успамінаючы аб арыстакратычным паходжанні роду ў сваіх лістах да пляменніка Ліянарда{{sfn|Condivi|1999|с=5}}. Паводле [[Уільям Уолес, мастацтвазнаўца|Уільяма Уолеса]], вызначальным з’яўляецца тое, што<ref>William E. Wallace, ''[http://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 Michelangelo: The Artist, the Man, and his Times]'', Cambridge University Press {{ref-en}}</ref>: {{Цытата|''(...)да Мікеланджэла, мала мастакоў прэтэндавалі на такое, і яшчэ менш верылі ў гэта з такой упэўненасцю. Мастакі не мелі не толькі гербаў, але і сапраўдных прозвішчаў. Іх звалі ў гонар бацькі, прафесіі або горада, і сярод іх такія вядомыя сучаснікі Мікеланджэла як [[Леанарда да Вінчы]] і [[Джарджонэ|Джарджонэ да Кастэльфранка]]'' {{oq|en|(...)few artists before Michelangelo made such claims, and fewer still could believe them with any confidence. Not only did artists not have coats of arms, many did not even have proper last names. Artists were named after their fathers, after a profession, or after their place of origin, such as Michelangelo’s famous contemporaries, Leonardo da Vinci and Giorgione da Castelfranco}}}} === Юнацтва. Першыя творы === [[Файл:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg|thumb|справа|150px|<center><small>[[Чэзарэ Дзочы]]. «Юны Мікеланджэла высякае „[[Галава фаўна|Галаву фаўна]]“» ''(страчана)''</small></center>]] У 1488 годзе трынаццацігадовы Мікеланджэла стаў вучнем у [[Даменіка Гірландая#Майстэрня|майстэрні братоў Гірландая]]. Спачатку бацька быў супраць такой «неарыстакратычнай» кар’еры, але неўзабаве падпісаў кантракт з [[Даменіка Гірландая]], па якім апошні абавязваўся аплачваць працу Мікеланджэла{{sfn|Вазарі|1970|с=299}}. Тут хлопец атрымаў магчымасць азнаёміцца з асноўнымі матэрыяламі і тэхнікай, да гэтага ж перыяду адносяцца яго алоўкавыя копіі твораў такіх фларэнційскіх мастакоў як [[Джота дзі Бандонэ|Джота]] і [[Мазачыа]]{{efn|Зараз захоўваюцца ў [[Луўр]]ы, у [[Новая Пінакатэка|Новай Пінакатэцы]] ([[Мюнхен]]) і ў [[Альберцін]]е ([[Вена]]).}}; ужо ў гэтых копіях выявілася характэрнае для Мікеланджэла скульптурнае бачанне форм<ref>{{cite web |url=http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml |title=Скульптура — светач жывапісу |language=рус. |access-date=20 студзеня 2012 }}</ref>. Да гэтага ж перыяду адносіцца яго карціна «[[Мукі Святога Антонія, Мікеланджэла|Мукі Святога Антонія]]» (копія гравюры [[Марцін Шангаўэр|Марціна Шангаўэра]]). Ужо праз год Мікеланджэла становіцца вучнем [[Бертольда дзі Джавані]], які быў вучнем [[Данатэла]]. Яго праца ў садзе скульптур [[Ларэнца Медычы|Ларэнца Цудоўнага]], прыцягнула ўвагу апошняга, і ў [[1490]] годзе хлопец пасяліўся ў палацы Медычы, застаючыся там да смерці Ларэнца ([[1492]]). Тут ён пазнаёміўся з філосафамі [[платонаўскай акадэмія|платонаўскай акадэміі]] ([[Марсіліа Фічына]], [[Анджэла Паліцыяна]], [[Джавані Піка дэла Мірандала|Піка дэла Мірандала]] і іншыя). Таксама ён сябраваў з [[Леў X|Джавані]] (другі сын Ларэнца, будучы Папа Леў X) і [[Клімент VII|Джуліа Медычы]] (пазашлюбны сын [[Джуліяна Медычы]], будучы Папа Клімент VII){{sfn|Wallace|2010|с=30}}. Сярод яго першых вядомых скульптурных прац — «[[Галава фаўна]]» (мармур, не захавалася), рэльефы «[[Бітва кентаўраў]]» і «[[Мадонна ля лесвіцы]]» (мармур, [[Каза Буанароці]], [[Фларэнцыя]]). У 1492—1493 гг. Мікеланджэла працаваў над «[[Распяцце, Мікеланджэла|Распяццем]]» (дрэва, царква [[Санта-Спірыта]], [[Фларэнцыя]]). Вядома, што ў той час [[П'етра Тарыджана|П’етра Тарыджана дэі Тарыджані]], які таксама быў вучнем Бертольда, пасварыўшыся з Мікеланджэла, ударам у твар зламаў насавую косць хлопцу<ref name="se">{{cite web |url=http://arthistory.about.com/b/2008/07/27/will-the-real-michelangelo-please-stand-up.htm |title=Will the Real Michelangelo Please Stand Up? |date=27 ліпеня 2008 |author=Shelley Esaak |language=англ. |access-date=20 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502095658/http://arthistory.about.com/b/2008/07/27/will-the-real-michelangelo-please-stand-up.htm |archive-date=2 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. ==== «Бітва кентаўраў» ==== {{Асноўны артыкул|Бітва кентаўраў, Мікеланджэла|l1=Бітва кентаўраў}} Рэльеф «Бітва кентаўраў» адлюстроўвае сцэну з грэчаскага міфа пра [[лапіфы|бітву людзей-лапіфаў з кентаўрамі]], якія напалі на іх падчас вясельнага банкету. Сюжэт быў прапанаваны Анджэла Паліцыяна, а яго сутнасць — перамога цывілізацыі над варварствам. Паводле міфа лапіфаў перамаглі, аднак у інтэрпрэтацыі Мікеланджэла вынік бітвы не зусім ясны і нават не важны. Гэтая скульптура вылучаецца тым, што гэта першая яго праца [[Разец, інструмент|разцом]]. На думку [[Эрык Шыльяна|Эрыка Шыльяна]], гэта — першая з завершаных «няскончаных» (тэхніка «[[non finito]]») скульптур Мікеланджэла{{sfn|Scigliano|2005|с=45}}. Гэта таксама была апошняя праца Мікеланджэла пад патранатам Ларэнца Цудоўнага. ==== «Распяцце» ==== {{Асноўны артыкул|Распяцце, Мікеланджэла|l1=Распяцце}} Драўлянае Распяцце было створана ў [[1492]] (або [[1493]]) годзе, але ўжо пасля смерці Ларэнца. Іменна ў гэты час Мікеланджэла пачаў вывучаць анатомію ў бальніцы пры кляштары Санта Марыя дэль Санта-Спірыта ({{lang-it|Santa Maria del Santo Spirito}}), што можна звязаць з тым, што ўкрыжаваны [[Ісус Хрыстос|Хрыстос]] адлюстраваны аголеным. Некаторы час Распяцце захоўвалася ў музеі [[Каза Буанароці]], цяпер — у царкве [[Санта-Спірыта]]. Аўтарства Мікеланджэла не было несумненным, і дыскусіі працягваліся амаль 40 гадоў, але ў 2001 годзе яно было пацверджана даследчыкамі<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1444780.stm |title=Crucifix 'confirmed' as a Michelangelo |date=18 ліпеня 2001 |work=BBC News |language=англ. |access-date=20 студзеня 2012 }}</ref>. <center> {|class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:The Torment of Saint Anthony (Michelangelo).jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Buonarotti-scala.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Michelangelo, centauromachia, 1492 ca. 01.JPG|center|border|x165px]] |[[Файл:Santo_Spirito,_sagrestia,_crocifisso_di_michelangelo_01.JPG|center|border|x165px]] |- |<div style='text-align: center;'>«[[Мукі Святога Антонія, Мікеланджэла|Мукі Святога Антонія]]» <br />(каля 1487-88)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Мадонна ля лесвіцы]]» <br />(каля 1491)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Бітва кентаўраў]]» <br />(каля 1492)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Распяцце, Мікеланджэла|Распяцце]]» <br />(1492-93)</div> |- |} </center> Таксама гэты перыяд — перыяд гарачых прамоў манаха [[Джыралама Саванарола|Джыралама Савонаролы]], які пагражаў Фларэнцыі «''акрываўленым мячом Госпада''». Пад гэтым уплывам у [[1491]] годзе старэйшы брат Мікеланджэла, Ліянарда, далучыўся да [[Дамініканцы|дамініканцаў]]{{sfn|Роллан|1992|с=92—93}}. [[Файл:Rubens, copia dell'ercole di michelangelo, louvre.jpg|thumb|справа|140px|<center><small>[[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенс]]. «Юны [[Геркулес (Мікеланджэла)|Геркулес]]» <br />''(страчана)''</small></center>]] [[Ларэнца Медычы|Ларэнца Цудоўны]] памёр [[9 красавіка]] [[1492]] года. Мікеланджэла, застаўшыся без апекуна, некаторы час пажыў з сям’ёй, але [[20 студзеня]] [[1494]] года ён вярнуўся ў палац Медычы, ужо пад эгідай старэйшага сына і спадчынніка Ларэнца Медычы — [[П’ера дзі Ларэнца Медычы|П’ера]]. Да гэтага перыяду таксама адносіцца статуя «[[Геркулес (Мікеланджэла)|Геркулес]]» (мармур, не захавалася){{efn|Статую купіла сям’я [[Строцы]], каб усталяваць у [[Палацца Строцы]] ў Фларэнцыі (1506). У 1529 годзе [[Філіпа Строцы Малодшы|Філіпа Строцы]] прадаў яго [[Францыск I|Францыску I]], а ў 1594 годзе, у час кіравання [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрыха IV]], яна была ўстаноўлена ў садзе [[Фантэнбло]] ({{lang-fr|Jardin de l'Etang}})<ref>{{cite web |url=http://www.jstor.org/pss/878832 |title=Michelangelo's Lost Hercules |author=Paul Joannides |date=Aug 1977 |work=The Burlington Magazine |page=550 |language=англ. |access-date= 4 лютага 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://museumpublicity.com/2011/10/28/j-paul-getty-museum-acquires-francesco-primaticcio-bronze/ |title=J. Paul Getty Museum Acquires Francesco Primaticcio Bronze |date=28 кастрычніка 2011 |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>. З 1713 года, калі сады былі разбураны, пра лёс гэтай працы Мікеланджэла нічога невядома<ref>{{кніга|аўтар =R. J. Knecht. |загаловак =Francis I |выдавецтва =Cambridge University Press |год =1984 |старонкі=267 |спасылка =http://www.amazon.com/Francis-I-R-J-Knecht/dp/0521278872}} {{ref-en}}</ref>.}} і «Снежны волат». Заказ апошняга быў ідэяй кардынала {{нп3|Бернарда Давіцы|Біб'ены|ru|Бернардо Довици}}, якую падтрымаў [[П’ера дзі Ларэнца Медычы|П’ера]]. У рамане Карэла Шульца пра гэта напісана: {{Цытата| ''(…) Было б нядрэнна, калі б гэты юны скульптар дзеля забавы вылепіў са снегу вялікую статую, якая б пацешыла народ (…). Такога яшчэ не было ва ўсёй Італіі: статуя са снегу, пра яе, мабыць, усюды загаварылі б (…) паклікалі Мікеланджэла, і ён пагадзіўся''{{sfn|Шульц|2006|с=268}} }} Сярод даследчыкаў няма адзінага меркавання адносна таго, каго выляпіў Мікеланджэла ў сваёй снежнай скульптуры. Напрыклад, на думку Антоніа Форчэліна ({{lang-it|Antonio Forcellino}}) гэта быў прататып «Геркулеса»<ref>Antonio Forcellino, ''[http://www.amazon.com/Michelangelo-Tormented-Life-Antonio-Forcellino/dp/0745640052 Michelangelo: A Tormented Life]'', Polity, 2009 {{ref-en}}</ref>. Джэймс Хол ({{lang-en|James Hall}}) лічыць, што гэта павінна была быць ''Мадонна''<ref>James Hall, ''[http://www.amazon.com/Michelangelo-Reinvention-Human-Body-James/dp/0374208832 Michelangelo and the Reinvention of the Human Body]'', Farrar, Straus and Giroux, 2005 {{ref-en}}</ref>. === Балоння === Увосень, [[9 лістапада]] [[1494]] года, сям’я Медычы была афіцыйна выгнана з Фларэнцыі, а [[Джыралама Саванарола|Саванарола]] стаў дыктатарам. У Фларэнцыі ўсталявалася так званая «[[Фларэнційская рэспубліка#Другая рэспубліка (1494-1512)|Другая рэспубліка]]», першыя чатыры гады якой фактычна былі [[тэакратыя]]й. З-за небяспекі ўварвання войскаў [[Карл VIII Валуа|Карла VIII]] Мікеланджэла вырашае паехаць спачатку ў [[Венецыя|Венецыю]], а затым у [[Балоння|Балонню]]. Там хлопец жыў у Джанфранчэска Альдаўрандзі ({{lang-it|Giovan Francesco Aldovrandini}}). Тут ён стварыў тры невялікія скульптуры для грабніцы [[Святы Дамінік|Святога Дамініка]], якая заставалася недаробленай з-за смерці {{нп3|Нікало дэль Арка|Нікало дэль Аркі|en|Niccolò dell'Arca}}, скульптара, які пачаў працу{{sfn|Tolnay|1943|с=20—21}}. У гэты перыяд Мікеланджэла чытае творы [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]], [[Франчэска Петрарка|Петраркі]] і [[Джавані Бакача|Бакача]]{{sfn|Эрпель|1990|с=13}}. <center> {|class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:San Domenico36.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Autori vari, arca di san domenico, protettori di bologna, 02 petronio di michelangelo, 1494, 2.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Autori vari, arca di san domenico, protettori di bologna, 02 procolo di michelangelo, 1494.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|center|border|x165px]] |- |<div style='text-align: center;'>[[Грабніца Святога Дамініка, Балоння|Грабніца Святога <br /> Дамініка]]</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Святы Петроній, Мікеланджэла|Святы Петроній]]» <br />(каля 1494-95)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Святы Прокл Балонскі, Мікеланджэла|Прокл Балонскі]]» <br />(каля 1494-95)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Анёл, Мікеланджэла|Анёл з кандэлябрам]]» <br />(каля 1494-95)</div> |- |} </center> === Першае падарожжа ў Рым === [[Файл:Michelangelo Bacchus.jpg|thumb|справа|140px|<center>«[[Вакх (Мікеланджэла)|Вакх]]» </center>]] Неўзабаве палітычная сітуацыя ў Фларэнцыі стала спакайнейшай, і Мікеланджэла вярнуўся дадому, але, не атрымліваючы заказаў ад новай улады, зноў пачаў працаваць на Медычы{{sfn|Tolnay|1943|с=24—25}}. Паводле Кандзіві, іменна ў гэты час [[Ларэнца дзі П'ерфранчэска дэ Медычы]] заказаў яму статую «[[Ян Хрысціцель, Мікеланджэла|Маладога Яна Хрысціцеля]]», а таксама статую «[[Амур, які спіць]]» (страчана), але з умовай так «апрацаваць» твор, каб мець магчымасць прадаць яго даражэй чым антычны{{sfn|Condivi|1999|с=19—20}}{{efn|Вазары аб гэтым эпізодзе не згадвае наогул, а [[Паала Джовіа]] адзначае, што Мікеланджэла сам хацеў прадаць статую як антычную.}}. Пакупніком гэтай скульптуры стаў кардынал [[Рафаэль Рыярыа]], які заўважыў падробку, але быў настолькі ўражаны майстэрствам працы, што запрасіў хлопца ў [[Рым]]. Дваццаціаднагадовы Мікеланджэла прыехаў у горад [[25 чэрвеня]] [[1496]] года{{sfn|Tolnay|1943|с=26—28}}, і прабыў там наступныя пяць гадоў. ==== «Вакх» ==== {{Асноўны артыкул|Вакх, Мікеланджэла|l1=Вакх}} [[4 ліпеня]] [[1496]] годзе Мікеланджэла пачаў працу над заказам кардынала — мармуровай статуяй [[Дыяніс|Вакха]], бога віна. Гэта двухметровая скульптура, прызначаная для кругавога агляду. П’янага бога віна суправаджае маленькі сатыр, які ласуецца гронкай [[вінаград]]у. «Вакх» быццам гатовы ўпасці наперад, але захоўвае раўнавагу, адхіляючыся назад, яго позірк звернуты на чару з віном. Мышцы спіны выглядаюць напружанымі, але расслабленыя мышцы жывата і сцёгнаў дэманструюць фізічную, а значыць, і духоўную слабасць. Мікеланджэла дабіўся ўражання няўстойлівасці без кампазіцыйнай неўраўнаважанасці, якая магла б парушыць эстэтычны эфект. Аднак, па завяршэнні твора кардынал адмовіўся ад яго, і скульптуру для свайго саду набыў банкір Якопа Галі (цяпер статуя знаходзіцца ў музеі [[Барджэла]] ў Фларэнцыі). [[Рамэн Ралан]] таксама згадвае «Барджэліўскага Адоніса» ([[Барджэла]]) і вялікага «Купідона» ([[Музей Вікторыі і Альберта]], Лондан){{sfn|Роллан|1992|с=94—95}}. [[Аляксей Карпавіч Джывелегаў|Аляксей Джывелегаў]] лічыў, што «Адоніс» — слабаватая праца для яго<ref>Дживелегов А. [http://www.michelangelo.ru/gv7.html Микельанджело]{{Недаступная спасылка}} / А. Дживелегов. — М.: Молодая гвардия, 1938. — 318 с.: ил. — (ЖЗЛ. Вып. 17—18 (137—138)). Библиогр.: С. 307—314. {{ref-ru}}</ref>. У 1497 годзе памірае мачаха Мікеланджэла — Лукрэцыя Убальдзіні{{sfn|Эрпель|1990|с=13}}. ==== «П’ета» ==== {{Асноўны артыкул|П'ета, Мікеланджэла|l1=П'ета}} [[Файл:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg|thumb|справа|160px|<center>«[[П'ета, Мікеланджэла|П’ета]]» <center>]] У [[1498]] годзе Мікеланджэла атрымаў заказ на «П’ету» ад уплывовага французскага кардынала {{нп3|Жан дэ Білер|Жана дэ Білера|it|Jean de Bilhères}} ({{lang-fr|Jean de Bilhères}}){{sfn|Wallace|2010|с=14}}{{sfn|Роллан|1992|с=94—95}}. Кантракт быў падпісаны [[7 жніўня]] таго ж года. Як зазначае У. Уолес, сама тэма «аплаквання Хрыста» была больш распаўсюджаная ў паўночнай Еўропе і [[візантыйскага мастацтва|візантыйскім мастацтве]], чым у Італіі эпохі Рэнесансу. Мікеланджэла трактуе тэму вельмі стрымана. Смерць і смутак нібы ўтрымліваюцца ў мармуры, з якога створана скульптура. Суадносіны фігур такія, што яны ўтвараюць нізкі трохвугольны нізкі конус. Аголенае цела Хрыста кантрастуе з пышнай, багатай вопраткай Маці Божай. Мікеланджэла адлюстраваў Маці Божую маладой, нібы гэта не Маці і Сын, а сястра, якая аплаквае заўчасную смерць брата. Ідэалізацыю падобнага роду выкарыстоўвалі і іншыя мастакі, сярод якіх і [[Леанарда да Вінчы]]. Акрамя таго, Мікеланджэла быў гарачым прыхільнікам [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]], у апошнім кантоне «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» якога, у пачатку малітвы [[Святы Бернард|Святога Бернарда]], гаворыцца: «''Маці Божая, дачка свайго сына''» ({{lang-it|«Vergine Madre, figlia del tuo figlio» }}). Скульптар знайшоў ідэальны шлях для перадачы ў камені гэтай глыбокай багаслоўскай думкі. Гэтая статуя — адзіная з прац Мікеланджэла, падпісаная ім самім. Да гэтага перыяду таксама адносіцца незавершаная «[[Манчэстэрская Мадонна]]» ([[Лонданская нацыянальная галерэя|Нацыянальная галерэя]], [[Лондан]]). === Перыяд другой Фларэнційскай рэспублікі === [[Файл:'David' by Michelangelo JBU0001.JPG|thumb|злева|200px|<center>«[[Давід (Мікеланджэла)|Давід]]» </center>]] У [[1498]] годзе, у выніку інтрыг фларэнційскіх дзеячаў і папскага прастола, Саванарола і двое яго паслядоўнікаў былі асуджаны на спаленне на вогнішчы. Гэтыя падзеі ў Фларэнцыі непасрэдна не закранулі Мікеланджэла, аднак наўрад ці пакінулі яго абыякавым. На змену сярэднявеччу Саванаролы, якое часова вярнулася ў горад, прыйшла свецкая рэспубліка, для якой Мікеланджэла стварыў сваю першую вялікую статую ў Фларэнцыі, мармуровага «Давіда» ([[1501]]—[[1504]], [[Фларэнцыя]], [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў, Фларэнцыя|Акадэмія]]). Дагавор на выкананне гэтай працы быў падпісаны [[16 жніўня]] [[1501]] года{{sfn|Эрпель|1990|с=13}}. ==== «Давід» ==== {{Асноўны артыкул|Давід, Мікеланджэла|l1=Давід}} Вобраз [[Давід]]а быў традыцыйным у Фларэнцыі. [[Данатэла]] і [[Верок'ё]] стварылі бронзавыя скульптуры юнака, які цудам забіў волата, чыя галава ляжыць каля ног біблейскага героя. Мікеланджэла ж вырашыў адлюстраваць момант перад боем. Давід стаіць з перакінутай цераз плячо [[прашча]]й, у левай руцэ сціскае камень. Правая частка фігуры напружаная, а левая крыху паралізаваная, як у атлета, гатовага да дзеяння. Вобраз Давіда меў асаблівы сэнс для фларэнційцаў, таму скульптура Мікеланджэла прыцягнула ўсеагульную ўвагу. «Давід» стаў сімвалам свабоднай і палкай рэспублікі, гатовай перамагчы любога ворага. Каласальная фігура вышынёй 5,17 м<ref>{{cite web |url=http://graphics.stanford.edu/projects/mich/more-david/more-david.html |title=We finish scanning the David |author=Marc Levoy |date=28 сакавіка 1999 |access-date=20 студзеня 2012 |language=англ. |trans-title=Мы скончылі сканіраваць Давіда }}</ref> павінна была стаяць у [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ|саборы]], аднак месца там не адпавядала яе грамадскай ролі, таму камітэт грамадзян пастанавіў, што скульптура павінна ахоўваць галоўны ўваход у будынак урада, [[Палацца Век’ё]], перад якім цяпер знаходзіцца яе копія. На эскізе бронзавага «Давіда» і правай руцэ мармуровага, захаваліся радкі Мікеланджэла, якія лічацца прыкладам яго найбольш ранняй паэзіі, якая дайшла да нас{{sfn|Микеланджело. Поэзия. Письма|1983|с=75}}: {{Quote box|width=25em|align=center|quote= <poem> ''Davicte colla fromba ''E io coll'arco ''Michelangelo </poem>}} У перакладзе — «''Давід з прашчай, а я з лукам. Мікеланьёла''». Існуе шмат трактовак гэтых слоў мастака<ref>Leonard Barkan, ''[http://www.amazon.com/Michelangelo-Life-Paper-Leonard-Barkan/dp/0691147663 Michelangelo: A Life on Paper]'', Princeton University Press, 2010 {{ref-en}}</ref>. Паводле {{нп3|Абрам Маркавіч Эфрас|Эфраса|ru|Эфрос, Абрам Маркович}} — гэтыя радкі маюць метафарычнае значэнне «''з усіх сіл''» (праводзячы паралель з такімі такімі італьянскімі выслоўямі як «''con l’arco della schiena''» ці «''con l’arco dell’osso''»){{sfn|Микеланджело. Поэзия. Письма|1983|с=75}}. І як Давід уступіў у бой з Галіяфам, так дваццацісямігадовы Мікеланджэла стаў да бою з глыбай мармуру, якая павінна была стаць «Давідам»{{sfn|Wallace|2010|с=16—17}}. Гэта можна растлумачыць як проціпастаўленне сілы і прылад скульптара і яго тварэння, гэта значыць інтэлекта («лук») Мікеланджэла-скульптара і фізічнай сілы Давіда («прашча»){{sfn|Ryan|1998|с=504}}. Чарлз Сеймур ({{lang-en|Charles Seymour}}) трактаваў «лук» як інструменты скульптара<ref>Charles Seymour, ''[http://books.google.com.ua/books/about/Michelangelo_s_David.html?id=VcBtAAAAIAAJ&redir_esc=y Michelangelo’s David: a search for identity]'', University of Pittsburgh Press, 1967 {{ref-en}}</ref>. [[Файл:Tondo Doni, por Miguel Ángel.jpg|thumb|справа|<center>[[Мадонна Доні]]</center>]] ==== «Мадонна Доні» ==== {{Асноўны артыкул|Мадонна Доні}} Да гэтага ж часу адносіцца адзіная карціна, безумоўна намаляваная Мікеланджэла, — [[тонда]] «Мадонна Доні» ([[Уфіцы|Галерэя Уфіцы]], [[Фларэнцыя]]). Лічыцца, што заказ на карціну быў прымеркаваны да вяселля фларэнційскіх арыстакратаў-гандляроў Аньёла Доні і Мадалены Строцы ў 1504 годзе, хоць, невядома чаму гандляр Доні заказаў скульптару Мікеланджэла намаляваць карціну, а той — пагадзіўся з гэтай прапановай{{sfn|Wallace|2010|с=24}}{{efn|Паводле Вазары, Аньёла Доні быў сябрам Мікеланджэла.}}. Гэта таксама адзіная работа [[Тэмпера|тэмпернымі фарбамі]], тэхналогію працы з якімі ён мог вывучыць у [[Даменіка Гірландая]]{{sfn|Wallace|2010|с=25}}. Для гэтага твора характэрна імкненне мастака да перадачы складаных пастаў і пластычнай трактоўкі форм чалавечага цела. Цэнтральнае месца адведзена ўласна Святому сямейству — Мадонна схілілася направа, каб узяць/падтрымаць немаўля, якое сядзіць на калене Іосіфа<ref>d’Ancona, Mirella Levi (1968). ''[http://books.google.com.ua/books?id=Bye6Xt375N4C&pg=RA1-PA403&dq=The+Doni+Madonna+by+Michelangelo:+An+Iconographic+Study&hl=uk The Doni Madonna by Michelangelo: An Iconographic Study]''. The Art Bulletin (Taylor & Francis), p. 45 {{ref-en}}</ref>. Дзякуючы выкарыстанню тэхнікі «[[канджантэ]]», фігуры выглядаюць больш аб’ёмнымі і масіўнымі. На заднім плане размешчаны Ян Хрысціцель і пяць аголеных юнакоў, магчыма — грэшнікаў або язычнікаў. [[Файл:La batalla de Cascina - Sangallo.jpg|thumb|справа|150px|<center>«[[Бітва пры Кашыні, Мікеланджэла|Баталія пры Кашыні]]» <br /><small>(копія кардона Мікеланджэла)</small></center>]] ==== «Бітва пры Кашыні» ==== {{Асноўны артыкул|Бітва пры Кашыні, Мікеланджэла|l1=Бітва пры Кашыні}} Магчыма з удзелам [[Нікало Макіявелі]]<ref>{{cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/MIKELANDZHELO_BUONARROTI.html?page=0,1 |title=Мікеланджэла Буанароці |access-date=21 студзеня 2012 |language=рус. |archive-date=26 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126100205/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/MIKELANDZHELO_BUONARROTI.html?page=0,1 |url-status=dead }}</ref>, у гэтыя ж гады быў задуманы яшчэ адзін буйны дзяржаўны праект: [[Леанарда да Вінчы]] і Мікеланджэлу было даручана стварыць дзве вялізныя фрэскі для залы Вялікага Савета (Сіньёрыі) у Палацца Век’ё на тэму гістарычных перамог фларэнційцаў пры [[Анг'яры]] і пры [[Кашына|Кашыне]]. Заказ быў зроблены {{нп3|П'ера Садэрыні|П'ера Садэрыні|ru|Содерини, Пьеро}}, [[ганфаланьер]]ам Фларэнцыі, у жніўні 1504 года. Вядома, што Мікеланджэла працаваў над кардонам да лістапада 1506 года{{sfn|Эрпель|1990|с=13}}. Захаваліся толькі копіі [[кардон, мастацтва|кардона]] Мікеланджэла, у прыватнасці зробленыя яго сябрам і былым памочнікам {{нп3|Быстыяна да Сангала|Арыстоцелем да Сангала|it|Bastiano da Sangallo}}. На кардоне была намалявана група салдат, якія кідаюцца да зброі ў той час, калі на іх знянацку напалі ворагі падчас купання ў рацэ. Сцэна нагадвае «[[Бітва кентаўраў|Бітву кентаўраў]]» — на ёй намаляваны аголеныя фігуры ў розных позах, якія цікавілі майстра больш, чым сам сюжэт. Паводле слоў скульптара [[Бенвенута Чэліні]], кардон быў «''крыніцай натхнення для многіх мастакоў''»{{sfn|Wallace|2010|с=20}}. Верагодна, [[кардон, папера|кардон]] знік каля 1516 года. [[Файл:Raffaello, studio del san matteo di michelangelo.jpg|thumb|справа|110px|<center>«[[Евангеліст Мацвей, Мікеланджэла|Евангеліст Мацвей]]» <br /><small>(эскіз [[Рафаэль Санці|Рафаэля]] з Мікеланджэла)</small></center>]] ==== «Евангеліст Мацвей» ==== {{Асноўны артыкул|Евангеліст Мацвей, Мікеланджэла|l1=Евангеліст Мацвей}} У [[1503]] годзе Мікеланджэла атрымаў заказ на 12 статуй апосталаў для сабора ў Фларэнцыі. У [[1506]] годзе Мікеланджэла пачаў працу над статуяй «Евангеліста Мацвея» ([[Фларэнцыя]], [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў, Фларэнцыя|Акадэмія]]). Гэтая статуя засталася няскончанай, бо ўжо праз два гады Мікеланджэла з’ехаў у Рым. Фігура высякалася з мармуровага блока з захаваннем яго прамавугольных форм. Статую асабліва вылучаюць за надзвычайны кампазіцыйны [[кантрапост]]{{sfn|Wallace|2010|с=19}}: левая нага паднятая і абапіраецца на камень, што выклікае зрушэнне восі паміж тазам і плячыма. Гэта кампазіцыйнае рашэнне ён выкарыстаў пазней у статуі «[[Геній перамогі]]». 1502 годам датуецца заказ на бронзавую статую «Давіда», якая была скончана ў 1508 годзе (не захавалася). У 1504 годзе таксама былі завершаны чатыры фігуры — «[[Святы Пётр, Мікеланджэла|Святы Пётр]]», «[[Святы Пій І Мікеланджэла|Святы Аўгусцін]]»{{efn|Пазней была перароблена на статую [[Пій I|Святога Пія]].}} «[[Святы Павел, Мікеланджэла|Святы Павел]]» і «[[Святы Рыгор І, Мікеланджэла|Святы Рыгор I]]» — для [[Пікаламіні, алтар|алтара Пікаламіні]] ў [[Сіенскі сабор|Сіенскім саборы]]{{sfn|Эрпель|1990|с=13}}. Фларэнційскі перыяд творчасці Мікеланджэла быў адзначаны амаль ліхаманкавай актыўнасцю майстра: у гэты час ён стварыў таксама два рэльефныя [[тонда]] — «[[Мадонна Тадэі|Тадэі]]» і «[[Мадонна Піці|Піці]]» — з выявамі Мадонны, у якіх для стварэння выразнасці вобраза выкарыстоўваецца розная ступень закончанасці элементаў, і мармуровую статую «[[Мадонна Бругэ|Мадонны з немаўлём]]» ([[Царква Маці Божай (Бругэ)|Царква Маці Божай]], [[Бругэ]]). <center> {|class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:Madonna michelangelo.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Taddei Tondo.JPG|center|border|x165px]] |[[Файл:Pitti Tondo (casting in Pushkin museum) by shakko 01.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Michelangelo, san gregorio 01.JPG|center|border|x165px]] |[[Файл:Michelangelo.St Peter.Duomo di Siena.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Michelangelo, san pietro 04.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Michelangelo, san pio 02.jpg|center|border|x165px]] |- |<div style='text-align: center;'>«[[Мадонна Бругэ]]» <br /><small>(каля 1501-04)</small></div> |<div style='text-align: center;'>«[[Мадонна Тадэі]]» <br /><small>(каля 1504-06)</small></div> |<div style='text-align: center;'>«[[Мадонна Піці]]» <br /><small>(каля 1503-05)</small></div> |<div style='text-align: center;'>«[[Святы Рыгор І, Мікеланджэла|Святы Рыгор І]]» <br /><small>(каля 1501-04)</small></div> |<div style='text-align: center;'>«[[Святы Павел, Мікеланджэла|Святы Павел]]» <br /><small>(каля 1501-04)</small></div> |<div style='text-align: center;'>«[[Святы Пётр, Мікеланджэла|Святы Пётр]]» <br /><small>(каля 1501-04)</small></div> |<div style='text-align: center;'>«[[Святы Пій І, Мікеланджэла|Святы Пій І]]» <br /><small>(каля 1501-04)</small></div> |- |} </center> === У Рыме часоў Юлія II і Льва X === У [[1503]] годзе [[Юлій II]] (Джуліяна дэла Раверэ) заняў папскі прастол. Ні адзін з мецэнатаў не выкарыстоўваў мастацтва ў мэтах прапаганды так шырока, як Юлій II. Ён пачаў збудаванне новага сабора Святога Пятра, рамонт і пашырэнне папскай рэзідэнцыі на ўзор рымскіх палацаў і віл, роспіс папскай капэлы і падрыхтоўку грандыёзнай грабніцы для самога сябе. У сакавіку 1505 года ён выклікаў Мікеланджэла ў Рым, каб абмеркаваць першы праект грабніцы. ==== Грабніца Папы Юлія II: Праект ==== {{Асноўны артыкул|Грабніца Папы Юлія II}} [[Файл:Tomba di giulio II, progetto del 1505.png|thumb|справа|150px|<center>Рэканструкцыя першапачатковага праекта грабніцы</center>]] Дэталі не зусім ясныя, але, мабыць, Юлій II уяўляў сабе новы храм са сваёй магілай накшталт пахавальні французскіх каралёў у [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]. Гэтая грабніца, як піша Р. Ралан: «''(…) павінна была пераўзысці ўсе маўзалеі Старажытнага Рыма''»{{sfn|Роллан|1992|с=100}}. Яна павінна была стаяць свабодна і мець памер 6 на 9 м. Унутры павінна было быць размешчана авальнае памяшканне, а знадворку — каля 40 статуй. Грабніца ніколі не была пабудавана па першапачатковаму праекту Мікеланджэла, і гэтая «трагедыя» пераследвала яго амаль 40 гадоў. План грабніцы і яе ідэйны змест магчыма рэканструяваць па папярэдніх малюнках і апісаннях. Найбольш верагодна, што грабніца павінна была сімвалізаваць трохступеньчаты ўздым ад зямнога жыцця да вечнага. На першым узроўні, па плану, павінны былі стаяць статуі апостала Паўла, Майсея і прарокаў, сімвалы двух шляхоў дасягнення збаўлення. Уверсе — два анёлы, якія нясуць Юлія II у рай. На працягу 1505—1506 гг. Мікеланджэла асабіста наведваўся ў [[Карара, радовішча|Карару]], выбіраючы матэрыял для магілы, у той час як Юлій II ўсё больш настойліва звяртаў яго ўвагу на будынак сабора Святога Пятра. Таксама Папа заказаў фрэскі для Сіксцінскай капэлы. Грабніца ж заставалася толькі ў планах. Вельмі раздражнёны, Мікеланджэла збег з Рыма [[17 красавіка]] [[1506]] года, за дзень да залажэння падмурка сабора. Незадоўга перад тым Мікеланджэла купіў маёнтак пад Фларэнцыяй. ==== Другі балонскі перыяд ==== Пасля трох пасланняў ад Папы да Сіньёрыі, Мікеланджэла змірыўся, і паехаў у Балонню, дзе атрымаў заказ на выкананне бронзавай статуі [[Юлій II, Мікеланджэла, бронза|пантыфіка]], над якой ён прапрацаваў да пачатку [[1508]] года. Урачыстае ўсталяванне адбылося [[21 лютага]] [[1508]] годзе, у царкве Сан Петроніа, а ўжо [[13 сакавіка]] [[1508]] годзе Ладавіка абвясціў Мікеланджэла паўналетнім. У той час таму споўнілася трыццаць тры гады{{efn|Афіцыйны акт аб гэтым быў выдадзены 28 сакавіка наступнага, 1509 года{{sfn|Роллан|1992|с=78—79}}.}}. [[30 снежня]] [[1511]] годзе бронзавая статуя Юлія II была знішчана балонцамі, якія ўзбунтаваліся супраць папскай улады{{sfn|Эрпель|1990|с=13}}. ==== Сіксцінская капэла ==== {{Асноўны артыкул|Сіксцінская капэла}} [[Файл:Cappella Sistina - 2005.jpg|thumb|right|150px|<center>Сіксцінская капэла</center>]] Сіксцінская капэла была пабудавана ў 1470-х гадах дзядзькам Юлія, Папам [[Сікст IV|Сікстам IV]]. У пачатку 1480-х гадоў [[алтар]] і бакавыя сцены былі ўпрыгожаны [[фрэска]]мі з евангельскімі сюжэтамі і сцэнамі з жыцця Майсея ([[П'етра Перуджыні|Перуджыні]], [[Бацічэлі]], [[Даменіка Гірландая|Гірландая]] і [[Раселі]]), а над імі былі размешчаны партрэты Папаў. [[10 мая]] [[1508]] года Мікеланджэла пачаў роспіс столі{{sfn|Роллан|1992|с=106—107}}. Праца працягвалася больш за два гады, у перыяд паміж [[1508]] і [[1512]], пры мінімальным удзеле памочнікаў. Першапачаткова меркавалася адлюстраваць постаці апосталаў на прастолах. Пазней, у лісце ад [[1523]] года, Мікеланджэла з гонарам пісаў, што пераканаў Папу ў безгрунтоўнасці гэтай задумы і атрымаў поўную свабоду. Паводле задумы мастака, на бакавых сценах капэлы прадстаўлены Эпоха Закона ([[Майсей]]) і Эпоха Божае ласкі ([[Ісус Хрыстос|Хрыстос]]), а сама столь адлюстроўвае пачатак гісторыі чалавецтва, Кнігу Быцця. Фрэскі столі Сіксцінскай капэлы маюць складаную структуру, якая складаецца з намаляваных элементаў архітэктурных дэкарацый, асобных фігур і сцэн. Па баках ад цэнтральнай часткі столі пад намаляваным [[карніз]]ам размешчаны гіганцкія фігуры старазапаветных прарокаў і [[Сівілы|язычніцкіх сівіл]], якія сядзяць на тронах. Паміж дзвюма карнізамі намаляваны папярочныя палосы, якія імітуюць пабудовы — імі размежаваны буйныя і дробныя апавядальныя сцэны з Кнігі Быцця. У [[Люнет (архітэктура)|люнетах]] і сферычных трохвугольніках пад роспісам, таксама размешчаны сцэны. Шматлікія фігуры, у тым ліку знакамітыя «''ignudi''» («голыя») абрамляюць сцэны з Кнігі Быцця. [[Файл:Cappella sistina, volta 02.jpg|thumb|цэнтр|800px|<center>[[Столь Сіксцінскай капэлы]]<br />(каля 1508—1512)</center>]] [[Файл:Creación de Adám.jpg|right|thumb|300px|<center>«Стварэнне Адама», 1508—1512, [[Сіксцінская капэла]]<br /></center>]] Сцэны з Кнігі Быцця, як і кампазіцыі на бакавых сценах, размешчаны ў храналагічным парадку, ад алтара да ўваходу. Вылучаюцца тры трыяды. Першая звязана са стварэннем свету. Другая — [[Стварэнне Адама|«Стварэнне Адама»]], «Стварэнне Евы», «Спакушэнне і выгнанне з Рая» — прысвечана стварэнню чалавецтва і яго грэхападзенню. Апошняя распавядае гісторыю Ноя, якая заканчваецца яго ап’яненнем. Адам у «Стварэнні Адама» і Ной у «Ап’яненне Ноя» намаляваныя ў аднолькавай позе: у першым выпадку чалавек яшчэ не мае душы, у другім — ад яе адмаўляецца. Такім чынам, гэтыя сцэны паказваюць, што чалавецтва не адзін раз, а двойчы пазбаўлялася Божай прыхільнасці. Апавяданне вытрымана ў духу гераічнага і ўзнёслага гуманізму, і жаночым, і мужчынскім постацям уласціва гераічная сіла. Фігуры аголеных шчытаносцаў, якія абрамляюць сцэны, сведчаць пра асаблівасці густу Мікеланджэла і яго рэакцыі на класічнае мастацтва. Узятыя разам, яны з’яўляюцца энцыклапедыяй становішчаў аголенага чалавечага цела, як гэта было і ў «[[Бітва кентаўраў|Бітве кентаўраў]]», і ў «[[Бітва пры Кашыні, Мікеланджэла|Бітве пры Кашыні]]». Мікеланджэла не быў схільны да спакойнага [[ідэалізм]]у скульптуры [[Парфенон]]а. Ён аддаваў перавагу магутнай гераічнасці рымскага мастацтва, [[элінізму]]у, якому ўласціва трагічная, поўная пафасу [[Лаакаон і яго сыны|група «Лаакаон»]], знойдзеная ў Рыме ў [[1506]] г. [[14 жніўня]] [[1511]] года адбылося адкрыццё скончанай к таму часу частцы роспісу. Пачатак [[1512]] года — завяршэнне працы Мікеланджэла. Урачыстае адкрыццё — [[31 кастрычніка]] [[1512]] года. ===== Рэстаўрацыя ===== [[Файл:Vatican-ChapelleSixtine-Plafond.jpg|thumb|200px|<center>[[Столь Сіксцінскай капэлы]]<br /><small>(пасля рэстаўрацыі)</small></center>]] Падрыхтоўчыя работы пачаліся яшчэ ў [[1979]] годзе. Расчыстка і рэстаўрацыя роспісу столі працягваліся з [[1980]] да [[1994]]. У выніку былі зняты адкладанні сажы, і цёмныя колеры саступілі месца ярка-ружоваму, лімонна-жоўтаму і зялёнаму; выразна праявіліся контуры і суадносіны фігур і архітэктуры. Мікеланджэла аказаўся тонкім каларыстам: ён здолеў узмацніць скульптурнае ўспрыманне натуры пры дапамозе колеру і ўлічыў вышыню столі (18 м), якая ў [[16 стагоддзе|16 стагоддзі]] не магла быць асветлена так ярка, як гэта магчыма зараз. Вынікі рэстаўрацыі таксама не пазбеглі крытыкі<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-5072273.html |title=Have Italy's art restorers cleaned up their act? |author=Andrew Wordsworth |language=англ. |date=20 чэрвеня 2000 |publisher=The Independent |access-date=21 студзеня 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgLDK65?url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-5072273.html |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.arguimbau.net/article.php?sid=8 |title=Michelangelo's Cleaned off Sistine Chapel |language=англ. |author=Peter Layne Arguimbau |date=5 кастрычніка 2006 |access-date=21 студзеня 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6IJUxnaAd?url=http://www.arguimbau.net/article.php?sid=8 |archive-date=22 ліпеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. ==== Грабніца Папы Юлія II: Другі праект ==== {{Асноўны артыкул|Грабніца Папы Юлія II}} Папа Юлій II памёр у [[1513]]. На прастол узышоў [[Леў X]] з сямейства [[Медычы]]. [[6 мая]] [[1513]] года быў падпісаны дагавор на другі праект грабніцы — значна меншы. З [[1513]] па [[1516]] гг. Мікеланджэла працаваў над скульптурамі для грабніцы Юлія II: фігурамі двух ''рабоў''— «[[Звязаны раб]]» і «[[Раб, што памірае]]» ([[Луўр]]), і скульптурай «Майсея» ([[Сан П'етра ін Вінколі]], [[Рым]]). [[8 ліпеня]] [[1516]] года быў падпісаны дагавор на трэці праект грабніцы. ===== «Майсей» ===== {{Асноўны артыкул|Майсей, Мікеланджэла|l1=Майсей}} [[Файл:'Moses' by Michelangelo JBU140.jpg|thumb|злева|150px|<center>«[[Майсей, Мікеланджэла|Майсей]]» </center>]] Характэрнай асаблівасцю Майсея Мікеланджэла з’яўляецца наяўнасць «рагоў» — прамянёў святла, што было выклікана памылкай у перакладзе Бібліі на лацінскую мову (т. зв. «[[Вульгата]]»){{sfn|Wallace|2010|с=46—47}}. «Майсей» глядзіць налева, як і «Давід»; у ім нібы закіпае абурэнне ад убачанага пакланення залатому цяльцу. Правая частка яго цела напружана, да боку прыціснуты скрыжалі, а рэзкі рух правай нагі падкрэслены перакінутай цераз яе драпіроўкай. Гэты гігант, адзін з прарокаў, увасабляе ''terribilita'', «пагрозлівую сілу». Канчаткова статуя была дапрацавана значна пазней, у [[1542]] годзе{{sfn|Wallace|2010|с=46—47}}. ===== Рабы ===== «[[Раб, што памірае]]» — знясілены, ён нібы спрабуе падняцца, але ў бяссіллі замірае, схіліўшы галаву пад заламанай назад рукой. «[[Звязаны раб]]» выяўлены ў рэзкім павароце, падобна да «[[Евангеліст Мацвей, Мікеланджэла|Евангеліста Мацвея]]». Рабы не ўвайшлі ў канчатковы варыянт грабніцы — і Мікеланджэла падарыў іх Раберта Строцы{{sfn|Роллан|1992|с=85—86}}. <center> {|class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:Dying slave Louvre MR 1590.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:MichelangeloPrigioni2ParisLouvre.jpg|center|border|x165px]] |- |<div style='text-align: center;'>«[[Раб, што памірае]]» <br />(каля 1513-16)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Звязаны раб]]» <br />(каля 1513)</div> |- |} </center> === Вяртанне ў Фларэнцыю === Гады паміж [[1515]] і [[1520]] былі часам прыгнечанасці Мікеланджэла. На яго аказвалі ціск спадчыннікі Юлія II, і адначасова ён служыў новаму Папе з роду Медычы. У [[1516]] ён атрымаў заказ на аздабленне фасада сямейнай царквы Медычы ў Фларэнцыі, [[Базіліка Сан-Ларэнца (Фларэнцыя)|Сан Ларэнца]]. У [[1517]] годзе Мікеланджэла правёў шмат часу ў Карары, распрацаваў мадэль фасада царквы. [[19 студзеня]] [[1518]] года дагавор быў падпісаны, але ўжо праз два гады, [[10 мая]] [[1520]] г., яго скасавалі{{sfn|Эрпель|1990|с=14}}. У [[1519]] годзе ён пачаў працу над «[[Хрыстос з крыжам|Хрыстом з крыжам]]» ([[Санта Марыя сопра Мінерва]], [[Рым]]), якую скончыў [[1520]]. Магчыма, менавіта ў гэты ж час скульптар пачаў працу над статуямі чатырох рабоў ([[Акадэмія вытанчаных мастацтваў, Фларэнцыя|Акадэмія]], [[Фларэнцыя]]), якія так і засталіся незавершанымі. [[25 верасня]] [[1520]] года нарадзіўся пляменнік Ліянарда (сын Буанароці){{sfn|Эрпель|1990|с=14}}. <center> {|class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="10" |- |[[Файл:Michelangelo - Young slave.jpg|center|border|x200px]] |[[Файл:Michelangelo - Bearded slave.jpg|center|border|x200px]] |[[Файл:Michelangelo - Atlas.jpg|border|center|x200px]] |[[Файл:Michelangelo - Awakening slave.jpg|center|border|x200px]] |- |<div style='text-align: center;'>«[[Малоды раб]]» </div> |<div style='text-align: center;'>«[[Барадаты раб]]» </div> |<div style='text-align: center;'>«[[Атлант, Мікеланджэла|Атлант]]» </div> |<div style='text-align: center;'>«[[Раб абуджаецца]]» </div> |- |} </center> [[1525]] годам датаваны чацвёрты праект грабніцы Юлія II{{sfn|Эрпель|1990|с=14}}. З [[1526]] года Мікеланджэла перастаў падпісвацца «''Мікеланджэла, скульптар''», а стаў выкарыстоўваць сваё поўнае імя{{sfn|Wallace|2010|с=7}}. У пачатку 1500-х гадоў Мікеланджэла пастаянна ездзіў з Фларэнцыі ў Рым і назад, але перагаворы з [[Клімент VII|Джуліа дзі Джуліяна дэ Медычы]] (будучым Папам) па Новай сакрысціі (капэла Медычы) у царкве Сан Ларэнца і бібліятэцы Лаурэнціяна трымалі Мікеланджэла ў Фларэнцыі да [[1534]]. ==== Капэла Медычы ==== {{Асноўны артыкул|Капэла Медычы}} [[Файл:Life of Michael Angelo, 1912 - Tomb of Giuliano de Medici.jpg|thumb|справа|200px|<center>Новая сакрысція царквы Сан Ларэнца. Надмагілле Джуліяна Медычы</center>]] Ранні эскіз капэлы — з чатырма грабніцамі, які стаяць свабодна — датаваны лістападам [[1520]] года{{sfn|Эрпель|1990|с=14}}. Новая сакрысція царквы Сан Ларэнца ([[капэла]] Медычы) складала пару Старой, пабудаванай [[Філіпа Брунелескі|Брунелескі]] стагоддзем раней, яна засталася недабудаванай з-за ад’езду Мікеланджэла ў Рым у [[1534]]. Новая сакрысція была задумана як мемарыяльная капэла Джуліяна Медычы, брата Рымскага Папы Льва, і Ларэнца, яго пляменніка, якія памерлі маладымі. Сам Леў X памёр у [[1521]], і неўзабаве на папскім троне апынуўся іншы член сям’і Медычы, Папа [[Клімент VII]], які актыўна падтрымліваў гэты праект. «[[Мадонна Медычы|Мадонна з немаўлём]]», «[[Вечар, Мікеланджэла|Вечар]]», «[[Раніца, Мікеланджэла|Раніца]]» і «[[Ларэнца II Медычы, Мікеланджэла|Ларэнца II Медычы]]» былі амаль завершаны ў сакавіку 1526 года{{sfn|Эрпель|1990|с=14}}, але ўжо ў красавіку [[1527]] года работы над капэлай былі спынены. У [[1528]] годзе ён атрымаў новы заказ ад Фларэнційскай рэспублікі — на статую «Геркулеса», але ён не быў выкананы. 2 ліпеня таго ж года памірае ад чумы брат Буанароці{{sfn|Эрпель|1990|с=14}}. З кастрычніка 1528 па жнівень 1530 Мікеланджэла займаецца інжынернымі работамі па абароне горада, уваходзіць у склад Вышэйшага ваеннага савета Фларэнцыі. «[[Раніца, Мікеланджэла|Раніца]]» і «[[Ноч, Мікеланджэла|Ноч]]» канчаткова завершаны ў [[1531]] годзе. Эфект скульптур «[[Джуліяна Медычы, Мікеланджэла|Джуліяна]]» і «[[Ларэнца II Медычы, Мікеланджэла|Ларэнца]]» пабудаваны на кантрастах. Ларэнца задуменны і сузіральны. Алегорыі «Вечары» і «Раніцы», якія знаходзяцца пад ім, настолькі расслабленыя, што, здаецца, могуць саслізнуць з саркафагаў, на якіх ляжаць. Фігура «Джуліяна», наадварот, напружаная — ён трымае ў руцэ жазло палкаводца. Размешчаныя пад ім «Ноч» і «[[Дзень, Мікеланджэла|Дзень]]» — магутныя, атлетычныя фігуры, скурчаныя ў пакутлівай напрузе. Існуе здагадка, што «Ларэнца» ўвасабляе сузіральны пачатак, а «Джуліяна» — дзейны. Калі Мікеланджэла, у [[1534]] годзе, з’ехаў у Рым, скульптуры яшчэ не былі ўстаноўлены і знаходзіліся на розных стадыях завершанасці{{efn|Грабніца была завершана па заказу [[Козіма I Медычы]] ў 1554—1555 гг. [[Вазары|Джорджа Вазары]] і [[Барталамеа Аманаці]]<ref>{{cite web |url=http://www.day.kiev.ua/14699/ |title=Медычы - сімвал эпохі Адраджэння |author=Наталля Кулікова |date=25 студзеня 2003 |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>.}}. Замалёўкі, якія захаваліся, сведчаць пра напружаную працу, якая папярэднічала іх стварэнню: былі праекты адзінай грабніцы, падвойнай грабніцы, і асобна стаячай. Магчыма, што статуя «[[Скурчаны хлопчык]]» ([[Эрмітаж]], [[Санкт-Пецярбург]]) таксама прызначалася для капэлы{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. ==== Бібліятэка Лаўрэнціяна ==== {{Асноўны артыкул|Бібліятэка Лаўрэнціяна}} У студзені [[1524]] года Мікеланджэла працаваў над праектамі бібліятэкі, будаўніцтва якой пачалі восенню. Чытальная зала бібліятэкі Лаўрэнціяна з’яўляецца доўгім будынкам з шэрага каменю і светлымі сценамі. Вестыбюль, высокае памяшканне з шматлікімі патопленымі ў сцяну падвоенымі калонамі, нібы з цяжкасцю трымае лесвіцу, якая выліваецца на падлогу. Лесвіца была скончана ў канцы жыцця Мікеланджэла, а вестыбюль быў завершаны толькі ў [[20 стагоддзе|20 стагоддзі]]. Гэта быў першы праект Мікеланджэла, у якім ён не выкарыстаў скульптурных элементаў<ref>{{cite web |url=http://www.mikelangelo.ru/txt/13bibliot.shtml |title=Мікеланджэла Буанароці: Бібліятэка Лаўрэнцыяна (1524-1534) |access-date=21 студзеня 2012 |language=рус. }}</ref>. ==== «Геній перамогі» ==== {{Асноўны артыкул|Геній перамогі}} Прыкладна ў [[1530]] Мікеланджэла стварыў невялікую мармуровую статую «[[Апалон, Мікеланджэла|Апалона]]» (Фларэнцыя, Барджэла) і скульптурную групу «[[Геній перамогі]]» (Палацца Век’ё, Фларэнцыя). «Геній перамогі» — гнуткая вытанчаная постаць з паліраванага мармуру, якую падтрымлівае фігура старога, які толькі злёгку ўзнімаецца над грубай паверхняй каменя. Гэтая група дэманструе блізкую сувязь Мікеланджэла з мастацтвам такіх вытанчаных [[маньерызм|маньерыстаў]], як Бранзіна, і з’яўляецца першым узорам спалучэння закончанасці і незавершанасці для стварэння выразнага вобраза. Да гэтага ж перыяду адносіцца страчаная карціна Мікеланджэла — «[[Леда і лебедзь, Мікеланджэла|Леда і лебедзь]]». <center> {|class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:Laurentian library plan.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Michelangelo-Buonarroti-Crouching Boy-3-Hermitage2.jpg|center|border|x165px]] |[[Файл:Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|center|border|x165px]] |- |<div style='text-align: center;'>План лесвіцы <br /> [[Бібліятэка Лаўрэнціяна|Бібліятэкі Лаўрэнцыяна]]</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Леда і лебедзь, Мікеланджэла|Леда і лебедзь]]» <br />(копія, каля 1530)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Скурчаны хлопчык]]» <br />(каля 1530)</div> |<div style='text-align: center;'>«[[Геній перамогі]]» <br />(каля 1532-34)</div> |- |} </center> У [[1531]] годзе памірае бацька Мікеланджэла, Ладавіка{{sfn|Эрпель|1990|с=14}}. [[29 красавіка]] [[1532]] года падпісаны дагавор аб пятым праекце грабніцы Папы Юлія II. Па ім у ансамбль грабніцы павінны былі ўваходзіць статуі: «[[Малады раб]]», «[[Барадаты раб]]», «[[Атлант, Мікеланджэла|Атлант]]», «[[Раб абуджаецца]]» і «[[Геній перамогі]]». === Знаходжанне ў Рыме === [[Файл:Michelangelo, Giudizio Universale 02.jpg|thumb|злева|200px|<center>«[[Страшны суд, Мікеланджэла|Страшны Суд]]» </center>]] [[Файл:Marcello venusti, santi biagio e caterina prima della censura, 1549.jpg|thumb|справа|100px|<center>[[Марчэла Венусці]]. «Страшны Суд» (фрагмент)</center>]] [[Файл:Michelangelo, giudizio universale, dettagli 24 san biagio e santa caterina.jpg|thumb|справа|100px|<center>Фрагмент перамаляваны Вальтэрай</center>]] У [[1534]] годзе Мікеланджэла пераехаў у Рым. У той час [[Клімент VII]] абдумваў тэму фрэскавага роспісу алтарнай сцяны Сіксцінскай капэлы, спыніўшыся на тэме Страшнага суда. 25 верасня таго ж года ён памёр, а новым Папам стаў [[Павел III]] (Алесандра Фарнезэ). Ужо [[1 верасня]] [[1535]] года Мікеланджэла быў прызначаны галоўным архітэктарам, скульптарам і жывапісцам [[Ватыкан]]а{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. ==== «Страшны Суд» ==== {{Асноўны артыкул|Страшны суд, Мікеланджэла|l1=Страшны Суд}} Праца над фрэскай пачалася ў красавіку-маі [[1536]] года і працягвалася да кастрычніка [[1541]]. Урачыстае адкрыццё — [[31 кастрычніка]] [[1541]] года. Традыцыйна кампазіцыя Страшнага суда складалася з некалькіх асобных частак, тады як у Мікеланджэла яна паўстае авальным водаваротам голых мускулістых цел. Фігура Хрыста, якая нагадвае Зеўса, размешчана ўверсе — яго правая рука паднята ў жэсце праклёну тым, хто знаходзіцца злева ад яго. Сціснутыя вусны Хрыста выклікаюць сумненні ў тым, што ён праклінае, а значыць магчымы і іншыя трактоўкі для гэтай паднятай рукі<ref name="di">{{cite web |url=http://www.crucifixion.com/visual/theology/johndixon/terror.htm |title=The Terror of Salvation: The Last Judgment |author=John W. Dixon, Jr. |language=англ. |access-date=19 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814062959/http://www.crucifixion.com/visual/theology/johndixon/terror.htm |archive-date=14 жніўня 2007 |url-status=dead }}</ref>. Твор напоўнены магутным рухам: шкілеты паўстаюць з зямлі, выратаваная душа ўзнімаецца ўверх па гірляндзе з руж, мужчына, якога д’ябал цягне ўніз, ад жаху закрывае твар рукамі. «Страшны суд» стаў адлюстраваннем песімізму Мікеланджэла. Адна дэталь фрэскі сведчыць пра яго змрочны настрой і яго горкі «подпіс» — ля левай нагі Хрыста знаходзіцца постаць Святога Варфаламея, які трымае ў руках нож і ўласную скуру, якую з яго злупілі жыўцом. Твар на знятай скуры Святога Варфаламея — аўтапартрэт мастака<ref name="di"/>. Рысы ж аблічча самога святога нагадваюць П’етра Арэціна, які несправядліва нападаў на Мікеланджэла, бо лічыў, што мастак адлюстраваў рэлігійны сюжэт непрыстойна. На [[Трыдэнцкага саборы|Трыдэнцкім саборы]] была асуджана аголенасць фігур, выявы безбародага Хрыста і ўключэнне ў кампазіцыю [[Харон, міфалогія|Харона]]. Даніэлю да Вальтэра было даручана дамаляваць адзенне на некаторых фігурах яшчэ пры жыцці Мікеланджэла. Таксама ён цалкам перамаляваў фрагмент са [[Святая Кацярына|Святой Кацярынай]] і [[Святы Улас|Святым Уласам]], пастава якіх лічылася вельмі неадназначнай. Пасля яго фрэску «апраналі» таксама [[Джыралама да Фана]] і [[П'етра да Картона]]{{sfn|Вазарі|1970|с=505}}. Захавалася копія фрэскі Мікеланджэла да змен, зробленая Марчэла Венусці ў 1549 годзе ([[Музей Кападымонтэ]], [[Неапаль]]). На працягу 1990—1994 гг. была праведзена рэстаўрацыя і частковае аднаўленне першапачатковага выгляду фрэскі<ref>{{cite web |url=http://articles.latimes.com/1994-04-09/news/mn-43912_1_sistine-chapel |title=It's 'Judgment' Day for Unveiled Sistine Chapel: Vatican: The Pope praises the restored Michelangelo masterpiece. Gone is centuries of grime—and modesty |author=William D. Montalbano |publisher=The Los Angeles Times |date=9 красавіка 1994 |language=англ. |access-date=19 мая 2012}}</ref>. ==== Капэла Пааліна ==== {{Асноўны артыкул|Капэла Пааліна}} [[Файл:Michelangelo, paolina, martirio di san pietro 01.jpg|thumb|справа|150px|<center>«[[Распяцце Святога Пятра, Мікеланджэла|Распяцце Святога Пятра]]» </center>]] [[Павел III]] заказаў фрэскі для капэлы Пааліна (капэла Паўла{{sfn|Вазарі|1970|с=362}}). Там Мікеланджэла стварыў кампазіцыі «Абарачэнне Паўла» і «Распяцце Святога Пятра» (паміж 1542—1550 гг.) — творы, у якіх парушаны рэнесансныя нормы кампазіцыі. Іх духоўная насычанасць не была ацэнена; у іх бачылі толькі тое, што «''жывапіс, у прыватнасці праца над фрэскай, для старых людзей не падыходзіць''»{{sfn|Вазарі|1970|с=362}}. У канцы 1530-х гадоў Мікеланджэла займаўся ў асноўным архітэктурнымі праектамі, і пабудаваў некалькі будынкаў у Рыме, сярод іх найбольш значным з’яўляецца комплекс збудаванняў на Капіталійскім пагорку, а таксама праекты для сабора Святога Пятра. Гэты ж перыяд адзначаны яго сяброўствам з [[Віторыя Калона|Віторыяй Калона]]{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. ==== Капіталійская плошча ==== {{Асноўны артыкул|Капітолій}} [[Файл:Michelangelo Brutus.jpg|thumb|злева|100px|<center>«[[Брут, Мікеланджэла|Брут]]» </center>]] У [[1538]] на [[Капітолій|Капітоліі]] была ўстаноўлена копія рымскай коннай бронзавай статуі імператара [[Марк Аўрэлій Карын|Марка Аўрэлія]]. Згодна з праектам Мікеланджэла, яе абрамленнем з трох бакоў сталі фасады палацаў. Найвышэйшы з іх — [[Палац сенатараў]], размешчаны ў цэнтры плошчы са сходамі з абодвух бакоў. На бакавых фасадах усталявалі велізарныя, велічынёй у два паверхі карынфскія [[Пілястра|пілястры]], увянчаныя карнізам з балюстрадай і скульптурамі. Комплекс Капітолія быў багата ўпрыгожаны старадаўнімі надпісамі і скульптурамі, сімволіка якіх зацвярджала моц старажытнага Рыма. У [[1539]] годзе — бюст «[[Брут, Мікеланджэла|Брута]]». Вядома, што ў ліпені [[1544]] годзе Мікеланджэла выказаў згоду за свой кошт зрабіць конную статую [[Францыск I|Францыска I]], калі той «''верне Фларэнцыі свабоду''»{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. ==== Грабніца Папы Юлія II: Завяршэнне ==== {{Асноўны артыкул|Грабніца Папы Юлія II}} [[Файл:'Moses' by Michelangelo JBU010.jpg|thumb|справа|150px|<center>[[Грабніца Папы Юлія II]]</center>]] [[20 жніўня]] [[1545]] года — апошні дагавор адносна шостага праекта грабніцы Юлія II. У сваім цяперашнім выглядзе яна была завершана ў [[1545]] годзе. Майстар паспеў зрабіць толькі тры статуі — «[[Майсей, Мікеланджэла|Майсея]]», «[[Рахіль Мікеланджэла|Рахіль]]» і «[[Лія Мікеланджэла|Лію]]». Надмагілле ўсталявалі ў царкве [[Сан П'етра ін Вінколі]] (Святога Пятра ў аковах), дзе Папа служыў пры жыцці, а не ў саборы Святога Пятра, як планавалася раней{{sfn|Либман|1964|с=17}}. Цэнтральнай статуяй праекта стаў «[[Майсей, Мікеланджэла|Майсей]]», якога Лібман называе «''пэўным чынам партрэтам, фізічным і духоўным, Юлія II''»{{sfn|Либман|1964|с=17}}. Кандзіві сцвярджаў, што грабніца была «трагедыяй» ўсяго жыцця Мікеланджэла, бо яму так і не ўдалося завяршыць яе такой, якой яна бачылася спачатку. Уолес адзначае, што: «''(…)уяўляць якой грабніца магла б быць — гэта адмаўляцца бачыць тое, чаго Мікеланджэла ўдалося дасягнуць''»{{sfn|Wallace|2010|с=46—47}}. У кастрычніку [[1546]] года Мікеланджэла пачынае кіраваць будаўніцтвам [[Палацца Фарнезэ]] ў Рыме. ==== Сабор Святога Пятра ==== {{Асноўны артыкул|Сабор Святога Пятра}} [[Файл:PetersdomGrundriss.jpg|thumb|справа|150px|<center>План Сабора Святога Пятра <br /> <small> (паводле Мікеланджэла)</small></center>]] У [[1546]] памёр [[Антоніа да Сангала]], і Мікеланджэла стаў галоўным архітэктарам сабора [[1 студзеня]] [[1547]] года{{sfn|Вазарі|1970|с=364}}. План [[Даната Брамантэ|Брамантэ]] 1505 года прадугледжваў пабудову цэнтрычнага храма, але неўзабаве пасля яго смерці быў прыняты больш традыцыйны [[базіліка]]льны план Сангала. Мікеланджэла вырашыў прыбраць складаныя неагатычныя элементы плана Сангала і вярнуцца да простай, строга арганізаванай цэнтрычнай прасторы, над якой дамінаваў велізарны купал на чатырох апорах. Мікеланджэла не ўдалося цалкам ажыццявіць гэтую задуму, але ён паспеў пабудаваць заднюю і бакавыя сцены сабора з гіганцкімі [[пілястра]]мі [[Архітэктурныя ордары#Карынфскі ордар|карынфскага ордара]], з нішамі і вокнамі паміж імі. Купал завяршыў [[Джакама Дэла Порта]], ужо пасля смерці Мікеланджэла. У [[1548]] годзе партугальскі мастак [[Францыска д'Аланда]] завяршыў свой ​​трактат «''Da Pintura Antiga''» («''Аб антычным жывапісе''»), у другой частцы якога ўтрымліваліся т. зв. «''Рымскія дыялогі''» або «''Дыялогі з Мікеланджэла''»<ref>Francisco De Holanda, ''[http://www.amazon.com/exec/obidos/ASIN/1843680157/bibliodyssey-20/ Dialogues with Michelangelo]'', Pallas Athene, 2006 ISBN 1-84368-015-7 {{ref-en}}</ref>. Гэтыя «дыялогі» тычыліся перыяду роспісу Сіксцінскай капэлы (фрэска «[[Страшны суд (Мікеланджэла)|Страшны суд]]»). Кніга была апублікавана толькі ў [[1896]] годзе (Francisco D’Ollanda, ''Quatro Dialogos Da Pintura Antiga'', Porto, 1896), першы пераклад на італьянскую — у [[1926]]<ref>{{cite web |url=http://www.franciscodehollanda.eu/Default.asp?Area=preface&lang=en |author=Paulo Villac Filho |title=Da Pintura Antigua by Francisco de Hollanda |date=31 ліпеня 2004 |access-date=21 студзеня 2012 |language=англ. }}</ref>, англійскую — [[1928]]<ref>{{cite web |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O2-HolandaFranciscode.html |author=Ian Chilvers |title=Holanda, Francisco de |work=The Oxford Dictionary of Art. 2004. Encyclopedia.com |access-date=21 студзеня 2012 |language=англ. }}</ref>. [[9 студзеня]] [[1548]] года памёр брат Джавансімонэ{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. У наступным годзе былі завершаны праекты для [[Бібліятэка Лаўрэнціяна|бібліятэкі Лаўрэнціяна]]. [[1550]] — абедзве фрэскі [[Капэла Пааліна|капэлы Пааліна]]. Па сведчаннях французскага дыпламата і крыптографа [[Блез дэ Віжэнер|Блеза дэ Віжэнера]], які ў [[1550]] годзе наведаў Рым і бачыў сямідзесяціпяцігадовага Мікеланджэла за працай, скульптар «''не быў вельмі моцным, аднак, за пятнаццаць хвілін ён адкалоў ад вельмі цяжкай груды мармуру больш, чым трое маладых муляроў маглі б зрабіць за тры ці ў чатыры разы большы час (…) Адным ударам ён адсякаў кавалкі ў тры-чатыры пальцы таўшчынёй, і так дакладна ў вызначаным месцы, што калі б ён закрануў яшчэ трохі мармуру, то рызыкаваў бы знішчыць усю працу''»<ref>Blaise de Vigenère. ''Les images ou tableaux de platte peinture des deux Philostrates sophistes grecs et les statues de Callistrate''. Paris, 1578, p. 855 {{ref-fr}}</ref>. ==== «П’ета II» ==== {{Асноўны артыкул|Фларэнційская П'ета|l1=П'ета II}} [[Файл:Michelangelo Pieta Firenze.jpg|thumb|справа|150px|<center>«[[Фларэнційская П'ета|П’ета II]]» </center>]] З канца 1540-х гадоў да [[1555]] года Мікеланджэла працаваў над скульптурнай групай «П’ета» (Сабор Санта Марыя дэль Ф’ёрэ, Фларэнцыя). Мёртвае цела Хрыста трымае Святы Нікадзім, а з двух бакоў падтрымліваюць Маці Божая і Марыя Магдаліна (скончана фігура Хрыста і збольшага Святой Магдаліны). У адрозненне ад «[[П'ета, Мікеланджэла|П’еты]]» сабора Святога Пятра, гэтая група больш плоская і вуглаватая, а ўвага засяроджана на зламанай лініі цела Хрыста. Размяшчэнне трох няскончаных галоў стварае драматычны эфект, рэдкі ў творах з гэтым сюжэтам. Магчыма, галава Святога Нікадзіма была яшчэ адным аўтапартрэтам старога Мікеланджэла, а сама статуя прызначалася для яго магілы{{sfn|Вазарі|1970|с=364}}. Выявіўшы расколіну ў камені, ён разбіў скульптуру малатком. [[Леа Стайнберг]] лічыў, што Мікеланджэла знішчыў статую, таму што адчуваў нейкую мяжу выразнасці свайго мастацтва<ref>{{cite web |url=http://www.collegeart.org/pdf/artbulletin/Art%20Bulletin%20Vol%2050%20No%204%20Steinberg.pdf |author=Леа Стайнберг |title=Фларэнційскай П'ета Мікеланджэла: Нага, якой няма |format=PDF |access-date=21 студзеня 2012 |language=англ. }}</ref>{{efn|19 верасня 1554 года Мікеланджэла адправіў Вазары санет (вядомы як санет CXLVII), у якім былі радкі: «''…Маё палкае ўяўленне — памятаю — / Мастацтва мой кумір, як ясныя зоркі, / У цемры ззялі''»{{sfn|Вазарі|1970|с=388}}<ref>{{cite web |url=http://terzotriennio.blogspot.com/2011/01/il-petrarchismo-atipico-di-michelangelo.html |title=Il petrarchismo atipico di Michelangelo |date=4 студзеня 2011 |language=італ. |access-date= 4 лютага 2012 }}</ref>.}}. Пазней статуя была адноўлена яго вучнямі{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. [[13 лістапада]] [[1555]] года памірае брат Джызмонда, а [[3 снежня]] — памочнік Урбіна{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. ==== «П’ета Ранданіні» ==== {{Асноўны артыкул|П'ета Ранданіні}} «П’ета Ранданіні» ([[Замак Сфорца|Кастэла Сфарцэска]], Мілан), імаверна, была пачата ў [[1555]] годзе{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}. Кампазіцыя — адзінокая Маці Божая падтрымлівае мёртвае цела Хрыста. Сэнс гэтага твора — трагічнае адзінства маці і сына, дзе цела паказана настолькі схуднелым, што не застаецца надзеі на вяртанне жыцця. За шэсць дзён да смерці Мікеланджэла працаваў над іншым варыянтам П’еты, магчыма, гэта была «[[Палестрынская П'ета]]»<ref>{{cite web |url=http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/m/michelan/1sculptu/pieta/palestri.html |title=Палестрынская П'ета |access-date=21 студзеня 2012 |language=англ.}}</ref>. === Смерць і пахаванне === [[Файл:Michelangelo's grave3.jpg|thumb|злева|150px|<center>Магіла Мікеланджэла </center>]] Мікеланджэла памёр [[18 лютага]] [[1564]] года ў Рыме. Сведкамі яго смерці былі [[Тамаза Кавальеры]], Даніеле да Вальтэра, Дыямедэ Леоні, лекары Федэрыга Данаці і Герарда Фідэлісімі, і слуга Антоніа Францэзэ{{sfn|Роллан|1992|с=196}}. Мікеланджэла завяшчаў «''душу — Богу, цела — зямлі, маёмасць — бліжэйшым сваякам''»{{sfn|Вазарі|1970|с=402}}. Ён сказаў, што хоча, каб яго пахавалі ў Фларэнцыі<ref>Ліст Даніеле да Вальтэра да Вазары ад 17 сакавіка 1564 г.</ref>. Праз тры дні ў Рым прыбыў яго пляменнік, Ліянарда, якому 15 лютага па просьбе Мікеланджэла напісаў ліст Федэрыга Данаці{{sfn|Роллан|1992|с=195}}. Папа [[Пій IV]] збіраўся пахаваць Мікеланджэла ў Рыме, адвёўшы яму грабніцу ў саборы Святога Пятра<ref>{{cite web |url=http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml |title=Апошні дзень жыцця, першы дзень спакою! (18 лютага 1564) |access-date=22 студзеня 2012 |language=рус.}}</ref>. [[20 лютага]] [[1564]] года, цела Мікеланджэла было часова пакладзена ў царкве [[Санці Апастолі]]. У пачатку сакавіка цела скульптара была таемна перавезена ў Фларэнцыю{{sfn|Вазарі|1970|с=419}} і ўрачыста пахавана [[14 ліпеня]] [[1564]] года ў Францысканскай царкве [[базіліка Санта-Крочэ|Санта Крочэ]]{{sfn|Эрпель|1990|с=15}}, недалёка ад магілы [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]]. ==== Грабніца Мікеланджэла ==== Магілу Мікеланджэла праектаваў Вазары. На магіле сядзяць тры музы — «Скульптура» (аўтар [[Валерыа Чолі]]), «Жывапіс» і «Архітэктура» (аўтар абодвух — [[Джавані Батыста Ларэнці]]). Партрэт-бюст Мікеланджэла над музамі — таксама аўтарства [[Джавані Батыста Ларэнці]], а фрэска «Аплаквання» (''П’ета'') — [[Джавані Батыста Налдзіні]]. Па абодва бакі ад бюста — барэльефы з трох пераплеценых вянкоў (лаўровы, дубовы і аліўкавы), якія сімвалізуюць адзінства трох мастацтваў<ref>{{cite web |url=http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Montages/Firenze/Santa_Croce.htm |title=Santa Croce (Florence): Tomb of Michelangelo Buonarroti |access-date=22 студзеня 2012 |language=англ. |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgRyiXs?url=http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Italian%20Images/Montages/Firenze/Santa_Croce.htm |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. Падобным на кольцы [[Сям'я Барамеа|Барамеа]] штампам (з літарай «М» у адным са знешніх сектараў) сам Мікеланджэла пазначаў абраны ім мармур<ref>{{cite web |url=http://www.liv.ac.uk/~spmr02/rings/florence.html |title=Borromean Logos: Michelangelo |access-date=22 студзеня 2012 |language=англ. |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgTJkZS?url=http://www.liv.ac.uk/~spmr02/rings/florence.html |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. Грабніца была пабудавана на працягу 1564—1574 гадоў. Яна стала ўзорам для праектаў наступных пахаванняў, напрыклад, для магілы [[Галілеа Галілей|Галілея]] (аўтарства [[Джавані Фаджыні]])<ref>{{cite web |url=http://www.museumsinflorence.com/musei/museum_of_opera_s_croce.html |title=Santa Croce: Church and Museum |access-date=4 лютага 2012 |language=англ.|work=The Museums of Florence}}</ref>, якая размешчана насупраць. Таксама ў царкве ёсць мемарыял [[Дантэ]] (узведзены ў 1800-х гадах). == Паэтычная спадчына == {{Main|Паэзія Мікеланджэла}} {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#FFF8DC; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;" | <poem> О, смерці прывідзе, што няшчасце спыняе, сам душы і сэрца вораг, апошні верны сродак ад пакуты. {{oq|it|O, ombra del morir, per cui si ferma ogni miseri, a l'alma, al cor nemica... ultimo delli et buon rimedio}} </poem> |- |style="text-align: left;"|'''Мікеланджэла''', '''санет XLIV'''<br /><small>''(урывак{{efn|Гэтыя радкі з санета Мікеланджэла з’яўляюцца эпіграфам да першай часткі рамана Карэла Шульца «''Камень і боль''»{{sfn|Шульц|2006|с=5}}.}})''</small> |} [[Файл:Michelangelo, Sonnet with a caricature.jpg|thumb|справа|200px|<center>Санет Мікеланджэла з карыкатурай<br /></center>]] Паэзія Мікеланджэла лічыцца адным з самых яскравых узораў эпохі Адраджэння{{sfn|Wallace|2010|с=40—41}}, хоць [[Абрам Маркавіч Эфрас|Абрам Эфрас]], рускі мастацтвазнавец і перакладчык, назваў паэзію «''малодшай з муз Мікеланджэла''»<ref>{{cite web |url=http://www.durov.com/literature3/efros-64.htm |author=А. М. Эфрос |title=Поэзия Микеланджело |access-date=22 студзеня 2012 |language=рус. |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005004021/http://www.durov.com/literature3/efros-64.htm |archive-date=5 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>. Захавалася каля 300 яго вершаў. Асноўныя тэмы — апяванне чалавека, гарката расчаравання і адзінота мастака. Любімыя паэтычныя формы — [[мадрыгал]] і [[санет]]. Паводле Р. Ралана, Мікеланджэла пачаў пісаць вершы яшчэ ў дзяцінстве, аднак, іх засталося не так шмат, бо ў [[1518]] г., ён спаліў большасць сваіх ранніх вершаў, а яшчэ частку знішчыў ужо пазней, перад смерцю{{sfn|Роллан|1992|с=112—113}}. Асобныя яго вершы былі апублікаваны ў працах [[Бенедэта Варкі]] ({{lang-it|Benedetto Varchi}}), [[Доната Джаноці]] ({{lang-it|Donato Giannotti}}), [[Джорджа Вазары]] і інш.{{sfn|Роллан|1992|с=154—155}} Сябры, [[Луіджы Рыча]] і Джаноці прапанавалі яму адабраць лепшыя вершы для публікацыі. У [[1545]] годзе Джаноці ўзяўся за падрыхтоўку першага зборніка Мікеланджэла, аднак, справа далей не пайшла — у [[1546]] годзе памёр Луіджы, а ў [[1547]] годзе — [[Віторыя Калона|Віторыя]]. Мікеланджэла вырашыў адмовіцца ад гэтай ідэі, лічачы яе славалюбствам{{sfn|Роллан|1992|с=154—155}}<ref>{{cite web |url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF |format=PDF |title=Выбраныя вершы Мікеланджэла (з каментарам) |access-date=22 студзеня 2012 |language=англ. |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgYYbaR?url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. Такім чынам, пры жыцці зборнікі яго вершаў не друкаваліся, а першы зборнік быў апублікаваны толькі ў [[1623]] годзе яго пляменнікам [[Мікеланджэла Буанароці малодшы|Мікеланджэла Буанароці (малодшым)]] пад назвай «''Вершы Мікеланджэла, сабраныя яго пляменнікам''» у Фларэнційскім выдавецтве «[[Джунцінэ]]» ({{lang-it|Giuntine}})<ref>{{cite web |url=http://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html |title=Rime, Michelangelo Buonarroti (1623) |access-date=22 студзеня 2012 |language=англ.}}</ref>. Гэта выданне было няпоўным, і ўтрымлівала пэўныя недакладнасці{{sfn|Роллан|1992|с=112—113}}. У [[1863]] годзе [[Чэзарэ Гуасці]]({{lang-it|Chesare Guasti}}) выдаў першае дакладнае выданне вершаў мастака, якое, аднак, не было храналагічным{{sfn|Ryan|1998|с=7}}. У [[1897]] годзе выйшла выданне нямецкага мастацтвазнаўца [[Карл Фрэй|Карла Фрэя]] ({{lang-de|Karl Frey}}) «''Вершы Мікеланджэла, сабраныя і пракаментаваныя доктарам Карлам Фрэям''» ([[Берлін]])<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/diedichtungende01freygoog |title=Die Dichtungen des Michelagniolo Buonarroti Herausgegeben Und mit Kritiscem Apparate Versehen von Dr. Carl Frey |access-date=22 студзеня 2012 |language=ням. і італ.}}</ref>. Выданне [[Энца Ноэ Джырардзі]] ([[Бары]], [[1960]]) ({{lang-it|Enzo Noe Girardi}}) складалася з трох частак, і было значна больш дасканалым, чым выданне Фрэя, у тым, што датычылася дакладнасці перадачы тэксту і адрознівалася лепшай храналогіяй размяшчэння вершаў, хоць і не цалкам бясспрэчнай{{sfn|Ryan|1998|с=9}}. На беларускую мову асобныя вершы Мікеланджэла пераклалі [[Міхась Стральцоў]]<ref>Выбраныя творы / Міхась Стральцоў. — Мінск : Беларуская навука, 2015.</ref> і [[Майсей Сяднёў]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>. === Выкарыстанне ў музыцы === {{Цытата box2 |width = 22em |border = |align = right |bgcolor = |title_bg = |title_fnt = |title = <small>Якаб Аркадэльт. Мадрыгал для чатырох галасоў</small> |halign = |quote = {{Audio|ARCADELT Io dico che fra noi.mid|'''Io dico che fra noi'''}} |salign = center |source = }} Яшчэ пры яго жыцці частка вершаў была пакладзена на музыку. Сярод самых вядомых кампазітараў-сучаснікаў Мікеланджэла — [[Якаб Аркадэльт]] («''Deh dimm’ Amor se l’alma''» та «''Io dico che fra voi''»)<ref>Albert Seay. ''Arcadelt and Michelangelo'', Renaissance news vol. 18, 4 (1965) p. 299—301 {{ref-en}}</ref>, [[Барталамеа Трамбанчына]], [[Канстанца Феста]] (страчаны мадрыгал на верш Мікеланджэла<ref>{{cite web |url=http://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |author=Costanzo Festa ; edited by Richard J. Agee |title=Counterpoints on a cantus firmus|publisher=A-R Editions, Inc |year=1997 |page=xi |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>), Жан дэ Кансей (таксама — Кансіліум)<ref>{{cite web |url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil |title=Early MusiChicago: Jean Conseil |language=англ. |access-date=22 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804073102/http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil |archive-date=4 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Таксама на яго словы пісалі такія кампазітары як [[Рыхард Штраус]] (цыкл з пяці песень — першая на словы Мікеланджэла, астатнія — [[Адольф Фрыдрых фон Шак|Адольфа фон Шака]], [[1886]])<ref>{{cite web |url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about |title=Richard Strauss. 5 Lieder, Op.15, TrV148 |author=James Leonard, Rovi |access-date=4 лютага 2012|language=англ.}}</ref>, [[Гуга Вольф]] (вакальны цыкл «''Песні Мікеланджэла''» [[1897]])<ref>{{cite web |url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493 |title=Grasping Toward the Light: A Reassessment of Wolf’s Michelangelo- Lieder |format=PDF |author=Iain Gillis |work=Musicological Explorations. Vol 11 (2010) |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref> і [[Бенджамін Брытэн]] (цыкл песень «''Сем санетаў Мікеланджэла''», [[1940]]<ref>{{cite web |url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about |title=Benjamin Britten. 7 Sonnets of Michelangelo, Op.22 (song cycle) |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>). [[31 ліпеня]] [[1974]] года [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дзмітрый Шастаковіч]] напісаў сюіту для баса і фартэпіяна (опус 145). У сюіту (вакальны цыкл) увайшлі 8 санетаў і тры вершы мастака (пераклад — [[Абрам Маркавіч Эфрас|Абрама Эфраса]]){{efn|Сам Шастаковіч называў яе «Сімфонія № 16»<ref>{{cite web |url=http://www.boosey.com/pages/cr/catalogue/cat_detail.asp?musicid=1010 |title=Shostakovich, Dmitri: Suite on Verses of Michelangelo Buonarroti |author=Gerard McBurney |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>.}}<ref>{{cite web |url=http://live.shostakovich.ru/composition/336/ |title=Дмитрий Шостакович. Сюита на слова Микеланджело Буонарроти для баса и фортепиано. Перевод А. Эфроса |language=рус. |access-date=4 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702200820/http://www.shostakovich.ru/ |archive-date=2 ліпеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У [[1988]] годзе [[Юрый Якаўлевіч Ішчанка|Юрый Ішчанка]] завяршыў кантату «''Каб вырваць думку з каменных абдымак''» для тэнара і сімфанічнага аркестра ў 3-х частках на вершы Мікеланджэла (пераклад [[Аляксандр Барысавіч Махаў|Аляксандра Махава]]<ref>{{cite web |url=http://www.centre.smr.ru/win/books/mikel_01.htm |title=Микеланджело Буонарроти. Стихотворения (До и после 1540) |language=рус. |access-date=26 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619130047/http://www.centre.smr.ru/win/books/mikel_01.htm |archive-date=19 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>). У [[2006]] годзе сэр [[Пітэр Максвел Дэвіс]] завяршыў працу над «''Tondo di Michelangelo''» (для барытона і фартэпіяна). У твор увайшло 8 санетаў Мікеланджэла. Прэм’ера адбылася [[18 кастрычніка]] [[2007]] годзе<ref>{{cite web |url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html |title=Sir Peter Maxwell Davies. Tondo di Michelangelo |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWggvFQw?url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У [[2010]] годзе аўстралійскі кампазітар [[Мэцью Дзьюі]] напісаў сачыненне «''Il tempo passa: music to Michelangelo''» (для барытона, альта і фартэпіяна). У ім выкарыстоўваецца сучасны пераклад вершаў Мікеланджэла англійскую мову. Сусветная прэм’ера твора адбылася [[16 студзеня]] [[2011]] года<ref>{{cite web |url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo |title=Il tempo passa: based on the poetry of Michelangelo / Matthew Dewey |language=англ. |access-date=4 лютага 2012}}</ref>. == Знешнасць == {{Quote box|width=25em|align=right|quote=''Мікеланджэла пакутаваў з-за сваёй пачварнасці. Яму, бязмерна закаханаму ў прыгажосць чалавечага цела, любыя недахопы павінны былі здавацца ганебнымі''|source=[[Рамэн Ралан]]{{efn|Гэтая характарыстыка Мікеланджэла была выдзелена яшчэ нямецкім мастацтвазнаўцам [[Генры Тод]]ам ({{lang-de|Henry Thode}}) у першым томе яго працы «''Мікеланджэла і позняе Адраджэнне''» (Берлін, 1902).}}{{sfn|Роллан|1992|с=112—113}}}} [[Файл:Michelangelo engrave.jpg|thumb|злева|150px|<center>Гравюра з партрэтам Мікеланджэла (Кандзіві)</center>]] [[Файл:DSC02316 Daniele Da Volterra - Ritratto di Michelangelo (1564) - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-jan-2006.jpg|thumb|справа|140px|<center>Бюст Мікеланджэла<br /><small>([[Даніеле да Вальтэра]], 1564)</small></center>]] Існуе некалькі партрэтаў Мікеланджэла. Сярод іх — [[Себасцьяна дэль П’ёмба]] (Каля 1520), [[Джуліяна Буджардзіні]], [[Якапіна дэль Контэ]] (1544—1545 гг., [[Уфіцы|Галерэя Уфіцы]]), [[Марчэла Венусці]] (музей у Капітоліі), [[Францыска д'Аланда]] (1538 −1539 гг), [[Джуліа Банасонэ]] ([[1546]]) і іншыя. Таксама яго выява была ў біяграфіі Кандзіві, якая выйшла ў [[1553]] годзе, а ў [[1561]] годзе [[Леонэ Леоні]] адчаканіў манету з яго выявай<ref>{{cite web |url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg&retpage=22634 |title=Lead medal of Michelangelo, by Leone Leoni |work=The British Museum |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgii2DC?url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. Апісваючы аблічча Мікеланджэла, Рамэн Ралан выбраў за аснову партрэты Контэ і д’Аланда: {{Цытата|''Мікеланджэла быў сярэдняга росту, шырокі ў плячах і мускулісты (...). Галава ў яго была круглая, лоб квадратны, праараны маршчынамі, з моцна праяўленымі надброўнымі дугамі. Чорныя, даволі рэдкія валасы, злёгку кучаравыя. Невялікія светла-карыя вочы, колер якіх пастаянна змяняўся, усеяныя жоўтымі і блакітнымі крапінкамі (...). Шырокі прамы нос з невялікаю гарбінкаю (...). Тонка акрэсленыя вусны, ніжняя губа трохі вытыркае. Рэдзенькія бакенбарды, і раздвоеная негустая бародка фаўна (...) скуластае аблічча з запалымі шчокамі''{{sfn|Роллан|1992|с=87—88}}}} Тым не менш, у [[Мукі і радасці, фільм|кінематографе]] яго адлюстроўвалі больш прывабным, чым ён быў на самай справе<ref name="se"/>. Мікеланджэла не пакінуў пасля сабе ні аднаго задакументавана аўтапартрэта<ref name="se"/>, аднак, некалькі яго прац даследчыкі лічаць магчымымі выявамі мастака. Сярод іх — «[[Святы Прокл Балонскі, Мікеланджэла|Святы Прокл Балонскі]]», галава Алаферна ў фрэсцы «Юдзіф і Алаферн» на столі [[Сіксцінская капэла|Сіксцінскай капэлы]], пераможаны у групе «[[Геній перамогі]]», твар на знятай скуры Святога Варфаламея (фрэска «[[Страшны суд (Мікеланджэла)|Страшны суд]]»), Святы Нікадзім у «[[Фларэнційская П'ета|П’еце II]]» і г.д. <ref>{{cite web |url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html |title=Якім быў Мікеланджэла? |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>. Лічыцца таксама, што ён намаляваны на фрэсцы Рафаэля «Афінская школа»<ref>{{cite web |url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2899%2909070-4/fulltext |title=Michelangelo's gout in a fresco by Raphael |author=Carlos Hugo Espinel |date=18 грудня 1999 |publisher=The Lancet |work= Volume 354, Issue 9196 |pages=2149 - 2151 |language=англ. |doi=10.1016/S0140-6736(99)09070-4 |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>, хоць гэта сцвярджэнне не адназначнае<ref>{{cite web |url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2805%2972230-3/fulltext |title=Michelangelo's gouty knee |author=Wolfgang Kuehn |date=25 сакавіка 2000 |publisher=The Lancet |work=Volume 355, Issue 9209 |page=1104 |language=англ. |doi=10.1016/S0140-6736(05)72230-3 |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>. Пасля смерці Мікеланджэла, [[Даніеле да Вальтэра]] зрабіў пасмяротную маску скульптара і яго бюст{{sfn|Роллан|1992|с=87—88}}. == Асабістае жыццё == {{Quote box|width=25em|align=right|quote=''Кахаю — нашто я нарадзіўся?''{{oq|it|Amando, a che son nato?}}|source=[[Мікеланджэла]], санет CIX}} Мікеланджэла быў адзінокім{{sfn|Роллан|1992|с=82—83}}. Паводле сведчанняў Кандзіві ён жыў як манах, і менавіта запал да працы аддаліў яго ад людзей, ад зносін з імі. Аднак ён быў вельмі заняты справамі сваёй сям’і, бо для яго было важна «''не даць загаснуць нашаму роду''»{{sfn|Роллан|1992|с=78—79}}. Аднак, з пяці сыноў Ладавіка, толькі Буанароці ажаніўся. Пасля яго смерці засталося двое дзяцей — Франчэска (Чэкі) і Ліянарда. Дзяўчынку Мікеланджэла аддаў у кляштар для выхавання, а калі яна выйшла замуж у [[1548]] годзе за Мікеле дзі Нікало Гвічардзіні — падарыў ёй свой асабняк у Пацалаціка{{sfn|Роллан|1992|с=168—169}}. Мікеланджэла сам прымаў актыўны ўдзел у пошуках нявесты для свайго пляменніка{{sfn|Роллан|1992|с=172—173}}. У лісце да Ліянарда ад 24 чэрвеня 1552 года, ён пісаў: {{Цытата|''(…) не хачу, каб наш род перапыніўся на нас. Я разумею, вядома, што свет не знікне, калі ты не ажэнішся, але кожная істота імкнецца пакінуць патомства. Таму і я хачу, каб Ты ажаніўся''}} [[16 мая]] [[1553]] года Ліянарда ажаніўся з Касандрай Рыдольфі. У мужа і жонкі неўзабаве з’явіліся дзеці: [[1554]] года — Буанароці, [[1555]] — Мікеланджэла. Апошні неўзабаве памёр{{sfn|Роллан|1992|с=172—173}}. Няпростыя адносіны ў яго склаліся з іншымі двума прызнанымі геніямі эпохі — [[Леанарда да Вінчы]] і [[Рафаэль Санці|Рафаэлем Санці]]. Вядома, што П’етра Садэрыні «''некалькі разоў збіраўся (…) перадаць''» [[Леанарда да Вінчы]] тую мармуровую глыбу, з якой Мікеланджэла пасля зрабіў «[[Давід (Мікеланджэла)|Давіда]]»{{sfn|Вазарі|1970|с=310}}. Заказ фрэскі залы Вялікага Савета (Сіньёрыі) у Палацца Век’ё на тэму гістарычных перамог Фларэнцыі пры [[Анг'яры]] і [[Кашына|Кашыні]] Вазары трактаваў як магчымасць «''спаборнічаць''» з Леанарда{{sfn|Вазарі|1970|с=315}}, а [[Рафаэль Санці|Рафаэля Санці]] ён упамінае сярод жывапісцаў, якія вучыліся па кардонах «[[Бітва пры Кашыні, Мікеланджэла|Баталіі пры Кашыні]]»{{sfn|Вазарі|1970|с=316}}. Вядомы словы Мікеланджэла аб Рафаэлі: «''усё, што ён меў у мастацтве, ён атрымаў ад мяне''»<ref>{{кніга|аўтар =Любимов Л. Д. |загаловак =Искусство Западной Европы |месца =М. |выдавецтва =Просвещение |год =1982 |спасылка =http://www.bibliotekar.ru/iskusstvo-europa/19.htm |старонак =320 |ref = Любимов}} {{ref-ru}}</ref>. Улічваючы, што на думку Мікеланджэла «''жывапіс — гэта хлусня, скульптура ж — праўда''», спаборніцтва паміж ім і Рафаэлем таксама было відавочным. Як Мікеланджэла мог лічыцца ўвасабленнем скульптуры, так Рафаэль — увасабленнем жывапісу<ref>{{кніга|аўтар =Rudolf Preimesberger. |загаловак =Paragons and Paragone: Van Eyck, Raphael, Michelangelo, Caravaggio, Bernini |выдавецтва =Getty Publications |год =2011 |спасылка =http://books.google.com.ua/books?id=iXytpsqchLkC&pg=PA67&hl=uk&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false |старонак =160 |старонкі=68}} {{ref-en}}</ref>. [[Файл:Dreamofhumanlife.jpg|thumb|справа|150px|<center>«Сон» </center>]] Дыскусіі аб [[Сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыі]] Мікеланджэла пачаліся з біяграфіі мастака, выдадзенай [[1893]] года ў Лондане [[Джон Эдзінгтан Саймандз|Джонам Эдзінгтанам Саймандзам]]. Аднак, у любым выпадку, немагчыма дакладна сцвярджаць ці меў Мікеланджэла нейкія фізічныя зносіны наогул<ref>Anthony Hughes, ''[http://www.amazon.com/Michelangelo-Art-Ideas-Anthony-Hughes/dp/0714834831 Michelangelo]'', p. 326, ISBN 978-0-7148-3483-2 {{ref-en}}</ref>. [[Файл:Vittoria Colonna.jpg|thumb|злева|150px|<center>«Віторыя Калона» </center>]] Частка даследчыкаў лічыць, што пачуцці і адносіны Мікеланджэла былі чыста платанічнымі — ці ідзе гаворка аб жанчынах, ці аб мужчынах. Яму, падабалася чалавечае цела і ў ім ён бачыў прыгажосць і гармонію, само чалавечае цела, мужчынскае ці жаночае, было для яго сродкам перадачы мастацкай ідэі{{sfn|Wallace|2010|с=5}}. Уільям Дзюрант лічыў, што ўся яго энергія была накіраваная на творчасць, а не на [[секс]]{{sfn|Durant|1953|с=501}}. Значна больш прыхільнікаў тэорыі аб гомасексуальнай прыродзе мастака — большасць санетаў напісана аб каханні да мужчын, калі яго пляменнік выдаў першы зборнік вершаў, ён змяніў займеннікі мужчынскага роду на жаночыя<ref>David Fuller, ''[http://books.google.com.ua/books?id=J-NejzAkqhEC&dq=michelangelo+1623+pronouns&source=gbs_navlinks_s The life in the sonnets]'', p. 30 {{ref-en}}</ref>. Акрамя таго, лічыцца, што жанчыны Мікеланджэла вельмі мужчынападобныя. Таму на думку Джона Саймандза, «''Мікеланджэла не кахаў, не захапляўся і не жадаў жанчын''»{{sfn|Symonds|1893|с=146}}. Існуе таксама меркаванне, што яго цікавасць да малодшых прадстаўнікоў уласнага полу можна растлумачыць яго жаданнем знайсці ў іх асобе сына<ref name="brit"/>. Пэўнае ўяўленне аб пачуццях Мікеланджэла можа даць яго ж паэзія. Значная частка захаваных тэкстаў перыяду сталасці і старасці мастака звязаны з імёнамі двух вельмі блізкіх для яго людзей: [[Тамаза Кавальеры]] і [[Віторыя Калона|Віторыі Калона]]<ref>{{cite web |url=http://svr-lit.niv.ru/svr-lit/logish-sbornik-statej/mikelandzhelo-buonarroti.htm |title=Микеланджело Буонарроти // Сборник статей |author=Логиш С. В. |language=рус. |access-date=4 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907153611/http://svr-lit.niv.ru/svr-lit/logish-sbornik-statej/mikelandzhelo-buonarroti.htm |archive-date=7 верасня 2013 |url-status=dead }}</ref>. З рымскім арыстакратам і мастаком Тамаза, яны пазнаёміліся прыкладна ў канцы [[1532]] года{{sfn|Wallace|2010|с=40—41}}. Вядома шмат вершаў напісаных Мікеланджэла да юнака (Тамаза тады было 23 гады), а таксама малюнкаў, намаляваных і падораных ім Тамаза («Ганімед», «Тыцій», «Падзенне Фаэтона» і інш.). Існаваў партрэт хлопца, які, аднак, страчаны<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2010/feb/16/michelangelo-exhibition-courtauld-london |title=Michelangelo's dreams of male muse go on show at Courtauld |author=Mark Brown |date=16 лютага 2010 |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>. У [[1537]] года ён пазнаёміўся з [[Віторыя Калона|Віторыяй Калона]], і іх сяброўства працягвалася да самай смерці Віторыі{{sfn|Wallace|2010|с=40—41}}{{sfn|Durant|1953|с=585}}. Як піша Кандзіві, Мікеланджэла больш за ўсё шкадаваў аб тым, што развітваючыся з ёй, пацалаваў руку, а не лоб ці твар. Пазней ён напісаў, што «''Яна мяне вельмі любіла, і гэта было ўзаемна. Смерць забрала ў мяне вялікага друга''»{{sfn|Брион|2002|с=241—242}}. Паводле [[Марсель Брыён|Брыёна]], Тамаза і Віторыя былі для Мікеланджэла ідэаламі мужчынскі і жаночай прыгажосці адпаведна{{sfn|Брион|2002|с=235}}. == Ушанаванне пасля смерці == [[Файл:Palazzo Clusini.jpg|thumb|справа|150px|<center>[[Музей Мікеланджэла]]</center>]] [[Файл:El Greco 016.jpg|thumb|справа|200px|<center>[[Эль Грэка]]. «Выгнанне гандляроў з храма» (каля [[1600]])</center>]] {{Quote box|width=25em|align=right|quote=<poem>Мікеланджэла, свет у грандыёзным бачанні, Дзе з Геракламі ў шалі змяшаліся Хрысты, Дзе з магіл ва ўвесь рост уздымаюцца цені. I свой саван дзяруць, аж ламаюць пярсты</poem>{{oq|fr|<poem>Michel-Ange, lieu vague où l’on voit des Hercules Se mêler à des Christs, et se lever tout droits Des fantômes puissants qui dans les crépuscules Déchirent leur suaire en étirant leurs doigts ; </poem>}}|source=[[Шарль Бадлер]], «''Маякі''» <br /><small>(пераклад [[Іван Фёдаравіч Драч|Івана Драча]])</small>}} {{Quote box|width=25em|align=right|quote=''Годзе, годзе, годзе! Дастаткова слоў! Скажыце проста — Тварэц зрабіў Італію па эскізах Мікеланджэла!''{{oq|en|Enough, enough, enough! Say no more! Lump the whole thing! say that the Creator made Italy from designs by Michael Angelo!}}|source=[[Марк Твэн]], «''[http://www.gutenberg.org/ebooks/3176 Прасцякі за мяжой]''» ([[1869]])}} [[Файл:Passignano Michelangelo che da il modellino di San Pietro a Paolo IV.jpg|thumb|справа|200px|<center>[[Даменіка Крэсці]]. «Мікеланджэла дэманструе Юлію II мадэль сабора Святога Пятра» </center>]] Сяло '''Капрэзэ''', дзе нарадзіўся Мікеланджэла, цяпер вядома пад назвай [[Капрэзэ-Мікеланджэла]]. Указ аб перайменаванні быў выдадзены [[9 лютага]] [[1913]] года<ref>{{cite web |url=http://www.thetuscanmagazine.com/articles/caprese-michelangelo-birthplace-artistic-genius |title=Капрэзэ-Мікеланджэла: Месца нараджэння мастацкага генія |author=Джэкі Гейлер |work=The Tuscan Magazine |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgpSDtt?url=http://www.thetuscanmagazine.com/articles/caprese-michelangelo-birthplace-artistic-genius |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>.У сяле адкрыты [[Музей Мікеланджэла|музей]] і [[Бібліятэка Мікеланджэла|бібліятэка]] Мікеланджэла. У гонар яго названы [[3001 Мікеланджэла|астэроід]], [[Плошча Мікеланджэла|плошча]] ў Фларэнцыі, [[Мікеланджэла, лайнер|акіянскі лайнер]], [[Мікеланджэла, камп'ютарны вірус|камп’ютарны вірус]], [[кратар Мікеланджэла|кратар]] на Меркурыі, [[Мікеланджэла, песня|песня]] Б’ёрна Скіфса, [[феномен Мікеланджэла|псіхалагічны феномен]]. === Вобраз мастака === ==== У мастацтве ==== [[Джаванмарыя Бутэр]] намаляваў малюнак «''Паэт Мікеланджэла з Апалонам і музамі''» на пахаванні мастака ([[1564]]). [[Эль Грэка]] адлюстраваў Мікеланджэла на карціне «''Выгнанне гандляроў з храма''» (каля [[1570]])<ref>{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/culture/2004/jan/24/1 |title=The Reluctant Disciple |author=J. Jones |publisher=www.guardian.co.uk |date=24 студзеня 2004 |language=англ. |access-date=29 сакавіка 2012 }}</ref>. Вядомы таксама карціны [[Даменіка Крэсці]] «''Мікеланджэла дэманструе мадэль сабора Святога Пятра Юлію II''» (1619) і [[Якопа да Эмполі]] «''Мікеланджэла дэманструе мадэль фасада царквы Сан Ларэнца Льву X''» (1617—1619). У [[1970]] года [[Сальвадор Далі]] стварыў [[Сюррэалізм|сюррэалістычны]] партрэт «''Галава Мікеланджэла са скрынямі''»<ref>[http://www.wikipaintings.org/en/salvador-dali/untitled-michelangelo-head-with-drawers Salvador Dali. Untitled (Michelangelo Head with Drawers), 1970] {{ref-en}}</ref>. ==== У літаратуры ==== * Аповесць [[Рамэн Ралан|Рамэна Ралана]] «''Жыццё Мікеланджэла''» ([[1907]]) * Біяграфічны раман [[Карэл Шульц|Карэла Шульца]] «''Камень і боль''» ([[1943]]) * Біяграфічны раман [[Ірвінг Стоўн|Ірвінга Стоўна]] «''[[Мукі і радасці, раман|Мукі і радасці]]''» ([[1961]]) * Фантастычнае апавяданне [[Андрэй Уладзіміравіч Пехнік|Андрэя Пехнік]] «''Карэктар''» ([[2002]])<ref>''[[Андрэй Уладзіміравіч Пехнік|Пехник Андрій]].''Коректор: оповідання // Хроніки. — К.: Смолоскип, 2002. — с. 7—35.</ref> * Ілюстраваная кніга для дзяцей [[Эндру Тафолі]] «''Мікеланджэла Баніроці''» ({{lang-en|Michelangelo Bunnyrroti}})<ref>Andrew Toffoli, ''[http://www.amazon.com/Michelangelo-Bunnyrroti-Histories-Presents-Toffoli/dp/097632332X Michelangelo Bunnyrroti (Histories Presents)]''{{ref-en}}</ref> ([[2006]]) Аб слепаце Мікеланджэла{{efn|Магчыма, што гаворка ідзе аб часовай частковай страце зроку мастака пасля роспісу фрэсак [[Столь Сіксцінскай капэлы|столі Сіксцінскай капэлы]], пра што згадвае Вазары<ref>{{cite web |url=http://litopys.org.ua/shevchenko/shev319.htm |title=Коментарі до повісті «Музыкант» |access-date=29 сакавіка 2012 }}</ref>.}} напісана ў аповесцях [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] «[[Музыка, аповесць|Музыка]]» ([[1855]]) і «[[Мастак, аповесць|Мастак]]» ([[1856]]). Таксама Мікеланджэла згадваецца ў паэзіі «''[http://ae-lib.org.ua/texts-c/baudelaire__poesie__ua.htm#03 Маякі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004531/http://ae-lib.org.ua/texts-c/baudelaire__poesie__ua.htm#03 |date=5 сакавіка 2016 }}''» [[Шарль Бадлер|Шарля Бадлера]] ([[1857]]), аповесці [[Марк Твэн|Марка Твэна]] «''прасцякі за мяжой''» ([[1869]]), у паэме «''Любоўная песня Дж. Альфрэда Пруфрака''» [[Эліят|Томаса Эліята]] ([[1920]])<ref>{{cite web |url=http://www.michelangelo-gallery.com/cultural-references.aspx |title=Галерэя Мікеланджэла: згадкі ў культуры |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130302030317/http://www.michelangelo-gallery.com/cultural-references.aspx |archive-date=2 сакавіка 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cummingsstudyguides.net/Guides3/Prufrock.html#Text |title=The Love Song of J. Alfred Prufrock By T. S. Eliot (With Stanza Summaries, Annotations, and Explanations of Allusions) |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 }}</ref>. ==== У кіно ==== * Дакументальны фільм [[Курт Аэртэль|Курта Аэртэля]] «''[[Мікеланджэла, фільм|Мікеланджэла]]''» ([[1938]]) * Дакументальны фільм «''[[Тытан: Гісторыя Мікеланджэла]]''» ([[1950]]) * Фільм [[Кэрал Рыд|Кэрола Рыда]] «''[[Мукі і радасці, фільм|Мукі і радасці]]''» ([[1965]]) * Фільм [[Роберт Снайдэр|Роберта Снайдэра]] «''Мікеланджэла: аўтапартрэт''» ([[1989]]) * Дакументальны фільм «''Мікеланджэла: фільм''» ([[BBC]] / [[Брытанскі музей]]) ([[2005]]) * Дакументальны фільм «''Мікеланджэла і Сіксцінская капэла''» ([[2006]]) * Серыя «''Таямніцы Сіксцінскай капэлы: Загадка Мікеланджэла''» (тэлечасопіс «''20/20''», 42. Выпуск, канал [[American Broadcasting Company|ABC]]) ([[2008]]) * Серыя «''Рассакрэчаны Мікеланджэла''» (гістарычны дакументальны тэлесерыял «''Загадкі мёртвых''», 13. Эпізод) ([[2009]]) === Выкарыстанне твораў і матываў === [[Файл:David - The Death of Socrates crop.jpg|thumb|справа|100px|<center>[[Жак-Луі Давід]]. «[[Смерць Сакрата]]» (фрагмент)</center>]] [[Файл:Michelangelo Buonarroti 017-cropped.jpg|thumb|справа|100px|<center>«Стварэнне Адама» (фрагмент)</center>]] У [[1967]] года выйшла кніга [[Элейн Лобл Конігсбург|Э. Л. Конігсбург]] «З заблытаных спраў місіс Бэзіл Э. Френквайлер» ({{lang-en|From the Mixed-Up Files of Mrs. Basil E. Frankweiler}}), сюжэт якой развіваецца вакол таямніцы статуі «анёла», магчыма створанай Мікеланджэла. Кніга атрымала [[медаль Джона Ньюберы]] ў [[1968]] годзе. У [[1973]] кніга была экранізавана [[Філдэр Кук|Філдэрам Кукам]] (місіс Френквайлер сыграла [[Інгрыд Бергман]]), а ў [[1995 у кіно|1995]] — [[Маркус Коўл|Маркусам Коўлам]] (місіс Френквайлер — [[Лорэн Бэкал]]). У шэрагу прац [[Сальвадор Далі|Сальвадора Далі]] выкарыстоўваюцца матывы твораў Мікеланджэла — «„Рабоў“ Мікеланджэла — можна скарыстаць як машыну''»{{праясніць|удакладніць назву}} ([[1965]]), «''Галава Раніцы, паводле Мікеланджэла (дэталь фігуры грабніцы Ларэнца II Медычы)''» ([[1977]]), «''Пра „Майсея“ Мікеланджэла, грабніца Папы Юлія II''», «''Пра „Скурчанага хлопчыка“ Мікеланджэла''», «''Пейзаж са схаваным вобразам „Давіда“ Мікеланджэла''» ([[1982]]), «''Галава, навеяная Мікеланджэла''» ([[1983]]) і іншыя. Карціна «''[[Мяккі аўтапартрэт са смажаным салам]]''» ([[1941]]) была навеяная ўражаннямі аб асобе на знятай скуры Святога Варфаламея (фрэска «[[Страшны суд (Мікеланджэла)|Страшны суд]]»). У кароткаметражным фільме [[Мікеланджэла Антаніоні]] «''[[Погляд Мікеланджэла]]''» ([[2004]]) паказаны статуі [[Грабніца Папы Юлія II|грабніцы Папы Юлія II]]. Фільм атрымаў узнагароду [[FIPRESCI]] на [[Міжнародны кінафестываль у Вальядалідзе|міжнародны кінафестываль]] у [[Вальядалід]]зе<ref>{{cite web |url=http://www.seminci.es/historico.php?ano=2004 |title=49-ы фестываль у Вальядалідзе |language=англ. |access-date=4 лютага 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWguRe9R?url=http://www.seminci.es/historico.php?ano=2004 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У японскім анімэ-серыяле «''[[Ergo Proxy|Эрга Проксі]]''» ([[2006]]) ёсць чатыры алегарычныя статуі Мікеланджэла — «Дзень», «Ноч», «Вечар» і «Рассвет». У эпізодзе «''Севільскі Гамер''» (серыял «[[Сімпсаны]]», [[2007]]) парадыруецца фрэска «Стварэнне Адама». == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Брион Марсель. |загаловак =Микеланджело / Пер. с фр. Г. Г. Карпинского |арыгінал ={{lang-fr|Michel-Ange}} |месца =М. |выдавецтва =Молодая гвардия |год =2002 |isbn =5-235-02487-7 |спасылка =http://belpaese2000.narod.ru/Teca/Cinque/Michela/ZSL/mic0.htm |ref = Брион}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар =[[Вазары|Вазарі Д.]] |загаловак =Життєписи найславетніших живописців, скульпторів та архітекторів |арыгінал ={{lang-it|Le Vite de’piu eccelenti Pittori, Scultori e Architetti}} |месца =К. |выдавецтва =Мистецтво |год =1970 |старонак =520 |старонкі =296—429, 497—507 |спасылка =ftp://lib.sumdu.edu.ua/Materiali_do_kyrsiv/Vazari.pdf |ref =Вазарі }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|аўтар =Эрпель Фриц. |загаловак =Микельанджело / Пер. с нем. Сергея Данильченко |арыгінал ={{lang-de|Michelangelo}} |месца =Берлин |выдавецтва =Хеншель |год =1990 |старонак =72 |isbn =3-362-00044-4 |ref = Эрпель}} {{ref-ru}} * {{кніга|аўтар =Либман М. Я. |загаловак =Микеланджело Буонарроти |месца =М. |выдавецтва =Советский художник |год =1964 |ref = Либман}} {{ref-ru}} * {{кніга|аўтар =[[Лучук Іван Володимирович|Лучук І]]. |загаловак =Історія світової поезії |месца =Тернопіль |выдавецтва =Навчальна книга — Богдан |год =2010 |старонак =672 |isbn =978-966-10-1046-7 |ref =Лучук}} * {{кніга|загаловак =Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников / сост. В. Н. Гращенков |месца =М. |выдавецтва =Искусство |год =1983 |старонак =451 |ref =Микеланджело. Поэзия. Письма}} {{ref-ru}} * {{кніга|загаловак =Мікеланджело (1475—1564) [Текст] : до 500-річчя з дня народження: Збірник / Укл. М. П. Бажан |месца =К. |выдавецтва =Мистецтво |год =1975 |старонак =395 |ref =Бажан}} * {{кніга|аўтар =[[Ромен Роллан|Роллан Р.]] |загаловак =Жизнь Микеланджело // Жизни великих людей: Пер. с франц. В. Курелла |арыгінал ={{lang-fr|Vie de Michel-Ange}} |месца =М. |выдавецтва =Известия |год =1992 |старонкі =71—197 |isbn =5-206-00351-4 |ref =Роллан}} {{ref-ru}} * {{кніга|аўтар =[[Ірвінг Стоун|Стоун І.]] |загаловак =[[Мукі і радасці, раман|Муки и радости]]. Роман: Пер. с англ. [[Мікалай Васільевіч Баннікаў|Н. Банникова]] |арыгінал ={{lang-en|The Agony and the Ecstasy}} |месца =М. |выдавецтва =Правда |год =1991 |старонак =768 |isbn =5-253-00154-9 |ref =Стоун}} {{ref-ru}} * {{кніга|аўтар =[[Карэл Шульц|Шульц К]]. |загаловак =Камінь і біль: роман / З чес. пер. [[Дзмітрый Сямёнавіч Андрухаў|Д. Андрухів]] |арыгінал ={{lang-cs|Kámen a bolest}} |месца =К. |выдавецтва =Юніверс |год =2006 |старонак =688 |isbn =966-8118-23-5 |ref = Шульц}} * {{кніга|аўтар =Ascanio Condivi; Alice Sedgewick. |загаловак =The Life of Michelangelo (1553) |выдавецтва =Pennsylvania State University Press |год =1999 |старонак =154 |isbn =0-271-01853-4 |ref =Condivi}} {{ref-en}} * {{кніга|аўтар =[[Вільям Джэймс Дзюрант|Will Durant]]. |загаловак =The Story of Civilization: 5. The Renaissance |месца =New York |выдавецтва =Simon and Schuster |год =1953 |старонак =776 |isbn =0-671-61600-5 |ref =Durant}} {{ref-en}} * {{кніга|аўтар =Christopher Ryan. |загаловак =The poetry of Michelangelo: an introduction |месца =London |выдавецтва =Continuum International Publishing Group |год =1998 |спасылка =http://books.google.com.ua/books?id=PThUqvh209sC&hl=uk&source=gbs_navlinks_s |ref =Ryan}} {{ref-en}} * {{кніга|аўтар =James M. Saslow. |загаловак =The poetry of Michelangelo: An Annotated Translation |месца =New Haven and London |выдавецтва =Yale University Press |год =1991 |старонак =559 |isbn =0-300-05509-9 |ref =Saslow}} {{ref-en}} * {{кніга|аўтар =Eric Scigliano. |загаловак =Michelangelo's Mountain: The Quest For Perfection In The Marble Quarries Of Carrara |выдавецтва =Simon and Schuster |год =2005 |старонак =352 |ref =Scigliano}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар =John Addington Symonds. |загаловак =The Life of Michelangelo Buonarroti |год =1893 |спасылка =http://www.manybooks.net/support/s/symondsj/symondsj11241124211242-8pdfLRG.pdf |ref =Symonds |archive-url =https://web.archive.org/web/20140718010047/http://manybooks.net/support/s/symondsj/symondsj11241124211242-8pdfLRG.pdf |archive-date =18 ліпеня 2014 }} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар =[[Шарль дэ Тальнай|Charles de Tolnay]]. |загаловак =The Youth of Michelangelo |месца =Princeton, NJ |выдавецтва =Princeton University Press |год =1943 |спасылка =http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=94400997 |ref =Tolnay |archive-url =https://web.archive.org/web/20100124212304/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=94400997 |archive-date =24 студзеня 2010 }} {{ref-en}} * {{кніга|аўтар =William Wallace. |загаловак =The Treasures of Michelangelo |выдавецтва =Andre Deutsch |год =2010 |isbn =978-0-233-00253-8 |ref = Wallace}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар = Wallace, William E. |загаловак = Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur |месца = [[Кёльн|Köln]] |выдавецтва = DuMont |год = 1999 }} (Monte von DuMont) * {{кніга |аўтар = Tolnay K. |загаловак = Michelangelo |месца = Princeton |год = 1943—1960 }} * {{кніга |аўтар = [[Жыль Нерэ|Gilles Néret]] |загаловак = Michelangelo |серыя = Basic Art |месца = [[Кёльн|Köln]] |выдавецтва = [[Taschen]] |год = 1999 |старонак = 96 }} * Peter Barenboim, «Michelangelo Drawings — Key to the Medici Chapel Interpretation», Moscow, Letny Sad, 2006, ISBN 5-98856-016-4 * Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995 * James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000 * [[Уладзіслаў Казіцкі|Władysław Kozicki]], Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa == Спасылкі == {{Commons|Category:Michelangelo Buonarroti}} * [http://www.casabuonarroti.it/it/ Веб-сайт музея «Каза Буанароці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171113132743/http://www.casabuonarroti.it/it/ |date=13 лістапада 2017 }} {{ref-it}} {{праверана|19|5|2012}} * [http://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/galleria/MuseoNazionaleBargello_32043.html Нацыянальны мастацкі музей Барджэла] {{ref-it}} {{праверана|19|5|2012}} * [http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/michelangelo-the-manchester-madonna Лонданская Нацыянальная галерэя: Манчэстэрскага Мадонна] {{ref-en}} {{праверана|19|5|2012}} * [http://www.vam.ac.uk/ Музей Вікторыі і Альберта] {{ref-en}} {{праверана|19|5|2012}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/michelangelo_buonarroti.html на artcyclopedia.com] {{Мікеланджэла}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Скульптары Італіі]] [[Катэгорыя:Скульптары Адраджэння]] [[Катэгорыя:Архітэктары Адраджэння]] [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Адраджэння]] [[Катэгорыя:Мікеланджэла| ]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Паэты Італіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Адраджэння]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] irm1l0oucmgq4uzsetqd9mpkvp8rngz 0 8702 5156495 4380708 2026-06-20T16:21:22Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156495 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * На Мяшчорскіх землях [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] створана [[Касімаўскае ханства]]. == Нарадзіліся == * [[10 сакавіка]]: [[Фердынанд II Арагонскі]], кароль Арагона, Сіцыліі, Неапаля, Валенсіі, Сардзінніі і Навары (пам. [[23.1]].[[1516]]) * [[21 верасня]]: [[Джыралама Саванарола]], фларэнційскі грамадскі дзеяч, заснавальнік [[Фларэнційская рэспубліка|Фларэнційскай рэспублікі]], паэт, каталіцкі багаслоў ([[23.5]].[[1498]]) == Памерлі == * {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1452| ]] mkmc5imapvl4i865quu57jib6pqxc2f 5156497 5156495 2026-06-20T16:24:53Z JerzyKundrat 174 /* Памерлі */ 5156497 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * На Мяшчорскіх землях [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] створана [[Касімаўскае ханства]]. == Нарадзіліся == * [[10 сакавіка]]: [[Фердынанд II Арагонскі]], кароль Арагона, Сіцыліі, Неапаля, Валенсіі, Сардзінніі і Навары (пам. [[23.1]].[[1516]]) * [[21 верасня]]: [[Джыралама Саванарола]], фларэнційскі грамадскі дзеяч, заснавальнік [[Фларэнційская рэспубліка|Фларэнційскай рэспублікі]], паэт, каталіцкі багаслоў ([[23.5]].[[1498]]) == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Свідрыгайла Альгердавіч]], вялікі князь літоўскі (1430—1437), князь валынскі (з 1434). {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1452| ]] nxoivujza3trwys5oisbffs1wr79d2l 5156512 5156497 2026-06-20T17:38:16Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5156512 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * На Мяшчорскіх землях [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] створана [[Касімаўскае ханства]]. == Нарадзіліся == * [[10 сакавіка]]: [[Фердынанд II Арагонскі]], кароль Арагона, Сіцыліі, Неапаля, Валенсіі, Сардзінніі і Навары (пам. 23.1.1516) * [[15 красавіка]]: [[Леанарда да Вінчы]], італьянскі мастак, вучоны, вынаходнік і геній эпохі Адраджэння (пам. 2.5.1519) * [[21 верасня]]: [[Джыралама Саванарола]], фларэнційскі грамадскі дзеяч, заснавальнік [[Фларэнційская рэспубліка|Фларэнційскай рэспублікі]], паэт, каталіцкі багаслоў (пам. 23.5.1498) == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Свідрыгайла Альгердавіч]], вялікі князь літоўскі (1430—1437), князь валынскі (з 1434). {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1452| ]] 7ojownfuy8vefuztjrs38fd3dpx5wvz 5156513 5156512 2026-06-20T17:46:54Z JerzyKundrat 174 5156513 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Gutenberg_Bible_Mainz_Copy.jpg|thumb|Біблія Гутэнберга]] * На Мяшчорскіх землях [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] створана [[Касімаўскае ханства]]. * [[Фрыдрых III Габсбург]] каранаваны ў [[Рым]]е Папам [[Мікалай V|Мікалаем V]] як [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[Іаган Гутэнберг]] у [[Майнц]]ы пачаў друк сваёй Бібліі, што стала пачаткам кнігадрукавання ў Еўропе. == Нарадзіліся == * [[10 сакавіка]]: [[Фердынанд II Арагонскі]], кароль Арагона, Сіцыліі, Неапаля, Валенсіі, Сардзінніі і Навары (пам. 23.1.1516) * [[15 красавіка]]: [[Леанарда да Вінчы]], італьянскі мастак, вучоны, вынаходнік і геній эпохі Адраджэння (пам. 2.5.1519) * [[21 верасня]]: [[Джыралама Саванарола]], фларэнційскі грамадскі дзеяч, заснавальнік [[Фларэнційская рэспубліка|Фларэнційскай рэспублікі]], паэт, каталіцкі багаслоў (пам. 23.5.1498) == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Свідрыгайла Альгердавіч]], вялікі князь літоўскі (1430—1437), князь валынскі (з 1434). {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1452| ]] ann75gspe12ape7ygg3g761xhlwuy7q 0 8719 5156515 4613162 2026-06-20T17:53:20Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156515 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[19 кастрычніка]]: Шлюб [[Фердынанд II Арагонскі|Фердынанда II Арагонскага]] і [[Ізабела I Кастыльская|Ізабелы Кастыльскай]] адбыўся ў [[Вальядалід]]зе, гэта паклала пачатак аб’яднанню Іспаніі. == Нарадзіліся == * [[23 ліпеня]]: [[Франчэска Граначы]], італьянскі [[мастак]] (пам. 30.11.1543). * [[27 кастрычніка]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі гуманіст. == Памерлі == * {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1469| ]] mpcyne1dvywc5uw6pkarlnvbsuzjdjn 0 9135 5156741 5139069 2026-06-21T08:47:24Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156741 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Manichvest 1 studzienia 1919.jpg|міні|«Маніхвэст» аб абвяшчэнні [[ССРБ|БССР]].]] [[Файл:Беларуская думка 1919.jpg|thumb|Газета «Беларуская думка».]] [[Файл:Параход «Надзея» пасля крушэння.jpg|міні|Параход «Надзея» пасля крушэння на [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]].]] [[Файл:Pilsudskiwithsoldiers.jpg|thumb|[[Юзаф Пілсудскі]] ў [[Мінск]]у.]] * [[1 студзеня]]: У [[Смаленск]]у абвешчана [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі]]. * [[5 студзеня]]: У [[Мюнхен]]е была заснавана [[Нацыянал-сацыялістычная партыя Германіі]] * [[8 студзеня]]: [[Мінск]] быў абвешчаны сталіцай [[ССРБ|БССР]]. * [[11 студзеня]]: [[Румынія]] анексіравала [[Трансільванія|Трансільванію]]. * [[15 студзеня]]: [[Марк Шагал]] заснаваў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча]] * [[18 студзеня]]: ** Распачалася [[Парыжская мірная канферэнцыя]]. ** Кампанія [[Bentley]] распрацавала свой першы [[аўтамабіль]]. * [[20 студзеня]]: Адчынены [[Беларускі дзяржаўны музей|Мінскі абласны музей]]. * [[22 студзеня]]: ** Аб’яднанне [[УНР]] і [[ЗУНР]]. ** [[Антон Луцкевіч]] падпісаў мемарыял [[урад БНР|беларускага ўрада]] старшыні [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], у якім абгрунтаваў права беларускага народа на дзяржаўнае існаванне. * [[1 лютага]]: Пачаліся рэгулярныя заняткі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. * [[3 лютага]]: [[I Усебеларускі з’езд Саветаў]] прыняў [[Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. * [[8 лютага]]: На занятай польскім войскам тэрыторыі Беларусі і Літвы пачало фарміравацца [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель]]. * [[19 лютага]]: Літоўска-беларуская дывізія Войска Польскага заняла [[Беласток]]. * [[27 лютага]]: На аб’яднаным паседжанні ЦВК Літоўскай ССР і ЦВК БССР у [[Вільня|Вільні]] было аформлена стварэнне [[Літбел|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялітычнай Рэспублікі]]. * [[1 сакавіка]]: У [[Гродна|Гродне]] створана беларускае культурна-асветнае таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]». * [[10 сакавіка]]: Бальшавікі абвяшчаюць [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую ССР]] з сталіцай у [[Харкаў|Харкаве]]. * [[13 сакавіка]]: Утворана [[Беларуска-літоўская армія]]. * [[15 сакавіка]]: Пачалося ўзброенае [[Нясвіжскае паўстанне]] за далучэнне горада да [[Польская Рэспубліка (1918-1939)|Польскай Рэспублікі]]. * [[20 сакавіка]]: [[Урад БНР]] выехаў з [[Гродна]] ў [[Берлін]]. * [[4 красавіка]]: [[Літоўская Тарыба]] ўключыла ў свой склад прадстаўнікоў [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Беларускай рады Гродзеншчыны]]. * [[22 красавіка]]: Польскімі войскамі была занята [[Вільня]]. Апублікавана [[Адозва да жыхароў былога Вялікага Княства Літоўскага]] [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. * [[27 красавіка]]: ** Польскія войскі занялі [[Гродна]]. ** Здарылася [[крушэнне парахода «Надзея»]] на [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]]. * [[28 красавіка]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў 1-ы нумар газеты «[[Беларуская думка (1919)|Беларуская думка]]». * [[15 мая]]: Скончыліся першыя [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1918)|беларускія настаўніцкія курсы]] ў [[Мінск]]у. * [[31 мая]]: У [[Варшава|Варшаве]] створана [[Польска-беларускае таварыства]] для палітычнай падтрымкі ідэі федэрацыйнага саюза Беларусі і Польшчы. * [[1 чэрвеня]]: ЦВК Расіі прыняў пастанову аб аб’яднанні ваенных сіл савецкіх рэспублік. * [[10 чэрвеня]]: Завяршыўся [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны]], ім утворана [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны]]. * [[13 чэрвеня]]: Войскі [[Пётр Урангель|П. Урангеля]] пачалі атаку на [[Царыцын]], які ўтрымліваўся бальшавікамі. * [[21 чэрвеня]]: Нямецкі [[контр-адмірал]] [[Людвіг фон Ройтар]] загадаў камандам [[Затапленне Флота адкрытага мора|затапіць караблі]], каб яны не дасталіся англічанам. * [[25 чэрвеня]]: Армія [[Антон Дзянікін|А. Дзянікіна]] ўзяла [[Харкаў]]. * [[28 чэрвеня]]: Падпісаны [[Версальскі мірны дагавор]], афіцыйна завершылася [[Першая Сусветная вайна]]. Заснавана [[Ліга Нацый]]. * [[8 жніўня]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]]. * [[10 жніўня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]]. * [[18 жніўня]]: [[Афганістан]] стаў незалежным ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[28 жніўня]]: У [[Вільнюс|Вільні]] ўрачыста адкрыўся ўніверсітэт Стэфана Баторыя, створаны на месцы былога [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * [[30 жніўня]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * верасень: Адкрытая [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]], якую узначальваў [[Кастусь Езавітаў]]. * [[15 верасня]]: Створана [[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[ГУУЗ]]. * [[19 верасня]]: [[А. Смоліч]] і [[Я. Лёсік]] накіравалі ліст кіраўніку Польскай дзяржавы [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]], у якім прасілі аднавіць дзейнасць структур [[БНР]]. * [[22 верасня]]: [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны]] арганізавала ў [[Вільня|Вільні]] [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)|настаўніцкія курсы]] для падрыхтоўкі настаўнікаў беларускіх школ. * [[5 кастрычніка]]: Здарылася [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»|крушэнне цягніка «Вільня — Мінск»]] на перагоне паміж [[станцыя Радашковічы|Радашковічамі]] і [[Заслаўе]]м. * [[19 кастрычніка]]: У [[Мінск]]у адкрыліся [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)|беларускія настаўніцкія курсы]]. * [[30 кастрычніка]]: У газеце «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]» апублікаваны верш [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]», які стаў гімнам [[БНР]] пад назвай «Ваяцкі гімн». * [[1 снежня]]: [[А. Луцкевіч]], [[В. Захарка]], [[П. Крачэўскі]] і іншыя члены ўрада [[БНР]] пераехалі ў [[Мінск]]. * [[13 снежня]]: Адбыўся раскол [[Рада БНР|Рады БНР]] на [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду]] і [[Народная рада БНР|Народную Раду БНР]], створаны (паралельны) [[урад Вацлава Ластоўскага]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]]: [[Данііл Гранін]], рускі пісьменнік * [[28 студзеня]]: [[Павел Кармунін]], народны артыст Беларусі * [[1 красавіка]]: [[Джозеф Эдвард Мары]], амерыканскі хірург-трансплантолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1990 (пам. 26.11.2012) * [[22 красавіка]]: [[Дональд Джэймс Крэм]], амерыканскі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (пам. 17.6.2001) * [[12 чэрвеня]]: [[Ута Хаген]], амерыканская актрыса * [[22 ліпеня]]: [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў]], беларускі мовазнавец * [[28 жніўня]]: [[Годфры Хаўнсфілд]], брытанскі інжынер-фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1979 (пам. 12.8.2004) * [[7 верасня]]: [[Алесь Асіпенка]], беларускі пісьменнік, сцэнарыст * [[26 кастрычніка]]: [[Ганна Мікалаеўна Палілава|Ганна Палілава]], беларускі навуковец ў галіне [[генетыка раслін|генетыкі раслін]] == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Тэадор Рузвельт]], 26-ы прэзідэнт [[ЗША]] (нар. 27.10.1858) * [[15 лютага]]: [[Карал Слаўкаўскі]], чэшскі піяніст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (нар. 25.1.1845) * [[30 чэрвеня]]: [[Джон Уільям Стрэт]], брытанскі фізік (нар. 12.11.1842) * [[15 ліпеня]]: [[Герман Эміль Фішэр]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (нар. 9.10.1852) * [[20 жніўня]]: [[Іван Луцкевіч]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, краязнавец, археолаг (нар. 1881). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1919| ]] p0t0xqy44bb3ll054bo7ycaeb6lfhfr 0 10964 5156594 5077704 2026-06-20T19:47:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156594 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Арыгінальная назва = {{lang-bg|Република България}} |Родны склон = Балгарыі |Дэвіз = Съединението прави силата |Назва гімна = Мила Родино |Аўдыё = Mila_Rodino.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |Заснавана = [[681]] |Дата незалежнасці = [[5 верасня]] [[1908]] |Незалежнасць ад = [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Сафія]], [[Плоўдзіў]], [[Варна]], [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]], [[Русэ]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]], [[Добрыч]], [[Слівен]], [[Шумен]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Балгарыі|Прэзідэнт]] <br/> [[Віцэ-прэзідэнт Балгарыі|Віцэ-прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Балгарыі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Румен Радзеў]] <br/> [[Іляна Ётава]] <br/> [[Мікалай Дэнкаў]] |Месца па плошчы = 105 |Плошча = 110&nbsp;996<ref name="EUprofile">{{cite web|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/bulgaria_en|title=Bulgaria|publisher=European Union|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Працэнт вады = 0,3 |Этнахаронім = [[Балгары]] |Насельніцтва = {{спад}}6&nbsp;437&nbsp;360<ref name="EUprofile" /> |Год ацэнкі = 2025 |Шчыльнасць насельніцтва = 58,0 |ВУП (ППЗ) = 279,18&nbsp;млрд&nbsp;$<ref name="IMF-PPPGDP">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP%40WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (October 2025) - GDP, current prices (PPP)|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2025 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 42,48&nbsp;тыс.&nbsp;$<ref name="IMF-PPPPC">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC%40WEO/WEOWORLD|title=World Economic Outlook (October 2025) - GDP per capita, current prices (PPP)|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |ВУП (намінал) = 142,2&nbsp;млрд&nbsp;$<ref name="IMF-NGDPD">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD%40WEO|title=World Economic Outlook (October 2025) - GDP, current prices|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ВУП (намінал) = 2025 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 22,9&nbsp;тыс.&nbsp;$<ref name="IMF-profile">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BGR|title=Bulgaria|website=IMF Data Mapper|publisher=International Monetary Fund|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |ІРЧП = 0,845<ref name="UNDP-HDR2025">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|title=Human Development Report 2025: A matter of choice: People and possibilities in the age of Artificial Intelligence|publisher=United Nations Development Programme|date=2025|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2023 |Месца па ІРЧП = 55<ref name="UNDP-HDR2025" /> |Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Балга́рыя''' ({{lang-bg|България}}), '''Рэспу́бліка Балга́рыя''' ({{lang-bg|Република България}}), {{lang-be-x-old|'''Баўга́рыя'''}} — дзяржава ў паўднёва-ўсходняй [[Еўропа|Еўропе]] на ўсходзе [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]], на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Мяжуе з [[Румынія]]й на поўначы, [[Сербія]]й і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніяй]] на захадзе, [[Грэцыя]]й і [[Турцыя]]й на поўдні. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Сафія]]. Плошча краіны складае 110&nbsp;996 км², насельніцтва — 6&nbsp;437&nbsp;360 чалавек (ацэнка на 2025 г.)<ref name="EUprofile" />. Балгарыя падзелена на [[Вобласці Балгарыі|28 абласцей]], асноўная частка насельніцтва жыве ў гарадах. Афіцыйная мова — [[Балгарская мова|балгарская]]. Арганізаваныя [[Першабытнае грамадства|дагістарычныя]] культуры пачалі фарміравацца на тэрыторыі сучаснай Балгарыі яшчэ ў перыяд [[неаліт]]у. У старажытнасці тут жылі [[фракійцы]], на ўзбярэжжы ўзнікалі грэчаскія калоніі, а пазней гэтыя землі ўваходзілі ў склад [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У 681 годзе ўзнікла балгарская дзяржава — [[Першае Балгарскае царства]], якое стала адной з вядучых сіл Балкан і важным культурным цэнтрам славянскага свету.<ref>{{cite web|url=https://assets.cambridge.org/97805218/50858/excerpt/9780521850858_excerpt.pdf|title=R. J. Crampton, ''A Concise History of Bulgaria'', 2nd ed.|publisher=Cambridge University Press|format=PDF|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref> Пасля заняпаду [[Другое Балгарскае царства|Другога Балгарскага царства]] ў 1396 годзе тэрыторыя краіны трапіла пад уладу [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і заставалася ў яе складзе амаль пяць стагоддзяў<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-second-Bulgarian-empire|title=Bulgaria — The second Bulgarian empire|website=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Вынікам [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|Руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]] стала аднаўленне балгарскай дзяржаўнасці ў выглядзе [[Княства Балгарыя|Княства Балгарыі]], якое ў 1908 годзе абвясціла поўную незалежнасць<ref>{{cite web|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/copr/Bulgaria.pdf|title=Country Profile: Bulgaria|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|date=October 2006|format=PDF|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. У XX стагоддзі Балгарыя ўдзельнічала ў некалькіх войнах на Балканах і ў абедзвюх сусветных войнах выступала на баку Германіі<ref>{{cite web|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/copr/Bulgaria.pdf|title=Country Profile: Bulgaria|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|date=October 2006|format=PDF|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны ў краіне ўстанавіўся камуністычны рэжым, і Балгарыя стала часткай [[Усходні блок|Усходняга блока]]. У 1989 годзе адбыліся палітычныя змены, што прывялі да распаду аднапартыйнай сістэмы і пераходу да [[Дэмакратыя|дэмакратычнага кіравання]] і [[Рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]].<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bulgaria/The-early-communist-era|title=Bulgaria — The early communist era|website=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref> Сучасная палітычная сістэма краіны сфарміравалася пасля прыняцця [[Канстытуцыя Балгарыі|канстытуцыі]] ў 1991 годзе<ref>{{cite web|url=https://www.parliament.bg/en/const|title=Constitution of the Republic of Bulgaria|publisher=National Assembly of the Republic of Bulgaria|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Балгарыя з’яўляецца [[Унітарная дзяржава|унітарнай]] [[Парламенцкая сістэма|парламенцкай]] [[рэспубліка]]й з выразнай цэнтральнай структурай кіравання<ref>{{cite web|url=https://www.parliament.bg/en/const|title=Constitution of the Republic of Bulgaria|publisher=National Assembly of the Republic of Bulgaria|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. Краіна ўваходзіць у [[Еўрапейскі саюз]] (з 2007 года), [[НАТА]] (з 2004), [[Савет Еўропы]] (з 1992) і [[АБСЕ]]<ref>{{cite web|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/country-profiles/bulgaria_en|title=Bulgaria|website=European Union|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mfa.bg/en/embassies/belgiumnatodelegation/565|title=Permanent Delegation of the Republic of Bulgaria to NATO|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Bulgaria|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/portal/bulgaria|title=Bulgaria — Member state|website=Council of Europe|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.osce.org/bulgaria|title=OSCE — Bulgaria|website=OSCE|language=en|access-date=2026-01-08|url-status=dead}}</ref>. З 1 студзеня 2026 года Балгарыя стала ўдзельніцай [[Еўразона|еўразоны]]<ref>{{cite web|url=https://www.bta.bg/en/news/economy/677091-bulgaria-in-euro-area-as-of-jan-1-2026-says-ec-vp-valdis-dombr|title=Bulgaria in Euro Area as of Jan 1, 2026, Says EC VP Valdis Dombrovskis|publisher=Bulgarian News Agency|access-date=2026-01-08|language=en}}</ref>. Краіна таксама некалькі разоў займала месца непастаяннага члена [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]]<ref>{{cite web|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/bulgaria|title=Bulgaria|website=United Nations Security Council|language=en|access-date=2026-01-08}}</ref>. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{image frame |border=no |width=325 |content={{Карта Балгарыі}} |link=Шаблон:Карта Балгарыі |link_text=Bigger Render |caption=Карта Балгарыі.{{Націскная выява}}}} Балгарыя знаходзіцца ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]] на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], ва ўсходняй частцы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. На поўначы мяжуе з [[Румынія]]й, на захадзе з [[Сербія]]й і [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніяй]], а на поўдні з [[Грэцыя]]й і [[Турцыя]]й. [[Сталіца]]й краіны [[Сафія]] мае насельніцтва 1,1 млн чалавек. Іншыя буйныя гарады — [[Плоўдзіў]], [[Варна]], [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]], [[Русэ]], [[Стара-Загора]], [[Плевен]] і [[Враца]]. Агульная працягласць мяжы 1808 км, даўжыня ўзбярэжжа 379 км. Працягласць межаў з суседнімі краінамі: Румынія — 608 км, Грэцыя — 494 км, Сербія — 318 км, Турцыя — 240 км, Паўночная Македонія — 148 км. === Рэльеф === Каля 60 % плошчы Балгарыі займаюць горы і ўзвышшы, сярэдняя вышыня паверхні краіны складае каля 470 м над узроўнем мора. Уздоўж паўночнай мяжы краіны цягнецца [[Ніжнедунайская нізіна]], якая займае ўсю поўнач Балгарыі. У цэнтральнай частцы краіны знаходзіцца асноўны горны масіў Балгарыі — [[Балканскія горы]]. У паўднёва-заходняй Балгарыі, на мяжы з Грэцыяй знаходзяцца горы [[Радопы]], [[Рыла (горны масіў)|Рыла]] і [[Пірын]], тут жа знаходзіцца самы высокі пункт Балканскага паўвострава гара [[Мусала]] (2925 м). Паўднёва-ўсходнюю частку Балгарыі займае [[Горнафракійская нізіна]], а на поўдзень ад яе, на мяжы з Турцыяй, невысокія горы [[Сакар (гара)|Сакар]] і [[Странджа]]. Самымі высокімі пунктамі Балгарыі з’яўляюцца Мусала (2825 м), [[Віхрэн]] (2915 м) і [[Боцеў (гара)|Боцеў]] (2376 м). === Клімат === [[Клімат]] Балгарыі ўмераны, цёплы, кантынентальны, сухі, на ўзбярэжжы мора — субтрапічны, вільготны. У гарах існуе кліматычная пояснасць. Сярэдняя тэмпература паветра ў [[Студзень|студзені]] складае ад −6&nbsp;°C у гарах, −3&nbsp;°C у цэнтральнай частцы краіны і да 2&nbsp;°C у паўднёвай частцы. У [[Ліпень|ліпені]] адпаведна ад 18&nbsp;°C, 23&nbsp;°C i 25&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў ад 450 мм на поўначы да 1200 мм у гарах. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Балгарыі}} Балгарская дзяржава, так званае [[Першае Балгарскае царства]], паўстала ў [[681]] (з [[1018]] па [[1186]] — пад уладай [[Візантыя|Візантыі]]). [[Другое Балгарскае царства]] існавала з [[1187]] па [[1396]] год. У канцы [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] Балгарыя была заваявана [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]]. [[Вызваленне Балгарыі|Вызваленая]] пасля паражэння [[Турцыя|Турцыі]] ў вайне з [[Расія]]й [[1877]]—[[1878]]. З [[1879]] — княства на чале з нямецкім прынцам Аляксандрам, якога змяніў Фердынанд, з 1908 — незалежнае царства. У [[1912]]—[[1913]] удзельнічала ў [[Балканскія войны|Балканскіх войнах]], у выніку якіх атрымала тэрыторыі ў [[Македонія (зямля)|Македоніі]] і [[Фракія|Фракіі]], што раней належалі Асманскай імперыі, і выхад да [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]. У [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] выступіла на баку [[Германія|Германіі]]. Пацярпеўшы паражэнне, пазбавілася значнай часткі сваёй тэрыторыі і выхаду да Эгейскага мора. Пасля перавароту [[1923]] года да ўлады прыйшоў [[фашызм|фашысцкі]] ўрад. У [[сакавік]]у [[1941]] года ўключаная ў [[Берлінскі пакт]] [[1940]], на яе тэрыторыю былі ўведзены нямецкія войскі. Балгарыя атрымала часткі тэрыторый Югаславіі і Грэцыі. У [[верасень|верасні]] [[1944]] урад цара [[Барыс III|Барыса III]] быў скінуты ў выніку ўварвання савецкай арміі; Балгарыя абвясціла вайну Германіі. [[15 верасня]] [[1946]] абвешчаная [[Народная Рэспубліка Балгарыя]], якая развівалася па сацыялістычным шляху. У [[1989]] у Балгарыі пачаліся глыбокія эканамічныя і палітычныя рэформы. З [[15 лістапада]] [[1990]] краіна называецца Рэспублікай Балгарыя. З [[1 студзеня]] [[2007]] года Балгарыя ўваходзіць у [[Еўрасаюз]]. == Дзяржаўны лад і палітыка == Згодна з канстытуцыяй прынятай [[12 ліпеня]] [[1991]] года Балгарыя з’яўляецца [[рэспубліка]]й, кіраўніком якой з’яўляецца [[прэзідэнт]], які выбіраецца разам з [[віцэ-прэзідэнт]]ам, у прамых выбарах на пяцігадовы тэрмін. Кіраўніком ураду з’яўляецца [[прэм'ер-міністр]], які назначаецца прэзідэнтам. === Заканадаўчая ўлада === [[Файл:National Assembly of Bulgaria.jpg|thumb|250px|[[Будынак Народнага Сходу]].]] {{main|Народны Сход Балгарыі|Прэм'ер-міністр Балгарыі}} [[Заканадаўчая ўлада]] прадстаўлена ''Народным сходам'' (''Народно събрание''), які складаецца з 240 дэпутатаў. Дэпутаты выбіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. == Адміністрацыйны падзел == {{main2|Адміністрацыйны падзел Балгарыі|Рэгіёны планавання Балгарыі}} З [[1999]] года Балгарыя дзеліцца на 28 абласцей (''област''), якія, сваімі межамі супадаюць з 28 акругамі, што існавалі да [[1987]] года. З 1987 да 1999 года краіна была падзелена на дзесяць вялікіх абласцей. Назва кожнай вобласці супадае з назвай яго сталіцы. [[Сафія]] з’яўляецца адначасова і сталіцай вобласці і асобным горадам. Вобласці дзеляцца на драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі — раёны (''община''). <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 80%;" |style="text-align:center" colspan="10"|[[Файл:Вобласці Балгарыі.png|600px]] |- |style="text-align:center" colspan="10"| Рэгіёны планавання: {{colorbox|#ffff80}} [[Паўднёва-заходні рэгіён Балгарыі|Паўднёва-заходні]] {{colorbox|#8080c0}} [[Паўднёва-усходні рэгіён Балгарыі|Паўднёва-усходні]] {{colorbox|#ff8080}} [[Паўднёва-цэнтральны рэгіён Балгарыі|Паўднёва-цэнтральны]]<br /> {{colorbox|#804040}} [[Паўночна-заходні рэгіён Балгарыі|Паўночна-заходні]] {{colorbox|#80ff80}} [[Паўночна-усходні рэгіён Балгарыі|Паўночна-усходні]] {{colorbox|#ff8040}} [[Паўночна-цэнтральны рэгіён Балгарыі|Паўночна-цэнтральны]] |- !width=25|№ ![[Вобласці Балгарыі|Вобласць]] !Сталіца !Плошча, км² !Насельніцтва !width=25|№ ![[Вобласці Балгарыі|Вобласць]] !Сталіца !Плошча, км² !Насельніцтва |- |style="text-align:center; background: #ffff80"|1<ref group="ап">Нумары абласцей адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце зверху.</ref> |[[Благаеўградская вобласць|Благаеўградская]] |[[Благоеўград]] |style="text-align:center"|6449 |style="text-align:center"|323,552 |style="text-align:center; background: #ff8080"|15 |[[Плоўдзіўская вобласць|Плоўдзіўская]] |[[Плоўдзіў]] |style="text-align:center"|5972 |style="text-align:center"|683,027 |- |style="text-align:center; background: #8080c0"|2 |[[Бургаская вобласць|Бургаская]] |[[Бургас (Балгарыя)|Бургас]] |style="text-align:center"|7748 |style="text-align:center"|415,817 |style="text-align:center; background: #ff8040"|16 |[[Разградская вобласць|Разградская]] |[[Разград]] |style="text-align:center"|2639 |style="text-align:center"|125,190 |- |style="text-align:center; background: #80ff80"|3 |[[Варнаўская вобласць|Варнаўская]] |[[Варна]] |style="text-align:center"|3819 |style="text-align:center"|475,074 |style="text-align:center; background: #ff8040"|17 |[[Русэнская вобласць|Русэнская]] |[[Русэ]] |style="text-align:center"|2803 |style="text-align:center"|235,252 |- |style="text-align:center; background: #804040"|4 |[[Відынская вобласць|Відынская]] |[[Відзін|Відын]] |style="text-align:center"|3032 |style="text-align:center"|101,018 |style="text-align:center; background: #ffff80"|18 |[[Сафійская вобласць|Сафійская]] |[[Сафія]] |style="text-align:center"|7062 |style="text-align:center"|247,489 |- |style="text-align:center; background: #ff8040"|5 |[[Вялікатырноўская вобласць|Вялікатырноўская]] |[[Вяліка-Тырнава]] |style="text-align:center"|4661 |style="text-align:center"|258,494 |style="text-align:center; background: #ffff80"|19 |[[Сафія|Горад Сафія]] | |style="text-align:center"|1348 |style="text-align:center"|1,291,591 |- |style="text-align:center; background: #ff8040"|6 |[[Габроўская вобласць|Габроўская]] |[[Габрава]] |style="text-align:center"|2023 |style="text-align:center"|122,702 |style="text-align:center; background: #ff8040"|20 |[[Сілістранская вобласць|Сілістранская]] |[[Сілістра]] |style="text-align:center"|2846 |style="text-align:center"|119,474 |- |style="text-align:center; background: #80ff80"|7 |[[Дабрыцкая вобласць|Дабрыцкая]] |[[Добрыч]] |style="text-align:center"|4719 |style="text-align:center"|189,677 |style="text-align:center; background: #8080c0"|21 |[[Слівенская вобласць|Слівенская]] |[[Слівен]] |style="text-align:center"|3544 |style="text-align:center"|197,473 |- |style="text-align:center; background: #ff8080"|8 |[[Кырджалійская вобласць|Кырджалійская]] |[[Кырджалі]] |style="text-align:center"|3209 |style="text-align:center"|152,808 |style="text-align:center; background: #ff8080"|22 |[[Смалянская вобласць|Смалянская]] |[[Смолян]] |style="text-align:center"|3192 |style="text-align:center"|121,752 |- |style="text-align:center; background: #ffff80"|9 |[[Кюстэндзілская вобласць|Кюстэндзілская]] |[[Кюстэндзіл]] |style="text-align:center"|3051 |style="text-align:center"|136,686 |style="text-align:center; background: #8080c0"|23 |[[Старазагорская вобласць|Старазагорская]] |[[Стара-Загора]] |style="text-align:center"|5151 |style="text-align:center"|333,265 |- |style="text-align:center; background: #804040"|10 |[[Ловецкая вобласць|Ловецкая]] |[[Ловеч]] |style="text-align:center"|4128 |style="text-align:center"|141,422 |style="text-align:center; background: #80ff80"|24 |[[Тырговішцкая вобласць|Тырговішцкая]] |[[Тырговіштэ (Балгарыя)|Тырговіштэ]] |style="text-align:center"|2558 |style="text-align:center"|120,818 |- |style="text-align:center; background: #804040"|11 |[[Мантанская вобласць|Мантанская]] |[[Мантана (Балгарыя)|Мантана]] |style="text-align:center"|3635 |style="text-align:center"|148,098 |style="text-align:center; background: #804040"|25 |[[Врацкая вобласць|Врацкая]] |[[Враца]] |style="text-align:center"|3619 |style="text-align:center"|186,848 |- |style="text-align:center; background: #ff8080"|12 |[[Пазарджыкская вобласць|Пазарджыкская]] |[[Пазарджык]] |style="text-align:center"|4456 |style="text-align:center"|275,548 |style="text-align:center; background: #ff8080"|26 |[[Хаскаўская вобласць|Хаскаўская]] |[[Хаскава]] |style="text-align:center"|5533 |style="text-align:center"|246,238 |- |style="text-align:center; background: #ffff80"|13 |[[Пернікская вобласць|Пернікская]] |[[Пернік (Балгарыя)|Пернік]] |style="text-align:center"|2394 |style="text-align:center"|133,530 |style="text-align:center; background: #80ff80"|27 |[[Шуменская вобласць|Шуменская]] |[[Шумен]] |style="text-align:center"|3389 |style="text-align:center"|180,528 |- |style="text-align:center; background: #804040"|14 |[[Плевенская вобласць|Плевенская]] |[[Плевен]] |style="text-align:center"|4653 |style="text-align:center"|269,752 |style="text-align:center; background: #8080c0"|28 |[[Ямбальская вобласць|Ямбальская]] |[[Ямбал]] |style="text-align:center"|3355 |style="text-align:center"|131,447 |} </div> {{reflist|group="ап"}} == Насельніцтва == === Колькасць, рассяленне === У канцы [[2007]] года, згодна са звесткамі ''Нацыянальнага Статыстычнага Інстытута Балгарыі'' колькасць насельніцтва склала 7 640 240 чалавек, у тым ліку 3 699 690 мужчын (48,4 %) і 3 940 550 жанчын (51,6 %). У [[2006]] годзе гарадское насельніцтва склада 5 403,2 тыс. чалавек ці 70,7 % агульнай колькасць насельніцтва, сельскае — 2 237 тыс. чалавек (29,3 %). З [[1990]] года колькасць насельніцтва Балгарыі скарацілася прыкладна на 1 млн чалавек як у выніку натуральнага скарачэння (з 1990 г. смяротнасць перавышае нараджальнасць), так і ў выніку міграцыі за межы краіны. Сярэдні ўзрост насельніцтва ў 2006 годзе склаў 41,4 года, павялічыўшыся ў параўнанні з 2000 годам на 1,5 года. === Гарады === {{Найбуйнейшыя гарады | title = Найбуйнейшыя гарады Балгарыі | stat_ref = перапіс 2011 г.<ref name="2011census">http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf</ref> | list_by_pop = | class = nav | div_name = | name_link = Спіс гарадоў Балгарыі | div_link = Вобласці Балгарыі{{!}}Вобласць | city_1 = Горад Сафія{{!}}Сафія| div_1 = Горад Сафія{{!}}Сафія–сталіца | pop_1 = 1,204,685| img_1 = Downtown Sofia Boby Dimitrov 1.jpg | city_2 = Горад Плоўдзіў{{!}}Плоўдзіў| div_2 = Плоўдзіўская вобласць{{!}}Плоўдзіўская | pop_2 = 338,153| img_2 = Old clock tower (1), Plovdiv, Bulgaria.JPG | city_3 = Горад Варна{{!}}Варна| div_3 = Варнаўская вобласць{{!}}Варнаўская | pop_3 = 334,870| img_3 = Varna Bay, View from Sveti Nikola.jpg | city_4 = Горад Бургас, Балгарыя{{!}}Бургас| div_4 = Бургаская вобласць{{!}}Бургаская | pop_4 = 200,271| img_4 = Burgas Juni2012 Lasur.JPG | city_5 = Горад Русэ{{!}}Русэ| div_5 = Русенская вобласць{{!}}Русенская | pop_5 = 149,642 | city_6 = Горад Стара-Загора{{!}}Стара-Загора| div_6 = Старазагорская вобласць{{!}}Старазагорская | pop_6 = 138,272 | city_7 = Горад Плевен{{!}}Плевен| div_7 = Плевенская вобласць{{!}}Плевенская | pop_7 = 106,954 | city_8 = Горад Слівен{{!}}Слівен| div_8 = Слівенская вобласць{{!}}Слівенская | pop_8 = 91,620 | city_9 = Горад Добрыч{{!}}Добрыч| div_9 = Дабрыцкая вобласць{{!}}Дабрыцкая | pop_9 = 91,030 | city_10 = Горад Шумен{{!}}Шумен| div_10 = Шуменская вобласць{{!}}Шуменская | pop_10 = 80,855 | city_11 = Горад Пернік{{!}}Пернік| div_11 = Пернікская вобласць{{!}}Пернікская | pop_11 = 80,191 | city_12 = Горад Хаскава{{!}}Хаскава| div_12 = Хаскаўская вобласць{{!}}Хаскаўская | pop_12 = 76,397 | city_13 = Горад Ямбал{{!}}Ямбал| div_13 = Ямбальская вобласць{{!}}Ямбальская | pop_13 = 74,132 | city_14 = Горад Пазарджык{{!}}Пазарджык| div_14 = Пазарджыкская вобласць{{!}}Пазарджыкская | pop_14 = 71,979 | city_15 = Горад Благоеўград{{!}}Благоеўград| div_15 = Благаеўградская вобласць{{!}}Благаеўградская | pop_15 = 70,881 | city_16 = Горад Вяліка-Тырнава{{!}}Вяліка-Тырнава| div_16 = Вялікатырноўская вобласць{{!}}Вялікатырноўская | pop_16 = 68,783 | city_17 = Горад Ураца{{!}}Ураца| div_17 = Урачанская вобласць{{!}}Урачанская | pop_17 = 60,692 | city_18 = Горад Габрава{{!}}Габрава| div_18 = Габроўская вобласць{{!}}Габроўская | pop_18 = 58,950 | city_19 = Горад Асэнаўград{{!}}Асэнаўград| div_19 = Плоўдзіўская вобласць{{!}}Плоўдзіўская | pop_19 = 50,846 | city_20 = Горад Відзін{{!}}Відзін| div_20 = Відынская вобласць{{!}}Відынская | pop_20 = 48,071 }} === Мовы === На [[Балгарская мова|балгарскай мове]] размаўляе 84,5 % насельніцтва, на [[Турэцкая мова|турэцкай]] — 9,6 %, на [[Цыганская мова|цыганскай]] — 4,1 %. === Рэлігійны склад === [[Праваслаўе|Праваслаўнымі хрысціянамі]] з’яўляюцца 82,6 % насельніцтва, [[Іслам|мусульманамі]] — 12,2 %, [[Каталіцызм|каталікамі]] — 0,6 %, [[Пратэстантызм|пратэстантамі]] — 0,5 %. == Эканоміка == Эканамічныя рэформы [[1989]] года знялі цэнтральнае планаванне балгарскай эканомікі, дазволілі існуючым прамысловым прадпрыемствам займацца эканамічнай дзейнасцю самастойна, шмат з іх былі прыватызаваны. Асноўнымі [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчымі]] культурамі краіны застаюцца [[пшаніца]] і [[кукуруза]], а так сама [[сланечнік]], [[тытунь]], [[бавоўна]], [[памідор]]ы, [[Агурок|агуркі]] і [[перац]]. Значную частку сельскай гаспадаркі Балгарыі займае вырошчванне [[вінаград]]у для вытворчасці [[Віно|віна]], а так сама садавінных дрэваў ([[яблык]]аў, [[сліва|сліў]] і г.д.). Балгарыя з’яўляецца асноўным экспарцёрам ружавага алею. [[Жывёлагадоўля]] заснавана на гадаванні [[Авечка|авечак]], [[карова]]ў і [[свіння]]ў. Увогуле жывёлагадоўля, разам з лесанарыхтоўкамі займаюць усё большае значэнне ў сельскай гаспадарцы Балгарыі. Акрамя гэтага развіццё атрымала і [[рыбалоўства]]. Акрамя актыўнай рыбнай лоўлі ў [[Чорнае мора|Чорным моры]], балгарскі рыбны флот павялічвае сваю актыўнасць у [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] акіяне і [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Горная прамысловасць краіны канцэнтруецца ў асноўным вакол здабычы [[Медзь|медзі]] і [[Жалезная руда|жалезнай руды]], але акрамя гэтага існуюць невялікія радовішчы [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]], [[Нафта|нафты]] і [[Прыродны газ|прыроднага газу]]. Гідаэлектрастанцыі забяспечваюць каля 10 % энергетычных запатрабаванняў Балгарыі, 60 % [[Электрычнасць|электрычнасці]] атрымліваецца ад цеплавых электрастанцыяў, астатняя частка электрычнасці атрымліваецца на [[АЭС]]. Значную ролю ў прамысловасці Балгарыі грае вытворчасць [[Сталь|сталі]], медзі, [[цынк]]у, волава, а так сама машын і абсталявання, хімікаліяў і прадукцыі харчовай галіны прамысловасці. Важнае месца займае і [[турызм]], асабліва на ўзбярэжжы Чорнага мора. Краіна мае добра развітую дарожную сетку, акрамя гэтага актыўна выкарыстоўваецца марскі і паветраны транспарт. Галоўнымі марскімі партамі з’яўляюцца [[Варна]] і [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]]. == Вядомыя асобы == * [[Анастас Стаянаў]] * [[Барыс Хрыстаў]] * [[Іван Цыбулка]] * [[Яне Санданскі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.travelinbulgaria.info/ Travel in Bulgaria — падарожжа ў Балгарыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140616203330/http://travelinbulgaria.info/ |date=16 чэрвеня 2014 }} * [http://www.bgimages.org/ Bulgarian Photo Album] * [[wikisource:en:Essential History of Bulgaria in Seven Pages|Essential History of Bulgaria in Seven Pages]] * [http://apc.mfa.government.bg Antarctic Place-names Commission of Bulgaria] {{Архівавана|url=https://archive.today/20060207095915/http://apc.mfa.government.bg/ |date=7 лютага 2006 }} * [http://dichev.com/panorama/bulgaria/ Панорамная галерея Балгарыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070214020452/http://dichev.com/panorama/bulgaria/ |date=14 лютага 2007 }} * [http://traveling.by/country/bulgaria/details Балгарыя на беларускім Партале падарожжаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101202042300/http://traveling.by/country/bulgaria/details |date=2 снежня 2010 }} * [http://travelzz.ru/bolgariya/ Старонка пра падарожжа ў Балгарыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131107213516/http://travelzz.ru/bolgariya/ |date=7 лістапада 2013 }} {{краіна ў тэмах |краіна = Балгарыя |краіны = Балгарыі |краіне = Балгарыі |выява = {{сцяг Балгарыі|35px}} }} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Славянскія краіны}} {{Франкафонія}} {{Краіны ў Чорнага мора}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Саюз для Міжземнамор'я}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балгарыя| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] cfyisa9oicmy60h438gzhrhnqkk15tc 0 11342 5156826 5151937 2026-06-21T11:24:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156826 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |p1 = Літбел ССР |flag_p1 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg |утворана = [[31 ліпеня]] [[1920]]{{Efn|Датай утварэння Беларускай ССР лічыцца 1 студзеня 1919 года, аднак тады была ўтворана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі]], тэрыторыі якой 27 лютага 1919 года былі ўключаны ў склад [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]].}} |ліквідавана = [[19 верасня]] [[1991]] |s1 = Беларусь |flag_s1 = Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg |дэвіз = [[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]] |Афіцыйная мова = [[беларуская мова|беларуская]]{{Efn|Паводле арт. 22 канстытуцыі 1927 года — пераважная ў зносінах паміж дзяржаўнымі і іншымі ўстановамі і арганізацыямі. Адначасова ў арт. 21 дэкларуецца роўнасць з іншымі мовамі. Паняцце пераважнасці адсутнічае ў канстытуцыях іншых гадоў.}}, [[руская мова|руская]], [[ідыш]] і [[Польская мова|польская]]{{Efn|Паводле канстытуцый 1927 і 1937 гадоў асноўныя законы павінны былі друкавацца на беларускай, рускай, польскай і яўрэйскай мовах. Таксама ўсе чатыры мовы згадваюцца ў дэкларацыі аб абвяшчэнні незалежнасці ССРБ 31 ліпеня 1920 года. У 1938 годзе надпісы на польскай і ідыш былі выдалены з дзяржаўнага герба. У канстытуцыі 1978 года ні польская, ні ідыш не згадваюцца.}} |тытул_кіраўнікоў = Першы сакратар ЦК КПБ |кіраўнік1 = [[Аляксандр Мяснікоў]] (першы) |год_кіраўніка1 = 1918—1919 |кіраўнік2 = [[Анатоль Малафееў]] (апошні) |год_кіраўніка2 = 1990—1991 |тытул_кіраўнікоў3 = Старшыня Вярхоўнага Савета |кіраўнік3 = [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] |год_кіраўніка3 = 1991 }} {{Гісторыя Беларусі}} '''Белару́ская Саве́цкая Сацыялісты́чная Рэспу́бліка''' (скарочана '''Беларуская ССР''', '''БССР''') — фармальна незалежная дзяржава, з 30 снежня 1922 года саюзная рэспубліка [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Першы раз абвешчана як [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі (ССРБ)]] 1 студзеня 1919 года ў [[Смаленск]]у пад кантролем бальшавіцкага ўраду Расіі. 19 студзеня са складу рэспублікі былі выключаны [[Віцебская губерня|Віцебская]], [[Магілёўская губерня|Магілёўская]] і [[Смаленская губерня|Смаленская губерні]]. 31 студзеня выйшла са складу [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]], стала фармальна незалежнай дзяржавай. 27 лютага 1919 года ССРБ перастала існаваць, яе тэрыторыі ўключаны ў новаўтвораную [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (Літбел ССР)]]. Другі раз незалежная Беларуская ССР абвешчана 31 ліпеня 1920 года ў [[Мінск|Менску]]. Тэрыторыя дзяржавы ахоплівала пераважна ўсход [[Мінская губерня|Менскай губерні]]. У снежні 1922 года [[IV Усебеларускі з’езд Саветаў|IV Усебеларусі з’езд саветаў]] прызнаў своечасовым аб’яднанне савецкіх рэспублік. 30 снежня 1922 года БССР стала адной з 4-х дзяржаў-сузаснавальніц [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], увайшоўшы ў яе склад. У 1924 і 1926 гадах адбыліся два [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненні тэрыторый БССР]], да дзяржавы з земляў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] былі далучаны этнічныя беларускія тэрыторыі са складу [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Гомельская губерня|Гомельскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай губерняў]]. У выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|Заходняга паходу Чырвонай Арміі 1939 года]] да БССР былі далучаны беларускія этнічныя тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], акрамя [[Віленскі край|Віленскага краю]]. У 1945 годзе тэрыторыя колішняй [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] былі перададзены [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]. У 1945 годзе БССР стала адной з дзяржаў-сузаснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. 27 ліпеня 1990 года [[Вярхоўны Савет БССР]] прыняў [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]], 25 жніўня 1991 года прыняты Закон аб наданні статусу канстытуцыйнага закону гэтай Дэкларацыі, БССР стала незалежнай дзяржавай. 19 верасня 1991 года БССР была перайменавана ў [[Беларусь|Рэспубліку Беларусь]]. == Гісторыя == === Утварэнне ССРБ === {{main|Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі}} Паводле рашэння [[I з’езд КП(б)Б|VI Паўночна-Заходняй канферэнцыі РКП(б)]] (30 — [[31 снежня]] [[1918]] года, [[Смаленск]]) БССР стваралася ў межах [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] губерняў, беларускіх паветаў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] і частак [[Віленская губерня|Віленскай]] (без [[Вільня|Вільні]]), [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў. [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] ў ноч з 1 на [[2 студзеня]] [[1919]] г. абнародаваў [[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест аб абвяшчэнні ССРБ]]. [[8 студзеня]] [[1919]] года Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі і Цэнтральнае Бюро КП(б)Б пераехалі са [[Смаленск]]а ў [[Мінск]]. 16 студзеня 1919 года [[ЦК РКП(б)]] без папярэдняга абмеркавання з урадам ССРБ і [[ЦБ КП(б)Б]] пастанавіў выключыць са складу рэспублікі Віцебскую, Магілёўскую і Смаленскую губерні. 22 студзеня 1919 года спецыяльна прысланы ў Мінск эмісар ЦК РКП(б) [[Адольф Абрамавіч Іофэ|А. Іофэ]] аб’явіў рашэнне ЦК РКП(б) адносна трох беларускіх губерняў. 31 студзеня 1919 года ўрад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] прыняў пастанову «Аб прызнанні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі» — ССРБ фармальна выйшла са складу РСФСР. Пры гэтым усходнебеларускія землі засталіся ў складзе Расіі. [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|Першы Усебеларускі з’езд Саветаў]] (2 — [[3 лютага]] [[1919]] года, [[Мінск]]) адобрыў утварэнне незалежнай БССР, зацвердзіў [[Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі 1919 года]], выбраў [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт БССР (ЦВК БССР)]], пацвердзіў адрыў ад ССРБ тэрыторый Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў (засталіся ў складзе [[РСФСР]]), прыняў пастанову аб аб’яднанні Беларусі і Літвы (гл. [[Літбел]]). У складаных умовах грамадзянскай вайны і ваеннай інтэрвенцыі ўрад БССР праводзіў работу па ўмацаванні савецкай улады, мабілізацыі сіл на барацьбу з яе праціўнікамі і іншаземнымі захопнікамі, ажыццяўленні першых сацыялістычных пераўтварэнняў. БССР у гэты перыяд знаходзілася ў цяжкім эканамічным і ваенна-палітычным становішчы, большая частка яе тэрыторыі была акупіравана нямецкімі, потым польскімі інтэрвентамі. Летам [[1920]] года на вызваленай Чырвонай Арміяй тэрыторыі Беларусі адноўлена савецкая ўлада. [[31 ліпеня]] [[1920]] года на сходзе прадстаўнікоў Кампартыі Літвы і Беларусі, савецкіх і прафсаюзных арганізацый Мінска і Мінскай губерні прынята [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. === БССР у даваенны час === [[Файл:Перавока грузаў у саўгасе X-годдзе БССР. 1930-я.jpg|міні|злева|Перавозка грузаў у саўгасе «X-годдзе БССР», 1930-я]] Захопленая польскімі войскамі ў выніку [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны 1920]] заходняя частка Беларусі паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 г.]] адышла да [[Польшча|Польшчы]]. Тэрыторыя ўзноўленай БССР зменшылася да 6 паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] з насельніцтвам 1544 000 чалавек. [[II Усебеларускі з’езд Саветаў]] (13 — [[17 снежня]] [[1920]] г.) прыняў дадаткі да Канстытуцыі 1919 г., дзе абвясціў найвышэйшым органам улады рэспублікі з’езд Саветаў, а паміж з’ездамі — [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]], выканаўчым органам — [[Савет Народных Камісараў БССР]] (СНК БССР). Пасля заканчэння вайны Беларусь перажыла глыбокі сацыяльна-эканамічны крызіс. Большая частка прадпрыемстваў была знішчана, астатнія з-за адсутнасці паліва і сыравіны працавалі з перабоямі. Былі разбураны сельская гаспадарка, транспарт. Усё гэта цяжка адбівалася на становішчы працоўных, выклікала іх незадаволенасць палітыкай «ваеннага камунізму». Пераход ад ажыццяўлення ў БССР новай эканамічнай палітыкі (НЭПа) прынёс станоўчыя вынікі. [[Харчразвёрстка]] была заменена [[Харчпадатак|харчпадаткам]], дапускалася дзейнасць прыватнага капіталу, праводзілася рэарганізацыя сістэмы кіравання прамысловасцю, вырашаліся пытанні аплаты працы, фінансавай палітыкі. Пераломным у развіцці прамысловасці стаў [[1923]]—[[1924]] гг. гаспадарчы год, калі пачалі хутка расці вытворчасць, колькасць адноўленых і ўведзеных у эксплуатацыю прадпрыемстваў. У [[1924]]—[[1928]] гг. аб’ём прамысловай прадукцыі вырас у 2,3 разу. Адначасова павялічылася колькасць прыватных прадпрыемстваў. Расла зарплата рабочых і служачых. У сельскай гаспадарцы праводзілася работа па землеўпарадкаванні, развіцці хутарызацыі, арэнды, кааператыўнага руху і іншае. Каля ⅓ беднякоў і батракоў, якія атрымалі зямлю, сталі сераднякамі. На пачатак кастрычніка [[1925]] г. у БССР было 1084 кааператыўныя таварыствы (аб’ядноўвалі 161 000 членаў). Важнае значэнне для ўмацавання эканамічнага патэнцыялу рэспублікі мела вяртанне ёй са складу [[РСФСР]] у [[1924]] і [[1926]] гг. значнай часткі беларускіх этнічных тэрыторый (Віцебшчына, Магілёўшчына, Гомельшчына). Але Смаленшчына, паўночная Віцебшчына і паўночныя паветы былой Чарнігаўскай губерні так і не былі вернуты. Рабіліся захады па ажыўленні Саветаў, умацаванні іх сувязяў з масамі працоўных, павелічэнні колькасці членаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ). У 1920-я гг. праводзілася палітыка [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] грамадска-палітычнага і культурнага жыцця рэспублікі. Значныя поспехі былі дасягнуты на ніве нацыянальна-культурнага адраджэння. Ліквідоўвалася непісьменнасць, была праведзена рэформа школьнай сістэмы, большасць школ пераводзілася на беларускую мову навучання, яны забяспечваліся неабходнымі кадрамі і падручнікамі. Развіваліся літаратура і мастацтва, навука. У [[1920]]—[[1922]] гг. адкрыты [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Інстытут беларускай культуры]] (у [[1928]] г. пераўтвораны ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук Беларусі]]) і іншае. У ходзе сацыялістычнай індустрыялізацыі (курс на яе абвешчаны ў [[СССР]] у снежні [[1925]] г.) на Беларусі за гады даваенных пяцігодак увайшло ў строй больш за 1000 прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку каля 400 буйных. У 140 прадукцыя прамысловасці ўсіх абласцей БССР перавысіла ўзровень [[1913]] г. у 23 разы. [[Файл:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР. 1940.svg|thumb|БССР у 1940 годзе]] {| class="wikitable" |- ! Тэрыторыя і насельніцтва БССР |- | [[1921]]: 52,4 тыс. км² — 1,5 млн ч.<br />[[1924]]: 110,6 тыс. км² — 4,2 млн ч.<br />[[1926]]: 126,3 тыс. км² — 4,9 млн ч.<br />[[1939]]: 223 тыс. км² — 10,2 млн ч.<br />[[1991]]: 207,6 тыс. км² — 10,3 млн ч. |} Паводле перапісу 1939 года, удзельная вага рабочага класа ў складзе насельніцтва рэспублікі дасягнула 21,9 %, інтэлігенцыі — 14,5 %. З восені 1929 года галоўным кірункам аграрнай палітыкі ў БССР стала масавая калектывізацыя. Выконваючы дырэктывы вышэйшага кіраўніцтва [[СССР]], партыйныя і савецкія органы БССР праводзілі сярод сялянства актыўную арганізацыйную і масава-палітычную работу, імкнуліся фарсіравана забяспечыць перабудову вёскі на сацыялістычнай аснове. Да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ва ўсходніх абласцях БССР было абагулена 93,4 % сялянскай гаспадарак і 96,2 % пасяўных плошчаў. Аднак калектывізацыя праводзілася паспешліва, пры адсутнасці належных сацыяльна-эканамічных умоў, з шырокім выкарыстаннем прымусовых, адміністрацыйна-камандных метадаў. Заможныя (кулацкія) і шмат серадняцкіх гаспадарак падпалі пад раскулачванне, іх маёмасць была канфіскавана. [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] (5—12 красавіка 1927) прыняў новую [[Канстытуцыя Беларускай ССР 1927|Канстытуцыю Беларускай ССР 1927 года]]. У 1930-я гады на сацыяльна-палітычнае і культурнае развіццё Беларусі, як і ўсяго СССР, негатыўны ўплыў зрабілі культ асобы, бюракратызацыя дзяржаўных структур і адміністрацыйна-камандныя метады кіравання, якія абмяжоўвалі творчую актыўнасць працоўных. Цяжкім злачынствам былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітыяныя рэпрэсіі, якія дасягнулі апагея ў 1937 годзе]]. Супрацоўнікамі НКУС БССР сфабрыкаваны шэраг спраў так званых «контррэвалюцыйных шпіёнскіх арганізацый» («[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|СВБ]]», «[[Справа Польскай агранізацыі вайсковай|ПАВ]]», «[[Справа Беларускага нацыянальнага цэнтра|БНЦ]]» і іншыя). На надзвычайным [[XII Усебеларускі з'езд Саветаў|XII Усебеларускім з’ездзе Саветаў]] (20—23 лістапада 1936 і 15—19 лютага 1937) прынята [[Канстытуцыя Беларускай ССР 1937 г.|Канстытуцыя Беларускай ССР 1937 года]], найвышэйшым органам дзяржаўнай улады вызначаны [[Вярхоўны Савет БССР]], у перыяд паміж сесіямі — Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР. Пасля нападу [[Германія|Германіі]] на [[Польшча|Польшчу]] ([[1 верасня]] [[1939]] г.) Чырвоная Армія паводле рашэння ўрада [[СССР]] [[17 верасня]] [[1939]] г. перайшла граніцу Польшчы і ўзяла «пад абарону» насельніцтва Заходняй Беларусі. [[Народны Сход Заходняй Беларусі|Народны сход]] 28 — [[30 кастрычніка]] [[1939]] г., [[Беласток]], прыняў Дэкларацыю аб абвяшчэнні савецкай улады і ўз’яднанні [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з БССР. [[12 лістапада]] [[1939]] г. сесія Вярхоўнага Савета БССР прыняла закон аб Уз’яднанні Заходняй Беларусі з БССР. Гэтым была адноўлена тэрытарыяльная цэласнасць Беларусі, створаны ўмовы для кансалідацыі беларускай нацыі. Насельніцтва БССР пасля ўз’яднання склала 11 млн чалавек. == У Вялікую Айчынную вайну == {{Асноўны артыкул|Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне}} З пачаткам 22 чэрвеня 1941 года [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] часці [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] аказалі на тэрыторыі БССР упартае супраціўленне праціўніку, але хутка адступілі са ўсёй яе тэрыторыі. На франтах змагаліся больш за 1,3 млн беларусаў і ўраджэнцаў БССР. На захопленай Нацыйскай Германіяй тэрыторыі ва ўмовах акупацыйнага рэжыму разгарнулася партызанская і падпольная барацьба, у ёй бралі 374 000 чалавек у партызанскіх атрадах і брыгадах, і больш за 70 000 чалавек у падполлі. У канцы 1943 года партызаны кантралявалі каля 60 % акупіраванай тэрыторыі БССР. Кіраўніцтва партызанскай барацьбой ажыццяўлялі [[Цэнтральны штаб партызанскага руху|Цэнтральны]] і [[Беларускі штаб партызанскага руху]]. У чэрвені — ліпені 1944 года ў ходзе [[Беларуская аперацыя (1944)|Беларускай аперацыі]] БССР цалкам вызвалена ад нямецкіх войск. Вайна нанесла БССР велізарныя страты — спалены і зруйнаваны 209 гарадоў і раённых цэнтраў, 9&nbsp;200 вёсак. Беларусь страціла больш як палову нацыянальнага багацця. Паводле савецка-польскай дамоўленасці са складу БССР да Польшчы перададзены ў верасні 1944 года [[Беластоцкая вобласць]] і некалькі раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. == БССР у пасляваенны час == {{main|Развіццё БССР у пасляваенны перыяд (1945 - 1991)}} У [[1945]] г. БССР стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]]. У [[1946]] г. Савет Народных Камісараў БССР пераўтвораны ў [[Савет Міністраў БССР]]. Паводле Канстытуцыі БССР у [[1955]]—[[1956]] гг. былі зацверджаны дзяржаўны герб, гімн і сцяг рэспублікі. Дзякуючы самаадданай працы беларускага народа, а таксама дапамозе іншых рэспублік [[СССР]] адраджалася разбураная вайной гаспадарка. Матэрыяльная база аднаўлялася праз цэнтралізаваныя пастаўкі, рээвакуацыю абсталявання беларускіх прадпрыемстваў з савецкага тылу, шэфскую і іншую дапамогу працоўных калектываў усёй краіны. У [[1944]]—[[1945]] гг. у БССР было накіравана 38,2 тыс. адзінак тэхналагічнага абсталявання, 420 трактароў, 4 тыс. т. паліва, шмат сельгастэхнікі, будаўнічых матэрыялаў, тысячы кваліфікаваных спецыялістаў і іншае. У кароткі тэрмін узведзены аўтамабільны, трактарны, інструментальны заводы ў [[Мінск]]у і дывановы камбінат у [[Віцебск]]у, адноўлены «Гомсельмаш», станкабудаўнічыя заводы ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Віцебск]]у, льнокамбінат у [[Орша|Оршы]], БелДРЭС і іншае. Валавая прадукцыя прамысловасці ў [[1950]] г. перавысіла ўзровень [[1940]] г. на 15 %. З сярэдзіны 1950-х гадоў асноўнай умовай далейшага развіцця беларускай эканомікі з’яўлялася шматбаковае супрацоўніцтва БССР з іншымі рэспублікамі і краінамі. З уводам у эксплуатацыю новых і рэканструкцыяй дзеючых прадпрыемстваў, укараненнем у вытворчасць дасягненняў навукі і тэхнікі штогод нарошчваўся эканамічны патэнцыял. У 1956—1985 былі пабудаваны і ўвайшлі ў строй 511 буйных прадпрыемстваў, сфарміраваўся магутны прамысловы комплекс рэспублікі. Аб’ём прадукцыі ў 1985 у параўнанні з 1960 вырас амаль у 9 разоў і перавысіў даваенны ўзровень у 38 разоў. Хутка нарошчвалі вытворчасць прадпрыемствы машынабудавання, хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці, паліўна-энергетычнага комплексу. З будаўніцтвам Лукомскай, Бярозаўскай і Васілевіцкай ДРЭС, Мінскай і Наваполацкай ЦЭЦ сфарміравалася адзіная Беларуская энергетычная сістэма. У той жа час не надавалася належнага значэння праблемам экалогіі, захавання чысціні навакольнага асяроддзя. Драматычнымі для Беларусі сталіся вынікі [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы 1986 г.]] У сельскай гаспадарцы першачарговай задачай было ўмацаванне матэрыяльна-тэхнічнай базы, павышэнне культуры земляробства. У 1960—1985 колькасць трактароў у калгасах і саўгасах рэспублікі павялічылася амаль у 4 разы, збожжаўборачных камбайнаў — у 3,3 разу, грузавых аўтамабіляў — у 2,9 разу. Пастаўкі мінеральных угнаенняў сельскай гаспадарцы выраслі ў 7,7 разу. У 1986—1990 сярэднегадавая ўраджайнасць збожжавых ва ўсіх катэгорыях гаспадарак дасягнула 25,2 [[цэнтнер]]аў з гектара супраць 7,1 цэнтнераў у 2-й палове 1950-х гг. Вытворчасць мяса (у забойнай вазе) у 1990 г. склала 1181 тыс. тон супраць 402 тыс. тон у 1960 г. і 275 тыс. тон у 1940 г., вытворчасць малака ў параўнанні з 1960 г. вырасла больш як у 2 разы. Разам з тым у развіцці аграпрамысловым комплексу мелася шмат нявырашаных задач, у многіх гаспадарках калгасна-саўгасная вытворчасць была стратная. Няпоўнай была аддача асушаных зямель (іх плошча складала 2,5 млн га), жывёлагадоўля ў большасці гаспадарак развівалася экстэнсіўна. Не мела належнага ўзроўню развіццё перапрацоўчых галін, асабістых гаспадарак сельскіх жыхароў. Важным звяном народнагаспадарчага комплексу БССР з’яўляўся транспарт, грузаабарот якога ў 1960—1990 гг. павялічыўся ў цэлым больш як у 3 разы. Рост эканомікі забяспечыў паляпшэнне дабрабыту насельніцтва. Яго рэальныя даходы выраслі ў 1985 г. супраць 1970 г. у 1,7 разы. На пачатку 1990/1991 навучальнага года ўсімі формамі навучання ў БССР было ахоплена 3671 000 чалавек. Працавала 5429 агульнаадукацыйных школ, 147 сярэдніх спецыяльных і 33 вышэйшыя навучальныя ўстановы. У 1946—1990 ВНУ падрыхтавалі 2062 000 спецыялістаў. Значных поспехаў дасягнула навука. У 1987 г. у БССР існавала 167 навуковых устаноў, працавалі 44,5 тыс. навуковых супрацоўнікаў, у тым ліку 1085 дактароў і 14,1 тыс. кандыдатаў навук, займаліся ў аспірантуры каля 3 тыс. чалавек. Шэраг навуковых адкрыццяў вучоных БССР атрымалі сусветнае прызнанне. Пашыралі і ўдасканальвалі працу культурна-асветніцкія ўстановы. У 1960 г. у рэспубліцы было выдадзена 1,6 тыс. назваў кніг і брашур, у 1985 г. — больш за 3,4 тыс. Адмоўным у развіцці культуры і грамадскіх навук было зніжэнне ўвагі да выкарыстання беларускай мовы, слаба аналізаваліся негатыўныя з’явы ў жыцці грамадства. Эканамічнае і культурнае развіццё БССР стварала аснову для пашырэння замежных сувязяў. У канцы 1980-х гг. прадукцыя рэспублікі пастаўлялася амаль у 100 краін, асартымент экспарту ўключыў больш за тысячу найменняў. [[Канстытуцыя Беларускай ССР 1978|Канстытуцыя БССР 1978 г.]] вызначыла палітычную сістэму савецкага грамадства, элементамі якой з’яўляліся дзяржава, КПСС, грамадскія арганізацыя працоўныя калектывы. Кіраўнічай і накіравальнай сілай савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый абвяшчалася Кампартыя савецкага Саюза. З сярэдзіны 1980-х гадоў у БССР пачаўся працэс радыкальных пераўтварэнняў усіх бакоў грамадскага жыцця. Ключавое значэнне набылі праблемы рэфармавання палітычнай сістэмы, дэмакратызацыі грамадства, дзяржаўнага будаўніцтва, пачала складвацца шматпартыйнасць. Адбыўся ўстаноўчы з’езд [[БНФ Адраджэньне|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]] (24 — 25 чэрвеня 1989, Вільнюс), узніклі Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада (1991), Партыя народнай згоды (1992) і іншыя. Паводле закону Вярхоўнага Савета БССР ад 26 студзеня 1990 года «Аб мовах у Беларускай ССР» былі зроблены захады на больш шырокае выкарыстанне [[Беларуская мова|беларускай мовы]], у тым ліку ў школах, установах, сродках масавай інфармацыі. 4 сакавіка 1990 года на пашыранай дэмакратычнай аснове прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1990)|выбары народных дэпутатаў БССР]] і мясцовых Саветаў. 27 ліпеня 1990 года Вярхоўны Савет БССР прыняў [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]], 25 жніўня 1991 года — Закон аб наданні статусу канстытуцыйнага закону гэтай Дэкларацыі. Пасля [[Жнівеньскі путч|Жнівеньскага путчу]] ў Маскве 19 — 21 жніўня 1991 года Вярхоўны Савет БССР 25 жніўня прыпыніў дзейнасць КПБ — КПСС на тэрыторыі Беларусі. 19 верасня 1991 года 6-я нечарговая сесія Вярхоўнага Савета рэспублікі перайменавала БССР у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліку Беларусь]]. == Дзяржаўны лад == Дзяржаўны лад, як і іншыя важныя аспекты жыцця краіны, рэгуляваліся [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыямі БССР]], якія былі прынятыя ў [[1919]], [[1927]], [[1937]] і [[1978]] гг. Да 1991 года найвышэйшым заканадаўчым органам рэспублікі быў — [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР]] (у 1919—1938 — [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР]]), які абіраў пастаянна дзейны орган Вярхоўнага Савета БССР, падсправаздачны яму ва ўсёй сваёй дзейнасці — [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларускай ССР}} === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === == Насельніцтва == == Міліцыя і НКУС == Савецкая міліцыя ў БССР пачала фарміравацца ў 1919-1920 гады як орган народнай аховы парадку. Пасля стварэння [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС СССР]] быў утвораны [[НКУС БССР]], які аб’яднаў пад сваім кіраўніцтвам рэспубліканскія органы ўнутраных спраў: міліцыю, камендатуры аховы, ізалятары і папраўча-працоўныя ўстановы.<ref>{{cite book |last=Snyder |first=Timothy |title=Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin |url=https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9 |year=2010 |publisher=Basic Books |isbn=9780465002399}}</ref> У канцы 1930-х гадоў НКУС БССР ажыццяўляў аператыўна-вышуковыя і адміністрацыйныя функцыі, а таксама выконваў загады цэнтральных органаў у [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|справе масавых палітычных рэпрэсій]]. У верасні 1939 года з [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэннем Заходняй Беларусі да БССР]] у гэтым рэгіёне былі створаны павятовыя і гарадскія органы міліцыі і ўпраўленні НКУС.<ref>{{cite book|last=Applebaum|first=Anne|title=Gulag: A History|url=https://archive.org/details/gulaghistory0000appl|year=2003|publisher=Doubleday|isbn=9780767900560}}</ref> У 1941-1944 гадах частка супрацоўнікаў эвакуіравана, на акупаваных тэрыторыях дзейнічалі падпольныя структуры і сувязныя. У 1946 годзе НКУС пераўтвораны ў МУС, а функцыі дзяржаўнай бяспекі вылучаны ў асобнае МДБ.<ref>{{cite book|last=Fitzpatrick|first=Sheila|title=Everyday Stalinism|url=https://archive.org/details/everydaystalinis0000fitz|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195050011}}</ref> == Спорт == Для падтрымкі і развіцця фізічнай культуры 27 чэрвеня 1923 года створаны [[Вышэйшы савет фізічнай культуры Беларускай ССР]] (ВСФК). У 1923 годзе ў Мінску адбыліся першыя рэспубліканскія спаборніцтвы па лёгкай атлетыцы і афіцыйнае [[Чэмпіянат БССР па футболе|першынство БССР па футболе]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://1prof.by/news/sport/kak-zakladyvalas-osnova-belorusskogo-sporta/|title=Как закладывалась основа белорусского спорта в 1920-е|author=Сергей Кирик|website=1prof.by|date=2023-05-20|access-date=2025-10-21|url-status=dead}}</ref>. У чэрвені 1925 года Беларуская фізкультурная арганізацыя ўступіла ў склад {{Не перакладзена 5|Чырвоны спартыўны інтэрнацыянал|Чырвонага спартыўнага інтэрнацыяналу|ru|Красный спортивный интернационал}}. У 1926 годзе пры ВСФК створана Усебеларускае бюро міжнародных сувязяў, якое займалася ўзаемадзеяннем са спартыўнымі арганізацыямі іншых краін. У 1926 годзе ў Беларусь прыбыла футбольная каманда з нямецкага [[Лейпцыг]]а і правяла пяць матчаў з беларускімі калектывамі. Улетку 1927 года ў Мінску адбылася першая міжнародная сустрэча лёгкаатлетаў і валейбалістаў БССР са спартсменамі [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]<ref name=":0" />. [[Файл:Навучальны комплекс Беларускага інстытута фізкультуры.png|міні|Навучальны комплекс Беларускага інстытута фізкультуры.]] Падрыхтоўка да {{Не перакладзена 5|Усесаюзная спартакіяда 1928|Усесаюзнай спартакіяды 1928 года|ru|Всесоюзная спартакиада 1928}} спрыяла актывізацыі фізкультурнага руху. У гэты перыяд былі пабудаваны новыя спартыўныя аб’екты, праведзены акруговыя і Усебеларуская спартакіяды, у якіх прынялі ўдзел каля 600 спартсменаў. У 1929 годзе ў Мінску адкрыўся тэхнікум фізічнай культуры. Да 1935 года ў рэспубліцы налічвалася ўжо каля 20 тысяч фізкультурнікаў. У 1937 годзе Мінскі тэхнікум фізічнай культуры за поспехі ў падрыхтоўцы кадраў быў узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] і пераўтвораны ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|інстытут фізічнай культуры]]<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=http://sport-history.ru/physicalculture/item/f00/s00/e0000211/index.shtml|загаловак=Энциклопедический словарь по физической культуре и спорту|адказны=гл. ред. Г. И. Кукушкин.|год=1961|частка=Белорусская ССР|месца=М.|выдавецтва=Физкультура и спорт|том=1|старонак=368}}</ref>. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў БССР дзейнічала больш за 3,2 тысячы калектываў фізічнай культуры. Да канца 1948 года рэспубліка поўнасцю аднавіла і перавысіла давоенны ўзровень развіцця спорту. У 1950 годзе [[ЦК КПБ]] паставіў задачу прыцягнуць да заняткаў фізкультурай не менш за мільён чалавек, і ўжо да канца 1951 года гэтая мэта была дасягнута<ref name=":1" />. [[Файл:Olga Korbut c1972.jpg|злева|міні|[[Вольга Валянцінаўна Корбут|Вольга Корбут]]]] На {{Не перакладзена 5|Летняя Спартакіяда народаў СССР 1956|I-й Спартакіядзе народаў СССР|ru|Летняя Спартакиада народов СССР 1956}} (1956) зборная Беларускай ССР заняла 7-е месца ў агульнакамандным заліку, а на {{Не перакладзена 5|Летняя Спартакіяда народаў СССР 1959|II-й Спартакіядзе|ru|Летняя Спартакиада народов СССР 1959}} (1959) паднялася на 6-е месца<ref name=":1" />. З 1952 года беларускія спартсмены пачалі ўдзельнічаць у [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] у складзе {{Не перакладзена 5|СССР на Алімпійскіх гульнях|зборнай СССР|ru|СССР на Олимпийских играх}}. Асаблівых поспехаў дасягнулі гімнастка [[Вольга Валянцінаўна Корбут|Вольга Корбут]] і фехтавальніца [[Алена Дзмітрыеўна Бялова|Алена Бялава]], кожная з якіх заваявала па чатыры залатыя медалі. Тры залатыя ўзнагароды заваявалі {{Не перакладзена 5|Віктар Аляксандравіч Сідзяк|Віктар Сідзяк|ru|Сидяк, Виктор Александрович}} (фехтаванне), [[Таццяна Дзмітрыеўна Самусенка|Таццяна Самусенка]] (фехтаванне), [[Аляксандр Васілевіч Мядзведзь|Аляксандр Мядзведзь]] (вольная барацьба) і [[Уладзімір Уладзіміравіч Парфяновіч|Уладзімір Парфёнавіч]] (вяславанне на байдарках і каноэ)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://olympteka.ru/olymp/country/profile/blr.html|title=Беларусь на Олимпийских Играх. Белорусская ССР на Олимпийских Играх|website=Olympteka.ru|access-date=2025-10-21}}</ref>. На [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|Алімпійскіх гульнях 1988 года]] ў Сеуле спартсмены з Беларускай ССР, якія выступалі ў складзе зборнай СССР, заваявалі 26 медалёў, з іх 17 былі залатымі. Пры гэтым у {{Не перакладзена 5|Мужчынская зборная СССР па гандболе|гандбольнай камандзе СССР|ru|Мужская сборная СССР по гандболу}} 5 з 7 гульцоў прадстаўлялі Беларусь<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://minsknews.by/chto-bylo-v-sovetskom-sporte-chego-net-v-sovremennom/|title=Что было в советском спорте, чего нет в современном|website=minsknews.by|date=2022-12-04|access-date=2025-10-21}}</ref>. Найбольшага поспеху ў савецкім футболе дасягнула мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», якое ў 1982 годзе стала адзінай беларускай камандай, што выйграла [[Чэмпіянат СССР па футболе|чэмпіянат СССР]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://minsknews.by/minskoe-dinamo-40-let-nazad-pervyj-i-edinstvennyj-raz-v-istorii-stalo-chempionom-sssr-po-futbolu/|title=Минское «Динамо» 40 лет назад первый и единственный раз в истории стало чемпионом СССР по футболу - Минск-новости|author=Владимир Петров|website=minsknews.by|date=2022-11-20|access-date=2025-10-21}}</ref>. [[Сяргей Анатолевіч Гоцманаў|Сяргей Гоцманаў]] чатыры разы прызнаваўся [[Футбаліст года Беларусі|найлепшым футбалістам Беларусі]] паводле версіі газеты «[[Фізкультурнік Беларусі]]».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kick-off.by/abff/blr_bestplayer.htm|title=Лучший футболист Беларуси|website=kick-off.by|access-date=2025-10-21}}</ref> Ураджэнец Мінска [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Сяргей Алейнікаў]] правёў 73 матчы за [[Зборная СССР па футболе|зборную СССР]], забіўшы 6 галоў, і разам з Гоцманавым стаў сярэбраным прызёрам {{Не перакладзена 5|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|чэмпіянату Еўропы|ru|Чемпионат Европы по футболу 1988}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belarus.kp.ru/daily/27594/4945397/|title=Белорусы на футбольном Евро-88 в Германии: Ван Бастен попросил майку Алейникова, а Гоцманов заработал пенальти в финале|author=Петр Климов|website=belarus.kp.ru|date=2024-06-14}}</ref>. == Рэлігія == У савецкія часы грамадзяне, якія выхоўвалі дзяцей на грунце ўласных рэлігійных перакананняў, нярэдка пазбаўляліся бацькоўскіх правоў. == Гл. таксама == * [[Беларускае цэнтральнае бюро пры Народным камісарыяце асветы РСФСР]] * [[Стагоддзе абвяшчэння БССР]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Рэспублікі СССР}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:БССР| ]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Беларусі]] ryrfuqo3hqdo4ko1nfm5f8id3kcytwn 0 16237 5156563 5106883 2026-06-20T19:03:20Z JerzyKundrat 174 /* Насельніцтва */ 5156563 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Дрыса (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Верхнядзвінск |арыгінальная назва = Верхнядзвінск |назва ў родным склоне = Верхнядзвінска |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |заснаваны = |першае згадванне = 1386 |згадванне ref = |магдэбургскае права = |ранейшыя імёны = Дрыса |статус з = 1938 |статус дата = }} '''Верхнядзві́нск'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Vierchniadzvinsk}}, {{lang-ru|Верхнедвинск}}; да 25 снежня 1962 года — '''Дры́са''', {{lang-be-latin|Drysa|1}}) — горад на паўночным захадзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]], на [[Дрыса (рака)|р. Дрыса]] пры ўпадзенні яе ў [[Дзвіна|Дзвіну]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Полацк (станцыя)|Полацк]] — [[Бігосава (станцыя)|Бігосава]], на аўтамабільнай дарозе [[Дарога Р20|Р20]] ([[Віцебск]] — [[Полацк]] — мяжа з [[Латвія]]й). Адлегласць ад [[Мінск]]а — 255 км, ад [[Віцебск]]а — 165 км. == Этымалогія == [[Файл:Drysa - 2.jpg|міні|злева|Месца ўпадзення Дрысы ў Заходнюю Дзвіну]] Сваю гістарычную назву «Дрыса» горад атрымаў ад ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], якая, у сваю чаргу, запазычыла назву ад возера [[Дрысы]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]]. Слова «Дрыса» складаецца з дзвюх асноў: ДР(Ы) + СЫ. Першая аснова вядома ў басейне [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] ў назвах азёр [[Дрывяты]], [[Дрысвяты (возера)|Дрысвяты]], [[Возера Невядро|Невядро]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]]. ДР(Ы) мае старажытнае [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угорскае]] паходжанне і абазначае «возера». Блізкае значэнне «вада» маюць падобныя асновы старажытна­еўрапейскага паходжання. Другая аснова СЫ паходзіць ад вядомага паўночнаеўрапейскага тэрміна ТО/ТЫ ў значэнні «возера». Такім чынам, назва ракі «Дрыса» перакладаецца як «возера» або «азёрная вада». Назва горада «Дрыса» абазначае «паселішча на рацэ, якая выцякае з возера». == Гісторыя == Паводле археалагічных даследаванняў, горад узнік значна раней як умацаванне [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Тут быў пабудаваны [[Дрысенскі замак]]. Упершыню згадваецца ў «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі» [[Мацей Стрыйкоўскі|М. Стрыйкоўскага]] пад [[1386]] г., калі замак быў спалены полацкім князем [[Андрэй Альгердавіч|Андрэем Альгердавічам]], які выступаў супраць [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]]. Аднак на думку сучасных даследчыкаў гэтая інфармацыя не выклікае даверу<ref name="evkl"/><ref>Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии / Изд. А. Сапунова и кн. В. Друцкого-Любецкого. — Витебск: Губернская типо-литография, 1896. — [2], 264, 144 с., 33 л. ил., карт.: ил. — С. 115.</ref>. [[Файл:Drysa, Dźvina. Дрыса, Дзьвіна (1878).jpg|thumb|злева|Панарама Дрысы, [[1878]]]] Першыя надзейныя звесткі пра Дрысу змяшчаюцца ў нататках [[С. Герберштэйн]]а і датуюцца [[1517]] годам.<ref name="evkl"/>. Яшчэ раней пад [[1503]] годам у пагадненні паміж [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікім князем]] [[Аляксандр Казіміравіч|Аляксандрам]] і маскоўскім гаспадаром [[Іван III|Іванам III]] упамінаецца воласць Дрыса, падпарадкаваная Полацку. У [[1546]] годзе ўпершыню дакументальна ўпамінаецца [[Дрысенскі замак]], узвядзенне якога было моцным штуршком да развіцця паселішча не толькі як фартыфікацыі, але і як важнага эканамічнага цэнтра [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. Замак знаходзіўся ў беспасярэднім кіраванні ваяводы полацкага Давойны, які прызначаў сюды сваіх намеснікаў. У першай палове [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] Дрыса была гандлёвым цэнтрам на Дзвіне, уладаннем вялікіх князёў. Мясцовае насельніцтва займалася пераважна купляй-продажам лесу. У [[1547]] г. тут заснавалі лясную камору, праз якую ішоў гандаль з усходнімі суседзямі. У часы [[Лівонская вайна|Лівонскую вайну 1558—1583 гадоў]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] тут у 1563 годзе адноўлены замак, у гэтым жа годзе мястэчка захоплена і разбурана [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] захопнікі, станам на [[1586]] год ад яго засталося толькі 5 будынкаў<ref name="ehb"/>. Вызвалены [[Стэфан Баторый|С. Баторыем]] у 1583 годзе. У [[1641]] годзе соймавая канстытуцыя скасавала ў месце спагнанне прыватных мытных збораў. === У Расійскай Імперыі === [[Файл:Drysa. Дрыса (1778, 1839).jpg|thumb|План горада, [[1839]]]] У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1772]]) Дрыса апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], спярша ў [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]], з [[1776]] у [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з [[1802]] — у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1776 годзе стала цэнтрам [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]], а ў [[1777]] годзе атрымала статус [[горад]]а (дагэтуль не знойдзена звестак, что Дрыса мела [[Магдэбургскае права]]). У [[1778]] г. адбылося зацверджанне рэгулярнага плана Дрысы. [[27 верасня]] [[1781]] года паселішча атрымала герб: «''у залатым полі [[Пагоня]] з чырвоным шчытом, на якім срэбны падвойны крыж''»<ref name="HBH"/>. Наяўнасць у горада герба сведчыла пра атрыманне права на самакіраванне. [[Файл:Военный совет в Дриссе.jpg|міні|злева|[[Аляксандр Пятровіч Апсіт|А. Апсіт]]. «Ваенны савет у Дрысе»]] У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] каля горада, у лукавіне Заходняй Дзвіны знаходзіліся ўмацаваныя пазіцыі расійскіх войскаўна чале з [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Барклаем дэ Толі]] («[[Дрысенскі лагер]]»). У 1863—1864 гадах у Дрысе працавала прыходскае вучылішча. У час [[Паўстанне 1863-1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] [[1863]]—[[1864]] гадоў у ваколіцах Дрысы адбыліся актыўныя ваенныя дзеянні. На [[1864]] год у горадзе было 28 кварталаў, 2 плошчы; дзейнічалі 4 дробныя прадпрыемствы з 28 працаўнікамі. У [[1866]] годзе непадалёку ад Дрысы прайшла чыгунка [[Полацк (станцыя)|Полацк]] — [[Дзвінск]]. Аднайменная чыгуначная станцыя стала адным з галоўных пунктаў вывазу лёну за мяжу. Вялікія страты Дрысе наносілі паводкі: як сведчыць «Памятная кніжка Віцебскай губерні на [[1864]]», у [[1865]] годзе вялікая паводка затапіла ўвесь горад, апрача 7 будынкаў. Чарговая буйная паводка адбылася ў [[1878]] годзе. На [[1905]] год існавалі 525 драўляных і 25 мураваных будынкаў, 14 саматужных прадпрыемстваў, гарадская і прыходская вучылішча, ніжэйшая рамесная школа, бальніца, аптэка. У 1908 годзе ў горадзе была адчынена [[Дрысенская ніжэйшая рамесная школа]], якой загадваў І. А. Чыхар. Школа размяшчалася на вул. Новамаскоўскай (цяпер — Савецкая). Па звестках на 1910 год, школа мела два аддзяленні (слясарна-кавальскае і сталярнае), на якіх навучалася 50 вучняў. <center><gallery caption="Горад на старых здымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Drysa. Дрыса (S. Prokudin-Gorsky, 1912) (2).jpg|Панарама Дрысы на здымку [[Сяргей Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]] Drysa, Dźvinskaja-Kamiennaja. Дрыса, Дзьвінская-Каменная (1905).jpg|Паміж вуліцай Дзвінскай і Новай Каменнай Drysa, Dźvinskaja-Kamiennaja. Дрыса, Дзьвінская-Каменная (1912).jpg|[[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)|Касцёл]] Drysa, Naradžeńnia. Дрыса, Нараджэньня (1913).jpg|Інтэр'ер касцёла, [[1913]] Drysa, Hiejžanaŭskaja. Дрыса, Гейжанаўская (1912).jpg|Вуліца Гейжэнаўская. Вучылішча Drysa, Paštovaja. Дрыса, Паштовая (1911).jpg|Вуліца Паштовая Drysa, Paštovaja. Дрыса, Паштовая (1901-17) (2).jpg|Пошта Drysa. Дрыса (1930).jpg|Вуліца, [[1930-я]] </gallery></center> === Найноўшы час === У гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]] маёмасць Дрысенскай ніжэйшай рамеснай школы была эвакуіравана ў [[Ялец (горад)|горад Ялец]], потым зноў вернута ў Дрысу. [[25 сакавіка]] [[1918]] года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Дрыса абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] года згодна з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала горад разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] годзе Дрысу вярнулі [[БССР]], дзе яна стала цэнтрам [[Дрысенскі раён|Дрысенскага раёна]]. У [[1925]] годзе статус паселішча панізілі да [[мястэчка]], аднак [[27 верасня]] [[1938]] года Дрыса зноў атрымала статус горада. У лістападзе 1931 года ў горадзе была заснавана дрысенская раённая газета — «Звязда на рубяжы». У сувязі з пераносам паўночна-заходняй мяжы СССР, у 1940 годзе газета атрымала новую назву — «Патриот Родины» (выходзіла па серадах, пятніцах і нядзелях), якая ў паваенны час змяніла назву на «Дзвінская праўда». За савецкім часам Дрысенская ніжэйшая рамесная школа была ператворана ў адзіную працоўную школу 1-й і 2-й ступеняў. З [[3 ліпеня]] [[1941]] года мясцовасць знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Горад быў вызвалены [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў 12 ліпеня 1944 года. У верасні 1944 года Дрыса была ўключана ў [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласць]], а ў студзені 1954 года — у [[Віцебская вобласць|Віцебскую вобласць]]. Паступова быў адноўлены жыллёвы фонд, пабудаваны новыя прадпрыемствы. У 1970 годзе быў распрацаваны генеральны план забудовы горада, паводле якога будаўніцтва вялося ўздоўж рэк Заходняя Дзвіна і Дрыса ў гістарычнай частцы горада. У паўднёвай частцы быў збудаваны [[Мікрараён (Верхнядзвінск)|мікрараён]] з пяціпавярховымі дамамі. Паводле генеральнага плана 1981 года пры ўездзе ў горад з паўночнага ўсходу за ракой Дрысай узнік яшчэ адзін новы мікрараён [[Гейжанава]] са шматпавярховай забудовай. На канец 1990-х гадоў — першае дзесяцігоддзе 2000-х гадоў прыйшоўся перыяд катэджнага будаўніцтва на ўскрайку горада па беразе р. Дрыса. [[25 снежня]] [[1962]] года савецкія ўлады змянілі гістарычную назву горада на Верхнядзвінск. [[26 ліпеня]] [[2002]] года зацверджаны гістарычны герб Верхнядзвінска (Дрысы) з [[Пагоня]]й, а [[28 лютага]] [[2011]] года — новы гарадскі сцяг<ref name="pravo"/>. <center><gallery caption="Сучасны горад" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Мост через Дрысу на въезде в Верхнедвинск.jpg|Стары мост праз Дрысу (дэмантаваны ў 2023 годзе) Выява:VERHNEDVINSK. Railway terminal. (POLOTSK-DAUGAVPILS).jpg|Чыгуначны вакзал Выява:Verkhnedvinsk банк.jpg|Будынак банка Выява:Drysa. Дрыса (2009).jpg|Аўтастанцыя </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8500 ScaleMajor = unit:year increment:1500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:300 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1797 from:0 till:1310 bar:1838 from:0 till:828 bar:1848 from:0 till:1036 bar:1881 from:0 till:3077 bar:1897 from:0 till:4238 bar:1905 from:0 till:5750 bar:1939 from:0 till:2700 bar:1959 from:0 till:3600 bar:1969 from:0 till:4900 bar:1991 from:0 till:8100 bar:2006 from:0 till:7700 bar:2009 from:0 till:7360 bar:2017 from:0 till:7320 TextData= fontsize:10px pos:(50,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1797 год — 1 310 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1838 год — 828 чал., з іх персанальнай шляхты 12, разначынцаў 12, святароў з радзінамі 10, адстаўных ваенных з жонкамі 14, купцоў 3, мяшчанінаў 754, аднадворцаў 3, дваровых людзей 3, чалавек унутранай варты 116, кантаністаў 45<ref name="vlib"/>; 1848 год — 1 036 чал.; 1866 год — 2 079 чал.; 1881 год — 3 077 чал., з іх 2 219 каталікоў<ref name="HSKP"/>; 1897 год — 4 238 чал. * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 5 750 чал.; 1939 год — 2,7 тыс. чал.; 1959 год — 3,6 тыс. чал.; 1969 год — 4,9 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 8,1 тыс. чал.<ref name="ehb"/>; 1995 год — 8,5 тыс. чал.<ref name="BE"/> * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 7,7 тыс. чал.; 2009 год — 7&nbsp;360 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 7&nbsp;335 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 7&nbsp;320 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 6&nbsp;679 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. Цэнтр традыцыйнага мастацкага ткацтва. * ААТ «[[Верхнядзвінскі льнозавод]]» — адзін з першых, пабудаваных у Беларусі ў [[1929]]—[[1932]] гг. * ААТ «Верхнядзвінскі масласырзавод» * філіял РУВП «Віцебскхлебпрам» Верхнядзвінскі хлебазавод * КУП «Верхнядзвінскі завод сталярных вырабаў» * Фабрыка мастацкіх вырабаў «Міла» == Культура == Дзейнічаюць дом культуры, бібліятэка, краязнаўчы музей, дом рамёстваў, школа мастацтваў. == Адукацыя == У Дрысе працуюць гімназія, агульнаадукацыйная школа, дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, школа мастацтваў. == Славутасці == [[Файл:VERHNEDVINSK. St Nicholas orthodox church (1819)..jpg|thumb|Свята-Мікалаеўская царква]] [[Файл:BELARUS - VERHNEDVINSK (Верхнядзвiнск). Catholic church..jpg|thumb|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] [[Файл:Early twencent building in Verkhnyadzvinsk town.jpg|thumb|Будынак пач. ХХ ст. вул. Савецкая, 43]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Верхнядзвінск)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1819) * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Верхнядзвінск)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (сяр. XIX ст.) * [[Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей]] * Жылыя дамы (пач. ХХ ст.) * Будынак па вул. Савецкая, 43 (пачатак ХХ стагоддзя) — {{ГККРБ 4|213Г000219}} * Абеліск памяці Айчыннай вайны 1812 года (1912), на вул. Савецкай, у скверы * [[Яўрэйскія могілкі (Верхнядзвінск)|Яўрэйскія могілкі]] * [[Старыя хрысціянскія могілкі (Верхнядзвінск)|Старыя хрысціянскія могілкі]] * Брацкая магіла (9 воінаў Чырвонай Арміі; 1939), у гарадскім скверы — {{ГККРБ 4|213Д000217}} * Брацкая магіла (4 воіны Савецкай Арміі; 1944), у гарадскім скверы — {{ГККРБ 4|213Д000218}} * [[Мемарыяльны комплекс ахвярам фашызму, воінам-вызваліцелям і землякам]] (1977), на развілцы аўтамабільных дарог Верхнядзвінск — [[Асвея]], [[Даўгаўпілс]] — [[Полацк]] — {{ГККРБ 4|213Д000220}} '''Страчаная спадчына''' * [[Дрысенскі замак|Замак]] ([[14 стагоддзе|XIV]]—[[16 стагоддзе|XVI ст.]]) * Царква Святых Барыса і Глеба (XIX ст.) == Цікавыя факты == * Гістарычная назва сучаснай вуліцы Гагарына — Старамаскоўская. На ёй кампактна пражывала яўрэйскае насельніцтва. * Абеліск героям вайны 1812 года, які знаходзіцца ў гарадскім скверы, быў прымеркаваны да стагоддзя з тых падзей і датуецца 1912 годам. * Найвялікшай паводкай з усіх, якія дайшлі да нас у хроніках, была паводка 1878 года. 29 сакавіка ўсе дамы апынуліся ў вадзе, у горадзе не засталося ніводнага вострава. == Вядомыя асобы == * [[Ісаак Львовіч Аскназій]] * [[Антон Францавіч Бубала]] * [[Ніна Трафімаўна Вайтовіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Каранеўскі]] * [[Аляксандр Адольфавіч Пальмбах]] * [[Емяльян Рыгоравіч Саўчанка]] * [[Надзея Віктараўна Траян]] * [[Алена Уладзіміраўна Фраленка]] * [[Валерый Ігнатавіч Шчасны]] == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Верхнядзвінска]] * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Дзвінская праўда]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=605|артыкул=Дрыса|аўтар=[[Васіль Варонін|Варонін В.]]}}</ref> <ref name="ehb">Зайцава В., Цярохін С. Верхнядзвінск // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 249.</ref> <ref name="HBH">{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}} С. 159.</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/pdf/2011-28/2011-28(006-033).pdf Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных единиц Витебской области. Указ Президента Республики Беларусь от 28.02.2011 г. № 86]{{Ref-ru}}</ref> <ref name="vlib">[http://vlib.by/PRIDVINIE-1/V-DVINSK/History-V-DVINSK-1.htm Гісторыя Дрысы: Дарэвалюцыйны перыяд], [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць]</ref> <ref name="HSKP">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/179 179].</ref> <ref name="VSE">{{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="BE">{{Крыніцы/БелЭн|4к}} С. 110.</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=605|артыкул=Дрыса|аўтар=[[Васіль Варонін|Варонін В.]]}} * {{Крыніцы/Памяць/Верхнядзвінскі раён|1}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{OSM relation|1180580|Верхнядзвінск}} * [http://www.westki.info/vierchniadzvinsk Верхнядзвінск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140602200526/http://www.westki.info/vierchniadzvinsk |date=2 чэрвеня 2014 }} — westki.info * {{ГБ|http://globustut.by/verhnedvin/index.htm}} {{Верхнядзвінскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Верхнядзвінск| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] hk688xh9lbfddwvl8crmo80wf0r09mz 0 16241 5156831 5152289 2026-06-21T11:37:16Z K.shytal 58227 /* Пасляваенны перыяд */ дадаў фота помніка Леніна 5156831 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, [[Руская мова|рус]].: ''Глубокое'', [[Польская мова|польск]].: ''Głębokie'', [[Літоўская мова|літ.]]: ''Glubokas'', [[іўрыт]]: ''עברית'') — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск|Мінска]], 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] - [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада - возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва - 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер - Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф'я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654 - 1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|"акадэміяй" у Смаргоні]] - абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня - загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848-1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[Сіянізм|сіянізму]]. У 50-я - 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[Іўрыт|іўрыту]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946-1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб'ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994-2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета [[Вольнае Глыбокае|"Вольнае Глыбокае"]], рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль "[[Вішнёвы фэст]]", а ў 2017 годзе - міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй|"Дударскі рэй"]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> '''XIX стагоддзе:''' 1879 год - 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9% агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994-2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі "Копцеўка": шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII-XX ст) * Алея славутых землякоў - бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай - [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар «Знахара» * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка|сястра Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, узнагароджана сярэбраным крыжам заслугі, заклала ў Глыбокім школу, пабудавала кляштар * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік глыбоцкага дэндрарыя == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 47urvu2msge1etxxloi74tiufgonbse 5156832 5156831 2026-06-21T11:42:11Z K.shytal 58227 /* Вядомыя асобы */ 5156832 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Глыбокае |выява = Hłybokaje, Глыбокае, панарама, Кагальнае, Глубокое, панорама, Głębokie, panorama (08.10.2021).jpg |подпіс = Панарама Глыбокага над возерам Кагальным |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |першае згадванне = 1514 }} '''Глыбо́кае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Hlybokaje}}, [[Руская мова|рус]].: ''Глубокое'', [[Польская мова|польск]].: ''Głębokie'', [[Літоўская мова|літ.]]: ''Glubokas'', [[іўрыт]]: ''עברית'') — [[горад]] у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. За 140 км на поўнач ад [[Мінск|Мінска]], 160 км на захад ад [[Віцебск]]а, 160 км на паўночны ўсход ад [[Вільня|Вільні]], 300 км на паўднёвы ўсход ад [[Рыга|Рыгі]]. На скрыжаванні аўтамабільных дарог [[Бягомль]] - [[Браслаў]] і [[Полацк]] — [[Вільня]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]. У межах горада - возера [[Кагальнае]], з якога выцякае рака [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], левы прыток [[Дзісна (рака)|Дзісны]]. Да межаў горада прылягаюць азёры [[Бяглец]], [[Вялікае (возера, Глыбоцкі раён)|Вялікае]], [[Мушкацкае]], [[Падлужнае]]. Насельніцтва - 17 720 чал. (па стане на 1 студзеня 2026 года)<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/d61/vjqb7qgm1dqzb0eql69uaemh9bxokmvd.pdf|загаловак=Численность населения на 1 января 2026 г. и среднегодовая численность населения за 2025 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа. Статистический бюллетень|год=2026|месца=Минск|выдавецтва=Национальный статистический комитет|старонкі=7}}</ref>. == Гісторыя == === Полацкае Княства === Тэрыторыя цэнтральнай часткі сучаснага горада Глыбокага (паўночны, паўночна-заходні і заходні берагі возера Кагальнае) была заселеная ў часы [[Полацкае княства|Полацкага княства]], пра што сведчаць знаходкі керамікі XI—XIII стагоддзяў. Пазней паселішча перапыніла сваё існаванне — кераміка XIV—XV стагоддзяў на тэрыторыі горада адсутнічае<ref>Клімаў Марат. Археалагічныя назіранні ў г. Глыбокаe//[http://westki.info Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200202070730/http://westki.info/ |date=2 лютага 2020 }}, старонка захавана 04.01.2008.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ўзгадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы ВКЛ]] у 1514 г. як двор, цэнтр маёнтка [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Іванавіча Зяновіча]]. Паводле афіцыйнай версіі, першая згадка пра Глыбокае — [[1414]] год, аднак гэтая дата трапіла ў гістарычныя працы ў выніку памылкі польскага даследчыка Ежы Ахманьскага, якую ён дапусціў пры напісанні анатацыі да аднаго з прывілеяў Вітаўта<ref name=":8" />. Двор [[Зяновічы|Зяновічаў]] знаходзіўся на паўночным беразе [[Кагальнае|возера Глыбокае]] (цяпер - Кагальнае), на тэрыторыі [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], побач з мяжой [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Мяжа праходзіла па рацэ [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярэзвіцы]] (Бярозаўцы), што выцякае з возера Кагальнае. Назва возера (Глыбокае) дала назву населенаму пункту<ref>Hedemann Otton. Głębokie. Szkic dziejów. Wilno, 1935. S. 9</ref>. У 1514 годзе згадваецца ''«торг»'' пры двары Юрыя Іванавіча Зяновіча ў Глыбокім, што сведчыць пра тое, што населены пункт быў асяродкам гандлю<ref>«Росийская Историческая Библиотека». Т. ХХ, с. 190.</ref>. У 1548 годзе Глыбокае ўпершыню згадваецца як [[мястэчка]]<ref name=":8">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/82024216/miedzy-wilnem-a-polockiem-odkrycie-regionalisty-kwestionuje-610-rocznice-wzmianki-o-glebokiem|title=Między Wilnem a Połockiem. Odkrycie regionalisty kwestionuje 610. rocznicę wzmianki o Głębokiem|author=Łupacz Z., Szytal K.|website=Centrum Europy|date=29.08.2024}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Pachałavicki, Глыбокае, Пахалавіцкі (1580).jpg|міні|злева|Глыбокае на карце Станіслава Пахалавіцкага (1580)]] У сярэдзіне XVI стагоддзя Зяновічы перайшлі ў [[кальвінізм]]. У 1582 г. [[Юрый Мікалаевіч Зяновіч]] валодаў заходняй часткай Глыбокага і завяшчаў яе сваім нашчадкам. У тэстамэнце [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Кшыштафа Зяновіча]] ў 1611 годзе згадваюцца кальвінскі збор і школа<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann O.|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|выдавецтва=Nakładem oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Głębokiem|старонкі=11, 22-23|старонак=60}}</ref>. Сын Кшыштафа, [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] у 1613 годзе перайшоў у каталіцтва і заснаваў у мястэчку касцёл святога Міхала. У 1622 годзе ў маёнтку Зяновічаў згадваецца ''«бібліятэка кніг каля трохсот экзэмпляраў»''. Касцёл святога Міхала быў знішчаны падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гадоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1BwCarR_Q-p6oFXyINxaJYm6rVEROc_pq/view|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Род Зяновічаў і першы касцёл у Глыбокім|год=2024|мова=be|выданне=Каталіцкі Веснік|тып=газета|месяц=6|нумар=6|старонкі=4-5|issn=2224-9624}}</ref>. У 1628 годзе Ганна Зоф'я Зяновіч выйшла замуж за [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхта Уладзіслава Радзівіла]], у выніку чаго Глыбокае перайшло да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. [[Файл:Юзаф Корсак Глыбоцкі, Іосіф Корсак, Иосиф Корсак, Józef Korsak Głębocki.jpg|міні|Іосіф Корсак, ваявода мсціслаўскі.]] Уладанні на правым (усходнім) беразе Бярэзвіцы ў канцы XIV ст. полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]] надаў роду [[Корсакі|Корсакаў]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/polock-gram.zip/2015/Polockije_hramoty_T1.pdf|загаловак=Полоцкие грамоты XIII - начала XVI века. Том 1|адказны=А. Л. Хорошкевич (ответственный редактор), С. В. Полехов (заместитель ответственного редактора), В. А. Воронин, А. И. Груша, А. А. Жлутко, Е. Р. Сквайрс, А. Г. Тюльпин|год=2015|месца=Москва|выдавецтва=Университет Дмитрия Пожарского|старонкі=73-74|isbn=978-5-91244-137-0}}</ref>. Не пазней за 1582 год Корсакі заклалі мястэчка на сваіх землях на правым беразе Бярэзвіцы, насупраць мястэчка Зяновічаў. Мястэчка Корсакаў таксама называлася Глыбокае, але ўваходзіла ў [[Полацкае ваяводства]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=17|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=12|старонак=60}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Karmelity, Глыбокае, Кармеліты, Kazanie przy exegviach Alexandra Tyszkiewicza (1645).jpg|міні|Тытульны аркуш казання на пахаванні Аляксандра Тышкевіча, прамоўленага ў Глыбокім 13 верасня 1644 года.]] У 1639 годзе [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіф Корсак]] піша тэстамэнт, у якім распараджаецца перадаць мястэчка Глыбокае і маёнткі Ластавічы, Свіла, Перадолы, Вольберавічы, Гняздзілава рыма-каталіцкаму ордэну [[Кармеліты|кармелітаў босых]]<ref>''Wanat J. Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605—1975''. ss. 458—459.</ref>. Пры жыцці Іосіф Корсак пабудаваў драўляны касцёл. У 1642 годзе Іосіф Корсак фундаваў у сваёй частцы мястэчка парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]]<ref name=":0" />. 16 красавіка 1643 года Корсак памёр. У тым жа годзе ў Глыбокае прыбылі кармеліты босыя. 13 верасня 1644 годзе настаяцель кляштара а. Язафат Тышкевіч прамовіў у глыбоцкім касцёле казанне на пахаванне полацкага земскага суддзі Аляксандра Тышкевіча, якое ў 1645 годзе было выдадзенае ў Вільні кнігай — гэта была першая кніга, напісаная ў Глыбокім<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак А.|загаловак=Першым глыбоцкім пісьменьнікам быў Язафат Тышкевіч, кармэліт босы|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=16|нумар=7|старонкі=11|issn=0233-433X}}</ref>. У 1652 годзе ў кармеліцкай частцы Глыбокага быў збудаваны драўляны парафіяльны касцёл<ref name=":0" />. У ходзе вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654 - 1667 гадоў атрад маскоўскага войска пад кіраўніцтвам двараніна Ждана Кондырава 30 ліпеня 1654 года пад Глыбокім «''литовских людзей побил и и знамены и мушкеты поимал''». Глыбокае было акупавана маскоўскім войскам. У верасні 1655 годзе ваявода Багдан Бешанцоў з 50 драгунамі прыбыў у Глыбокае і збудаваў ва ўсходняй частцы паселішча [[Глыбоцкі замак|замак]]<ref>{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. У студзені 1659 года атрад ваяводы віцебскага [[Уладзіслаў Валовіч|Уладзіслава Валовіча]] «''сжёг острожек в Глубоком''», а гарматы, якія там былі, вывез у [[Даўгінава]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33|старонак=60}}</ref>. У выніку вайны былі спаленыя мястэчка і двор у радзівілаўскай частцы Глыбокага, касцёлы святога Міхала, Святой Тройцы, кармелітаў босых. Пасля вайны новы двор Радзівілаў быў заснаваны на пагорку на поўдзень ад возера Кагальнае. Паводле інвентара 1702 г. двор уключаў накрыты драніцай галоўны аднапавярховы драўляны будынак, флігель, пякарню, свірны, двухпавярховую гаспадарчую пабудову з галерэямі, хлявы, стайні, вазоўні, сажалку, ставок з вадзяным млынам і інш. Да 1694 года адносіцца першая пацверджаная згадка пра грэка-каталіцкую царкву Святой Тройцы ў радзівілаўскай частцы Глыбокага<ref>[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189 Archiwum Główne Akt Dawnych, sygn. 1/354/0/23/t.170 p. 10 — s. 294]</ref>. Першыя згадкі пра яўрэяў сустракаюцца ў інвентары радзівілаўскай часткі Глыбокага ў 1694 годзе<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17903189|title=Głębokie/Archiwum Główne Akt Dawnych, sygnatura 1/354/0/23/t.170 p.10|website=Szukaj w Archiwach}}</ref>. Іх колькасць хутка ўзрастала на працягу XVIII стагоддзя. Найстарэйшая вядомая мацэва на могілках датаваная 1708 годам. У 1742 годзе глыбоцкія яўрэі атрымалі ад віленскага біскупа [[Міхал Ян Зянковіч|Міхала Зянковіча]] дазвол на пабудову сінагогі на месцы, дзе была ранейшая<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=30-32}}</ref>. Паводле інвентароў, у Глыбокім на пачатку XVIII ст. сярод рамеснікаў былі скамарохі і мядзведнікі (каля дзесяці чалавек). Брацтва св. Тройцы, якое аб’ядноўвала мядзведнікаў, мела свой алтар у царкве ў царкве св. Тройцы. Можна меркаваць, што Глыбокае мела сваю «Мядзведжую акадэмію» або што існавала сувязь з [[Смаргонская мядзведжая акадэмія|"акадэміяй" у Смаргоні]] - абодва мястэчкі з канца XV да пачатку ХІХ ст. належалі адным і тым жа ўласнікам.<ref>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki/289-glybotskiya-dudary-myadzvedniki</ref>[[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1878).jpg|міні|Касцёл і кляштар кармелітаў босых (акварэль ХІХ ст.)]] 16 ліпеня 1735 года віленскі суфраган [[Ежы Казімір Анцута|Ежы Анцута]] асвяціў барочны [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] кляштара кармелітаў босых. Паводле меркавання польскага даследчыка Войцеха Бабэрскага, касцёл быў зноў перабудаваны каля 1755 года. Аўтарам перабудовы быў віленскі архітэктар Абрагам Вюрцнэр, пад яго кіраўніцтвам былі ўзнесеныя дзве вежы і шчыт галоўнага фасада ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bibliotekanauki.pl/articles/24567385|аўтар=Boberski, Wojciech|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|тып=часопіс|том=T. 3|старонкі=664-667|issn=0006-3967}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak, Fara. Глыбокае, Рынак, Фара (Балзункевіч, 1900-02).jpg|міні|Фарны касцёл (фота Яна Балзункевіча, пач. ХХ ст.)]] 11 ліпеня 1783 года віленскі суфраган Пётр Тачыдлоўскі асвяціў мураваны парафіяльны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]], збудаваны ў 1764—1782 гадах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/preview/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f|аўтар=Hedeman, Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=22-26}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Kalona. Глыбокае, Копцеўка, Калона (1920-29) (3).jpg|міні|Калона на могілках (фота 20-х гг. ХХ ст.)]] У канцы XVIII стагоддзя на могілках Копцеўка была збудаваная [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|мураваная калона]], якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі называюць «Калонай [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]». === Глыбокае ў складзе Расійскай імперыі === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], мястэчка [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]. [[Файл:Hłybokaje, Kopcieŭka, Karmelicki. Глыбокае, Копцеўка, Кармэліцкі (1920-29) (4).jpg|міні|Капліца святога Іллі на могілках Копцеўка (1920-я).]] Кармеліты пабудавалі ў 1804 годзе [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]] ў стылі класіцызму на могілках «Копцеўка», яе асвяціў 11 мая 1805 года біскуп мінскі [[Якуб Дадэрка]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Івашчонак Аляксандр|загаловак=Мястэчка Глыбокае. Капліца св. Эльяша (Іллі Прарока)|год=2012|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=2|чысло=23|нумар=8|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. ==== Напалеон у Глыбокім ==== [[Файл:Кляштар Кармелітаў.jpg|thumb|left|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор (Былы касцёл кармелітаў босых)]] У 1812 годзе шлях імператара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Вільні на Маскву праходзіў цераз Глыбокае. Паводле гісторыка [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]], Напалеон прыбыў ў Глыбокае раніцай 18 ліпеня і затрымаўся ў кляштары кармелітаў босых на некалькі дзён<ref name=":9">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=61|аўтар=Hedemann Otton|загаловак=Głębokie: (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=54-56|старонак=60}}</ref>. Паводле меркаванняў іншых гісторыкаў Напалеон Банапарт прабыў у Глыбокім ад трох да дзесяці дзён<ref name="euro" />. У Глыбокім 18 ліпеня Напалеон выдаў загад «Адозвы генеральнай канфедэрацыі да палякаў», прызначаны для палякаў, якія знаходзяцца на расійскай дзяржаўнай службе, а 20 ліпеня - загад супраць марадзёраў і рабаўніцтва. Згодна з распараджэннем Напалеона, у Глыбокім з’явіўся харчовы склад, загад пра гэта быў падпісаны павятовым маршалкам шляхты Алоізам Буйніцкім<ref name=":9" />. Парафіяльны касцёл быў пашкоджаны, бо быў ператвораны на склад правіянту, салдаты забралі касцельныя рэчы<ref name="westki" />. Паводле інтэрпрэтацый, якія існавалі ў першай палове ХХ ст., Напалеон займаў пакоі на другім паверсе захаванага крыла кляштара. Прыхільнікі такога меркавання абапіраліся на тэкст Філіпа Поля дэ Сегура: ''«la Courlande nurria Macdonald, la Samogitie Oudinot; les plaines fertiles de Klubakoje'' (то бок — Глыбокае) ''— l‘Impereur»''. Гэтая версія тлумачыць, што ''«les plaines fertiles de Klubakoje»'', то бок урадлівыя раўніны Глыбокага, імператар мог бачыць толькі з акон на другім паверсе існуючага крыла (разбураныя два крылы былі павернутыя ў бок горада) — значыць, ён там жыў. Аднак, як пісаў Отан Гедэман, гэта не вынікае гэта наўпрост з тэксту Сегура, які меў на думцы толькі магчымасці забеспячэння арміі харчамі з урадлівых раўнін Курляндыі, Жамойці і Глыбокага, г. зн. Белай Русі<ref name=":9" />. Паводле іншай легенды, паміж імператарам і прыёрам кармелітаў босых завязаўся наступны дыялог. Напалеон: «Якой велічыні кляштарная ўласнасць?» Прыёр: «1000 дамоў». Напалеон: «Гэтага замнога! А чым займаецеся?» Прыёр: «Молімся». Напалеон: «Гэтага замала!» Аднак, удзячны за гасціннасць, злажыў прыёру на ад’езд «поўную талерку» напалеондораў. Імператар быццам бы нават выказаў шкадаванне, што не можа забраць у Парыж касцёл кармелітаў, каб яго там паставіць побач з саборам Нотр Дам<ref name=":9" />. Пасля гібелі ў 1813 годзе [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]] заходняя частка Глыбокага перайшла ва ўласнасць яго дачкі [[Стэфанія Радзівіл|Стэфаніі]], якая ў 1828 годзе выйшла замуж за [[Леў Пятровіч Вітгенштэйн|Льва Вітгенштэйна]]. Наступнай уласніцай маёнтка стала іх дачка Марыя, пазней жонка нямецкага палітыка [[Хлодвіг Гогенлоэ-Шылінгсфюрст|Хлодвіга Гогенлоэ-Шылінгсфюрста]]. У канцы ХІХ стагоддзя маёнтак быў прададзены Восіпу Путырскаму. [[Файл:Hłybokaje, Kahalnaje. Глыбокае, Кагальнае (1869) (2).jpg|міні|Панарама мястэчка (1869)]] [[Файл:Hłybokaje, Karmelickaja. Глыбокае, Кармэліцкая (1918).jpg|міні|Царква Раства Багародзіцы, перабудаваны касцёл кармелітаў (1918).]] Кармеліты падтрымалі [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцаў у 1830-31 гадах]]. Для следства супраць паўстанцаў у Глыбокае прыязджаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхал Мураўёў]] і стварыў камісію вайсковага суда. У 1842 годзе ўлады канфіскавалі большасць зямельных уладанняў кляштара. У 1862 годзе кляштар быў скасаваны, а касцёл кармелітаў стаў філіяй парафіяльнага. У 1864 годзе, у рамках рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|студзеньскага паўстання]], улады адабралі ў каталікоў і перадалі праваслаўным былы кармеліцкі [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу святога Іллі]]. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, Сінагога, Głębokie, Synagoga, Глубокое, Синагога (1916).jpg|міні|Вялікая сінагога (фота: Ежы Рачыньскі, 1916).]] У 1848-1856 гадах рабінам у Глыбокім быў [[Шмуэль Магілевер]], адзін з піянераў рэлігійнага [[Сіянізм|сіянізму]]. У 50-я - 60-я гады ХІХ ст. на месцы папярэдняй была збудаваная драўляная Вялікая сінагога<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/238169/edition/199926|аўтар=Chawes Mojżesz|загаловак=Rzeźba artystyczna w bożnicy|год=1931|мова=pl|выданне=Ziemia Dziśnieńska|тып=часопіс|месяц=11-12|нумар=2|старонкі=10-11}}</ref>. У 1870-х гадах у Глыбокім вучыўся [[Эліэзер Бэн-Егуда|Эліэзэр Бен-Егуда]], пазнейшы габрэйскі мовазнаўца, адзін з адраджальнікаў [[Іўрыт|іўрыту]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mishpoha.org/pochta-mishpokhi/702-chelovek-voskresivshij-ivrit-ben-yeguda|title=Человек, воскресивший иврит|author=Бернштрам Владимир|website=Мишпоха. Международный еврейский журнал}}</ref>. У 1870-я гады ў Глыбокім былі паштовая станцыя, паліцэйская канцылярыя, валасная ўправа, народнае вучылішча, некалькі млыноў, вінакурня, некалькі бровараў і фабрык пітнога мёду, некалькі сінагог, дзве праваслаўныя царквы, касцёл. Насельніцтва па стане на 1879 год — 4084 чалавекі<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/b6bc8a10-d0dc-4e72-95a8-0a811cc81d70?page=604|загаловак=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 2, [Derenek - Gżack]|год=1881|месца=Warszawa|старонкі=604-605}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak Kaściuški. Глыбокае, Рынак Касьцюшкі, Głębokie, Rynek, Глубокое, Базарная площадь (каля 1914).jpg|міні|Рынак (каля 1914 г.)]] Кожны тыдзень праводзіліся кірмашы, на якіх гандлявалі прадуктамі харчавання, мануфактурнымі вырабамі, а таксама смалой, дзёгцем, паташом, што прыходзілі з памешчыцкіх маёнткаў. Сяляне гандлявалі прадуктамі харчавання, набывалі соль, крупы, гарбату, цукар, гарэлку. 26 верасня (8 кастрычніка н. ст.) 1880 згарэла драўляная царква Святой Тройцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/1d/58/1d580bb7-e270-468e-96d4-4d6161783a13.pdf|аўтар=Котлинский Александр|загаловак=Из Дисненского уезда|год=1880|мова=ru|выданне=Литовские епархиальные ведомости|тып=газета|месяц=10|чысло=12|нумар=41|старонкі=350-351}}</ref> (не была адбудаваная). У 1895 годзе ў прыёмным пакоі працаваў фельчар, дзейнічалі вольнапрактыкуючыя ўрачы, існавалі 4 аптэкарскія крамы. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 5654 жыхары. Меліся народнае і яўрэйскае прыватнае вучылішчы. У 1897 годзе пачаўся рух цягнікоў па [[Вузкакалейная чыгунка|вузкакалейнай чыгунцы]] да [[Новыя Свянцяны|Новых Свянцянаў]]. У 1916 годзе чыгунка была падоўжана да станцыі Сеславіна ([[Крулеўшчына]]). У 1904 годзе заснаваны Глыбоцкі аддзел Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/79847101/wilenskie-towarzystwo-rolnicze-120-lat-temu-zmienilo-gospodarcze-oblicze-glebokiego|title=Wileńskie Towarzystwo Rolnicze. 120 lat temu zmieniło gospodarcze oblicze Głębokiego|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=31.03.2024}}</ref>, у 1906 — Глыбоцкае дабрачыннае таварыства<ref name=":1">{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80308012/autor-znachora-urodzil-sie-na-dzisiejszej-bialorusi-nieznane-fakty-o-doledzemostowiczu|title=Autor „Znachora” urodził się na dzisiejszej Białorusi. Nieznane fakty o Dołędze-Mostowiczu|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=30.09.2023}}</ref>, у 1907 — таварыства «Oświata», якое адчыніла ў Глыбокім польскую школу, зачыненую ўладамі праз чатыры месяцы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/80548caf-3e62-4663-aeec-e60e3b1897b5?page=1|аўтар=Wiesławski, W., dr.|загаловак=Polskie Towarzystwo "Oświata" w Wilnie|год=1908|мова=pl|выданне=Goniec Wileński|тып=газета|месяц=10|чысло=17|нумар=211|старонкі=2-3}}</ref>. Актыўнай дзяячкай Дабрачыннага таварыства і «Oświaty» была Станіслава Мастовіч, маці польскага пісьменніка [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Далэнгі-Мастовіча]]<ref name=":1" />. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі ў Расійскай імперыі]], у лістападзе 1905 года адбылася забастоўка паштовых служачых і палітычныя дэманстрацыі, удзел у якіх прынялі некалькі соцень чалавек. 11 жніўня 1913 года адбылася першая беларуская вечарынка — акторы-аматары адыгралі п’есы «Пашыліся ў дурні» Марка Крапіўніцкага і «Міхалка» М. Дальнага<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.djvu_pdf.zip/mab.lt/1913-33.cyr.pdf|аўтар=Глыбачанін|загаловак=Беларуская вечарынка|год=1913|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|месяц=8|чысло=16|нумар=33|старонкі=4}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja, Глыбокае, Замкавая, Дом Поднаса, друкарня Рома, Глубокое, Głębokie.jpg|міні|Камяніца, у якой месціліся друкарня і кнігарня Л. Рома (каля 1914).]] Не пазней за 1913 год была заснаваная друкарня М. Трэбелева і Л. Рома, пры якой існавала кнігарня, у якой прадаваліся беларускія календары і кнігі. Каля 1914 года Л. Ром выдаў серыю з не менш як шасці каляровых паштовак з краявідамі Глыбокага і [[Беразвечча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/nevyadomyya-staronki-gistoryi-glybokaga.html|title=Невядомыя старонкі гісторыі Глыбокага: вызначана месца, дзе ў пачатку ХХ стагоддзя ў Глыбокім прадавалі беларускія кнігі|author=Рамэйка Ян|website=Будзьма беларусамі!|date=21.06.2024}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў верасні 1915 года Глыбокае [[Свянцянскі прарыў|занялі немцы]], але праз два тыдні мястэчка адбілі расійскія войскі. Глыбокае знаходзілася ў тыле [[3-я армія (Расійская імперыя)|3-й расійскай арміі]]. === Найноўшы час === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкага пераварота]], у снежні 1917 года ў Дзісенскім павеце пачалі стварацца органы савецкай ўлады<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=Беларусь, Глыбоцкі край і Эдвард Вайніловіч: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі : г. Глыбокае, 25 верасня 2020 г|частка=Рудовіч Станіслаў. Дзісенска-глыбоцкі край у віхуры войн і рэвалюцый (1914-1921 гг)|месца=Мінск|выдавецтва=ІВЦ Мінфіна|старонкі=351-369|старонак=460|isbn=978-985-880-085-7}}</ref>. Сход для выбараў савета ў Глыбокім быў прызначаны на другую палову лютага 1918 года, але не адбыўся, бо мястэчка занялі нямецкія войскі, якія акупавалі яго да лістапада. Глыбокае знаходзілася на тэрыторыі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аднак структуры БНР у мястэчку не былі створаныя. 11 снежня 1918 года Глыбокае занятае часцямі савецкай Пскоўскай дывізіі. З 1 студзеня 1919 года — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]<ref name=":2" />. У жніўні 1919 занята польскімі войскамі. 6 лістапада 1919 года быў утвораны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскі павет]], сядзіба ўладаў якога знаходзілася ў Глыбокім. У маі 1920 года Глыбокае на кароткі час было занятае Чырвонай арміяй, праз кароткі час яго зноў занялі польскія войскі. 5 ліпеня 1920 года часці 15-й арміі пад камандаваннем А. І. Корка вялі ў ваколіцах Глыбокага баі з польскімі войскамі, у якіх загінулі 1,5 тыс. чал. ==== Польская Рэспубліка ==== У кастрычніку 1920 года па выніках [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскага папярэдняга дагавора]] зноў занятае польскімі войскамі<ref name=":2" />. Глыбокае ўвайшло ў склад [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], а ў 1922 годзе — [[Віленская зямля|Віленскай зямлі]] (з 1926 года — [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]). [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1921-39).jpg|міні|Праваслаўны хрэсны ход на вуліцы Замкавай (1920-я).]] У 1921 годзе Глыбокаму быў нададзены статус горада<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/167ce1f0-ea6b-48f9-8b30-f880de2479ad?page=7|загаловак=Wieści i obrazki z kraju|год=1935|мова=pl|выданне=Kurjer Wileński|тып=газета|месяц=5|чысло=2|нумар=118|старонкі=8}}</ref> і ўтвораныя органы гарадскога самакіравання. У 1921 годзе ў Глыбокім — 661 жылы будынак, 4514 жыхароў. Па веравызнанні: 2844 іўдзеяў, 894 праваслаўных, 709 рыма-каталікоў, 51 мусульманін, 13 старавераў, 3 пратэстантаў. Па нацыянальным складзе — 2220 палякаў, 1418 яўрэяў, 819 беларусаў, 33 татары, 21 рускі, 1 эстонец, 1 літовец, 1 украінец<ref name=":4">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ea74b1e6-27ce-480b-819a-e86f691a53ee?page=6|загаловак=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 7 cz. 2, Ziemia wileńska. Powiaty : Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka|год=1923|месца=Warszawa|выдавецтва=Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego|старонкі=39}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Bandurskaha, Глыбокае, Бандурскага, Глубокое, Głębokie (1941).jpg|міні|Мадэрністычная забудова 1930-х на вуліцы Уладзіслава Бандурскага (1941).]] Глыбокае было адміністрацыйным цэнтрам [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] і [[Глыбокае (гміна)|Глыбоцкай гміны]], сядзібай гродскага суда, важным асяродкам гандлю. Адміністрацыйнае і геаграфічнае становішча спрыяла хуткаму развіццю горада. У 1931 годзе ў горадзе быў 1081 жылы будынак і 7361 жыхар<ref name=":5">{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/ab644b2d-e1e2-4ce4-a7f2-a7aee01a983c?page=8|загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo Wileńskie|год=1938|месца=Warszawa|выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej|старонкі=15}}</ref>. У 1939 годзе — 9200 жыхароў<ref name=":6">{{Артыкул|спасылка=https://bcul.lib.uni.lodz.pl/dlibra/publication/2855/edition/1931/content|загаловак=Rocznik Polityczny i Gospodarczy 1939|мова=pl|выданне=|старонкі=346}}</ref>. У 1927 годзе ў Глыбокім дзейнічалі чатыры банкаўскія ўстановы — філіял Віленскага сельскагаспадарча-прамысловага банка, Дзісенскі павятовы банк, Яўрэйскі народны банк, Камунальная ашчадная каса. У 1928 годзе заснаваная электрастанцыя. У 1936 годзе пабудаваная буйная бойня. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (J. Drazdovič, 1925).jpg|міні|Карчма і касцёл Св. Тройцы (малюнак Язэпа Драздовіча, 1925).]] У Глыбокім дзейнічалі каталіцкая парафія, якая мела [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|касцёл Святой Тройцы]] і [[Ільінская капліца (Глыбокае)|капліцу Сэрца Езуса]] на могілках Копцеўка, праваслаўны прыход, які мела [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|царкву Раства Багародзіцы]], дзесяць сінагог, мячэць (заснаваная ў 1931 годзе), баптысцкая царква. Дзейнічала 7-класная польская пачатковая школа, дзе ў 1924/25 навучальным годзе настаўнікам малявання працаваў беларускі мастак [[Язэп Драздовіч]]. У 1925 годзе ён стварыў альбом малюнкаў «Глыбокае», а ў 1926 рабіў замалёўкі [[Беразвечча]]. У 1926 годзе заснаваная польская прыватная гімназія імя Люблінскай Уніі. Існавала яўрэйская прыватная пачатковая школа. У 1938 годзе заснаваная другая польская пачатковая школа. [[Файл:Hłybokaje, Dokšyckaja. Глыбокае, Докшыцкая, ТБШ, Таварыства беларускай школы (06.05.1928).jpg|міні|Сход Таварыства беларускай школы, 6 мая 1928 года.]] У 1926-28 гадах дзейнічала акружная ўправа [[Таварыства беларускай школы|Таварыства Беларускай Школы]]. ТБШ мела бібліятэку, арганізоўвала беларускія прадстаўленні. Сябры таварыства збіралі грошы на пабудову будынка для прыватнай беларускай школы і гімназіі, аднак гэтая справа не была скончаная<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306457|title=«Лічыць сябе беларусам, хоць мае вышэйшую адукацыю». Як актывісты з Заходняй Беларусі змагаліся за сваю ідэнтычнасць 100 год таму|author=Валынец Ганна, Рамэйка Ян|website=Наша Ніва|date=29.12.2022}}</ref>. У 1926-27 гадах у Глыбокім існавала павятовая ўправа [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. У 1920-х гадах у горадзе неаднаразова ладзіліся беларускія прадстаўленні, мітынгі беларускіх дэпутатаў польскага Сойму. У 30-я гады беларуская дзейнасць спынілася з прычыны аслаблення беларускага руху ў Польскай Рэспубліцы і палітыкі польскіх уладаў<ref name=":3" />. У 1928 годзе створаны аддзел Польскага краязнаўчага таварыства, які ў 1931 годзе заснаваў Музей Дзісенскай зямлі. Зборы музею, сярод якіх былі прыродазнаўчыя, археалагічныя, нумізматычныя, этнаграфічныя экспанаты, знаходзіліся ў будынку стараства Дзісенскага павета, былым кляштары кармелітаў босых<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://muzea2rp.amu.edu.pl/m/62|title=Muzeum Ziemi Dziśnieńskiej w Głębokiem|author=Tołysz Aldona|website=Muzea w dwudziestoleciu międzywojennym|date=16.04.2025}}</ref>. У 1935 годзе таварыства выдала манаграфію [[Отан Гедэман|Отана Гедэмана]] «Głębokie: (szkic dziejów)», прысвечаную гісторыю горада. У тым жа годзе намаганнямі таварыства была адрамантаваная [[Калона на могілках Копцеўка (Глыбокае)|калона на могілках «Копцеўка»]]. У Глыбокім дзейнічалі дзве друкарні, выходзілі газеты на польскай мове «Głos Dziśnieński» (1924—1926), «Wiadomości głębockie» (1930—1931), «Wiadomości kresowe» (1934—1935), «Echo głębockie» (1936), «Echo kresowe» (1937), на ідыш — «Gluboker Leben» (1930—1936), «Gluboker Woch» (1934—1936), «Gluboker Sztyme» (1936—1939)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://kamunikat.org/volnaye-glybokaye-shtotydnyovaya-gazeta-23-1000-2019|аўтар=Шыталь К.|загаловак=Да гісторыі перыядычнага друку ў Глыбокім|год=2019|мова=be|выданне=Вольнае Глыбокае|тып=газета|месяц=6|чысло=6|нумар=23|старонкі=5|issn=0233-433X}}</ref>. У 1936-39 гадах у Глыбокім працаваў інжынер Аляксандр Мілаш, бацька польскага паэта, лаўрэата Нобелеўскай прэміі па літаратуры [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Паэт як мінімум двойчы наведваў Глыбокае<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://centrumeuropy.pl/80320693/na-bialorusi-odnaleziono-dom-z-ktorego-rodzice-czeslawa-milosza-uciekli-przed-wojna|title=Na Białorusi odnaleziono dom, z którego rodzice Czesława Miłosza uciekli przed wojną|author=Łupacz Zmicier|website=Centrum Europy|date=29.10.2020}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== [[Файл:Hłybokaje, Karmelicki. Глыбокае, Кармэліцкі (07.1941).jpg|міні|злева|Партрэт Сталіна над уваходам у кляштар кармелітаў (ліпень 1941)]] [[Файл:Hłybokaje Bandurskaha Karmelicki Глыбокае Бандурскага Кармеліцкі (07.1941).jpg|міні|Жыхары Глыбокага каля нямецкага самалёта (ліпень 1941)]] 17 верасня 1939 года Глыбокае было занята [[РСЧА|Чырвонай Арміяй]] і 2 лістапада 1939 года далучана да [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года ўтвораны [[Глыбоцкі раён]], які належаў да [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Выдавалася газета РК КП(б)Б «За свабоднае жыццё». У 1941 годзе ў горадзе жыло 12 тыс. чал., з іх 8 тыс. — яўрэі. Частка жыхароў горада ў 1939-41 гадах стала ахвярамі [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (1941).jpg|міні|Калона нямецкіх вайскоўцаў на вул. Замкавай (лета 1941)]] Пасля [[Аперацыя Барбароса|нападу Германіі на СССР]] першая бамбардзіроўка Глыбокага адбылася 23 чэрвеня 1941 года. 3 ліпеня 1941 года ў горад увайшлі нямецкія войскі. 17 ліпеня 1941 года горад уключаны ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], стаў цэнтрам Глыбоцкай акругі (гебіта)<ref name=":7">{{Кніга|загаловак=Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна|год=1995|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=175|isbn=985-11-0014-5}}</ref>. [[Файл:Hłybokaje, Rynak. Глыбокае, Рынак (1942).jpg|міні|Мітынг, арганізаваны акупантамі (1942)]] У жніўні 1941 года акупанты правялі першы расстрэл мірнага насельніцтва, забіўшы дзесяць чалавек<ref name=":7" />. 4 сакавіка 1942 года ва ўрочышчы Барок расстралялі траіх каталіцкіх святароў — [[Мечыслаў Багаткевіч|Мечыслава Багаткевіча]], Уладзіслава Мацьковяка, Станіслава Пыртака. У 1999 годзе Папа [[Ян Павел II|Ян Павел ІІ]] [[Беатыфікацыя|беатыфікаваў]] іх. 4 ліпеня 1942 года ў ваколіцах горада былі расстраляныя некалькі дзясяткаў прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі і каталіцкага духавенства з Глыбоцкай акругі<ref>{{Кніга|аўтар=Krahel Tadeusz, ks.|загаловак=Męczennicy z Berezwecza|год=1998|месца=Białystok|старонкі=8-10|isbn=83-903063-9-5}}</ref>. У верасні 1941 года створана [[Гета ў Глыбокім|гета]]. Вясной 1942 года адбылося [[Халакост у Беларусі|масавае забойства яўрэяў]] ва ўрочышчы Барок (каля 2 тыс. чал.). 18-20 жніўня 1943 года гета было канчаткова знішчанае, былі забіты 4,5 тыс. чал. ''Асноўны артыкул: '''[[Гета ў Глыбокім]]''''' У горадзе дзейнічалі настаўніцкія курсы (сярод іх выпускнікоў — пісьменнік [[Кастусь Акула]]), беларуская прагімназія, пачатковая школа, структуры [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]]. [[Файл:Hłybokaje, Zamkavaja. Глыбокае, Замкавая (11.07.1944).jpg|міні|Вул. Замкавая пасля вызвалення Глыбокага ад немцаў (ліпень 1944).]] У горадзе дзейнічала савецкае падполле: падпольны раённы камітэт КПБ пры партызанскай брыгадзе імя К. Ракасоўскага, падпольны РК ЛКСМБ, выдавалася газета «За Свабоднае жыццё». Адначасова ў Глыбокім існавалі структуры польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. З красавіка да мая 1943 года ў горадзе размяшчалася галоўная каманда «Цэпеліна» «Расія—Цэнтр» ({{lang-de|SS-Hauptkommando Russland—Mitte Unternehmen Zeppelin}}) і разведшкола з [[Яблань (Люблінскае ваяводства)|Яблані]]<ref>Залесский, К. РСХА: Главное управление имперской безопасности / Константин Залесский. — М.: Яуза, ЭКСМО, 2004. — 382, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 241. — (Тайны III рейха). — ISBN 5-699-06223-8.</ref><ref>Чуев, С. Г. Спецслужбы Третьего Рейха: [В 2 кн.] / Сергей Геннадьевич Чуев. — СПб.: Нева, 2003. — 443, [1] с., [8] л. ил., портр. — С. 154. — (Досье. Спецслужбы мира). — ISBN 5-7654-2831-2.</ref> Горад вызвалены 3 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Полацкая аперацыя|Полацкай аперацыі]]. Перад адступленнем немцы спалілі вялікую колькасць будынкаў, асабліва ў цэнтральнай частцы Глыбокага. ==== Пасляваенны перыяд ==== [[Файл:Hłybokaje, Глыбокае, помнік Леніна, Глубокое памятник Ленина (22.03.2012).jpg|міні|Помнік Леніна ў Глыбокім (дэмантаваны ў 2012 годзе).]] У 1946-1947 дзейнічаў канспірацыйны [[Саюз беларускіх патрыётаў]], які аб'ядноўваў моладзь, пераважна з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча. Сябры арганізацыі імкнуліся да пашырэння нацыянальнай свядомасці, беларускай мовы і культуры. У лютым 1947 года арганізацыя разгромленая дзяржбяспекай, удзельнікі асуджаныя да зняволення ў лагерах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/anton_furs_prisjagu_primal_pad|title=Антон Фурс: «Прысягу прымалі пад бел-чырвона-белым сцягам і «Пагоняй»|author=Шыталь Кастусь|website=Новы час|date=27.04.2012}}</ref>. У 1960 годзе да Глыбокага далучаны населены пункт [[Беразвечча]]. У 1967 годзе кіраўніцтвам [[Віктар Антонавіч Ламака|Віктара Ламакі]] закладзены [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]], які мае адну з найбольшых па колькасці калекцый раслін у Беларусі. Нягледзячы на антырэлігійную палітыку камуністычных уладаў, у Глыбокім спынялася дзейнасць праваслаўнай і рыма-каталіцкай парафій. ==== Рэспубліка Беларусь ==== 31 жніўня 1992 года заснаваны [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]], у 1997 годзе экспазіцыя адчыненая для наведнікаў. У 1994-2020 гадах выдавалася штотыднёвая незалежная газета [[Вольнае Глыбокае|"Вольнае Глыбокае"]], рэдактарам якой быў краязнавец, грамадскі дзеяч [[Уладзімір Іванавіч Скрабатун|Уладзімір Скрабатун]]. Выданне апублікавала некалькі соцень краязнаўчых артыкулаў. Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 20 студзеня 2006 года № 36 зацверджаны сучасны [[Герб Глыбокага|герб горада]]. У 2012 годзе ў Глыбокім прайшоў [[Дзень беларускага пісьменства]]. Падчас падрыхтоўкі ў скверы на плошчы 17 Верасня быў знесены помнік Леніну, а замест яго створаная Алея славутых землякоў, якая складаецца з дзевяці бронзавых бюстаў асобаў, звязаных з Глыбоччынай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4162-aleya-znakamitykh-zemlyako-glybotski-rajon-g-glybokae|title=Алея знакамітых землякоў. Глыбоцкі раён, г. Глыбокае|date=26.11.2019}}</ref>. У 2013 годзе ўпершыню прайшоў фестываль "[[Вішнёвы фэст]]", а ў 2017 годзе - міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй|"Дударскі рэй"]]. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=160|height=128|type=rect|x=1959,1970,2009,2016,2017|y=7300,11900,19500,18921,19038}}</div> '''XIX стагоддзе:''' 1879 год - 4,1 тыс. чал.<ref name=":10" /> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 4,5 тыс. чал.<ref name=":4" />; 1931 год — 7,4 тыс. чал.<ref name=":5" />; 1939 год — 9,2 тыс. чал.<ref name=":6" />; 1959 год — 7,3 тыс. чал.; 1970 год — 11,9 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 19,5 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;921 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 19&nbsp;038 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай і дрэваапрацоўчай прамысловасці. Буйнейшыя прадпрыемствы: * [[Глыбоцкі малочнакансервавы камбінат]], ААТ * Глыбоцкі камбікормавы завод, ААТ * [http://glubmk.by/ Глыбоцкі мясакамбінат, ААТ] * Глыбоцкі хлебазавод, філіял РУПП «Віцебскхлебпрам». * Унітарнае прадпрыемства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Глыбоцкага раёна<ref name=":11">{{Cite web|lang=ru|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ekonomika/promyshlennost/|title=Промышленность|website=Глубокский районный исполнительный комитет}}</ref>. * [[Глыбоцкі доследны лясгас]], ДЛГУ Харчовая прамысловасць займае 87,9% агульнай прамысловай прадукцыі Глыбоцкага раёна<ref name=":11" />. == Культура == [[Файл:Музей гісторыі і этнаграфіі Глыбоцкага краю.jpg|thumb|Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] * [[Глыбоцкая цэнтральная раённая бібліятэка]] * [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] * Раённы дом культуры * Гарадскі цэнтр культуры * Дзіцячая мастацкая школа імя Язэпа Драздовіча * [[Дударскі рэй]] * [[Вішнёвы фэст]] У Глыбокім дзейнічае народны тэатр фальклору «Цярэшка», праграмы якога заснаваны на імкненні захаваць пераемнасць традыцый [[Першая беларуская трупа|першай беларускай трупы]], якую заснаваў [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]]. Кіруе гуртом Наталля Нікіфаровіч. == СМІ == * Газета «[[Вольнае Глыбокае]]». Выдавалася ў 1994-2020 гадах, уваходзіла ў склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Веснік Глыбоччыны]]». Орган Глыбоцкага райвыканкама, раённага савета дэпутатаў. == Славутасці == * [[Глыбоцкі Раства-Багародзіцкі сабор|Комплекс былога кляштара кармелітаў: сабор Раства Багародзіцы]], уваходныя дзверы і дэкаратыўная галерэя па перыметру царквы, будынак кляштара, агароджа з брамай ([[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзі, сярэдзіна [[ХІХ]] стагоддзя), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000365}} * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Глыбокае)|Касцёл Святой Тройцы]] ([[1764]]—[[1782]], [[1902]]—[[1908]]), пл.17 Верасня — {{ГККРБ 4|212Г000366}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Жылы будынак былога манастыра базыльян у Беразвеччы]] ([[1756]]—[[1763]]) — {{ГККРБ 4|212Г000363}} * [[Ільінская капліца (Глыбокае)|Капліца святога Іллі]] ([[1804]]) — {{ГККРБ 4|213Г000364}} * [[Калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 года (Глыбокае)|Калона ў гонар Канстытуцыі]] (кан. XVIII ст.) — мураваная калона на могілках Копцеўка, якую, без пацверджання гістарычнымі крыніцамі, называюць помнікам [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 Мая]]. * [[Забудова вуліцы Леніна (Глыбокае)|Забудова вуліцы Леніна]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Леніна, 5, 13, 38, 40 — {{ГККРБ 4|213Г000367}} * [[Забудова вуліцы Маскоўскай (Глыбокае)|Забудова вуліцы Маскоўскай]] (канец [[ХІХ]] — пачатак [[XX]] стагоддзя), вул. Маскоўская, 2, 3, 4 — {{ГККРБ 4|213Г000369}} * Будынак ([[1931]]), вул. Энгельса, 24. Цяпер [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей]] — {{ГККРБ 4|}} * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Глыбокае)|Брацкая магіла]] ([[1944]]), вул. Леніна, [[парк Перамогі, Глыбокае|парк Перамогі]] — {{ГККРБ 4|213Д000368}} * [[Мемарыяльны комплекс «Барок»]] * Помнікі на месцы масавых расстрэлаў мірнага насельніцтва ва ўрочышчы Барок * Помнік ахвярам Халакосту * Могілкі "Копцеўка": шматлікія пахаванні ХІХ-ХХ стагоддзяў, магілы польскіх вайскоўцаў (1919-20), плютановага Стэфана Палчыньскага (1939), Фердынанда і Вільгельміны Мюнхгаўзенаў (1878), [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч|кс. Антонія Зянкевіча]], [[Альберт Антонавіч Бацяноўскі|Альберта Бацяноўскага]]. * Яўрэйскія могілкі (XVIII-XX ст) * Алея славутых землякоў - бронзавыя бюсты асобаў, звязаных з Глыбоччынай - [[Язэп Львовіч Корсак|Іосіфа Корсака]], [[Элізэр Бэн-Іегуда|Элізэра Бэн-Іегуды]], [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]], [[Ігнат Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]], [[Алесь Дубровіч|Алеся Дубровіча]], [[Пётр Міхайлавіч Казлоў|Пятра Казлова]], [[Павел Сухі|Паўла Сухога]], [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]<ref name="kultura" />, [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Юрыя Сабалеўскага]] * Мемарыяльныя шыльды ў гонар [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Тадэвуш Даленга-Мастовіч|Тадэвуша Даленгі-Мастовіча]], [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі|Лявонція Ракоўскага]] * Самалёт-помнік авіяканструктару [[Павел Восіпавіч Сухі|Паўлу Сухому]] * Скульптура «[[Ісус і самаранка]]» (2014) * Скульптура [[Помнік барону Мюнхаўзену|«Барон Мюнхаўзен]]» (2014) * Скульптура «[[Дзед-глыбачанін]]» (2015) * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] — батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння * [[Глыбоцкая дуда]] (копія дуды ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Глыбоцкія замалёўкі. Дамы ў цэнтры.jpg|Забудова вуліцы Маскоўская Глыбокае. Царква (03).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкі сабор Глыбоцкія замалёўкі. Касцёл на плошчы (01).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы Глыбокае. Ільінская капліца на могілках (04).jpg|Капліца святога Іллі Глыбоцкія замалёўкі. Бюст Іосіфа Корсака (01).jpg|Алея знакамітых землякоў Глыбоцкі дэндрапарк.jpg|Глыбоцкі дэндрапарк Глыбокае. Могілкі. Калона ў гонар Канстытуцыі 1791 года (07).jpg|Калона на могілках "Копцеўка" Глыбоцкія замалёўкі. Яўрэйскія могілкі (01).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Глыбокага}} * [[T. Даленга-Мастовіч|Tадэвуш Даленга-Мастовіч]] (1900—1939), польскі пісьменнік, аўтар аповесцяў «Знахар», "Кар'ера Нікодэма Дызмы" і інш. * [[Фёдар Мікалаевіч Дамінікоўскі]], беларускі гісторык * [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] ([[1888 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1888]]—[[1954 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1954]]), беларускі мастак, скульптар, этнограф, археолаг, педагог. Адзін з заснавальнікаў беларускага нацыянальнага гістарычнага жывапісу <ref name="Канферэнцыя"/><ref name="Канферэнцыя_2"/>. * [[Клаўдзій Сцяпанавіч Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] (1891—1959), беларускі палітычны дзеяч, дыпламат, рэдактар, педагог * [[Сямён Навумавіч Леках]], беларускі вучоны ў галіне металургіі * [[Тадэа Касцюшка]] (1868—1946), манахіня непакалянка, заклала ў Глыбокім кравецка-белізнярскую школу для дзяўчат * [[Павел Восіпавіч Сухі]] (1895—1975), савецкі авіяканструктар, двойчы Герой Працы * [[Аляксандр Францавіч Хайноўскі]], беларускі дыпламат * [[Марына Іванаўна Шкерманкова]], беларуская цяжкаатлетка * [[Мікалай Мінскі]], рускі паэт, драматург, перакладчык * [[Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі]], рускі пісьменнік. * [[Юрый Барысавіч Багушэвіч]], мастак * [[Дзмітрый Літвінскі]], беларускі мастак * [[Барыс Міхайлавіч Волін]], савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч РСФСР і УССР, публіцыст, гісторык * [[Сямён Іофе]] (сапраўднае імя — Сімон-Залман Шмуйловіч), партыйны дзеяч СССР * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001), заслужаны лесавод, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|глыбоцкага дэндрарыя]] * [[Шмуэль Магілевер]] - яўрэйскі грамадскі і рэлігійны дзеяч, адзін з заснавальнікаў [[Сіянізм|сіянізму]] == Гл. таксама == * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Глыбоцкі дзяржаўны прафесійны ліцэй]] * [[Спіс вуліц Глыбокага]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="euro">[http://eurobelarus.info/special-project/city-day/2013/03/03/dva-glybok-h-dzve-tsentral-nyya-ploshchy-dva-zamk.html «Два Глыбокіх, дзве цэнтральныя плошчы, два замкі»] 03.03.2013 Улaдзімір Скрабатун</ref> <ref name="westki">[http://westki.info/artykuly/13496/rouna-dzvesce-god-tamu-u-glybokae-uvayshou-napaleon «Роўна дзвесце год таму ў Глыбокае ўвайшоў Напалеон»] 18.07.2012 Кастусь Шыталь</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="kultura">[http://kultura.gov.by/news/ab-vyn-kakh-konkursu-na-stvarenne-esk-znykh-praekta-pomn-ka-vyal-kamu-knyazyu-m-ndo-gu Аб выніках конкурсу на стварэнне эскізных праектаў помніка вялікаму князю Міндоўгу]</ref> <ref name="Канферэнцыя">[http://www.rh.by/by/221/20/6494/ «Канферэнцыя, прысвечаная Язэпу Драздовічу, прайшла ў Маладзечне»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> <ref name="Канферэнцыя_2">[http://www.rh.by/by/222/10/6551/ «Творчасць Драздовіча — прыклад нацыянальнага мастацтва»] («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref> }} == Літаратура == * ''Гедэман О.'' Глыбокае: гістарычны нарыс / Отан Гедэман; перакл. з польск. М. Гіля. — Паставы; Глыбокае: [б. в.], 2012. — 59, [1] с. : іл. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Hlybokaje|Глыбокае}} {{OSM relation|1176300|Глыбокае}} * {{ГБ|http://globustut.by/glubokoe/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/CITIES/Glubokoe.htm Прыдзвінскі край — Горад Глыбокае]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.westki.info/hlybokaje Глыбокае — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090418080427/http://westki.info/hlybokaje |date=18 красавіка 2009 }} * [http://radzima.org/be/pub/2515_m/ Глыбокае — radzima.org] * [https://www.gismeteo.by/weather-glubokoye-11028/ Надвор’е ў горадзе Глыбокае] {{Глыбоцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Глыбокае| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] pqpw423idy9v77up2lqsmbsa2pj2u1y 0 16880 5156496 5066551 2026-06-20T16:23:47Z JerzyKundrat 174 5156496 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Свідрыгайла | арыгінальнае імя = | парадак = | партрэт = Śvidrygajła. Сьвідрыгайла (A. Guagnini, 1578).jpg | подпіс = Свідрыгайла. Гравюра з «Апісання Еўрапейскай Сарматыі» [[Аляксандр Гваньіні|Гваньіні]] (1581). Гэтая ж гравюра выкарыстана ў тым жа выданні і як партрэт [[Людовік I Вялікі|Людовіка Вялікага]] | тытул = [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | тытул_3 = [[Валынскае княства|князь валынскі]] | перыядпачатак = [[1430]] | каранацыя = | перыядканец = [[1437]] | перыядпачатак_3 = [[1434]] | перыядканец_3 = [[1452]] | папярэднік = [[Вітаўт]] | пераемнік = [[Жыгімонт Кейстутавіч]] | предшественник_2 = | пераемнік_2 = | папярэднік_3 = [[Фёдар Любартавіч]] | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | у шлюбе = | дзеці = | дынастыя = | бацька = | маці = }} '''Свідрыгайла Альгердавіч''', у каталіцкім хрышчэнні '''Баляслаў''' (1369—1376{{sfn|Полехов|2014|с=242.}} — {{ДС|10|2|1452}}, [[Луцк]]) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1430—1437), князь валынскі (1434—1452). == Імя == Імя — з шэрагу складанаўтвораных балцка-літоўскіх імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай старажытнасці<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. З першай паловы XV ст. дайшлі іменныя формы ''Швитрикгаило, Швитрыгаило, Швитрикаило'', ''Swidrigal''. Вытлумачваючы імёны літоўскіх князёў, мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]] імя Свідрыгайлы звязаў з літоўскім ''švytruoti'' «ззяць, мігцець; хутка рухацца»<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1958. С. 259.</ref>, якое далей ад індаеўрапейскага ''*ǩṷit_(ǝ)ro'' «светлы, блішчасты» (ад ''*ǩṷei'' «свяціць; светлы»)<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 628—629.</ref>. Сярод сучасных літоўскіх прозвішчаў вядомыя аднаасноўныя ''Švitra, Švitrys, Švitrūnas''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1006.</ref>''.'' З іншага боку, імя Свідрыгайла той жа структуры, што і адыменныя прозвішчы Сандрыгайла, Недрыгайла, якія ад трохасноўных імёнаў ''San-dri-gailas, Ne-dri-gailas''. Імёны з трох асноў рэдкія, але вядомыя ў балцка-літоўскім іменніку (як ''Ges-man-tautas,'' адкуль «Кгесмонтовтовичъ»)<ref>Юркенас Ю. О древних трехчленных антропонимах балтийского происхождения, засвидетельствованных в старобелорусских письменных памятниках // Kalbotyra 1971 ХХІІ(2) 41-50.</ref>. Апошняя аснова ў імені Свідрыгайла ''Gail''-звязаная са старалітоўскім ''gailas'' «моцны»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 87-88.</ref>, далей напрамую з індаеўрапейскім *''ghoilo-s'' «моцны; няўрымслівы, жвавы»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 452.</ref>. Гэтай асновай імя Свідрыгайлы перагукалася з імёнамі яго братоў, Альгердавых сыноў [[Карыгайла Альгердавіч|Карыгайлы]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Скіргайла|Скіргайлы]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Малодшы сын вялікага князя [[Альгерд]]а, паводле праўдападобных ацэнак, нарадзіўся паміж 1369 і 1376 годам. Пасля смерці бацькі ў маі 1377 года, жыў у [[Віцебск]]у разам з маці — вялікай княгіняй [[Ульяна Цвярская|Ульянай]].{{sfn|Полехов|2014|с=242.}} Напэўна, быў ахрышчаны ў Кракаве, але не разам з братамі [[Ягайла]]м і [[Вігунт Альгердавіч|Вігунтам]] у 1386 годзе, а неўзабаве, бо яго хроснае імя '''Баляслаў''', як і хросныя імёны братоў, належыць да іменаслова [[Пясты|Пястаў]]{{sfn|Полехов|2014|с=242, Заўв. 38.}}. Часта сцвярджаюць, што Свідрыгайла спачатку быў праваслаўным з хросным імем '''Леў''', але гэта вынік непаразумення{{sfn|Полехов|2014|с=242—243, Заўв. 38.}}. У сярэдзіне XVI ст. у Польшчы ўзнялі пытанне рэвізіі правоў на зямельныя ўладанні — Пётрыкаўскі сейм (1565) вырашыў асобна разглядзець шматлікія прывілеі князёў [[Леў Данілавіч|Льва Данілавіча]] і Свідрыгайлы Альгердавіча, якія падавала шляхта як пацверджанне сваіх правоў на маёнткі{{sfn|Полехов|2014|с=242, Заўв. 38.}}, а Люблінскі сейм (1566) вырашыў лічыць гэтыя прывілеі правамоцнымі{{sfn|Полехов|2014|с=242—243, Заўв. 38.}}. Выдаўцы рэцэсу Люблінскага сейма ў XVIII ст. не паставілі коску паміж імёнамі Льва і Свідрыгайлы, такая памылка зроблена і ў новым выданні ''Volumina constitutionum'' (2005){{sfn|Полехов|2014|с=243, Заўв. 38.}}. Па смерці вялікай княгіні Ульяны польскі кароль Уладзіслаў Ягайла паставіў намеснікам у Віцебску свайго баярына — сакольнічага [[Фёдар Вясна|Фёдара Вясну]]. Свідрыгайла палічыў гэта за крыўду, забіў намесніка і сам укняжыўся ў Віцебску. Адказам быў паход [[Вітаўт]]а і [[Скіргайла|Скіргайлы]], да якіх далучыўся смаленскі князь [[Юрый Святаславіч]]. Свідрыгайлу адправілі да каралеўскага двара ў [[Кракаў]], яго знаходжанне ў Малой Польшчы крыніцы фіксуюць з 11 жніўня 1393 да 1396 года. === Змаганне за сталец === Ад кракаўскага двара Свідрыгайла ад’ехаў да Сілезіі, затым да Венгрыі, адкуль разам з [[Фёдар Любартавіч|Фёдарам Любартавічам]] спрабаваў дамовіцца з кіраўніцтвам [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] пра саюз супраць Ягайлы і Вітаўта. Зразумеўшы марнасць гэтых спроб, Свідрыгайла вярнуўся ва ўладанні Гедзімінавічаў не пазней за 12 жніўня 1399 года, калі ў войску Вітаўта ўдзельнічаў ў [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]].{{sfn|Полехов|2014|с=243.}} Неўзабаве Ягайла даў Свідрыгайле Заходняе Падолле, папярэдні трымальнік якога на ленным праве, кракаўскі ваявода [[Спытка Мельштынскі]], загінуў у бітве на Ворскле{{sfn|Полехов|2014|с=243.}}. Аднак ужо ў 1401 годзе Свідрыгайла аднавіў сувязь з Тэўтонскім ордэнам, куды і з’ехаў у пачатку 1402 года{{sfn|Полехов|2014|с=243.}}. Свідрыгайла быў у Ордэне да пачатку 1404 года, удзельнічаў у «рэйзах» крыжакоў на Літву, разлічваў з іх дапамогай заняць вялікалітоўскі сталец, але разам з тым не рваў сувязяў з родным братам Ягайлам. Вярнуўся ва ўладанні Гедзімінавічаў, атрымаў ад Ягайлы наданні ў рускіх землях Польскага каралеўства, а ад Вітаўта — землі на літоўска-маскоўскім памежжы, у т.л. Браншчыну і Старадубшчыну.{{sfn|Полехов|2014|с=244.}} Улетку 1408 года Свідрыгайла чарговы раз узбунтаваўся, разам з епіскапам чарнігаўскім і бранскім, значнай колькасцю князёў і баяр ад’ехаў ў Маскву да [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I]], які тады ваяваў з Вітаўтам. Васіль I даў Свідрыгайле вялізныя ўладанні ў Вялікім княстве Маскоўскім, у тым ліку Уладзімір на Клязьме. Аднак Свідрыгайла заставаўся ў Вялікім княстве Маскоўскім толькі да паходу туды Едыгея, да якога далучыўся і пэўны час правёў у Ардзе, адкуль у 1409 годзе вярнуўся да Літвы. У тым жа 1409 годзе Свідрыгайла паспрабаваў аднавіць саюз з Ордэнам, ад гнева Вітаўта яго выратавала толькі заступніцтва Ягайлы, пакаранне горлам было заменена на зняволенне ў Крамянецкім замку. Толькі ў сакавіку 1418 года яго вызвалілі мясцовыя князі.{{sfn|Полехов|2014|с=244.}} Ні на Валыні, ні ў Малдавіі Свідрыгайла замацавацца не здолеў і ад’ехаў ва ўладанні рымскага караля (некаранаванага імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі) [[Жыгімонт Люксембургскі|Жыгімонта Люксембургскага]] і яго саюзнікаў. Урэшце ў жніўні 1420 года Свідрыгайла памірыўся з Ягайлам і Вітаўтам, яму далі ўладанні ў рускіх землях Польскага каралеўства і вялізнае Чарнігаўскае княства, да якога, мусіць, пазней (да 1422) дадалі Ноўгарад-Северскае. Тут Свідрыгайла правёў наступныя дзесяць гадоў, пазней ён сцвярджаў, што ўвесь гэты час быў у «аковах»{{sfn|Полехов|2014|с=249.}}.{{sfn|Полехов|2014|с=244.}} === Вялікае княжанне === ==== 1430—1432 гады ==== Пасля смерці Вітаўта (кастрычнік 1430) паводле ўмоў [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] вялікага князя літоўскага мусілі абраць са згоды Ягайлы і польскіх паноў. Але вялікалітоўскія князі і баяры сабраліся на сойм у [[Вільня|Вільні]] і без узгаднення з польскімі панамі, але са згоды Ягайлы, абвясцілі вялікім князем Свідрыгайлу. [[4 снежня]] ў віленскім [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|саборы Святога Станіслава]] Свідрыгайла каранаваўся вялікім князем літоўскім. Хоць ён і быў каталіком, але вядомы як праціўнік уніі з Польшчай і даўні супернік Вітаўта і Ягайлы. Мусіць, менавіта гэтым кіравалася незалежніцкая партыя пры яго абранні на сталец. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] асабліва падкрэсліваў, што Свідрыгайла меў аўтарытэт у праваслаўных, бо хоць і быў каталіком, але меў вялікую прыхільнасць да іх веры. Кракаўскі біскуп [[Збігнеў Алясніцкі]] ў 1432 годзе пісаў, што праваслаўныя пры Свідрыгайле трымаюць у руках амаль усе найважнейшыя гарады і ўрады, чаго быццам не было пры Вітаўце. Праўда, наколькі ўсё адпавядае рэчаіснасці ёсць пытаннем. У знешняй палітыцы валадарства Свідрыгайлы пачалося канфліктам з Польшчай. Спрэчкі за [[Падолле]] былі яшчэ пры Альгердзе і Вітаўце, а пры Свідрыгайле зноў абвастрыліся, а ў канцы 1430 года перараслі ва ўзброеную барацьбу. Адбыўся канечны разрыў паміж Свідрыгайлам і Ягайлам. Пасля безвыніковых перамоў польскі кароль у чэрвені 1431 года пачаў вайну і накіраваў войскі на [[Валынь]]. Свідрыгайла шукаў саюзнікаў — яго падтрымліваў імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі Жыгімонт Люксембургскі, які абяцаў вялікаму князю каралеўскую карону, а таксама Тэўтонскі ордэн, які хацеў рэваншу пасля паражэння 1410 года. У чэрвені 1431 года Свідрыгайла падпісаў абаронча-наступальны дагавор з вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна [[Павел Русдарф|Паўлам Русдарфам]], таксама дапамогу абяцалі татары і [[Гаспадары малдаўскія|малдаўскі гаспадар]]. Разрыў з Польшчай выклікаў незадаволенасць часткі князёў і баяр, якія лічылі за лепшае польскую арыентацыю Літвы. Былі незадаволеныя і тыя, хто меў уплыў пры Вітаўце і страціў яго пры Свідрыгайле. Былі і інтрыгі з польскага боку, які падтрымліваў прапольскую (ці супрацьсвідрыгайлаўскую) апазіцыю і дапамагаў падрыхтоўцы замаху на Свідрыгайлу. Спробу замаху ўначы 1 верасня 1432 года здзейснілі ў [[Ашмяны|Ашмяне]] князі [[Жыгімонт Кейстутавіч]] (каталік) і [[Сямён Іванавіч Гальшанскі]] (праваслаўны), але Свідрыгайле пашчасціла ўратавацца і ўцячы ў [[Полацк]]. ==== Феадальная вайна ==== {{main|Феадальная вайна ў ВКЛ, 1432-1437}} Прапольская партыя адразу абвясціла вялікім князем аднаго са змоўнікаў, малодшага брата Вітаўта — Жыгімонта Кейстутавіча. Яго ўладу прызналі [[Вільня]], [[Трокі]], [[Коўна]], [[Жамойць]], [[Новагародак]] і [[Гродна]], зброяй падпарадкавалі [[Берасце]]. Аднак [[Полацкая зямля|Полацкая]], [[Віцебская зямля|Віцебская]] і [[Смаленская зямля|Смаленская]] землі, [[Северская зямля|Севершчына]], [[Кіеўская зямля|Кіеўшчына]], [[Валынь]] не прызналі Жыгімонта, а лічылі вялікім князем Свідрыгайлу. Жыгімонт адразу аднавіў саюз з Польшчай, падпісаў унію ў Гародні, якой пацвердзіў вярхоўную ўладу Ягайлы на ўмовах [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскай уніі]], такім чынам абмежаваў самастойнасць ВКЛ часам свайго жыцця. Каб змагацца са Свідрыгайлам Ягайла прыслаў Жыгімонту польскія войскі. Так у ВКЛ пачалася [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|феадальная вайна]] (1432—1437). Вайна не мела нацыянальна-рэлігійнага характару, у абодвух супрацьлеглых лагерах былі як літоўцы, так і русіны, як праваслаўныя, так і каталікі. Вайна была змаганнем княжацка-баярскіх партый паміж сабою. Свідрыгайла быў каталіком і пры гэтым узначальваў у асноўным праваслаўную партыю, але гэтая партыя змагалася не за веру, а за свае паноўнае месца ў дзяржаве, у ёй былі таксама князі і баяры каталіцкага веравызнання, якія выступалі супраць уніі з Польшчай і за саюз з Тэўтонскім ордэнам. Свідрыгайла абапіраўся на Полацк і з восені 1432 года рабіў выправы на прызнаўшыя Жыгімонта землі. Зімой і летам 1433 года войскі Свідрыгайлы хадзілі да Вільні і [[Новагародак|Новагародка]], занялі шэраг невялікіх гарадоў, але агулам вайсковыя дзеянні для іх былі няўдалыя. Не аказалі абяцанай дапамогі татары і малдаўскі гаспадар. Толькі [[Лівонскі ордэн]] пасылаў свае войскі супраць Жыгімонта. У сваю чаргу Жыгімонт Кейстутавіч пры падтрымцы польскіх войскаў, ваяваў землі, захаваўшыя адданасць Свідрыгайлу, у 1433 годзе даходзіў да [[Мсціслаў|Мсціслава]]. Маючы колькасную перавагу, Свідрыгайла не здолеў яе выкарыстаць, да таго неўзабаве страціў галоўнага саюзніка. Польска-чэшскае войска напала на [[Новая Марка|Новую Марку]] і падышло да [[Гданьск]]а, вялікі магістар Тэўтонскага ордэна вымушаны быў заключыць з Польшчай перамір’е. У выніку дагавора, заключанага ў канцы 1433 года ў [[Ленчыцы|Ленчыцах]], Ордэн выракся саюзу са Свідрыгайлам. Вызначальнымі для зыходу вайны сталі прывілей 1432 года выдадзены Ягайлам для [[Луцкая зямля|Луцкай зямлі]] і [[Прывілей 1434 года|Троцкі прывілей]] выдадзены Жыгімонтам у Троках 6 мая 1434 года. Гэтыя прывілеі абвяшчалі роўнасць правоў праваслаўных і каталікоў у межах ВКЛ — правы, гарантаваныя каталікам Гарадзельскім прывілеем, пашыраліся на ўсіх падданых незалежна ад веравызнання. У прывілеі Жыгімонта адзначалася, што такая роўнасць была заўсёды, але гэтым актам яна афіцыйна пацвярджаецца. Хоць у Троцкім прывілеі дэкларавалася, што ўрады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў віленскага і троцкага могуць займаць толькі каталікі, але праваслаўнае баярства атрымала гарантыі недатыкальнасці сваіх зямельных уладанняў, свабоду распараджэння зямлёй, ільготы ад дзяржаўных павіннасцяў. Такім чынам былі знятыя значныя супярэчнасці ў грамадстве і Свідрыгайла пачаў страчваць падтрымку. Свідрыгайла спадзяваўся на дапамогу Захада, звярнуўся да [[Базельскі сабора|Базельскага сабора]]. У 1433 годзе ў Базель быў дасланы ліст нібыта ад праваслаўных баяр з Віцебска, якія выказалі жаданне падпарадкавацца Рыму, а ў наступным годзе на царкоўным саборы з’явілася дэлегацыя Свідрыгайлы, якая пацвердзіла яго планы уніі і папрасіла дапамогі ў барацьбе з Жыгімонтам і Ягайлам. Але гэта было памылкай, бо праваслаўныя пасля Троцкага прывілея і так пакідалі лагер Свідрыгайлы, а яго намер увесці царкоўную унію яшчэ больш адштурхнуў іх. Паспрыяла гэтаму і тое, што князь летам 1435 года загадаў спаліць у Віцебску мітрапаліта Герасіма, якога падазраваў у пераходзе на бок Жыгімонта. У такім становішчы Свідрыгайла, пакуль яшчэ меў даволі шмат прыхільнікаў, вырашыў даць прапольскай партыі генеральную бітву, і ў ліпені 1435 года разам з войскамі Лівонскага ордэна рушыў на Жыгімонта, але пацярпеў цяжкую паразу ў [[Бітва пад Вількамірам (1435)|бітве пад Вількамірам]], сам ён уцёк з 30 баярамі ў Полацк. Падтрымка Свідрыгайла пасля такой паразы значна аслабла і працягвала слабець. У 1435 годзе ўладу Жыгімонта прызнаў [[Смаленск]], але Полацк і Віцебск адбілі аблогі войскаў Жыгімонта. Тэўтонскі ордэн падпісаў у [[Брэст Куяўскі|Брэсце Куяўскім]] вечны мір з Жыгімонтам Кейстутавічам і Ягайлам, зноў адмовіўся ад саюзу са Свідрыгайлам і прызнаў вялікім князем літоўскім Жыгімонта Кейстутавіча, абавязваўся і ў будучым прызнаваць вялікім князем літоўскім толькі таго, хто будзе абраны са згоды паноў Польшчы, і не падтрымліваць вялікіх князёў літоўскіх у іх антыпольскіх захадах. Летам 1436 года ўладу Жыгімонта прызналі і Полацк з Віцебскам. Пэўны час Свідрыгайла меў падтрымку на Кіеўшчыне, Севершчыне і Валыні, але пасля пакінуў і гэтыя землі, атрымаўшы прытулак у [[Валахія|Валахіі]]. У Валахіі Свідрыгайла знаходзіўся да забойства Жыгімонта Кейстутавіча арганізаванага незалежніцкай партыяй. Пасля гэтага Свідрыгайла з’явіўся на Валыні і называў сябе [[Вярхоўны князь літоўскі|вярхоўным князем літоўскім]]. Але рада князёў і паноў, узначаленая [[Ян Гаштольд|Янам Гаштольдам]], 29 чэрвеня 1440 года абвясціла вялікім князем 13-гадовага [[Казімір Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]], зноў без узгаднення з польскімі панамі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)}} * {{артыкул |аўтар = [[Сяргей Палехаў|Полехов С. В.]] |загаловак = Браки князя Свидригайла Ольгердовича |спасылка =https://www.academia.edu/6411256/ |выданне = По любви, въ правду, безо всякие хитрости. Друзья и коллеги к 80-летию В.А. Кучкина. |тып = Сб. ст. |месца = Москва |выдавецтва = ИНДРИК |год = 2014 |старонкі = 235—268 |ref = Полехов }} * {{Артыкул|ref=Полехов|год=2021|аўтар=Полехов С. В.|загаловак=Когда Свидригайло держал Галич?|спасылка=https://www.academia.edu/51125456|выданне=Шаги/Steps|том=7|нумар=3|старонкі=219-237}} * {{Артыкул|ref=Полехов|год=2021|спасылка=https://www.academia.edu/61986546/|аўтар=Полехов С. В.|загаловак=Свидригайло|выданне=Православная энциклопедия|месца=М.|том=62|старонкі=69-71}} * ''Палехаў, С.'' Сорак гадоў барацьбы — дваццаць два месяцы ўлады: лёс вялікага князя Свідрыгайлы // Наша гісторыя, № 1, 2018, с. 10-13. ISBN 2617—2305 * {{Крыніцы/Сагановіч Нарыс-1}} — С. 95-100 * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Альгердавічы]] hzn8s9a4d5bi7dvrbz3fdkglykf08kz 0 17005 5156452 4741959 2026-06-20T14:38:11Z Kelainoss 13901 /* Вядомыя асобы */ 5156452 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Старобін |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Starobin.jpg |подпіс = Сажалка ля школы |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 44|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 40000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Салігорскі |сельсавет = Старобінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = 1938 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Starobin |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Старо́бін'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Starobin}}, {{lang-ru|Старобин}}) — [[гарадскі пасёлак]] у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Старобінскі сельсавет|Старобінскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 12 км да поўдня ад горада [[Салігорск]] і чыгуначнай станцыі [[Салігорск (станцыя)|Салігорск]], за 145 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]]. Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Салігорск]]ам, [[Любань|Любанню]], [[Мікашэвічы|Мікашэвічамі]]. Насельніцтва 6175 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == Вядомы з XVI стагоддзя як слабада [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладанне князёў [[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]], [[Гагенлоэ]]. У 1654 годзе атрымаў права на штотыднёвы гандаль і 4 кірмашы на год. У 1680 годзе [[мястэчка]] ў [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]]. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]]. У 1924—1962 гадах цэнтр раёна. З 27 верасня 1938 года гарадскі пасёлак. З 1962 года ў [[Любанскі раён|Любанскім]], з 1965 года ў Салігорскім раёнах. 6 тыс. чал. у 2006. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1886]] — 496 чал.{{sfn|БелЭн|2002}}; [[1897]] — 3,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1959]] — 5,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; [[1970]] — 7,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; [[1995]] — 5,9 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2001]] — 6,0 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}}; [[2016]] — 6055 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; [[2017]] — 6175 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы паліўнай (ААТ «[[Старобінскі торфабрыкетны завод]]»), лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасці. == Гістарычныя і памятныя мясціны == [[Файл:Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву.jpg|міні|злева|Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву]] * [[Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву]] — {{ГККРБ 4|613Д000535}} * [[Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Старобін)|Свята-Іаана-Прадцечанская царква]] (пасля 2005) * Мікалаеўская царква (1859) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Старобін)|Свята-Мікалаеўская царква]] (канец [[XX стагоддзе|XX ст.]]) * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]{{sfn|БелЭн|2002}}. * Мемарыяльны комплекс у памяць савецкіх воінаў, партызан і землякоў{{sfn|БелЭн|2002}}. * Магілы ахвяр фашызму{{sfn|БелЭн|2002}}. == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка]] — беларускі медык-мікрабіёлаг * [[Ніна Арсеньеўна Антановіч]] (нар. 1966) — беларускі палітолаг, спецыяліст у галіне тэорыі і філасофіі палітыкі, гісторыі і метадалогіі палітычнай навукі. * [[Навум Аронавіч Бірг]] (1927—2008) — вучоны, урач-[[тэрапеўт]], доктар медыцынскіх навук<ref name="ЧЭ">[http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=960 Чувашская энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813174353/http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=960 |date=13 жніўня 2020 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[Леанід Сцяпанавіч Вялічка]] (нар. у 1925) — [[вучоны]] ў галіне артапедычнай [[Стаматалогія|стаматалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ4">{{Крыніцы/БелЭн|4}} — С. 389.</ref>. * {{нп5|Зэеў Домніч||he|זאב דומניץ}} * [[Міхась Ключановіч]] (1901—1938) — слуцкі паўстанец, паэт. * [[Таццяна Аляксандраўна Корж]] (нар. [[1993]]) — беларуская лёгкаатлетка. * [[Сяргей Паўлавіч Крывашэеў]] (нар. [[1944]]) — беларускі архітэктар. * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] (1919—1993) — [[актрыса]] тэатра і кіно, [[Народны артыст Беларусі|Народная артыстка БССР]], [[Народны артыст СССР|Народная артыстка СССР]]. * [[Мікалай Іванавіч Янчык]] (нар. 1947) — беларускі архітэктар. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Мінскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Старо́бін|Рамановіч З. В.|161}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Старо́бін|685}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Starobin|Старобін}} {{OSM relation|6722720|Старобін}} {{Старобінскі сельсавет}} {{Салігорскі раён}} {{Мінская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старобін| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] hywzjammevpi3xxa2hls5jbwjzkfnfe 5156455 5156452 2026-06-20T14:42:38Z Kelainoss 13901 /* Вядомыя асобы */ 5156455 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Старобін |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Starobin.jpg |подпіс = Сажалка ля школы |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 44|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 28|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 40000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Салігорскі |сельсавет = Старобінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = 1938 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Starobin |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Старо́бін'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Starobin}}, {{lang-ru|Старобин}}) — [[гарадскі пасёлак]] у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Старобінскі сельсавет|Старобінскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 12 км да поўдня ад горада [[Салігорск]] і чыгуначнай станцыі [[Салігорск (станцыя)|Салігорск]], за 145 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]]. Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Салігорск]]ам, [[Любань|Любанню]], [[Мікашэвічы|Мікашэвічамі]]. Насельніцтва 6175 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == Вядомы з XVI стагоддзя як слабада [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Уладанне князёў [[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]], [[Гагенлоэ]]. У 1654 годзе атрымаў права на штотыднёвы гандаль і 4 кірмашы на год. У 1680 годзе [[мястэчка]] ў [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]]. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]]. У 1924—1962 гадах цэнтр раёна. З 27 верасня 1938 года гарадскі пасёлак. З 1962 года ў [[Любанскі раён|Любанскім]], з 1965 года ў Салігорскім раёнах. 6 тыс. чал. у 2006. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1886]] — 496 чал.{{sfn|БелЭн|2002}}; [[1897]] — 3,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1959]] — 5,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; [[1970]] — 7,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; [[1995]] — 5,9 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2001]] — 6,0 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}}; [[2016]] — 6055 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; [[2017]] — 6175 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы паліўнай (ААТ «[[Старобінскі торфабрыкетны завод]]»), лясной і дрэваапрацоўчай прамысловасці. == Гістарычныя і памятныя мясціны == [[Файл:Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву.jpg|міні|злева|Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву]] * [[Помнік Дзмітрыю Цімафеевічу Гуляеву]] — {{ГККРБ 4|613Д000535}} * [[Свята-Іаана-Прадцечанская царква (Старобін)|Свята-Іаана-Прадцечанская царква]] (пасля 2005) * Мікалаеўская царква (1859) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Старобін)|Свята-Мікалаеўская царква]] (канец [[XX стагоддзе|XX ст.]]) * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]{{sfn|БелЭн|2002}}. * Мемарыяльны комплекс у памяць савецкіх воінаў, партызан і землякоў{{sfn|БелЭн|2002}}. * Магілы ахвяр фашызму{{sfn|БелЭн|2002}}. == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка]] — беларускі медык-мікрабіёлаг * [[Ніна Арсеньеўна Антановіч]] (нар. 1966) — беларускі палітолаг, спецыяліст у галіне тэорыі і філасофіі палітыкі, гісторыі і метадалогіі палітычнай навукі. * [[Навум Аронавіч Бірг]] (1927—2008) — вучоны, урач-[[тэрапеўт]], доктар медыцынскіх навук<ref name="ЧЭ">[http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=960 Чувашская энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813174353/http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=960 |date=13 жніўня 2020 }}{{ref-ru}}</ref>. * [[Леанід Сцяпанавіч Вялічка]] (нар. у 1925) — [[вучоны]] ў галіне артапедычнай [[Стаматалогія|стаматалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ4">{{Крыніцы/БелЭн|4}} — С. 389.</ref>. * {{нп5|Зэеў Домніч||he|זאב דומניץ}} * [[Міхась Ключановіч]] (1901—1938) — слуцкі паўстанец, паэт. * [[Таццяна Аляксандраўна Корж]] (нар. [[1993]]) — беларуская лёгкаатлетка. * [[Сяргей Паўлавіч Крывашэеў]] (нар. [[1944]]) — беларускі архітэктар. * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] (1919—1993) — [[актрыса]] тэатра і кіно, [[Народны артыст Беларусі|Народная артыстка БССР]], [[Народны артыст СССР|Народная артыстка СССР]]. * {{нп5|Эльяху Хініч||he|אליהו חיניץ'}} * [[Мікалай Іванавіч Янчык]] (нар. 1947) — беларускі архітэктар. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Мінскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Старо́бін|Рамановіч З. В.|161}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Старо́бін|685}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Starobin|Старобін}} {{OSM relation|6722720|Старобін}} {{Старобінскі сельсавет}} {{Салігорскі раён}} {{Мінская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старобін| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] pk6uf0zel9t83fdst44ii41v548u2vh 0 17507 5156558 4876849 2026-06-20T19:00:14Z JerzyKundrat 174 5156558 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Дрыса}} {{Рака |Назва = Дрыса |Арыгінальная назва = |Выява = Drysa river.jpg |Подпіс = Рака Дрыса ў межах г. Верхнядзвінска |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 183 |Плошча басейна = 6420 |Басейн = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Расход вады = 45,6 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = [[Дрысы|возера Дрысы]] |Вусце = Заходняя Дзвіна |Ухіл ракі = 0,2 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = }} '''Дры́са''' — рака ў [[Расонскі раён|Расонскім]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім]] раёнах Беларусі, правы прыток [[Дзвіна|Дзвіны]]. Даўжыня 183 км<ref>[http://www.old.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Віцебскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 6420 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 45,6 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 [[праміле|‰]]. Агульнае падзенне ракі 45,3 м. На рацэ стаіць горад [[Верхнядзвінск]]. == Назва == Назва Дрыса балцкага паходжання. Аснова ''Dris-'' у рачных назвах {{нп5|Дрыска||ru|Дриска}} (двойчы на Верхнім Падонні)<ref>''В. Н. Топоров.'' Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.</ref>, {{нп5|Дрысенка||ru|Дрисенка}} (прыток [[Жыздра (рака)|Жыздры]] на Верхнім Павоччы)<ref>''В. Н. Топоров''. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987/ Москва, 1989. С. 51.</ref>, Дрысела на Павоччы, у назве возера Дрысвяты (*''Dris-ṷ-''). Фанетычна блізкая (не роднасная, але ўтвораная блізкім чынам) аснова ''Bris-'' у назвах возера Брыса / ''Бриссо'' ў вярхах [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]], ракі Брыска / ''Бриска'' (прыток Дняпра каля вусця [[Друць|Друці]])<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 38.</ref>. Канцавы элемент ''-(с)са'' таксама ў гідронімах тыпу [[Іса (рака)|Іс(с)а]], Ліс(с)а, Ус(с)а, [[Эса (рака)|Эс(с)а]], [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Пліс(с)а]], Нес(с)а, Труса, Рэс(с)а<ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.</ref>. Такія асновы могуць пашырацца з дапамогай балцкіх пашыральнікаў, як у назвах рэк на Павоччы {{нп5|Усія||ru|Усия}}, {{нп5|Рэсята|Рэсята́|ru|Рессета}}, Дрысела. Гэтыя ж пашыральнікі ''-ij-, -et-, -el-'' у балцкіх гідронімах тыпу [[Ілія]], [[Вядзета]], *[[Скідалька|Скідзела]]. Найімаверней аснова ''Dris-'' — самастойная гідранімічная аснова старабалцкай даўніны. Але калі ''Дрис-'' было б вытворнае ад пачатковага ''Дрыс-'', тады магчыма ад балцкага ''Drū-s-'' (далей да індаеўрапейскага ''*dreu-'', *''dru-'' «бегчы, імкнуцца»), як у прускай азёрнай назве ''Drusa''<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 522.</ref>. == Гідраграфія == Выцякае з [[возера]] [[Дрысы]], цячэ па паўночнай частцы [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіны]] праз азёры [[Астраўцы (возера)|Астраўцы]], [[Сіньша]] і [[Буза]], [[вусце]] ў межах горада Верхнядзвінск. Летне-асенняя межань каля 140 сутак. Замярзае ў канцы [[Снежань|снежня]], крыгалом у канцы [[сакавік]]а — пачатку [[красавік]]а. Веснавы ледаход у вярхоўі 8 сутак, у нізоўі 2 [[Суткі|сутак]]. Каля вёскі [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]] Верхнядзвінскага раёна (61 км уверх ад вусця) найбольшы расход вады 279 м³/с (1962), найменшы — 6,34 м³/с (1972). [[Даліна]] трапецападобная, месцамі скрынкападобная, ніжэй вусця [[Нішча (рака)|Нішчы]] на асобных участках невыразная, шырынёй 0,2—0,5 км, у нізоўі — 1,5 км. [[Пойма]] нярэдка забалочаная, яе шырыня 0,1—0,5 км. Рэчышча звілістае, шырынёй 25—45 м. Веснавое разводдзе пачынаецца ў канцы [[сакавік]]а, доўжыцца каля 60 [[Суткі|сутак]]. У басейне Дрысы азёры [[Мяшчэцкае]], [[Якаўскае]], [[Сіньша]], [[Сяляўскае]], [[Глыба]], [[Пралобна]], [[Барсучае]], [[Бродна (возера, басейн Дрысы)|Бродна]], [[Валоба]], [[Гачча]], [[Глухое (возера, Полацкі раён)|Глухое]], [[Дземіна]], [[Доўжа (возера, Расонскі раён)|Доўжа (Доўжна)]], [[Жабенак]], [[Звярынае возера|Звярынае]], [[Бачонак]], [[Ізбёнак]], [[Куніца (возера)|Куніца]], [[Луцянок]], [[Арловец]], [[Заслісцінак]], [[Межна (возера)|Межна]], [[Ножніцы (возера)|Ножніцы]], [[Опціна]], [[Рудзянок]], [[Сямёненкі]], [[Падазёркі (возера)|Падазёркі]], [[Шэпельна]], [[Ямна (возера)|Ямна]], [[Лебядзіна]], [[Лапушынскае]], [[Малыя Блізняты]], [[Паўднёвы Блізня]], [[Паўночны Блізня]], [[Шчучае]], [[Негаўскае]] і іншыя. === Асноўныя прытокі === '''Справа''': [[Нешчарда (рака)|Нешчарда]], [[Нішча (рака)|Нішча]], [[Свольна (рака)|Свольна]]. '''Злева''': [[Шчаперня (рака)|Шчаперня]], [[Дахнарка]], [[Чарнейка (рака)|Чарнейка]]. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} == Спасылкі == * [http://nn.by/?c=ar&i=58665 Дайверы паднялі з дна Дрысы старажытнага ідала] * [http://www.youtube.com/watch?v=cIG02vPrVm8 Відэа: Сплаў на байдарцы па рацэ Дрыса] * [http://uladzimer.livejournal.com/10343.html Верш «Дрыса»] {{Дзвіна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны]] [[Катэгорыя:Рэкі Расонскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Дрысы| ]] ab77s7fbdexzvanfzjtaddo1it9trcg 0 17898 5156823 5140452 2026-06-21T11:17:36Z 5156823 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя |Тып = АЭС |Назва = Беларуская АЭС |Выява = 2023.06.13 Astravets Nuclear Power Plant Belarus.jpg |Подпіс = Беларуская АЭС (чэрвень 2023) |Краіна = Беларусь |lat_deg =54 |lat_min =45 |lat_sec = 25 |lon_deg =26 |lon_min =5 |lon_sec = 34 |Пазіцыйная карта = Беларусь |Уласнік = ДВА «Белэнерга» |Статус = Дзейнічае |Пачатак будаўніцтва = 31 мая 2012<ref name=belta040614>{{cite news |url=https://atom.belta.by/en/dosie_en/view/belarusian-nuclear-power-plant-project-ntimeline-208/ |title=Belarusian Nuclear Power Plant Project: Timeline |agency=BELTA |date=4 June 2014 |access-date=25 September 2020 |archive-date=28 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201228223511/https://atom.belta.by/en/dosie_en/view/belarusian-nuclear-power-plant-project-ntimeline-208/ |url-status=dead }}</ref> |Пачатак эксплуатацыі = 10 чэрвеня 2021 (блок №1)<br>1 лістапада 2023 (блок №2) |Эксплуатавальная арганізацыя= РУП «Беларуская атамная электрастанцыя» |Энергаблокі = 2 |Будуецца энергаблокаў = 0 |Тып рэактараў = [[ВВЭР-1200]] (праект АЭС-2006) |Эксплуатаваных рэактараў = 2 |Тып турбін = К-1200-6,8/50 |Магутнасць = 2400 МВт |Катэгорыя на Вікісховішчы = Belarusian nuclear power plant |Сайт=[https://www.belaes.by/be/ РУП «Беларуская аЭС»] }} '''Белару́ская ата́мная электраста́нцыя''' — [[атамная электрастанцыя]], размешчаная ў трыкутніку паміж [[аграгарадок|аграгарадкамі]] [[Варняны]], [[Гервяты]] і [[Міхалішкі]] пад горадам [[Астравец]] непадалёк ад мяжы з [[Літва|Літвой]]<ref>[https://www.google.com/maps/place/Bia%C5%82oruska+elektrownia+j%C4%85drowa+%22Ostrowiec%22/@54.75071,26.0833592,3246m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x46ddab6f1961c9db:0x30bb12e8a21c325f!8m2!3d54.7612766!4d26.0868668!5m1!1e4?hl=ru-RU гугл карты]</ref>. Складаецца з двух энергаблокаў агульнай магутнасцю 2400 МВт. Першы энергаблок уведзены ў прамысловую эксплуатацыю 10 чэрвеня 2021 года, другі — 1 лістапада 2023 года<ref>{{Cite news|title=Замещение природного газа и необходимость в энергоемких производствах: второй энергоблок БелАЭС включен в сеть|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/|website=Экономическая газета|date=2023-05-23|archive-url=https://archive.today/20240330083646/https://neg.by/novosti/otkrytj/vtoroj-jenergoblok-belajes-vkljuchen-v-set/|archive-date=2024-03-30}}</ref>. Увод БелАЭС дазволіў цалкам адмовіцца ад імпарту электраэнергіі, зэканоміць больш за 14,5 млрд куб. м прыроднага газу (на суму звыш 1,6 млрд долараў) і знізіць долю выкапнёвага паліва ў вытворчасці электраэнергіі з 95 % да 60 %<ref name="SB_Nov25">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/na-belaes-v-ostrovtse-postroyat-tretiy-energoblok.html |title=На БелАЭС в Островце построят третий энергоблок |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=14 лістапада 2025 |lang=ru |accessdate=2025-05-07}}</ref>. Станцыя дапаможа скараціць выкіды парніковых газаў да 2030 года на 35 %<ref>https://atom.belta.by/ru/news_ru/view/belaes-pomozhet-sokratit-vybrosy-parnikovyx-gazov-k-2030-godu-na-35-10507/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025071344/https://atom.belta.by/ru/news_ru/view/belaes-pomozhet-sokratit-vybrosy-parnikovyx-gazov-k-2030-godu-na-35-10507/ |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Гісторыя == Разглядаліся два сцэнарыі будаўніцтва АЭС сумарнай магутнасцю 2 млн кВт: увод трох энергаблокаў магутнасцю 0,640 млн кВт кожны і двух энергаблокаў магутнасцю 1,0 млн кВт. Першапачаткова прыняты план будаўніцтва электрастанцыі з трыма энергаблокамі<ref>Информационный бюллетень Администрации Президента Республики Беларусь — № 7 (122), 2006. — С. 71.</ref>. Пазней перайшлі да плана з двума рэактарамі<ref name="naviny.by">{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_news_113_278437|title=Беларусь рассматривает три группы зарубежных компаний в качестве участников строительства АЭС|date=2007-10-11|work=[[Naviny.by]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329043939/http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_news_113_278437/|archivedate=2015-03-29|language=ru}}</ref>. [[Файл:Узвядзенне Беларускай АЭС (2015) (02).jpg|міні|злева|Будаўніцтва градзірні Беларускай АЭС ]] З-за абгрунтаванай [[Чарнобыльская катастрофа|постчарнобыльскай]] радыефобіі насельніцтва Беларусі праекты будаўніцтва былі замарожаныя, кіраўніцтва дзяржавы абвясціла фактычны мараторый на ўзвядзенне АЭС. Грамадзянам было абяцана правядзенне рэферэндуму па гэтым дэлікатным пытанні<ref>{{Cite web |url=http://www.eprussia.ru/pressa/articles/3996.htm |title=Программа-минимум и программа-максимум Александра Лукашенко |access-date=21 верасня 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305121913/http://www.eprussia.ru/pressa/articles/3996.htm |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2006/09/01/ic_news_113_258203/|title=Лукашенко: решение о строительстве АЭС будет приниматься с учетом мнения народа|date=2007-10-11|work=[[Naviny.by]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408203822/http://naviny.by/rubrics/economic/2006/09/01/ic_news_113_258203/|archivedate=2009-04-08|language=ru}}</ref>. Яшчэ ў [[2003]] кіраўніцтва Беларусі лічыла, што адсутнічае дастатковая матывацыя для прыняцця рашэння аб будаўніцтве АЭС<ref>{{Cite web |url=http://www.president.gov.by/press13015.html |title=Александр Лукашенко провел совещание по вопросам обеспечения надежной работы энергетического комплекса страны |access-date=5 жніўня 2012 |archive-date=22 лютага 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222062943/http://www.president.gov.by/press13015.html |url-status=dead }}</ref>. Аднак імклівае развіццё негатыўных тэндэнцый на сусветным рынку энерганосьбітаў вымусіла беларускі ўрад прыняць безальтэрнатыўнае рашэнне будаваць Беларускую АЭС. Канчатковае палітычнае рашэнне аб будаўніцтве было прынята [[15 студзеня]] [[2008]] года на пасяджэнні Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь<ref name="Rada" />. [[31 студзеня]] 2008 года Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў Пастанову Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь, паводле якой планавалася пабудаваць у Рэспубліцы Беларусь атамную электрастанцыю сумарнай электрычнай магутнасцю 2000 МВт з уводам у эксплуатацыю першага энергетычнага блока ў 2016 годзе, другога — у 2018 годзе<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-30/2008-30(061-061).pdf&oldDocPage=1 Постановление Совета Безопасности Республики Беларусь от 31 января 2008 г. № 1 «О развитии атомной энергетики в Республике Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625072904/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-30%2F2008-30%28061-061%29.pdf&oldDocPage=1 |date=25 чэрвеня 2021 }}</ref>. Аляксандр Лукашэнка, у пасланні народу і парламенту ў 2019 годзе сказаў, што АЭС каштуе беларусам танней, чым планавалася. Паводле яго слоў, кошт сапраўды знізіўся з 10 млрд долараў ЗША да 7 млрд за кошт дзеянняў беларускага боку па жорсткім кантролі пры будаўніцтве<ref>{{cite web|url = http://president.gov.by/by/news_by/view/paslanne-belaruskamu-narodu-i-natsyjanalnamu-sxodu-20904/|title = Пасланне беларускаму народу і Нацыянальнаму сходу|author = |date = 2019-04-19|work = Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|language = |accessdate = 2020-02-19}}</ref>. Станам на 1 сакавіка 2021 года з 10 млрд долараў, прадугледжаных на будаўніцтва БелАЭС, выкарыстана сродкаў крэдыту на суму 4,7 млрд долараў. Агульны арыенціровачны кошт будаўніцтва складзе каля 6 млрд долараў. У 2019 годзе энергаблок не запусцілі. У сувязі з гэтым беларускі бок прапанаваў перанесці на больш позні час пачатак выплат па крэдыце на суму каля 10 млрд долараў ЗША, падоўжыць тэрмін прадастаўлення крэдыту, а таксама знізіць працэнтную стаўку. Сваю просьбу Беларусь абгрунтавала «жаданнем прывесці ўмовы па крэдыце на АЭС з кантрактамі, якія існуюць у Расатама ў іншых краінах»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/palityka/hopic-pudryc-nam-mazhi|title = Хопіць пудрыць нам мазгі!|author = Салаўёў, Сяргей|date = 2020-02-17|work = [[Новы час]]|language = |accessdate = 2020-02-19}}</ref>. Графік пуску першага энергаблока Беларускай АЭС стартаваў 7 жніўня 2020 года, калі ў корпус рэактара была загружана першая цеплавыдзяляльная зборка са свежым ядзерным палівам. 3 лістапада першы энергаблок Беларускай АЭС уключаны ў аб’яднаную энергасістэму краіны<ref>[https://blr.belta.by/economics/view/pershy-energablok-belaes-ukljuchany-u-energasistemu-krainy-93341-2020/ Першы энергаблок БелАЭС уключаны ў энергасістэму краіны]</ref>. [[7 лістапада]] [[2020]] года [[Аляксандр Лукашэнка]] даў дазвол на ўздым электрычнай магутнасці энергаблока да 400 МВт. На наступны дзень, [[8 лістапада]], першы энергаблок перастаў выпрацоўваць магутнасць, а турбіна была спынена з-за сапсаваных трансфарматараў напружання<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/economics/707170.html|title = На БелАЭС «выявлена необходимость замены отдельного электротехнического измерительного оборудования»|date = 2020-11-09|work = [[TUT.BY]]|language = ru|accessdate = 2020-11-10|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201110125526/https://news.tut.by/economics/707170.html|archivedate = 10 лістапада 2020|url-status = dead}}</ref>. [[12 студзеня]] [[2021]] года першы энергаблок вывелі на 100 % магутнасці<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31044370.html|title=Першы энэргаблёк БелАЭС вывелі на 100% магутнасьці|date=2021-01-13|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|lang=ru}}</ref>. У маі на Беларускай АЭС паспяхова завершаны этап комплексных выпрабаванняў першага энергаблока, што з’яўляецца завяршальным этапам доследна-прамысловай эксплуатацыі для пацверджання працаздольнасці асноўнага абсталявання па праектных параметрах пры нармальнай эксплуатацыі. Паспяховае завяршэнне дадзенага этапу стала сведчаннем пра гатоўнасць энергаблока № 1 да прамысловай (камерцыйнай) эксплуатацыі<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-belaes-zavershilsja-etap-kompleksnogo-oprobovanija-pervogo-energobloka-11282/ На БелАЭС завершился этап комплексного опробования первого энергоблока] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709183135/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-belaes-zavershilsja-etap-kompleksnogo-oprobovanija-pervogo-energobloka-11282/|date=9 ліпеня 2021}}</ref>. 10 чэрвеня 2021 года першы энергаблок БелАЭС быў уведзены ў прамысловую эксплуатацыю. Штодзённы аб’ём вытворчасці электраэнергіі першым энергаблокам БелАЭС складае каля 27-27,5 млн кВт.гадз На энергаблоку № 2 БелАЭС у сакавіку 2021 года завершана зборка рэактара для этапу халодна-гарачай абкаткі. Працэс зборкі ўключаў устаноўку ўнутрыкорпусных элементаў, загрузку ў рэактар ​​імітатараў цеплавыдзяляльных зборак, устаноўку блока ахоўных труб і верхняга блока — вечка рэактара. Неўзабаве спецыялісты пачнуць запаўненне першага контуру рэактарнай устаноўкі энергаблока хімічна абяссоленай вадой і пасля атрымання адпаведных дазволаў пачнуць асноўныя выпрабаванні, папярэднія для гарачай абкатцы рэактарнай устаноўкі энергаблока № 2 БелАЭС. У гэтым годзе запланавана правесці загрузку ядзернага паліва ў энергаблок № 2 і такім чынам адбудзецца яго фізічны пуск<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-vtorom-energobloke-belaes-zavershena-sborka-reaktora-dlja-etapa-xolodno-gorjachej-obkatki-11188/ На втором энергоблоке БелАЭС завершена сборка реактора для этапа холодно-горячей обкатки]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210324123800/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/na-vtorom-energobloke-belaes-zavershena-sborka-reaktora-dlja-etapa-xolodno-gorjachej-obkatki-11188/ |date=24 сакавіка 2021 }}</ref>. Да канца года плануецца загрузіць свежае ядзернае паліва ў актыўную зону рэактарнага блока другога энергаблока БелАЭС. Паліва было пастаўлена ў красавіку, яно прайшло ўязны кантроль. А падключэнне да электрасеткі і ўвод у эксплуатацыю другога энергаблока плануецца ў 2022 годзе<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/vvod-v-ekspluatatsiju-vtorogo-energobloka-belaes-planiruetsja-v-2022-godu-11485/ Ввод в эксплуатацию второго энергоблока БелАЭС планируется в 2022 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027172422/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/vvod-v-ekspluatatsiju-vtorogo-energobloka-belaes-planiruetsja-v-2022-godu-11485/|date=27 кастрычніка 2021}}</ref>. [[Файл:Островец атомная станция, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|Адміністрацыйна-бытавы корпус Беларускай АЭС]] У снежні 2021 года журналісты-расследавальнікі са спасылкай на [[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]] заявілі аб атрыманні дакументаў, дзе выяўленыя 18 тысяч недахопаў першага энергаблока (на лістапад 2021 года пяць тысяч з іх не былі ліквідаваныя, а ў снежні таго ж года абноўлены спіс утрымліваў тры тысячы заўваг)<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/programs/21-12-2021-aes-kashtounae-nabytstsyo-tsi-krynitsa-byaskontsyh-stratau-rassledavanne-belcatu|title=АЭС – каштоўнае набыццё ці крыніца бясконцых стратаў? Расследаванне «Белcату»|date=2021-12-21|work=[[Белсат]]}}</ref>. 27 снежня 2021 года на Беларускай атамнай электрастанцыі завершаны работы па загрузцы ядзернага паліва ў актыўную зону рэактара другога энергаблока. У рэактар загружаны 163 цеплавыдзяляльныя зборкі са свежым ядзерным палівам<ref>[https://www.belta.by/society/view/na-belaes-uspeshno-zavershena-zagruzka-jadernogo-topliva-v-reaktor-vtorogo-energobloka-476825-2021/ На БелАЭС успешно завершена загрузка ядерного топлива в реактор второго энергоблока]</ref>. == Характарыстыкі і бяспека == [[Файл:Островец атомная станция, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 05.jpg|thumb|Зала кіравання Беларускай АЭС]] Беларуская АЭС пабудавана па расійскім праекце «АЭС-2006», які адносіцца да пакалення III+ і з'яўляецца эвалюцыйным развіццём праектаў з рэактарамі тыпу [[ВВЭР]]. Станцыя абсталявана двума вода-вадзянымі энергетычнымі рэактарамі ВВЭР-1200 агульнай магутнасцю 2400 МВт<ref name="PrimeTass_2009">{{cite web |url=http://www.prime-tass.by/print.asp?id=76160 |title=Подготовка проекта российско-белорусского межправительственного соглашения о строительстве АЭС практически завершена, подписание ожидается в ноябре — декабре — «Атомстройэкспорт» |work=ПРАЙМ-ТАСС |date=12 лістапада 2009 |lang=ru |accessdate=21 сакавіка 2013}}</ref>. Праект распрацаваны з улікам узмоцненых патрабаванняў бяспекі, сфармуляваных пасля аварыі на японскай АЭС «[[Аварыя на АЭС Фукусіма-1|Фукусіма-1]]». Да ключавых элементаў бяспекі адносяцца<ref name="Mihaduk">{{cite web |url=https://minenergo.gov.by/press/glavnie-novosti/mihail-mikhaduk-my-osoznaem-svoyu-otvetstvennost-pered-mirovym-soobshchestvom/ |title=Михаил Михадюк: «Мы осознаем свою ответственность перед мировым сообществом» |publisher=[[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] |date=11 красавіка 2018 |lang=ru |accessdate=2025-05-07 |url-status=dead }}</ref>: * '''Падвойная ахоўная абалонка рэактара:''' складаецца з унутранай герметычнай абалонкі, якая прадухіляе выхад радыеактыўных рэчываў, і знешняй, якая абараняе ад знешніх уздзеянняў. Канструкцыя ўключае 80 см унутранага жалезабетону, 180 см паветранай праслойкі і 120 см вонкавай сцяны. * '''Пасіўныя сістэмы бяспекі:''' уключаюць «пастку расплаву» актыўнай зоны рэактара, сістэмы пасіўнага адводу цяпла і гідраёмістасці, здольныя працаваць без умяшання персаналу і знешніх крыніц энергіі. * '''Абарона ад знешніх уздзеянняў:''' станцыя разлічана на вытрымліванне [[землятрус]]у, [[цунамі]], [[ураган]]у, паводкі і падзення фрагментаў самалёта масай да 5,7 тоны. * '''Рэзервовае энергазабеспячэнне:''' пасля стрэс-тэстаў на станцыі быў прадугледжаны дадатковы перасоўны дызель-генератар у дадатак да чатырох асноўных незалежных сістэм бяспекі. == Меры па інтэграцыі АЭС у энергетычную сістэму краіны == Пабудавана каля 1600 км высакавольтных электрасетак, мадэрнізаваны чатыры сістэмаўтваральныя электрападстанцыі, уведзена ў эксплуатацыю высокатэхналагічная падстанцыя 330 кВ «Паставы». На 20 аб’ектах энергетыкі ўведзены ў эксплуатацыю сучасныя электрычныя катлы агульнай магутнасцю 916 МВт<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energoblok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211027070511/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/pervyj-energoblok-belaes-vyrabotal-43-mlrd-kvtch-elektroenergii-11500/|date=27 кастрычніка 2021}}</ref>. == Эканамічны і сацыяльны эфект == За першыя пяць гадоў пасля ўключэння ў сетку першага энергаблока (да канца 2025 года) Беларуская АЭС выпрацавала звыш 53 млрд кВт·гадз электраэнергіі. Гэта дазволіла краіне цалкам адмовіцца ад імпарту электраэнергіі і істотна знізіць залежнасць ад прыроднага газу, доля якога ў генерацыі зменшылася з 95 % да 65 %. Эканомія прыроднага газу склала больш за 14,5 млрд кубічных метраў, што дазволіла зэканоміць больш за 1,6 млрд долараў бюджэтных сродкаў. Экалагічны эфект выявіўся ў скарачэнні выкідаў парніковых газаў больш чым на 26 млн тон<ref name="SB_Nov25" />. Увод станцыі стаў драйверам развіцця рэгіёна. Насельніцтва горада Астравец павялічылася амаль удвая — з 8 да 15 тысяч чалавек. Станам на 2025 год на станцыі працуе каля 3 тысяч чалавек, прычым каля 30 % калектыву складае моладзь ва ўзросце да 32 гадоў (сярэдні ўзрост работнікаў — 38 гадоў)<ref name="SB_Nov25" />. == Прычыны будаўніцтва == Дыспрапорцыі энергабалансу Беларусі (доля прыроднага газу 80 %). — Залежнасць ад аднаго пастаўшчыка. — [[Кан’юнктура]] на сусветных рынках вуглевадародаў. — «Газавыя войны» з Расіяй. — Энергетычная бяспека (Канцэпцыя энергетычнай бяспекі і павышэння энергетычнай незалежнасці Рэспублікі Беларусь, зацверджаная Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 жніўня 2005 № 399). — Курс на эканомію і ашчаджальнасць (Дырэктыва Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 14 чэрвеня 2007 № 3). — Мясцовыя віды паліва, альтэрнатыўная энергетыка, неарганічнае паліва. — Кан’юнктура на сусветным атамным рынку. — Напрацоўкі беларускай навукі ў галіне энергетыкі і ядзернай фізікі. Перавагі АЭС. — Недахопы АЭС ({{таксама}} Справаздача «Аб магчымым уздзеянні на навакольнае асяроддзе Беларускай АЭС»<ref>[http://minenergo.gov.by/nfiles/000435_364476_Otchet_OVOS_rus.pdf Міністэрства энергетыкі. Справаздача «Аб магчымым уздзеянні на навакольнае асяроддзе Беларускай АЭС»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091025002512/http://minenergo.gov.by/nfiles/000435_364476_Otchet_OVOS_rus.pdf |date=25 кастрычніка 2009 }}</ref>). Прагнозы ўплыву АЭС на агульную сітуацыю ў энергетычнай сферы ў Беларусі: * У энергабалансе Беларусі ў 2020 ядзернае паліва зойме 14-16 % — каля 4 млн тон умоўнага паліва (туп) з агульных 40 млн туп паліўна-энергетычнага балансу Рэспублікі Беларусь<ref name="percent">Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185608 У энергабалансе Беларусі да 2020 года ядзернае паліва зойме каля 14-16 працэнтаў]// [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]. [[15 лістапада]] [[2007]]</ref>. * Па папярэдніх падліках тарыфы на электраэнергію ў Беларусі ў 2020 знізяцца ў параўнанні з 2015 на 10-15 %<ref name="percent" />. Развіццё атамнай энергетыкі названа важнейшым фактарам забеспячэння энергетычнай бяспекі краіны разам з мадэрнізацыяй дзеючай энергасістэмы, выкарыстаннем аднаўляемых крыніц энергіі, скарачэннем энергаёмістасці ВУП і дыверсіфікацыяй крыніц паступлення вуглевадароднай сыравіны<ref>[http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45615&lang=ru Развитие атомной энергетики обеспечит укрепление независимости и экономической самостоятельности Беларуси — А.Лукашенко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325200314/http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45615&lang=ru |date=25 сакавіка 2016 }}</ref>. Згодна з бягучым прагнозам Міністэрства энергетыкі, да канца 2025 года спажыванне электраэнергіі ў Беларусі вырасце і складзе каля 44 млрд кВт/г, а да 2030 года дасягне 47 млрд кВт/г. == Планы будаўніцтва == Міністэрствам энергетыкі Рэспублікі Беларусь сумесна з Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі ў [[2006]] падрыхтаваны План падрыхтоўчых работ з агульным аб’ёмам фінансавання 15,8 млрд руб. Праведзены папярэднія даследаванні па праекту АЭС, выбару пляцоўкі яе магчымага размяшчэння, стварэнню нарматыўнай базы бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі. === Графік выканання работ === {| class=wide |- ! Найменаванне || Гады |- |Распрацоўка першачарговай нарматыўнай базы |[[2006]]—[[2010]] |- |Распрацоўка крытэрыяў, патрабаванняў і выбар праекта АЭС |[[2006]]—[[2007]] |- |Зводны том «Тлумачальная запіска да этапа выбару пункта» |[[2006]]—[[2007]] |- |Дэкларацыя аб намеры |[[2006]]—[[2007]] |- |Даследаванні на аптымальнай пляцоўцы |[[2006]]—[[2008]] |- |Зводны том «Тлумачальная запіска да этапа выбару пляцоўкі» |[[2007]]—[[2008]] |- |Ацэнка ўздзеяння на навакольнае асяроддзе |[[2008]]—[[2009]] |- |Папярэдняя справаздача аб бяспецы АЭС |[[2009]]—[[2010]] |- |Абгрунтаванне інвестыцый і прыняцце рашэння аб будаўніцтве |[[2009]]—[[2010]] |- |Архітэктурны праект, пачатак будаўніцтва |[[2010]] |} Увод у эксплуатацыю планаваўся ў [[2015]]. Пад канец [[2007]] з’явіліся прагнозы сканчэння будаўніцтва АЭС не ў 2015, а ў 2020<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2007/10/11/ic_articles_113_153313/ На участие в строительстве АЭС в Литве Минск не заявлялся]</ref> (рацыянальную карэкцыю, імаверна, зрабіў [[Урад Рэспублікі Беларусь]]). [[15 студзеня]] [[2008]] года Міністэрства энергетыкі ўдакладніла пэўныя этапы графіку работ: пуск першага блока запланаваны на [[2018]], другога — на 1-2 гады пазней, выхад станцыі на поўную магутнасць да 2020<ref name="Rada">[http://www.president.gov.by/by/press50069.print.html Развіццё атамнай энергетыкі з’яўляецца важнейшым фактарам забеспячэння энергетычнай бяспекі краіны]// Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. [[15 студзеня]] [[2008]]</ref>. === Праект станцыі === ==== Магчымыя падрадчыкі ==== На нарадзе ў [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях правядзення падрыхтоўчых работ па будаўніцтву АЭС [[11 кастрычніка]] [[2007]] было аб’яўлена, што Беларусь разглядае тры групы замежных кампаній у якасці патэнцыйных удзельнікаў будаўніцтва АЭС: амерыкана-японскую, французска-германскую і расійскую. Не выключаецца магчымасць удзелу [[Украіна|Украіны]] ў гэтым праекце. Магчыма таксама аб’яднанне тэхнічных і праграмных распрацовак адразу некалькіх з гэтых кампаній. Выказана меркаванне, што ў якасці генеральнага праектавальніка будучай АЭС мусіць выступаць беларуская арганізацыя<ref name="naviny.by"/>. [[15 лістапада]] 2007 ім стала Праектнае навукова-даследчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «БелНДПІЭнергапрам» (РУП «БелНДПІЭнергапрам»)<ref name="Цімашпольскі">Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185591 Беларусь прыцягне ў якасці міжнароднага эксперта па будаўніцтву АЭС Кіеўскі інстытут «Энергапраект»]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 15 лістапада 2007</ref>. У складзе [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] ствараецца дырэкцыя будаўніцтва атамнай электрастанцыі для выканання функцый заказчыка па выкананню комплексу падрыхтоўчых работ па будаўніцтву АЭС. Галоўным староннім (міжнародным) экспертам па маніторынгу будаўніцтва АЭС вызначаны Кіеўскі навукова-даследчы праектны інстытут «Энергапраект»<ref name="Цімашпольскі"/>. Гэтая арганізацыя праектавала [[Ігналінская АЭС|Ігналінскую АЭС]], выступала генеральным праектыроўшчыкам [[Ровенская АЭС|Ровенскай АЭС]], АЭС у Венгрыі і інш. [[15 лістапада]] 2007 было абвешчана, што Беларусь пры выбары партнёра для будаўніцтва схіляецца да расійскіх вытворцаў. У якасці патэнцыйных пастаўшчыкоў абсталявання названыя «Вестынгхаус-Ташыба» ([[ЗША]]-[[Японія]]), «Арэва» ([[Францыя]]-[[ФРГ]]), «Атамбудэкспарт» ([[Расія]])<ref>Мілена Ануфрыёнак. [http://news.belta.by/by/print?id=185560 Беларусь пры выбары партнёра для будаўніцтва АЭС схіляецца да расійскіх вытворцаў — У.Цімашпольскі]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. 15 лістапада 2007</ref>. [[9 студзеня]] 2008 Урадам Рэспублікі Беларусь створана дзяржаўная ўстанова «Дырэкцыя будаўніцтва атамнай электрастанцыі», падпарадкаваная Міністэрству энергетыкі. Выконваючым абавязкі дырэктара ўстановы прызначаны Міхаіл Філімонаў, кіраўнік ААТ «Белэнергабуд»<ref>Мілена Ануфрыёнак. [http://www.belta.by/by/print?id=193472 Выконваючым абавязкі кіраўніка Дырэкцыі будаўніцтва атамнай электрастанцыі назначаны Міхаіл Філімонаў]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. [[9 студзеня]] 2008</ref>. У снежні 2008 дырэктар дэпартамента па развіцці ядзернай энергетыкі Міністэрства энергетыкі Мікалай Груша адзначыў, што «Росатом» стане генеральным падрадчыкам будаўніцтва. Перамовы з расійскім бокам пройдуць у пачатку 2009. З яго слоў, беларуская адміністрацыя не мела іншага выхаду, бо атрымала прапанову толькі ад расійскай кампаніі. У сваю чаргу, пасол Францыі ў свой час звярнула ўвагу, што тэндэрная прапанова была сфармулявана такім чынам, што яе выканаць мог толькі «Росатом», бо толькі расійская кампанія будуе рэактары запрошванага тыпу. Французская «Арэва» і амерыканска-японская карпарацыя вырабляюць рэактары іншага пакалення<ref>Мікола Бугай. [http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=22579 АЭС на Нарачы збудуюць расіяне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200925193834/http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=22579 |date=25 верасня 2020 }}// [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. № 48 (598) [[29 снежня]] 2008. С. 5.</ref>. 29 красавіка 2010 Міністэрства энергетыкі паведаміла, што Беларуская АЭС будзе будавацца па праекце «АЭС-2006», па якім пабудаваная Ленінградская АЭС і планіруецца ўзвядзенне станцый у Калініградзе і Варонежы<ref>Ірына Аніскевіч. [http://www.belta.by/ru/main_news_other/?id=525030 Белорусская АЭС будет строиться по проекту «АЭС-2006» — Минэнерго]// Беларускае тэлеграфнае агенцтва. [[29 красавіка]] 2010</ref>. «АЭС-2006» — гэта тыпавы праект расійскай атамнай станцыі новага пакалення 3+ з палепшанымі тэхніка-эканамічнымі паказчыкамі. Рэалізоўваць праект пад ключ будзе «Росатом». === Выбар пляцоўкі === Першапачаткова пошук праводзіўся яшчэ ў [[СССР]] (гл. планы будаўніцтва АЭС пад [[Мінск]]ам). У сучасны перыяд работы пачаліся ў другой палове 1990-х. З улікам дыстанцыі магчымага размяшчэння АЭС ад населеных пунктаў, ахоўных экалагічных зон, міжнародных авіятрас, магістральных трубаправодаў была складзена «карта адхіленых тэрыторый», у якую трапіла каля 50 % тэрыторыі краіны, у т.л. амаль уся [[Мінская вобласць]]. На астатняй тэрыторыі былі вызначаны 54 патэнцыяльныя пункты (малая шчыльнасць насельніцтва і прывязка да вадаёмаў, здольных забяспечыць тэхнічнай вадой АЭС магутнасцю звыш 4 млн кВт). Былі адхіленыя [[Віцебская вобласць]] (вялікае люстра вады, але малы вадазбор) і басейн [[Прыпяць|Прыпяці]] (неспрыяльныя геалагічныя ўмовы, высокі ўзровень грунтовых вод). З 54 пунктаў выбралі шэсць, а з іх пад канец 1990-х — тры<ref>[http://bdg.press.net.by/1998/98_03_12.449/atomn1.htm Подобраны три практически идеальных площадки для Белорусской АЭС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071223052343/http://bdg.press.net.by/1998/98_03_12.449/atomn1.htm |date=23 снежня 2007 }}</ref>. На [[2007]], былі папярэдне вызначаны дзве найбольш прыдатныя для будаўніцтва АЭС пляцоўкі (плошчай каля 10 км²): асноўная — Краснапалянская (Быхаўскі пункт) і рэзервная — Кукшынаўская (Шклоўска-Горацкі пункт) і атрыманы неабходны аб’ём інфармацыі для распрацоўкі «Абгрунтавання выбару пункта размяшчэння АЭС» і «Хадайніцтва аб папярэднім узгадненні месца размяшчэння АЭС» (дэкларацыя аб намерах)<ref>Информационный бюллетень Администрации Президента Республики Беларусь — № 7 (122), 2006. — С. 72.</ref>. Ад Дубровенскага пункта адмовіліся. Разглядаўся і варыянт будаўніцтва ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] на мяжы з [[Літва|Літвой]]. Па словах намесніка старшыні Прэзідыума НАН У. Цімашпольскага, пры выбары пляцоўкі Беларусь «разглядае і палітычную падаплёку, але галоўнае — гэта бяспека АЭС»<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2007/09/06/ic_news_113_276520/ Беларусь может построить свою АЭС на границе с Литвой]</ref>. Канчатковы выбар пляцоўкі для будаўніцтва быў зроблены ў [[2008]]. У снежні было канчаткова прынята рашэнне, што атамная электрастанцыя ў Беларусі будзе збудавана між мястэчкамі Міхалішкі і Варняны ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] (Гродзенская вобласць). Астравецкай пляцоўцы аддалі перавагу перад альтэрнатыўнымі варыянтамі Быхава і Чавусаў. Галоўнай прычынай адмовы ад усходніх пляцовак (Краснапалянскай і Кукшынаўскай) стала геалогія. Падчас глыбокага свідравання там выявілі магутныя слаі абводненай крэйды, што стварала высокую рызыку карставых працэсаў — утварэння падземных пустэч, небяспечных для цяжкага ядзернага аб'екта. Астравецкая ж пляцоўка, наадварот, мела надзейны маналітны падмурак без падобных пагроз<ref name="Mihaduk" />. === Інвестыцыі === * 2005: Па разліках Аб’яднанага інстытута энергетычных і ядзерных даследванняў — Сосны НАН Беларусі АЭС магутнасцю каля 2000 МВт можа каштаваць разам з інфраструктурай 2,5-3 млрд дол. ЗША<ref>[http://news.tut.by/economics/61662.html АЭС в Беларуси быть! Вопрос — когда?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100222053948/http://news.tut.by/economics/61662.html |date=22 лютага 2010 }}</ref>. * 2006: НАН Беларусі ацаніла кошт АЭС у межах 3-3,5 млрд дол. ЗША<ref>{{Cite web |url=http://president.gov.by/press34145.html |title=Совещание о повышении энергетической безопасности Республики Беларусь |access-date=2 сакавіка 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223081451/http://president.gov.by/press34145.html |archivedate=23 лютага 2010 |url-status=dead }}</ref>. * 2008: Міністэрствам фінансаў праект ацэньваўся прыкладна ў 4 млрд долл. ЗША. Крыніцы фінансавання: бюджэтныя сродкі, знешнія запазычанні, фонд нацыянальнага развіцця і інавацыйны фонд Міністэрства энергетыкі<ref>[http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45630&lang=ru Строительство белорусской АЭС обойдется в около $4 млрд — Минфин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201001125259/https://interfax.by/?id=33&id_sp=45630&lang=ru |date=1 кастрычніка 2020 }}</ref>. * 2009: Запыт на крэдыт у 9 млрд дол. ЗША (з якіх 6,5 млрд плануецца патраціць на будаўніцтва самой станцыі, а астатняе — на стварэнне інфраструктуры) накіраваны ўраду Расійскай Федэрацыі<ref>[http://news.tut.by/economics/146867.html Белорусская АЭС может стать долгостроем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100112101942/http://news.tut.by/economics/146867.html |date=12 студзеня 2010 }}</ref>. * 2021: станам на 1 сакавіка 2021 года было выкарыстана сродкаў крэдыту на суму $ 4,7 млрд з $ 10 млрд, прадугледжаных на будаўніцтва Беларускай АЭС. Агульны арыенціровачны кошт будаўніцтва складзе каля $ 6 млрд<ref>[https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913145314/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/putin-podpisal-zakon-o-ratifikatsii-protokola-restrukturizirujuschego-kredit-dlja-belaes-11191/t_id/1|date=13 верасня 2021}}</ref>. === Навукова-тэхнічная аснова === Для рэалізацыі Плана падрыхтоўчых работ у 2006—2010 створана [[Дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» (2006—2010)|дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі для народнай гаспадаркі Беларусі»]]. === Падрыхтоўка персаналу === Падрыхтоўка спецыялістаў будзе весціся ў трох базавых універсітэтах: [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]] (факультэт энергетычнага будаўніцтва), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (фізічны факультэт), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]]. Падпісана пагадненне з Расіяй, якое прадугледжвае магчымасць падрыхтоўкі беларускіх спецыялістаў у гэтай краіне. Магчыма будуць запрашацца спецыялісты, якія працуюць у галіне ядзернай энергетыкі ў Расіі, Украіне, Літве<ref>[http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45882&lang=ru Беларусь прорабатывает вопрос подготовки специалистов для атомной электростанции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325200236/http://www.interfax.by/?id=33&id_sp=45882&lang=ru |date=25 сакавіка 2016 }}</ref>. === Місіі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] === З 2010 года ў Беларусі рэгулярна праходзяць місіі МАГАТЭ, падчас якіх групы экспертаў, узначаленыя супрацоўнікамі МАГАТЭ, параўноўваюць існуючую на аб’ектах рабочую практыку з нормамі МАГАТЭ. На падставе праведзенай ацэнкі распрацоўваецца справаздача, якая змяшчае апісанне станоўчай практыкі эксплуатацыі (прызнанай такім чынам на міжнародным узроўні), а таксама прапановы і рэкамендацыі. EPREV у Беларусі — пачатак 4 кастрычніка 2010 Місія EduTA ў Беларусі — пачатак 30 мая 2011 INIR 1, 2 місіі ў Беларусі — пачатак 18 чэрвеня 2012 Місія IRRS у Беларусі — пачатак 2 кастрычніка 2016 Місія SEED у Беларусі — пачатак 16 студзеня 2017 EPREV місія ў Беларусі — пачатак 8 кастрычніка 2018 Pre-OSART місія ў Беларусі — пачатак 5 жніўня 2019 INIR 3 місія ў Беларусі — пачатак 24 лютага 2020 IPPAS місія ў Беларусі — пачатак 27 чэрвеня 2021 ENSREG місія ў Беларусі — пачатак 31 жніўня 2021<ref>https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913150536/https://atom.belta.by/ru/belaes_ru/view/eksperty-ensreg-otmechajut-progress-v-realizatsii-natsionalnogo-plana-dejstvij-po-stress-testam-belaes-11419/t_id/1 |date=13 верасня 2021 }}</ref> Pre-OSART місія ў Беларусь — пачатак 25 кастрычніка 2021 года<ref>https://www.belta.by/economics/view/eksperty-magate-zavershili-rabotu-na-belaes-467059-2021/</ref> Справаздачы аб выніках праверак на сайце МАГАТЭ<ref>https://www.iaea.org/services/review-missions/calendar?type=All&year%5Bvalue%5D%5Byear%5D=&location=3510&status=4275</ref> == Ядзерныя матэрыялы == 8 лістапада міністр энергетыкі Беларусі Віктар Каранкевіч і генеральны дырэктар дзяржкарпарацыі «Расатам» Аляксей Ліхачоў падпісалі міжурадавае пагадненне аб супрацоўніцтве ў галіне перавозкі ядзерных матэрыялаў. Пагадненне вызначае парадак перавозкі ядзерных матэрыялаў паміж краінамі<ref>https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-rossija-podpisali-mezhpravsoglashenie-o-sotrudnichestve-v-oblasti-perevozki-jadernyh-468479-2021/</ref>. == Гісторыя адключэння першага энергаблока == {| class="wikitable" !Адключаны !Уключаны !Прычына адключэння |- |8 лістапада 2020 |19 лістапада 2020 |Першы энергаблок перастаў выпрацоўваць магутнасць, а турбіна была спынена з-за сапсаваных трансфарматараў напружання<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/707170.html|title=На БелАЭС «выявлена необходимость замены отдельного электротехнического измерительного оборудования»|date=2020-11-09|work=[[TUT.by]]|language=ru|accessdate=2020-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201110125526/https://news.tut.by/economics/707170.html|archivedate=10 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. |- |3 снежня 2020 |21 снежня 2020 |Першы энергаблок планава адключаны ад энергасістэмы<ref>{{Cite web |url=https://www.belarus.by/by/business/business-news/pershy-blok-belaes-planava-adkljuchany-ad-energasstemy-dlja-testsravannja-abstaljavannja---mnenerga_i_0000122252.html |title=Архіўная копія |access-date=9 сакавіка 2021 |archive-date=4 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804115521/https://www.belarus.by/by/business/business-news/pershy-blok-belaes-planava-adkljuchany-ad-energasstemy-dlja-testsravannja-abstaljavannja---mnenerga_i_0000122252.html |url-status=dead }}</ref>. |- |16 студзеня 2021 |21 студзеня 2021 |Першы энергаблок Беларускай АЭС быў адключаны ад сеткі пасля таго, як спрацавала сістэма абароны генератара<ref>https://bel.sputnik.by/economy/20210121/1046697234/Pershy-energablok-BelAES-uklyuchany--setku.html</ref>. |- |20 лютага 2021 |8 сакавіка 2021 |Першы энергаблок планава спынены для правядзення выпрабаванняў і рэгламентных работ<ref>https://nn.by/?c=ar&i=268623</ref>. |- |10 сакавіка 2021 |14 сакавіка 2021 |Першы энергаблок планава адключаны ад сеткі для даследаванняў [[ксенон]]авых пераходных працэсаў у рэактарнай устаноўцы са зніжэннем яе магутнасці да мінімальна кантраляванага ўзроўню. |- |25 сакавіка 2021 |31 сакавіка 2021 |Першы энергаблок адключаны ад сеткі для правядзення выпрабаванняў і рэгламентных работ. |- |7 красавіка 2021 |6 мая 2021 |Першы энергаблок быў адключаны, каб правесці агляд і ацаніць эфектыўнасць работы сістэм і абсталявання<ref>https://reform.by/215093-pervyj-jenergoblok-belajes-opjat-otkljuchajut-ot-seti</ref>. |- |12 ліпеня 2021 |4 кастрычніка 2021 |Першы энергаблок БелАЭС быў адключаны ад сеткі аўтаматычнай аховай генератара<ref>https://www.belta.by/economics/view/pervyj-energoblok-belaes-otkljuchen-ot-seti-minenergo-450120-2021/</ref>. |- |17 лістапада 2021 |19 лістапада 2021 |Першы энергаблок БелАЭС адключаны ад сеткі дзеяннем аўтаматыкі<ref>https://belsat.eu/news/17-11-2021-pershy-energablok-belaes-znou-adklyuchyli/</ref>. |- |25 красавіка 2022 |9 лістапада 2022 |Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/13273.html?tg Первый энергоблок БелАЭС опять не работает. На этот раз его отключили на плановый ремонт]</ref>. |- |кастрычнік 2023 |16 снежня 2023 |Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/48827.html?tg4 Первый энергоблок БелАЭС опять отправят на ремонт]</ref>. |- |3 снежня 2024 |27 студзеня 2025 |Першы энергаблок БелАЭС выведзены ў планава-папераджальны рамонт<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/policy/byl_otklyuchen_pochti_dva_mesyatsa_poyavilis_novosti_o_pervom_energobloke_belaes_/ |title=Был отключен почти два месяца: появились новости о первом энергоблоке БелАЭС |access-date=27 студзеня 2025 |archive-date=27 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127210828/https://tochka.by/articles/policy/byl_otklyuchen_pochti_dva_mesyatsa_poyavilis_novosti_o_pervom_energobloke_belaes_/ |url-status=dead }}</ref>. |} == Нарматыўная база == === Нарматыўна-прававая і нарматыўна-тэхнічная база бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі === Дзяржаўнай навукова-тэхнічнай праграмай «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» прадугледжана распрацоўка і прыняцце 18 першачарговых нарматыўна-тэхнічных дакументаў, што датычацца бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі ([[Дзяржаўная навукова-тэхнічная праграма «Ядзерна-фізічныя тэхналогіі» (2006—2010)|падрабязней]]) і Закона «Аб выкарыстанні атамнай энергіі». Закон павінен рэгламентаваць пытанні размяшчэння, праектавання, будаўніцтва, эксплуатацыі і вываду з эксплуатацыі ядзерных установак, транспартыравання, захоўвання, утылізацыі і выкарыстання ў мірных мэтах свежага і адпрацаванага ядзернага паліва, рэгуляваць забеспячэнне і кантроль за ядзернай, радыяцыйнай, тэхнічнай і пажарнай бяспекай ядзерных установак, экспарт і імпарт абсталявання, тэхналогій, ядзерных матэрыялаў і паслуг, падрыхтоўку спецыялістаў, дзяржаўны кантроль і іншыя пытанні ў галіне выкарыстання ядзернай энергіі. Падрыхтоўка праекта Закона ўнесена ў План падрыхтоўкі законапраектаў на 2007, зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2007 № 11. Тэрмін падрыхтоўкі законапраекта — лістапад 2007<ref>[http://house.gov.by/index.php/,4647,12864,1,,0,0,0.html Палата представителей Национального собрания Республики Беларусь: План подготовки законопроектов на 2007 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Мяркуецца, што законапраект будзе адразу ўнесены на разгляд у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.belta.by/ru/topics?tid=512 Совещание по вопросам строительства АЭС в Беларуси]</ref> (а не праз паўгода, як звычайна прынята ў практыцы беларускага парламента). Для забеспячэння функцый дзяржаўнага рэгулявання і ліцэнзавання ў галіне бяспечнага выкарыстання ядзернай энергіі, іанізуючага выпраменьвання, бяспечнага абыходжання з радыеактыўнымі адходамі Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 12 лістапада 2007 № 565 створаны Дэпартамент па ядзернай і радыяцыйнай бяспецы Міністэрства па надзвычайных становішчах Рэспублікі Беларусь (Дзяржатамнагляд) і зацверджана палажэнне аб ім. === Нарматыўная прававая база будаўніцтва АЭС === Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Аб некаторых мерах па будаўніцтву атамнай электрастанцыі» ад 12 лістапада 2007 № 565. == Пастаўкі ў Літву == {{Гл. таксама|Канфлікт вакол Беларускай АЭС}} З самага пачатку будаўніцтва суседняя Літва рэзка выказвалася супраць будаўніцтва станцыі і адмовілася ад пакупак энергіі АЭС. Аднак з запускам станцыі краіна не змагла адмовіцца ад беларускай электрычнасці з-за яе дэфіцыту ў Літве. Як заявіў 5 лютага 2021 года кіраўнік Мінэнерга прыбалтыйскай рэспублікі Дайнюс Крэйвіс, за апошнія 10 сутак праз літоўска-беларускую перамычку паступіла 154 млн кВт/г, з іх 50 % або 77 млн кВт/г — гэта электраэнергія, атрыманая на БелАЭС, а яшчэ 50 % — электрычнасць з Расіі. Чыноўнік распавёў на пасяджэнні Камітэта нацыянальнай бяспекі і абароны [[Сейм Літвы|Сейма Літвы]], што энергію Вільнюс па паперах купляе на латвійскай біржы. Аднак мяжу з [[Латвія]]й электрычнасць не перасякае, а напрамую паступае з Беларусі. Ён адзначыў, што ўлады ўжо выдаткавалі 4 млн еўра за атрыманую электрычнасць з Беларусі, а за год заплацяць Мінску 120 мільёнаў еўра. Крэйвіс перакананы, што атрыманыя грошы беларускае кіраўніцтва выдаткуе на пабудову другога і трэцяга энергаблокаў, і атрымаецца, што Літва сама прафінансуе аб’ект<ref>[https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 ЛИТВА ЗАПЛАТИЛА МИНСКУ 4 МЛН ЕВРО ЗА 10 ДНЕЙ «ОТКАЗА» ОТ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ С БЕЛАЭС]</ref>. == Крыніцы == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.belta.by/ru/topics?tid=522 Сюжэт: Будаўніцтва АЭС у Беларусі] (БЕЛТА){{ref-ru}} * [http://naviny.by/new/20171012/1507814642-stroitelstvo-belaes-oboydetsya-v-11-mlrd-dollarov Строительство БелАЭС обойдется в 11 млрд долларов] // naviny.by {{Ref-ru}} * [https://doingbusiness.by/perevod-s-gaza-na-elektroenergiyu-virabativaemuyu-aes-upiraetsya-v-finansovie-voprosi Перевод с газа на электроэнергию, вырабатываемую АЭС, упирается в финансовые вопросы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919142848/https://doingbusiness.by/perevod-s-gaza-na-elektroenergiyu-virabativaemuyu-aes-upiraetsya-v-finansovie-voprosi |date=19 верасня 2020 }} // doingbusiness.by {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Атамныя электрастанцыі]] [[Катэгорыя:Эканоміка Астравецкага раёна]] [[Катэгорыя:Электрастанцыі Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Энергетыка Беларусі]] 4t26zr270gddyggcvo3eua8nb53vk37 0 19929 5156537 5140271 2026-06-20T18:31:49Z JerzyKundrat 174 5156537 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Рака |Назва = Пліса |Арыгінальная назва = |Выява = Plisa_River_(tributary_of_Berezina).jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 64 |Плошча басейна = 625 |Басейн = Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 4 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля в. Слабада Смалявіцкага раёна |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 54|s_lat_min = 00|s_lat_sec = 08 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 27|s_lon_min = 53|s_lon_sec = 19 |Вусце = Бярэзіна |Месцазнаходжанне вусця = паўднёвая мяжа Барысава |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 54|m_lat_min = 11|m_lat_sec = 45 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 55 |Ухіл ракі = 0,7 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Барысаўскі раён/Смалявіцкі раён }} '''Пліса́''' — рака ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім]] і [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] раёнах [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Бярэзіна]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня ракі — 64 км. Плошча [[вадазбор]]у — 625 км². Сярэднегадавы расход вады ў [[Вусце ракі|вусці]] — 4 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні — 0,7 [[Праміле|‰]]. == Назва == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == Пачынаецца на ўсходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]] за 1,5 км на паўднёвы ўсход ад аграгарадка [[Слабада (Пекалінскі сельсавет)|Слабада]] Смалявіцкага раёна, вусце на паўднёвай ускраіне былой вёскі Юшкевічы Барысаўскага раёна (цяпер — г. [[Барысаў]]). Найвышэйшы ўзровень разводдзя — ў канцы [[сакавік]]а, найбольшая вышыня над межанным узроўнем — 2,6 м. Лядовыя з′явы няўстойлівыя. Прымае сцёк з шэрага [[Меліярацыя|меліярацыйных]] [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. [[Даліна]] ў ніжнім цячэнні паміж вёскамі [[Яловіца]] Смалявіцкага раёна і [[Струпень]] Барысаўскага раёна — звілістая, на астатнім працягу — прамая, трапецападобная (шырыня 0,8—1,2 км), ніжэй горада [[Смалявічы]] — да 2 км, паміж [[Жодзіна]] і вёскай Яловіца — невыразная. Схілы спадзістыя, вышынёй 6—17 м, месцамі ў сярэднім і ніжнім цячэнні — стромкія і абрывістыя. [[Абалона (геаграфія)|Пойма]] ад вёскі [[Трубянок]] Смалявіцкага раёна да вусця — двухбаковая (шырыня 0,2—0,4 км), перасечаная сеткай меліярацыйных каналаў і старых рэчышчаў. Рэчышча ад вытоку да вёскі Яловіца — каналізаванае, на астатнім працягу — звілістае, свабодна меандруе. [[Бераг]]і стромкія, месцамі абрывістыя, пераважна адкрытыя. Справа ўпадае [[Чарніца (прыток Плісы)]]. На рацэ створаны [[Смалявіцкае вадасховішча]] і [[Жодзінскае вадасховішча]]. У басейне ракі знаходзіцца вялікае возера [[Судабле]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4}} {{Бярэзіна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны]] [[Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Барысаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Пліса (прыток Бярэзіны)| ]] 50g5449cqi08vn4bq6gmofmkgbzcqm4 0 26353 5156680 4580634 2026-06-21T04:19:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156680 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Баснійцы}} '''Баснякі'''́, '''мусульма́не''' (саманазва — ''баснякі, муслімане'') — славянскі народ, які насяляе [[Боснія і Герцагавіна|Боснію і Герцагавіну]]. Паўстаў у выніку звароту ў іслам сербаў і харватаў, якія пражывалі ў складзе [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Колькасць у Босніі і Герцагавіне — 1,9 млн чалавек. Жывуць таксама ў Германіі (283 тыс. чалавек), Сербіі (145 тыс. чалавек), ЗША (112 тыс. чалавек), Турцыі (102 тыс. чалавек), Славеніі (87 тыс. чалавек). Агульная колькасць каля 3,0 млн чалавек. Мова — [[Баснійская мова|баснійская]]. Вернікі мусульмане-[[суніты]]. == Ісламізацыя == Да X ст. насельніцтва большай частцы Босніі было язычнікамі, хоць у Герцагавіне прыняцце хрысціянства адбылося даволі рана. Да XII—XIV стагоддзяў на тэрыторыі Босніі і Герцагавіны існавалі дзве хрысціянскія царквы: праваслаўная і каталіцкая. Пераважна каталіцкімі былі поўнач і цэнтр Босніі, а паўднёвае княства Хум (Герцагавіна) знаходзілася ў юрысдыкцыі праваслаўнай царквы і з 1219 г. было падпарадкавана непасрэдна сербскаму архіепіскапу. У XV стагоддзі Боснія ўвайшла ў склад Асманскай імперыяй. Туркі абвясцілі, што пераходзілі ў іслам атрымлівалі вызваленне ад падаткаў і іншыя прывілеі: славянская ведаць, якая прыняла іслам, прыраўноўвалася да турэцкай шляхты. Аднак большасць баснійскіх сербаў і харватаў засталіся хрысціянамі. З часам вялікія групы славян, перш за ўсё багамілы, звярнуліся ў іслам адносна мірным шляхам. У іслам перайшла некаторая частка арыстакратычнай эліты паўднёвых славян, якая імкнулася захаваць свае прывілеі. На мяжы 1520—1530 гг. у Баснійскім Санджаку насельніцтва ўжо на 38,7 % складалі мусульмане. == Фотагалерэя == <gallery> Файл:Bosniak house.jpg|Баснійская хата Файл:Bosniaks in SFRY 1991 .png|Баснякі Файл:Bosniak national flag.svg|Нацыянальны сцяг баснякоў Файл:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|Нацыянальны герб баснякоў і баснійцаў Файл:Serbia Bosniak Population Municipalities.PNG|Баснякі ў Сербіі </gallery> == Спасылкі == {{commonscat|Bosniaks|Баснякі}} * https://web.archive.org/web/20131021163627/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=224&n=9 * http://bigenc.ru/text/1880770{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Паўднёвыя славяне]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Босніі і Герцагавіны]] 6l2f2e09go14ddkefh0s82gxgwk8ycx 0 26408 5156518 4603837 2026-06-20T18:08:38Z DenisBorum 139498 5156518 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мілошавіч}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Слабадан Мілошавіч | арыгінальнае імя = Слободан Милошевић | партрэт = Slobodan Milosevic Dayton Agreement.jpg | шырыня партрэта = 350 | подпіс = | тытул = [[прэзідэнт Федэратыўнай Рэспублікі Югаславіі]] | парадак = 3 | сцяг = Flag_of_Serbia_and_Montenegro.svg | перыядпачатак = 23 ліпеня 1997 | перыядканец = 7 кастрычніка 2000 | папярэднік = [[Зоран Ліліч]] | пераемнік = [[Воіслаў Каштуніца]] | тытул_2 = [[прэзідэнт Сербіі]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Flag_of_Serbia_and_Montenegro.svg | перыядпачатак_2 = 11 студзеня 1991 | перыядканец_2 = 23 ліпеня 1997 | папярэднік_2 = пасада зацверджаная | пераемнік_2 = [[Драган Томіч]] (в.а.)<br/>[[Мілан Мілуцінавіч]] | тытул_3 = [[Прэзідэнт Сербіі|прэзідэнт Сацыялістычнай Рэспублікі Сербіі]] | парадак_3 = 14 | сцяг_3 = Flag of the Socialist Republic of Serbia.svg | перыядпачатак_3 = 8 мая 1989 | перыядканец_3 = 11 студзеня 1991 | папярэднік_3 = [[Петар Грачанін]]<br/>[[Любіша Ігіч]] (в.а.) | пераемнік_3 = пасада скасаваная | партыя = [[Саюз камуністаў Югаславіі]] <small>(1959–1990)</small><br/>[[Сацыялістычная партыя Сербіі]] <small>(1990–2006)</small> | дата нараджэння = 20.08.1941 | месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Пажаравац|}}, [[Тэрыторыя ваеннага камандзіра ў Сербіі]] | дата смерці = 11.03.2006 | месца смерці = {{Месца смерці|Гаага|}}, [[Нідэрланды]] | нацыянальнасць = [[Серб]] | веравызнанне = | бацька = | маці = | жонка = [[Мір’яна Маркавіч]] <small>(1971–2006)</small> | дзеці = [[Марка Мілошавіч|Марка]] і Марыя | прафесія = | утварэнне = | аўтограф = Slobodan_Milosevic_Signature.png | узнагароды = | Commons = Slobodan Milošević }} ''' Слабадан Мілошавіч''' ({{lang-sr|Слободан Милошевић}}; {{ДН|20|8|1941}}, {{МН|Пажаравац||}} — {{ДС|11|3|2006}}, {{МС|Гаага||}}) — сербскі і югаслаўскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Бялградскі ўніверсітэт|Бялградскага ўніверсітэта]], пасля чаго працаваў у розных сферах дзейнасці, у тым ліку і на кіруючых пасадах. === Палітычная кар’ера === У 1959 годзе ўступіў у [[Саюз камуністаў Югаславіі]] (СКЮ). У 1984 годзе ўзначаліў Бялградскі гарадскі камітэт СКЮ, у 1986 годзе стаў старшынёй Цэнтральнага камітэта Саюза камуністаў [[Сацыялістычная Рэспубліка Сербія|Сербіі]] (уваходзіў у склад СКЮ). У 1989 годзе ён паабяцаў абараніць [[Сербы|сербскае]] насельніцтва [[Сацыялістычны Аўтаномны Край Косава|краю Косава]] ад прыгнёту з боку [[Косаўскія албанцы|албанскай большасці]] – тады, пад ціскам С. Мілошавіча, парламент сацыялістычнай Сербіі адмяніў аўтаномію Косава і [[Сацыялістычны Аўтаномны Край Ваяводзіна|Ваяводзіны]]. У тым жа годзе Мілошавіч быў абраны старшынёй Прэзідыума (калектыўны кіруючы орган) Сербіі. У снежні 1990 года на прамым усенародным галасаванні быў абраны (65,3 % галасоў) прэзідэнтам [[Сербія|Рэспублікі Сербія]] (інстытут прэзідэнта быў уведзены Канстытуцыяй 1990 года), уступіў на пасаду 11 студзеня 1991 года. Пераабраны на пазачарговых прэзідэнцкіх выбарах у канцы 1992 года (набраў 53,2 % галасоў). У ліпені 1997 года, пасля заканчэння тэрміну паўнамоцтваў на пасадзе прэзідэнта Сербіі, Мілошавіч быў абраны прэзідэнтам Саюзнай Рэспублікі Югаславія (СРЮ) (да 2000 года кіраўнік дзяржавы абіраўся парламентам), змяніўшы [[Зоран Ліліч|Зорана Ліліча]]. === Ваенны перыяд === {{Асноўны артыкул|Распад Югаславіі|Югаслаўскія войны}} У пачатку 1990-х гадоў, калі ад Югаславіі аддзяліліся чатыры з шасці рэспублік (Харватыя, Боснія і Герцагавіна, Славенія і Македонія), Мілошавіч падтрымліваў адпраўку вайсковых часцей для ўдзелу ў канфліктах у гэтых рэспубліках. {{Асноўны артыкул|Косаўская вайна|Аперацыя «Саюзная сіла»}} У 1998 годзе ён звярнуўся да сілавых метадаў ўрэгулявання канфлікту ў Косава. Яго дзейнасць завяршылася няўдачай – СРЮ падвергнулася нападу з боку дзяржаў НАТА у сакавіку 1999 года. === Пасля прэзідэнцтва === {{Асноўны артыкул|Бульдозерная рэвалюцыя}} Пасля паражэння ў некалькіх канфліктах, на фоне цяжкага эканамічнага становішча разбуранай вайной краіны, ён саступіў кандыдату ад апазіцыі (40 % супраць 48,9 %) [[Воіслаў Каштуніца|Ваіславу Каштуніцы]]. 5 кастрычніка 2000 года Мілошавіч пакінуў пасаду прэзідэнта СРЮ. Быў арыштаваны ў Бялградзе 1 красавіка 2001 года і дастаўлены ў Гаагу 29 чэрвеня на [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі]]. Яго абвінавачвалі ў злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у часы вайны ў Харватыі і Косаве, і ваенных злачынствах, генацыдзе і злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у часы вайны ў Босніі. Падчас судовага працэсу стан ягонага здароўя рэзка пагоршыўся і ён памёр у гаагскай турме. Абвінавачанні супраць Мілошавіча засталіся недаказанымі, прысуд трыбуналам вынесены не быў<ref>[https://bigenc.ru/c/miloshevich-slobodan-4458a9 Милошевич Слободан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/encyclopedia/person/miloshevich-slobodan Милошевич, Слободан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.rbc.ru/society/11/03/2006/5703c58f9a7947dde8e0d807?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F Биография Слободана Милошевича]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мілошавіч Слабадан||374}} {{Прэзідэнты Сербіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілошавіч Слабадан}} [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Сербіі]] [[Катэгорыя:Абвінавачаныя Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Баснійскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Харватыі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Югаславіі]] [[Катэгорыя:Камуністы Сербіі]] [[Катэгорыя:Члены Сацыялістычнай партыі Сербіі]] [[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] qay4sb5okkzmroatphxmfosonrkz3vp 5156529 5156518 2026-06-20T18:24:45Z DenisBorum 139498 /* Ваенны перыяд */ 5156529 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мілошавіч}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Слабадан Мілошавіч | арыгінальнае імя = Слободан Милошевић | партрэт = Slobodan Milosevic Dayton Agreement.jpg | шырыня партрэта = 350 | подпіс = | тытул = [[прэзідэнт Федэратыўнай Рэспублікі Югаславіі]] | парадак = 3 | сцяг = Flag_of_Serbia_and_Montenegro.svg | перыядпачатак = 23 ліпеня 1997 | перыядканец = 7 кастрычніка 2000 | папярэднік = [[Зоран Ліліч]] | пераемнік = [[Воіслаў Каштуніца]] | тытул_2 = [[прэзідэнт Сербіі]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Flag_of_Serbia_and_Montenegro.svg | перыядпачатак_2 = 11 студзеня 1991 | перыядканец_2 = 23 ліпеня 1997 | папярэднік_2 = пасада зацверджаная | пераемнік_2 = [[Драган Томіч]] (в.а.)<br/>[[Мілан Мілуцінавіч]] | тытул_3 = [[Прэзідэнт Сербіі|прэзідэнт Сацыялістычнай Рэспублікі Сербіі]] | парадак_3 = 14 | сцяг_3 = Flag of the Socialist Republic of Serbia.svg | перыядпачатак_3 = 8 мая 1989 | перыядканец_3 = 11 студзеня 1991 | папярэднік_3 = [[Петар Грачанін]]<br/>[[Любіша Ігіч]] (в.а.) | пераемнік_3 = пасада скасаваная | партыя = [[Саюз камуністаў Югаславіі]] <small>(1959–1990)</small><br/>[[Сацыялістычная партыя Сербіі]] <small>(1990–2006)</small> | дата нараджэння = 20.08.1941 | месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Пажаравац|}}, [[Тэрыторыя ваеннага камандзіра ў Сербіі]] | дата смерці = 11.03.2006 | месца смерці = {{Месца смерці|Гаага|}}, [[Нідэрланды]] | нацыянальнасць = [[Серб]] | веравызнанне = | бацька = | маці = | жонка = [[Мір’яна Маркавіч]] <small>(1971–2006)</small> | дзеці = [[Марка Мілошавіч|Марка]] і Марыя | прафесія = | утварэнне = | аўтограф = Slobodan_Milosevic_Signature.png | узнагароды = | Commons = Slobodan Milošević }} ''' Слабадан Мілошавіч''' ({{lang-sr|Слободан Милошевић}}; {{ДН|20|8|1941}}, {{МН|Пажаравац||}} — {{ДС|11|3|2006}}, {{МС|Гаага||}}) — сербскі і югаслаўскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Бялградскі ўніверсітэт|Бялградскага ўніверсітэта]], пасля чаго працаваў у розных сферах дзейнасці, у тым ліку і на кіруючых пасадах. === Палітычная кар’ера === У 1959 годзе ўступіў у [[Саюз камуністаў Югаславіі]] (СКЮ). У 1984 годзе ўзначаліў Бялградскі гарадскі камітэт СКЮ, у 1986 годзе стаў старшынёй Цэнтральнага камітэта Саюза камуністаў [[Сацыялістычная Рэспубліка Сербія|Сербіі]] (уваходзіў у склад СКЮ). У 1989 годзе ён паабяцаў абараніць [[Сербы|сербскае]] насельніцтва [[Сацыялістычны Аўтаномны Край Косава|краю Косава]] ад прыгнёту з боку [[Косаўскія албанцы|албанскай большасці]] – тады, пад ціскам С. Мілошавіча, парламент сацыялістычнай Сербіі адмяніў аўтаномію Косава і [[Сацыялістычны Аўтаномны Край Ваяводзіна|Ваяводзіны]]. У тым жа годзе Мілошавіч быў абраны старшынёй Прэзідыума (калектыўны кіруючы орган) Сербіі. У снежні 1990 года на прамым усенародным галасаванні быў абраны (65,3 % галасоў) прэзідэнтам [[Сербія|Рэспублікі Сербія]] (інстытут прэзідэнта быў уведзены Канстытуцыяй 1990 года), уступіў на пасаду 11 студзеня 1991 года. Пераабраны на пазачарговых прэзідэнцкіх выбарах у канцы 1992 года (набраў 53,2 % галасоў). У ліпені 1997 года, пасля заканчэння тэрміну паўнамоцтваў на пасадзе прэзідэнта Сербіі, Мілошавіч быў абраны прэзідэнтам Саюзнай Рэспублікі Югаславія (СРЮ) (да 2000 года кіраўнік дзяржавы абіраўся парламентам), змяніўшы [[Зоран Ліліч|Зорана Ліліча]]. === Ваенны перыяд === {{Асноўны артыкул|Распад Югаславіі|Югаслаўскія войны}} У пачатку 1990-х гадоў ад Югаславіі аддзяліліся чатыры з шасці рэспублік (Харватыя, Боснія і Герцагавіна, Славенія і Македонія). Мілошавіч падтрымліваў адпраўку вайсковых часцей для ўдзелу ў канфліктах у гэтых рэспубліках. {{Асноўны артыкул|Косаўская вайна|Аперацыя «Саюзная сіла»}} У 1998 годзе ён звярнуўся да сілавых метадаў ўрэгулявання канфлікту ў Косава. Яго дзейнасць завяршылася няўдачай – СРЮ падвергнулася нападу з боку дзяржаў НАТА у сакавіку 1999 года. === Пасля прэзідэнцтва === {{Асноўны артыкул|Бульдозерная рэвалюцыя}} Пасля паражэння ў некалькіх канфліктах, на фоне цяжкага эканамічнага становішча разбуранай вайной краіны, ён саступіў кандыдату ад апазіцыі (40 % супраць 48,9 %) [[Воіслаў Каштуніца|Ваіславу Каштуніцы]]. 5 кастрычніка 2000 года Мілошавіч пакінуў пасаду прэзідэнта СРЮ. Быў арыштаваны ў Бялградзе 1 красавіка 2001 года і дастаўлены ў Гаагу 29 чэрвеня на [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі]]. Яго абвінавачвалі ў злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у часы вайны ў Харватыі і Косаве, і ваенных злачынствах, генацыдзе і злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у часы вайны ў Босніі. Падчас судовага працэсу стан ягонага здароўя рэзка пагоршыўся і ён памёр у гаагскай турме. Абвінавачанні супраць Мілошавіча засталіся недаказанымі, прысуд трыбуналам вынесены не быў<ref>[https://bigenc.ru/c/miloshevich-slobodan-4458a9 Милошевич Слободан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/encyclopedia/person/miloshevich-slobodan Милошевич, Слободан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.rbc.ru/society/11/03/2006/5703c58f9a7947dde8e0d807?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F Биография Слободана Милошевича]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мілошавіч Слабадан||374}} {{Прэзідэнты Сербіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілошавіч Слабадан}} [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Сербіі]] [[Катэгорыя:Абвінавачаныя Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Баснійскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Харватыі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Югаславіі]] [[Катэгорыя:Камуністы Сербіі]] [[Катэгорыя:Члены Сацыялістычнай партыі Сербіі]] [[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] 0abujeqlknr6yh466pazuvdhsn1gjjr 0 27189 5156511 5119754 2026-06-20T17:37:51Z JerzyKundrat 174 5156511 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Леанарда да Вінчы |арыгінал імя = {{lang-it|Leonardo da Vinci}} |імя пры нараджэнні = |партрэт = Leonardo da Vinci - Self-Portrait - WGA12798.jpg |шырыня = |загаловак = [[Турынскі аўтапартрэт|Аўтапартрэт]] Леанарда да Вінчы |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = |жанр = |вучоба = [[Андрэа Верок'ё]] |стыль = |працы = [[Дама з гарнастаем]]<br />[[Вітрувіянскі чалавек]]<br />[[Таемная вячэра, Леанарда да Вінчы|Таемная вячэра]]<br />[[Бітва пры Ангіяры, фрэска|Бітва пры Ангіяры]]<br />[[Мона Ліза]] |заступнікі = [[Ладовіка Сфорца]], [[Чэзарэ Борджыя]], [[Францыск I]] |уплыў = |уплыў на = [[Леанардэскі]] <br />[[Рафаэль Санці]] }} '''Леана́рда да Ві́нчы''' ({{lang-it|Leonardo da Vinci}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі [[мастак]] ([[жывапіс]]ец, [[скульптура|скульптар]], [[архітэктура|архітэктар]]) і [[вучоны]] ([[анатомія|анатам]], [[прыродазнаўства|прыродазнавец]]), вынаходнік, пісьменнік, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў мастацтва [[Высокае Адраджэнне|Высокага Адраджэння]], яркі прыклад «[[універсальны чалавек|універсальнага чалавека]]». == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Vinci casa Leonardo.jpg|thumb|left|250px|Дом, у якім жыў Леанарда ў дзяцінстве.]] Леанарда да Вінчы нарадзіўся ў паселішчы Анкіяна блізу невялікага гарадка {{нп3|Горад Вінчы|Вінчы|ru|Винчи (город)}}, недалёка ад [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] ў «тры гадзіны ночы», што значыць у 22:30 па сучасным адліку часу. Характэрны запіс у дзённіку дзеда Леанарда, Антоніа да Вінчы (1372—1468) (даслоўны пераклад): «У суботу, у тры гадзіны ночы 15 красавіка нарадзіўся мой унук, сын майго сына П'ера. Хлопчыка назвалі Леанарда. Яго хрысціў бацька П'ера дзі Барталамеа». Яго бацькамі былі 25-гадовы натарыус П'ера (1427—1504) і яго каханая, сялянка Кацярына. Першыя гады жыцця Леанарда правёў разам з маці. Яго бацька неўзабаве ажаніўся з багатай і шляхетнай дзяўчынай, але гэты шлюб стаўся бяздзетным, і П'ера забраў свайго трохгадовага сына на выхаванне. Разлучаны з маці Леанарда ўсё жыццё спрабаваў узнавіць яе вобраз у сваіх шэдэўрах. Жыў ён у гэты час у дзеда. У Італіі таго часу да незаконнароджаных дзяцей ставіліся амаль як да законных нашчадкаў. Многія ўплывовыя людзі горада [[Горад Вінчы|Вінчы]] прынялі ўдзел у далейшым лёсе Леанарда. Калі Леанарда было 13 гадоў, яго мачыха памерла падчас родаў. Бацька ажаніўся паўторна — і зноў неўзабаве застаўся ўдаўцом. Ён пражыў 77 гадоў, быў чатыры разы жанаты і меў 12 дзяцей. Бацька спрабаваў далучыць Леанарда да сямейнай прафесіі, але беспаспяхова: сын не цікавіўся законамі грамадства. Леанарда не меў [[прозвішча]] ў сучасным сэнсе; «Да Вінчы» азначае проста ''«(родам) з мястэчка Вінчы»''. Поўнае яго імя — {{lang-it|Leonardo di ser Piero da Vinci}}, гэта значыць «Леанарда, сын спадара П'ера з Вінчы». === Легенда аб шчыце Медузы === У сваіх «{{нп3|Жыццяпіс найбольш знакамітых жывапісцаў, разьбяроў і дойлідаў|Жыццяпісе найбольш знакамітых жывапісцаў, разьбяроў і дойлідаў|ru|Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих}}» [[Джорджа Вазары|Вазары]] распавядае, што неяк адзін знаёмы селянін папрасіў бацьку Леанарда знайсці мастака, каб той распісаў круглы драўляны шчыт. Сэр П'ера аддаў шчыт свайму сыну. Леанарда вырашыў адлюстраваць галаву [[гаргоны]] [[Гаргона Медуза|Медузы]], а каб выява пачвары рабіла на гледачоў належнае ўражанне, ён выкарыстаў у якасці натуры яшчарак, змей, конікаў, вусеняў, нетапыроў і «іншых стварэнняў», «з мноства якіх, спалучаючы іх па-рознаму, ён стварыў пачвару вельмі агідную і страшную, якая атручвала сваім дыханнем і запальвала паветра». Вынік перасягнуў яго чаканні: калі Леанарда паказаў скончаную працу бацьку, той спалохаўся. Сын сказаў яму: «Гэты твор служыць таму, дзеля чаго ён зроблены. Дык вазьмiце і аддайце яго, бо менавіта такое дзеянне, якое чакаецца ад твораў мастацтва». Сэр П'ера не аддаў працу Леанарда селяніну: той атрымаў іншы шчыт, набыты ў старызніка. Шчыт жа Медузы бацька Леанарда прадаў у [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], узяўшы за яго сто дукатаў<ref>[http://www.smr.ru/centre/win/artists/leonardo/biogr_leon.htm Джорджо Вазари. Жизнеописание Леонардо да Винчи, флорентийского живописца и скульптора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305001916/http://www.smr.ru/centre/win/artists/leonardo/biogr_leon.htm |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Паводле падання, гэты шчыт перайшоў да сям'і [[Медычы]], а калі ён быў згублены, паўнаўладных гаспадароў Фларэнцыі выгнаў з горада паўсталы народ. Праз шмат гадоў кардынал дэль Монтэ замовіў карціну з выявай Медузы Гаргоны [[Караваджа]]. Новы талісман быў паднесены [[Фердынанда I Медычы]] ў гонар жаніцьбы яго сына<ref>А. Махов. Караваджо. — М.: Молодая гвардия. (ЖЗЛ). 2009. с. 126—127 ISBN 978-5-235-03196-8</ref>. === Майстэрня Верок'ё === У [[1466]] Леанарда да Вінчы паступае ў майстэрню [[Андрэа дэль Верок'ё]] вучнем мастака. Майстэрня Верок'ё знаходзілася ў інтэлектуальным цэнтры тагачаснай Італіі, горадзе [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], што дазволіла Леанарда навучацца гуманітарным навукам, а таксама набыць некаторыя тэхнічныя навыкі. Ён вывучаў чарчэнне, хімію, металургію, працу з металам, гіпсам і скурай. Акрамя гэтага, юны чаляднік займаўся маляваннем, скульптурай і мадэляваннем. У майстэрні, акрамя Леанарда, навучаліся [[П'етра Перуджына]], {{нп3|Ларэнца дзі Крэдзі||ru|Лоренцо ди Креди}}, {{нп3|Аньёла дзі Пола||ru|Аньоло ди Поло}}, працаваў [[Сандра Бацічэлі]], часта бывалі такія вядомыя майстры, як [[Даменіка Гірландая]] і іншыя. Пасля, нават калі бацька Леанарда прымае яго на працу ў сваю майстэрню, ён працягвае супрацоўнічаць з Верок'ё. У 1473 ва ўзросце 20 гадоў Леанарда да Вінчы атрымлівае кваліфікацыю майстра ў [[Гільдыя Святога Лукі|Гільдыі Святога Лукі]]. === Пераможаны настаўнік === У XV стагоддзі ў паветры насіліся ідэі аб адраджэнні антычных ідэалаў. У Фларэнтыйскай Акадэміі лепшыя розумы Італіі стваралі тэорыю новага мастацтва. Творчая моладзь бавіла час у ажыўленых дыскусіях. Леанарда заставаўся ў баку ад бурнага грамадскага жыцця і рэдка пакідаў майстэрню. Яму было не да тэарэтычных спрэчак: ён удасканальваў сваё майстэрства. Аднойчы Верок'ё атрымаў заказ на карціну «Вадохрышча Хрыста» і даручыў Леанарда напісаць аднаго з двух анёлаў. Гэта была звычайная практыка мастацкіх майстэрняў таго часу: настаўнік ствараў карціну разам з памочнікамі-вучнямі. Самым таленавітым і старанным даручалася выкананне цэлага фрагмента. Два анёлы, напісаныя Леанарда і Верок'ё, недвухсэнсоўна прадэманстравалі перавагу вучня над настаўнікам. Як піша Вазары, уражаны Верок'ё закінуў пэндзаль і ніколі больш не вяртаўся да жывапісу. === Прафесійная дзейнасць === Як мастак стаў вядомы ў 1470-я гады (карціны «Дабравешчанне», «Мадонна Бенуа» і інш.). Вакол Леанарда да Вінчы ў [[Мілан]]е склалася група вучняў і паслядоўнікаў (г.зв. Ламбардская школа). Але ў 1500 ён вымушаны быў пакінуць Мілан, працаваў у [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], [[Мантуя|Мантуі]], [[Венецыя|Венецыі]], [[Рым]]е, [[Францыя|Францыі]]. === Асабістае жыццё === У Леанарда было шмат сяброў і вучняў. Што ж тычыцца любоўных адносін, дакладных звестак на гэты конт няма, паколькі Леанарда старанна хаваў гэты бок свайго жыцця. Жанаты ён не быў, аб раманах з жанчынамі дакладных звестак няма. Па некаторых версіях, у Леанарда была сувязь з Чэчыліяй Галерані, фаварыткай Ладавіка Мора, з якой ён напісаў сваю знакамітую карціну «Дама з гарнастаем». Шэраг аўтараў, услед за словамі Вазары, мяркуюць інтымныя адносіны з юнакамі, у тым ліку вучнямі (Салаі)<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=-OmWWh2BqYkC&dq White, Michael (2000). Leonardo, the first scientist. London: Little, Brown. p. 95.] ISBN 0-316-64846-9</ref><ref>Clark, Kenneth (1988). Leonardo da Vinci. Viking. pp. 274</ref><ref>Bramly, Serge (1994). Leonardo: The Artist and the Man. Penguin</ref>, іншыя лічаць, што, нягледзячы на гомасексуальнасць жывапісца, адносіны з вучнямі не былі інтымнымі. === Канец жыцця === Леанарда прысутнічаў на спатканні караля Францыска I з папам Львом X ў Балонні 19 снежня 1515 года<ref>Georges Goyau, ''François I'', Transcribed by Gerald Rossi. The Catholic Encyclopedia, Volume VI. Published 1909. New York: Robert Appleton Company. Проверено 2007-10-04</ref><ref>{{Cite web |first = Salvador |last = Miranda |url = http://www.fiu.edu/~mirandas/bios1527-ii.htm |title = The Cardinals of the Holy Roman Church: Antoine du Prat |year = 1998-2007 |accessdate = 2007-10-04 |archiveurl = https://www.webcitation.org/61ABDXf4n?url=http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1527-ii.htm |archivedate = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref>. У 1513—1516 гадах Леанарда жыў у Бельведэры і працаваў над карцінай «Ян Хрысціцель». Францыск I даручыў майстру сканструяваць механічнага ільва, здольнага хадзіць, з грудзей якога з'яўляўся б букет лілей<ref>{{cite book |last=Vasari | first=Giorgio | title=Lives of the Artists | year=1568 | publisher=Penguin Classics |pages = 265}}</ref>. Магчыма, гэты леў вітаў караля ў Ліоне або выкарыстоўваўся падчас перамоваў з папам<ref>{{cite web|title=Реконструкция механического льва Леонардо|url=http://www.ancientandautomata.com/ita/lavori/leone.htm|language=Итальянский|accessdate=2010-01-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/61ABEKIPw?url=http://www.ancientandautomata.com/ita/lavori/leone.htm|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У 1516 годзе Леанарда прыняў запрашэнне французскага караля і пасяліўся ў яго замку Кло-Люсе (там Францыск I правёў сваё дзяцінства), непадалёк ад каралеўскага замка Амбуаз. У афіцыйным званні першага каралеўскага мастака, інжынера і архітэктара Леанарда атрымліваў гадавую рэнту ў тысячу экю. Ніколі да гэтага ў Італіі Леанарда не меў звання інжынера. Леанарда быў не першым італьянскім майстрам, які з ласкі французскага караля атрымаў «свабоду марыць, думаць і ствараць»<ref>" Ici Léonard, tu sera libre de rêver, de penser et de travailler ", — Франциск I.</ref>, — да яго падобны гонар падзялялі Андрэа Саларыя і Фра Джавані Джаконда. У Францыі Леанарда амаль не маляваў, але па-майстэрску займаўся арганізацыяй прыдворных святкаванняў, планаваннем новага палаца ў Рамарантане пры задуманай змене рэчышча ракі, праектам канала паміж Луарай і Сонай, галоўнай двухзаходнай спіральнай лесвіцай у замку Шамбор. За два гады да смерці ў майстра здранцвела правая рука, і ён ледзь рухаўся без старонняй дапамогі. Трэці год жыцця ў Амбуазе 67-гадовы Леанарда правёў у ложку. 23 красавіка 1519 года ён пакінуў тастамент, а 2 мая памёр у асяроддзі вучняў і сваіх шэдэўраў у Кло-Люсі. Паводле слоў Вазары, да Вінчы памёр на руках караля Францыска I, свайго блізкага сябра. Гэтая маладакладная, але распаўсюджаная ў Францыі легенда знайшла адлюстраванне ў палотнах Энгра, Ангелікі Каўфман і многіх іншых жывапісцаў. Леанарда да Вінчы быў пахаваны ў замку Амбуаз. На магільнай пліце быў выбіты надпіс: «У сценах гэтага манастыра спачывае прах Леанарда да Вінчы, найвялікшага мастака, інжынера і дойліда Французскага каралеўства». Суправаджаў Леанарда яго вучань і сябар Франчэска Мельцы, які быў таксама яго асноўным спадчыннікам і які ў наступныя 50 гадоў заставаўся галоўным распарадчыкам спадчыны майстра, якая ўлучала ў сябе, акрамя карцін, прылады, бібліятэку і не менш за 50 тысяч арыгінальных дакументаў на розныя тэмы, з якіх да нашых дзён захавалася толькі траціна. Другому вучню Салаі і служку дасталася па палове вінаграднікаў Леанарда. == Творчасць == З'яўляўся пачынальнікам [[Высокае Адраджэнне|Высокага Адраджэння]]. Спалучаючы распрацоўку новых сродкаў мастацкай мовы з тэарэтычнымі абагульненнямі, стварыў гарманічны вобраз [[чалавек]]а, які адпавядае гуманістычным ідэалам эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]], — поўны жыцця, духоўнай прыгажосці і фізічнай дасканаласці. Напісаў толькі каля 15 жывапісных работ, астатнія працы засталіся незавершанымі. Леанарда да Вінчы распрацаваў своеасаблівы мастацкі прыём — «сфумата» (ад {{lang-la|sfumato}} — смуга), што дазваляла змякчаць абрысы, контуры розных прадметаў з дапамогай жывапіснага рассейвання святла ў паветры. Найбольш яскрава гэты прыём выявіўся ў адным з яго самых вядомых твораў — «[[Мона Ліза]]» («Джаконда»; 1503), які з'яўляецца вышэйшым дасягненнем сусветнага партрэтнага мастацтва, дзе напаўфантастычны пейзаж тонка гармануе з характарам і інтэлектам жанчыны. Яшчэ адным вышэйшым дасягненнем творчага генія Леанарда да Вінчы з'яўляецца «Тайная вячэра» (1498) — вялізная фрэска трапезнай кляштара Санта-Марыя дэла Грацые ў Мілане. Леанарда да Вінчы (сучаснікі называлі яго «геніем ад Бога») правёў даследаванні і зрабіў адкрыцці, якія намнога апярэдзілі свой час. Напрыклад, распрацаваў праекты гідраканалаў і ірыгацыйных сістэм, металургічных печаў, пракатных станаў, ткацкіх і друкарскіх станкоў, прадзільных і землярыйных машын, падводнай лодкі, танка, лятальных апаратаў, парашута, кулямёта, выбуховых прыстасаванняў, вадалазнага касцюма і інш. Ствараў планы «ідэальнага горада», займаўся тэхнічным канструяваннем, падчас службы ў правіцеля Мілана арганізоўваў незвычайныя прыдворныя святы, рабіў шматлікія малюнкі млыноў, эскізы касцюмаў, сцэнічныя дэкарацыі, даследаваў рух сокаў у раслін, праводзіў анатамаванне цел людзей і жывёл, упершыню падрабязна апісаў шэраг касцей і нерваў чалавека. Яму не было роўных у маляванні з натуры розных рэчаў са шматлікімі дэталямі. Быў добрым імправізатарам вершаў, сачыняў казкі пра жывёл, пісаў сатырычныя гісторыі, накіраваныя супраць манахаў і святароў. Наблізіўся да стварэння геліяцэнтрычнай сістэмы, аспрэчваў ідэю аб тым, што [[Планета Зямля|Зямля]] знаходзіцца ў цэнтры [[Сусвет]]у. Леанарда ставіў навуковае пазнанне вышэй за хрысціянскую веру, хаця верыў у [[Бог]]а як стваральніка ўсяго Сусвету. Вынікі яго навуковых даследаванняў захаваліся ў нататніках і рукапісах (каля 7 тыс. аркушаў), якія пры жыцці не выдаваліся, але пазней паўплывалі на развіццё еўрапейскай культуры. Асоба Леанарда да Вінчы — рэальнае ўвасабленне гуманістычнага ідэалу ўсебакова развітай асобы, універсальнага генія. Ён імкнуўся на практыцы ўвасобіць спасцігнуты ім прынцып адзінства тэорыі і практыкі, мастацтва і навукі, прыгажосці і карысці. Як вялікі мастак ён па-філасофску глыбока разумеў дзейную, практычна-стваральную сутнасць чалавека, называў яго «найвялікшай прыладай прыроды». Як навуковец-прыродазнаўца, інжынер-[[вынаходнік]], ён выказаў надзвычайныя здагадкі. == Дасягненні == === Мастацтва === [[Файл:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|[[Мона Ліза]] ([[1503]]—[[1505]]/[[1506]])]] Нашым сучаснікам Леанарда у першую чаргу вядомы як мастак. Акрамя таго, не выключана, што да Вінчы мог быць і скульптарам: даследчыкі з універсітэта Перуджы — Джанкарла Джэнціліні і Карла Сісі — сцвярджаюць, што знойдзеная імі ў 1990 годзе тэракотавая галава з'яўляецца адзінай скульптурнай працай Леанарда да Вінчы, якая дайшла да нас<ref>{{cite web|date=26 марта 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/03/26/davinci/|title=Искусствоведы нашли единственную скульптуру Леонардо|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/61ABHDUER?url=http://lenta.ru/news/2009/03/26/davinci/|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Аднак сам да Вінчы ў розныя перыяды свайго жыцця лічыў сябе ў першую чаргу інжынерам або навукоўцам. Ён аддаваў выяўленчаму мастацтву не вельмі шмат часу і працаваў досыць павольна. Таму мастацкая спадчына Леанарда колькасна невялікая, а шэраг яго прац згублены або моцна пашкоджаны. Аднак яго ўнёсак у сусветную мастацкую культуру з'яўляецца выключна важным нават на фоне той кагорты геніяў, якую дало Італьянскае Адраджэнне. Дзякуючы яго працам мастацтва жывапісу перайшло на якасна новы этап свайго развіцця. Мастакі Рэнесансу, папярэднія Леанарда, рашуча адмаўляліся ад многіх умоўнасцей сярэднявечнага мастацтва. Гэта было рухам у бок рэалізму, і многае ўжо было дасягнута ў вывучэнні перспектывы, анатоміі, большай свабоды ў кампазіцыйных рашэннях. Але ў плане маляўнічасці, працы з фарбай, мастакі былі яшчэ дастаткова ўмоўныя і скаваныя. Лінія на карціне выразна акрэслівала прадмет, і выява мела выгляд размаляванага малюнка. Найбольш умоўным быў пейзаж, які граў другарадную ролю. Леанарда асэнсаваў і ўвасобіў новую жывапісную тэхніку. У яго лінія мае права на размытасць, таму што так мы яе бачым. Ён зразумеў з'яву рассейвання святла ў паветры і ўжыў тэхніку сфумата — смугі паміж гледачом і намаляваным прадметам, якая змякчае каляровыя кантрасты і лініі. У выніку рэалізм у жывапісе перайшоў на якасна новую ступень. === Навука і інжынерная справа === Адзінае вынаходніцтва, якое атрымала прызнанне пры яго жыцці — колавы замок для пісталета (заводзіўся ключом). Спачатку колавы пісталет быў мала распаўсюджаны, але ўжо да сярэдзіны XVI стагоддзя набыў папулярнасць у дваранаў, асабліва ў кавалерыі, што нават адбілася на канструкцыі латаў, а менавіта: максіміліянаўскія даспехі дзеля стральбы з пісталетаў сталі рабіць з пальчаткамі замест рукавіц. Колавы замок для пісталета, які стварыў Леанарда да Вінчы, быў настолькі дасканалы, што працягваў сустракацца і ў XIX стагоддзі. Леанарда да Вінчы цікавілі праблемы палёту. У Мілане ён рабіў шмат малюнкаў і вывучаў лятальны механізм птушак розных парод і кажаноў. Акрамя назіранняў, ён праводзіў і доследы, але яны ўсе былі няўдалымі. Леанарда вельмі хацеў збудаваць лятальны апарат. Ён казаў: «Хто ведае ўсё, той можа ўсё. Толькі б даведацца — і крылы будуць!». Спачатку Леанарда распрацоўваў праблему палёту з дапамогай крылаў, што прыводзяцца ў рух мускульнай сілай чалавека: ідэя найпростага апарата Дэдала і Ікара. Але затым ён дайшоў да думкі аб пабудове такога апарата, да якога чалавек не павінен быць прымацаваны, а павінен захоўваць поўную свабоду, каб кіраваць ім; прыводзіць жа сябе ў рух апарат павінен сваёй уласнай сілай. Гэта па сутнасці ідэя аэраплана. Леанарда да Вінчы працаваў над апаратам вертыкальнага ўзлёту і пасадкі. На вертыкальным «ornitottero» Леанарда планаваў размясціць сістэму лесвіц. Прыкладам яму паслужыла прырода: «паглядзі на каменнага стрыжа, які сеў на зямлю і не можа ўзляцець з-за сваіх кароткіх ног; а калі ён у палёце, выцягні лесвіцу, як паказана на другім малюнку зверху… так трэба ўзлятаць з плоскасці; гэтыя лесвіцы служаць нагамі…». Што тычыцца прызямлення, ён пісаў: «Гэтыя кручкі (увагнутыя кліны), якія прымацаваныя да аснавання лесвіцы, служаць тым жа мэтам, што і кончыкі пальцаў ног чалавека, які на іх скача, і ўсё яго цела не скаланаецца пры гэтым, як калі б ён скакаў на абцасах». Леанарда да Вінчы прапанаваў першую схему глядзельнай трубы (тэлескопа) з дзвюма лінзамі (вядомая зараз як глядзельная труба сістэмы Кеплера). У рукапісу «Атлантычнага кодэкса», ліст 190А, ёсць запіс: «Зрабі акулярныя шкельцы (ochiali) для вачэй, каб бачыць Месяц вялікім» (Leonardo da Vinci. «LIL Codice Atlantico…», I Tavole, С. А. 190А). Леанарда да Вінчы, магчыма, упершыню сфармуляваў найпростую форму закону захавання масы для руху вадкасцей, апісваючы плынь ракі, аднак, з-за невыразнасці фармулёўкі і сумненняў у сапраўднасці, гэтае сцверджанне падлягае крытыцы<ref name="hydrovinci" />. Многія аўтарытэтныя гісторыкі навукі, напрыклад П. Дзюэм, К. Трусдэл, Г. К. Міхайлаў, падводзяць пад сумнеў<ref name="hydrovinci">[http://gidropraktikum.narod.ru/equations-of-hydrodynamics.htm#da-Vinci Некоторые обзорные работы и первоисточники по истории уравнений гидромеханики]</ref> арыгінальнасць шэрагу механічных вынаходніцтваў да Вінчы. === Анатомія і медыцына === На працягу свайго жыцця Леанарда да Вінчы зрабіў тысячы нататак і малюнкаў, прысвечаных анатоміі, аднак не публікаваў свае працы. Робячы анатамаванне цел людзей і жывёл, ён дакладна перадаваў будову шкілета і ўнутраных органаў, улучаючы дробныя дэталі. На думку прафесара клінічнай анатоміі Пітэра Абрамса, навуковая праца да Вінчы абагнала свой час на 300 гадоў і шмат у чым пераўзыходзіла знакамітую «Анатомію Грэй»<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2012/05/120501_da_vinci_anatomy_drawing.shtml Насколько точны анатомические рисунки Леонардо да Винчи?], BBCRussian.com, 01.05.2012.</ref>. === Літаратура === Велізарная літаратурная спадчына Леанарда да Вінчы дайшла да нашых дзён у хаатычным выглядзе, у рукапісах, напісаных левай рукой. Хоць Леанарда да Вінчы не надрукаваў з іх ні радка, аднак у сваіх запісах ён пастаянна звяртаўся да ўяўнага чытача і ўсе апошнія гады жыцця не пакідаў думкі аб выданні сваіх прац. Ужо пасля смерці Леанарда да Вінчы яго сябар і вучань Франчэска Мельцы выбраў з іх урыўкі, якія адносяцца да жывапісу, з якіх быў пасля скампанаваны «Трактат пра жывапіс» (Trattato della pittura, 1-е выд., 1651). У поўным жа выглядзе рукапісная спадчына Леанарда да Вінчы была апублікаваная толькі ў XIX—XX стагоддзях. Акрамя велічэзнага навуковага і гістарычнага значэння яна мае таксама мастацкую каштоўнасць дзякуючы сціснутаму, энергічнаму стылю і надзвычай чыстай мове. Жывучы ў эпоху росквіту гуманізму, калі італьянская мова лічылася другараднай у параўнанні з лацінай, Леанарда да Вінчы захапляў сучаснікаў прыгажосцю і выразнасцю сваёй гаворкі (паводле падання, ён быў добрым імправізатарам), але не лічыў сябе літаратарам і пісаў, як казаў; яго проза таму — узор гутарковай мовы інтэлігенцыі XV стагоддзя, і гэта зберагло яе ў цэлым ад штучнасці і красамоўнасці, уласцівай прозе гуманістаў, хоць у некаторых пасажах дыдактычных пісанняў Леанарда да Вінчы мы знаходзім водгукі пафасу гуманістычнага стылю. Нават у найменш «паэтычных» па задуме фрагментах стыль Леанарда да Вінчы адрозніваецца яркай вобразнасцю; так, яго «Трактат пра жывапіс» напоўнены пышнымі апісаннямі (напрыклад, знакамітае апісанне патопу), якія ўражваюць майстэрствам моўнай перадачы жывапісных і пластычных вобразаў. Разам з апісаннямі, у якіх адчуваецца манера мастака-жывапісца, Леанарда да Вінчы дае ў сваіх рукапісах мноства ўзораў апавядальнай прозы: байкі, фацэцыі (жартаўлівыя апавяданні), афарызмы, алегорыі, прароцтвы. У байках і фацэцыях Леанарда стаіць на ўзроўні празаікаў XIV стагоддзя з іх прастадушнай практычнай мараллю; а некаторыя яго фацэцыі неадрозныя ад навел Сакеці. Больш фантастычны характар маюць алегорыі і прароцтвы: у першых Леанарда да Вінчы выкарыстоўвае прыёмы сярэднявечных энцыклапедый і бестыярыяў; другія носяць характар жартаўлівых загадак, якія адрозніваюцца яркасцю і трапнасцю фразеалогіі і прасякнутыя з'едлівай, амаль вальтэраўскай іроніяй, накіраванай на адрас знакамітага прапаведніка [[Джыралама Саванарола|Джыралама Саванаролы]]. Нарэшце, у афарызмах Леанарда да Вінчы выказана ў эпіграматычнай форме яго філасофія прыроды, яго думкі аб ўнутранай сутнасці рэчаў. Мастацкая літаратура мела для яго чыста ўтылітарнае, дапаможнае значэнне. == Галерэя == <gallery> Выява:Leonardo_da_Vinci_046.jpg|«[[Дама з гарнастаем]]» Выява:Views_of_a_Foetus_in_the_Womb.jpg|Малюнкі чалавечага эмбрыёна Выява:Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg|[[Эмбрыён]] чалавека Выява:Leonardo da Vinci attributed - Madonna Litta.jpg|«[[Мадонна Літа]]» Выява:Leonardo da Vinci Benois Madonna.jpg|«[[Мадонна Бенуа]]» Выява:LEONARDO-DA-VINCI - MADONNA-MIT-DER-NELKE-7779 917154 BSTGS.jpg|«[[Мадонна з гваздзіком, карціна|Мадонна з гваздзіком]]» Выява:After leonardo da vinci, The Battle of Anghiari (copy of a detail).jpg|Эцюд да «Бітвы пры Ангіяры» Выява:Leonardo da Vinci - Annunciation - WGA12677.jpg|«[[Дабравешчанне (карціна Леанарда да Вінчы)|Дабравешчанне]]» Выява:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|«[[Мона Ліза]]» </gallery> {{зноскі}} {{зноскі}} == Літаратура == * Леанарда да Вінчы // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. —Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2003. ISBN 985-11-0277-6. * Леанарда да Вінчы // Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. —Мн: Беларуская Энцыклапедыя, 1998. ISBN 985-11-0108-7. == Спасылкі == * [http://www.leonardodigitale.com/login.php Вялікая калекцыя прац Леанарда да Вінчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081228095842/http://www.leonardodigitale.com/login.php |date=28 снежня 2008 }} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/leonardo_da_vinci.html Да Вінчы на artcyclopedia.com] * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/index.html Ды Вінчы на Web Gallery of Art] * [http://www.hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/quickSearch.mac/gallery?selLang=Russian&tmCond=%BB%D5%DE%DD%D0%E0%D4%DE+%D4%D0+%D2%D8%DD%E7%D8 Працы Леанарда да Вінчы ў Эрмітажы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250512003611/https://www.hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/quickSearch.mac/gallery?selLang=Russian&tmCond=%BB%D5%DE%DD%D0%E0%D4%DE+%D4%D0+%D2%D8%DD%E7%D8 |date=12 мая 2025 }} * [http://evolutsia.com/content/view/409/46/ Біяграфія Леанарда да Вінчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130501194704/http://evolutsia.com/content/view/409/46/ |date=1 мая 2013 }} {{Леанарда да Вінчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Леанарда да Вінчы| ]] [[Катэгорыя:Рэнесансныя гуманісты]] [[Катэгорыя:Мастакі Адраджэння]] [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Італіі]] [[Катэгорыя:Самавукі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] cp08t9cr59n3ycavz73i9m95v5oa8pw 10 27638 5156780 4521121 2026-06-21T10:00:54Z Цімур 27525 5156780 wikitext text/x-wiki {{sidebar | name = Індаеўрапейцы | class = hlist | image = | title = [[Індаеўрапейцы]] |heading1 = |content1 = * [[Албанцы]] * [[Армяне]] * [[Балты]] * [[Кельты]] * [[Германцы]] * [[Грэкі]] * [[Арыі|Індаарыйцы]] * [[Персы|Іранцы]] * [[Раманскія народы|Раманцы]] * [[Славяне]] ; Гістарычныя : [[Хеты]] : [[Кельты]] : [[Германцы]] : [[Скіфы]] : [[Ілірыйцы]] : [[Італікі]] : [[Фракійцы]] : [[Тахары]] |heading2 = [[Праіндаеўрапейцы]] |content32 = * [[Протаіндаеўрапейская мова|Мова]] * [[Протаіндаеўрапейскае грамадства|Грамадства]] * [[Протаіндаеўрапейская рэлігія|Рэлігія]] |heading3 = [[Прарадзіма індаеўрапейцаў]] |content3 = * [[Курганная гіпотэза]] * [[Анаталійская гіпотэза]] * [[Армянская гіпотэза]] * [[Індыйская гіпотэза]] * [[Тэорыя палеалетычнай бесперапыннасці]] |heading4 = [[Індаеўрапеістыка]] |content4 = [[Індаеўрапейскія мовы]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Вертыкальныя навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> ga8eo2d21kiftfci2yhpdd84l999sr8 0 27735 5156641 4806615 2026-06-20T22:07:18Z Bk1949 50943 5156641 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Пятро Бітэль''', сапр. '''Пётр Іванавіч Бітэль''' ({{ДН|19|6|1912}}, {{МН|Радунь||}} Лідскага павета — {{ДС|18|10|1991}}, в. [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішнева]]; Псеўданімы: ''Леанід з-пад Вішнева'') — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], [[краязнавец]], [[настаўнік]]. == Біяграфія == Скончыў [[Віленская настаўніцкая семінарыя|Беларускую Віленскую настаўніцкую семінарыю]] (1931). У 1931—1939 гадах настаўнічаў. У 1944 годзе вывезены ў [[Германія|Германі]]ю, вызвалены ў [[1945]] годзе, служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай Армі]]і. У [[1946]]—[[1947]] гадах працаваў настаўнікам, у [[1947]] годзе звольнены з настаўніцкай працы. Стаў праваслаўным святаром. У [[1950]] годзе арыштаваны і асуджаны на 10 гадоў. Зняволенне адбываў у [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобла]]сці, [[Омск]]у і [[Джэзказган]]е. У 1956 годзе вызвалены. Да 1963 служыў у царкве. У [[1963]]—[[1974]] гадах зноў настаўнічаў. Скончыў [[Мінскі педінстытут]] (1970). Рэабілітаваны ў [[1978]]. Памёр {{ДС|18|10|1991}} года ў вёсцы [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішнева]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. Пахаваны на мясцовых могілках<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html|title=Аблажэй — Брыль – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-21}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў у 1929 годзе пад псеўданімам ''Леанід з-пад Вішнева'' ў часопісе «Шлях моладзі», дзе публікаваўся і пазней. Аўтар паэм «Замкі і людзі» (1968), «Сказанне пра Апанаса Берасцейскага» (1984). Пераклаў на беларускую мову творы [[А. Міцкевіч]]а («[[Пан Тадэвуш]]», «[[Конрад Валенрод (паэма)|Конрад Валенрод]]», «[[Гражына (паэма)|Гражына]]», «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]», «[[Крымскія санеты]]»), польскамоўныя паэмы і п'есы [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], аповесць [[Ю. Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] «Хата за вёскай», (1989), паасобныя творы [[Марыя Канапніцкая|М. Канапніцкай]], [[Б. Прус]]а, [[Ю. Славацкі|Ю. Славацкага,]] [[Г. Сянкевіч]]а, [[М. Лермантаў|М. Лермантава]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкін]]а, [[І. Франко]], [[Т. Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], [[Б. Брэхт]]а, [[Ё. В. Гётэ]], [[Ф. Шылер]]а і інш. Рукапіс перакладу паэмы «[[Пан Тадэвуш]]» зроблены ў лагеры на паперы з мяшкоў з-пад цэменту, захоўваецца ў [[Музей гісторыі беларускай літаратуры|Музеі гісторыі беларускай літаратуры]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларускія пісьменнікі. — Т. 1. — С. 281; * Беларускія пісьменнікі (1917—1990). — С. 57; * БЭ. — Т. 3. — С. 163; * ЛіМ. № 43, 1991. 25 кастр.; * ЭГБ. — Т. 2. — С. 45; * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. — Т. 1. — С. 451. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бітэль Пятро}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]] mactk6dye448rgfn9682ffmhp7y7y9k 0 29987 5156600 4745460 2026-06-20T19:59:49Z JerzyKundrat 174 /* Гаспадарка */ 5156600 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Мосар |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir=N|lat_deg=55|lat_min=13|lat_sec= 30.81 |lon_dir=E|lon_deg=27|lon_min=27|lon_sec= 53.83 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1514]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 494 |год перапісу = 1997 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211807 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243014319 }} '''Мосар''' — [[вёска]] ў складзе [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. За 24 км да паўночнага захаду ад [[Глыбокае|Глыбокага]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў [[1514]] г. як уладанне [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Зяновіча]]. Паводле граматы [[Вялікія князі літоўскія|вял. князя]] [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад [[11 кастрычніка]] [[1554]] г. [[Ян Міхайлавіч Зяновіч|Яну Міхайлавічу Зяновічу]] было дазволена пры сваім маёнтку Мосары над [[Дзісна (рака)|ракой Дзіснай]] закласці [[мястэчка]], а таксама дадзена права на торг і заснаванне «вольных» [[карчма|корчмаў]]. У Мосары на начлег спыняўся [[Стэфан Баторый]] падчас [[паход на Пскоў|паходу на Пскоў]] у час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. Ад [[Зяновічы|Зяновічаў]] (Дэспат-Зяновічаў) маентак Мосар у 1-й пал. XVII ст. Мосар перайшоў да [[Марцыян Валовіч|Марцыяна Валовіча]], віленскага земскага пісара. У [[1639]] г. — да Пятра Карла Долмат-Ісайкоўскага герба [[герб «Прус І»|«Прус І»]], [[лоўчы вялікі літоўскі|лоўчага літоўскага]]. У [[1657]] г. дачка Пятра Карла Долмат-Ісайкоўскага — Соф’я, удава [[Самуэль Пац|Самуэля Паца]], у другі раз пабралася шлюбам — з Віктарам Канстанцінам Млечкай [[Даліва (герб)|герба «Даліва»]] (або «Тры Ружы»), палкоўнікам жамойцкім. Іх дачка Канстанцыя атрымала Мосар у [[пасаг]], пабраўшыся шлюбам з [[Ян Уладзіслаў Бжастоўскі|Янам Уладзіславам Бжастоўскім]] [[герб «Стрэмя»|герба «Стрэмя»]], кашталянам троцкім. З таго часу Мосар на працягу больш чым 200 гадоў знаходзіўся ва ўладанні [[Бжастоўскія|Бжастоўскіх]]. У часы [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], у [[1775]]-[[1790-я]], пры [[Роберт Бжастоўскі|Роберце]] і Ганне Бжастоўскіх у Мосары ўзведзены двухпавярховы палац у стылі [[класіцызм]]у (знішчаны сялянамі ў лістападзе 1918 года) і [[Касцёл Святой Ганны (Мосар)|касцёл Св. Ганны]]. Мосарскі палац нагадваў каралеўскую рэзідэнцыю у варшаўскіх [[Лазенкоўскі палац|Лазенках]]: з троннай залай, «асамблёвай, Саламона, ратунды» і інш. Асабліва вылучалася Каралеўская зала з генеалагічным дрэвам [[Каралі польскія|польскіх каралёў]], а таксама арыгінальнай печчу ў выглядзе [[Піраміда (збудаванне)|піраміды]] на 5 [[шар]]ах і французскім [[камін]]ам з [[Бюст (скульптура)|бюстам]] караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. У бальнай зале быў шыкоўны [[Барока|барочны]] камін з чорнага [[мармур]]у. Таксама вядомая Люстэркавая зала з люстэркавымі панелямі на сценах і Кітайская комната ва ўсходнім стылі. Палац акаляў [[пейзажный парк]] з [[дуб]]овай [[алея]]й і [[сад]]ам. У тыя часы нескалькі разоў у Мосары гасцяваў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які нават удзельнічаў тут у археалагічных раскопках як аматар даўніны. У [[XVIII]] — 1-ай пал. [[XIX]] стст. існавала [[Уніяты|уніяцкая]] царква. Народнае вучылішча, адкрытае ў [[1872]] г., размяшчалася ў агульным доме, фінансавалася ў памеры 200 руб. у год. Пад [[1885]] г. у маёнтку Мосар было 558 жыхароў і 2030 дзесяцін зямлі. У аднайменнай вёсцы налічвалася 117 жыхароў. У [[1870-я]] гады Мосар набыў Эдмунд Пілсудскі. Наступным і апошнім уладальнікам [[Маёнтак|маёнтка]] быў яго сын Калікст Юзаф. З [[1921]] г. Мосар у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], належаў [[Луцк-Казлоўская гміна|Луцк-Казлоўскай гміне]] Дзісненскага павета Віленскага ваяводства. Буйнейшымі зямельнымі ўласнікамі былі [[Эдмунд Пілсудскі]] (1718 дзесяцін і 182 дзесяцін у Рэпішчы), [[Калікст Пілсудскі]] (165 дзесяцін) — родзічы [[Юзэф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]] і інш. Нашчадак апошніх гаспадароў Мосыра, праз дачку Эдмунда Марыю — Анджей Яцына цяпер жыве ў [[ЗША]], ён выказваў намер стварыць на месцы Мосарскага палаца музей і передаць яму сваю бібліятэку. З [[1939]] Мосар у складзе [[БССР]], з [[12 кастрычніка]] 1940 — цэнтр [[Мосарскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Мосарскага сельсавета]] [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]]. З [[20 студзеня]] [[1960]] знаходзіўся ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]], з [[20 мая]] [[1960]] — ва [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскім сельсавеце]]. У [[1997]] у вёсцы налічваліся 494 жыхары і 231 двор. <center><gallery caption="Мястэчка на старых фатаздымках" widths="150" heights="150"> Выява:Mosar, Śviatoj Hanny. Мосар, Сьвятой Ганны (1900).jpg|Касцёл Выява:Mosar, Bžastoŭski. Мосар, Бжастоўскі (1901-17).jpg|Палацава-паркавы комплекс Бжастоўскіх Выява:Mosar, Bžastoŭski. Мосар, Бжастоўскі (1914) (2).jpg|Палац Выява:Mosar, Bžastoŭski. Мосар, Бжастоўскі (1914).jpg|Палац, інтэр'ер </gallery></center> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гаспадарка == Працуюць базавая школа, бібліятэка, клуб, музей, фельчарска-акушэрскі пункт, 2 крамы, аддзяленне сувязі, ільнозавод. Мосар — папулярны аб’ект [[турызм]]у Беларусі. == Славутасці == * [[Касцёл Святой Ганны (Мосар)|Касцёл Святой Ганны]] (1792 год) — помнік архітэктуры класіцызму, {{ГККРБ 4|212Г000397}} * [[Мосарскі камоід]] — [[геалагічны помнік прыроды]] рэспубліканскага значэння. * [[Мосар (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] — {{ГККРБ 4|213В000398}} * Фальварак [[Род Пілсудскіх|Пілсудскіх]] (XVIII — XIX стагоддзі) — захаваўся часткова. == Цікавыя факты == У касцёле Св. Ганны ў Мосары і на пляцоўцы за касцёлам праходзіць фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]<ref>https://catholicnews.by/u-kastsyole-svyatoj-ganny-u-mosary-svyataya-imsha-raspachalasya-dudarskaj-muzy-kaj/</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Францішак Кісель]] — каталіцкі пралат, [[апостальскі адміністратар]] [[Віцебская дыяцэзія|Віцебскай дыяцэзіі]] ў 2013 годзе<ref>[https://www.sb.by/articles/frants-shak-paslyado-n-k-frants-shka-partret-polatskaga-svyatara-frants-shka-k-syalya-g-starychnym-nter-ery.html Францішак — паслядоўнік Францішка. Партрэт полацкага святара Францішка Кісяля ў гістарычным інтэр’еры.]</ref>. * [[Антоні Дулінец]] — беларускі каталіцкі святар лацінскага абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Зямчонак І.'' Ваколіцы Парыжа. Старонкі гісторыі Пастаўскага Паазер’я // «Сумежжа». Паставы, 2004. * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/БелЭн|том=10|старонкі=524}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * ''Ёсіф Зямчонак.'' [http://www.radzima.org/be/miesca/mosar.html Старонкі гісторыі Пастаўскага Паазер’я]. — Паставы: «Сумежжа», 2004. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=28819 Маршруты па Беларусі: Глыбокая Еўропа і сталіца кітчу Мосар], «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», 22 жніўня 2009 г. * ''Андрэй Лянкевіч,'' [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=11244 Касцёл у Мосары] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», 4 верасня 2007 г. * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|691|Mosarz}} * [https://radzima.org/be/miesca/mosar.html Мосар на Radzima.org] * [http://www.tio.by/newspaper/466 Асабісты ўнёсак Юозаса Булькі] * [http://globustut.by/mosar/ Мосар на Глобусе Беларусі] {{Удзелаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Мосар| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ipy4eb8wrgwk2ixtpp9qc9vqkl7n2er 5156601 5156600 2026-06-20T20:01:13Z JerzyKundrat 174 5156601 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Мосар |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі |першае згадванне = 1514 }} '''Мосар''' — [[вёска]] ў складзе [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. За 24 км да паўночнага захаду ад [[Глыбокае|Глыбокага]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў [[1514]] г. як уладанне [[Юрый Іванавіч Зяновіч|Юрыя Зяновіча]]. Паводле граматы [[Вялікія князі літоўскія|вял. князя]] [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад [[11 кастрычніка]] [[1554]] г. [[Ян Міхайлавіч Зяновіч|Яну Міхайлавічу Зяновічу]] было дазволена пры сваім маёнтку Мосары над [[Дзісна (рака)|ракой Дзіснай]] закласці [[мястэчка]], а таксама дадзена права на торг і заснаванне «вольных» [[карчма|корчмаў]]. У Мосары на начлег спыняўся [[Стэфан Баторый]] падчас [[паход на Пскоў|паходу на Пскоў]] у час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. Ад [[Зяновічы|Зяновічаў]] (Дэспат-Зяновічаў) маентак Мосар у 1-й пал. XVII ст. Мосар перайшоў да [[Марцыян Валовіч|Марцыяна Валовіча]], віленскага земскага пісара. У [[1639]] г. — да Пятра Карла Долмат-Ісайкоўскага герба [[герб «Прус І»|«Прус І»]], [[лоўчы вялікі літоўскі|лоўчага літоўскага]]. У [[1657]] г. дачка Пятра Карла Долмат-Ісайкоўскага — Соф’я, удава [[Самуэль Пац|Самуэля Паца]], у другі раз пабралася шлюбам — з Віктарам Канстанцінам Млечкай [[Даліва (герб)|герба «Даліва»]] (або «Тры Ружы»), палкоўнікам жамойцкім. Іх дачка Канстанцыя атрымала Мосар у [[пасаг]], пабраўшыся шлюбам з [[Ян Уладзіслаў Бжастоўскі|Янам Уладзіславам Бжастоўскім]] [[герб «Стрэмя»|герба «Стрэмя»]], кашталянам троцкім. З таго часу Мосар на працягу больш чым 200 гадоў знаходзіўся ва ўладанні [[Бжастоўскія|Бжастоўскіх]]. У часы [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], у [[1775]]-[[1790-я]], пры [[Роберт Бжастоўскі|Роберце]] і Ганне Бжастоўскіх у Мосары ўзведзены двухпавярховы палац у стылі [[класіцызм]]у (знішчаны сялянамі ў лістападзе 1918 года) і [[Касцёл Святой Ганны (Мосар)|касцёл Св. Ганны]]. Мосарскі палац нагадваў каралеўскую рэзідэнцыю у варшаўскіх [[Лазенкоўскі палац|Лазенках]]: з троннай залай, «асамблёвай, Саламона, ратунды» і інш. Асабліва вылучалася Каралеўская зала з генеалагічным дрэвам [[Каралі польскія|польскіх каралёў]], а таксама арыгінальнай печчу ў выглядзе [[Піраміда (збудаванне)|піраміды]] на 5 [[шар]]ах і французскім [[камін]]ам з [[Бюст (скульптура)|бюстам]] караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. У бальнай зале быў шыкоўны [[Барока|барочны]] камін з чорнага [[мармур]]у. Таксама вядомая Люстэркавая зала з люстэркавымі панелямі на сценах і Кітайская комната ва ўсходнім стылі. Палац акаляў [[пейзажный парк]] з [[дуб]]овай [[алея]]й і [[сад]]ам. У тыя часы нескалькі разоў у Мосары гасцяваў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які нават удзельнічаў тут у археалагічных раскопках як аматар даўніны. У XVIII — 1-ай пал. XIX стст. існавала [[Уніяты|уніяцкая]] царква. Народнае вучылішча, адкрытае ў [[1872]] г., размяшчалася ў агульным доме, фінансавалася ў памеры 200 руб. у год. Пад [[1885]] г. у маёнтку Мосар было 558 жыхароў і 2030 дзесяцін зямлі. У аднайменнай вёсцы налічвалася 117 жыхароў. У 1870-я гады Мосар набыў Эдмунд Пілсудскі. Наступным і апошнім уладальнікам [[Маёнтак|маёнтка]] быў яго сын Калікст Юзаф. З [[1921]] г. Мосар у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], належаў [[Луцк-Казлоўская гміна|Луцк-Казлоўскай гміне]] Дзісненскага павета Віленскага ваяводства. Буйнейшымі зямельнымі ўласнікамі былі [[Эдмунд Пілсудскі]] (1718 дзесяцін і 182 дзесяцін у Рэпішчы), [[Калікст Пілсудскі]] (165 дзесяцін) — родзічы [[Юзэф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]] і інш. Нашчадак апошніх гаспадароў Мосыра, праз дачку Эдмунда Марыю — Анджей Яцына цяпер жыве ў [[ЗША]], ён выказваў намер стварыць на месцы Мосарскага палаца музей і передаць яму сваю бібліятэку. З [[1939]] Мосар у складзе [[БССР]], з [[12 кастрычніка]] 1940 — цэнтр [[Мосарскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Мосарскага сельсавета]] [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]]. З [[20 студзеня]] [[1960]] знаходзіўся ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]], з [[20 мая]] [[1960]] — ва [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскім сельсавеце]]. У [[1997]] у вёсцы налічваліся 494 жыхары і 231 двор. <center><gallery caption="Мястэчка на старых фатаздымках" widths="150" heights="150"> Выява:Mosar, Śviatoj Hanny. Мосар, Сьвятой Ганны (1900).jpg|Касцёл Выява:Mosar, Bžastoŭski. Мосар, Бжастоўскі (1901-17).jpg|Палацава-паркавы комплекс Бжастоўскіх Выява:Mosar, Bžastoŭski. Мосар, Бжастоўскі (1914) (2).jpg|Палац Выява:Mosar, Bžastoŭski. Мосар, Бжастоўскі (1914).jpg|Палац, інтэр'ер </gallery></center> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гаспадарка == Працуюць базавая школа, бібліятэка, клуб, музей, фельчарска-акушэрскі пункт, 2 крамы, аддзяленне сувязі, ільнозавод. Мосар — папулярны аб’ект [[турызм]]у Беларусі. == Культура == У касцёле Св. Ганны ў Мосары і на пляцоўцы за касцёлам праходзіць фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]<ref>https://catholicnews.by/u-kastsyole-svyatoj-ganny-u-mosary-svyataya-imsha-raspachalasya-dudarskaj-muzy-kaj/</ref>. == Славутасці == * [[Касцёл Святой Ганны (Мосар)|Касцёл Святой Ганны]] (1792 год) — помнік архітэктуры класіцызму, {{ГККРБ 4|212Г000397}} * [[Мосарскі камоід]] — [[геалагічны помнік прыроды]] рэспубліканскага значэння. * [[Мосар (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] — {{ГККРБ 4|213В000398}} * Фальварак [[Род Пілсудскіх|Пілсудскіх]] (XVIII — XIX стагоддзі) — захаваўся часткова. == Вядомыя асобы == * [[Францішак Кісель]] — каталіцкі пралат, [[апостальскі адміністратар]] [[Віцебская дыяцэзія|Віцебскай дыяцэзіі]] ў 2013 годзе<ref>[https://www.sb.by/articles/frants-shak-paslyado-n-k-frants-shka-partret-polatskaga-svyatara-frants-shka-k-syalya-g-starychnym-nter-ery.html Францішак — паслядоўнік Францішка. Партрэт полацкага святара Францішка Кісяля ў гістарычным інтэр’еры.]</ref>. * [[Антоні Дулінец]] — беларускі каталіцкі святар лацінскага абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Зямчонак І.'' Ваколіцы Парыжа. Старонкі гісторыі Пастаўскага Паазер’я // «Сумежжа». Паставы, 2004. * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/БелЭн|том=10|старонкі=524}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * ''Ёсіф Зямчонак.'' [http://www.radzima.org/be/miesca/mosar.html Старонкі гісторыі Пастаўскага Паазер’я]. — Паставы: «Сумежжа», 2004. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=28819 Маршруты па Беларусі: Глыбокая Еўропа і сталіца кітчу Мосар], «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», 22 жніўня 2009 г. * ''Андрэй Лянкевіч,'' [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=11244 Касцёл у Мосары] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», 4 верасня 2007 г. * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|691|Mosarz}} * [https://radzima.org/be/miesca/mosar.html Мосар на Radzima.org] * [http://www.tio.by/newspaper/466 Асабісты ўнёсак Юозаса Булькі] * [http://globustut.by/mosar/ Мосар на Глобусе Беларусі] {{Удзелаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Мосар| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] s5fb72hzhmwb0k8uaivms3m0i5zssu1 0 30707 5156679 4889480 2026-06-21T03:39:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156679 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Барысаглебск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Борисоглебск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Borisoglebsk (Voronezh oblast).png |сцяг = Flag of Borisoglebsk (Voronezh oblast) small.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 22|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 42|lon_min = 05|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(64475)_region:RU |CoordScale = 50000 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Варонежская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1779 |плошча = 42 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 63 731<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 47354 |паштовы індэкс = 397160-397172 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 36, 136 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Borisoglebsk |сайт = http://ws.admbgk.vsi.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Барысаглебск''' ({{lang-ru|Борисоглебск}}) — горад (з [[1779]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Барысаглебскі раён|Барысаглебскага раёна]] [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]]. Насельніцтва 68,0 тыс. чалавек ([[2005]]). Заснаваны ў [[1698]] годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі [[Варона (прыток Хапра)|Варона]], за 240 км ад [[Варонеж|Варонежа]]. Заводы: хімічнага машынабудавання, кацельна-механічны, прыборабудаўнічы, авіярамонтны, півавараны, кансервавы, хлебазавод, цагельня. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == * [[Інэса Фёдараўна Брэгман]] (нар. 1944) — беларускі архітэктар. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.adminborisoglebsk.vsi.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060820163734/http://www.adminborisoglebsk.vsi.ru/ |date=20 жніўня 2006 }} {{Гарады Варонежскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Варонежскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1698 годзе]] ourd8necj3m8otsfgx17eii3vawxn2x 0 32743 5156798 4601407 2026-06-21T10:26:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5156798 wikitext text/x-wiki {{Замак |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|411Г000404}} }} [[Image:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|thumb|250px|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя В. Сташчанюка]] [[Image:Navahradak - Ruiny zamka.jpg|thumb|250px|Навагрудскі замак. 2006]] '''Навагрудскі замак''' — замак у горадзе [[Навагрудак]]. Пабудаваны ў XIV—XVI стагоддзях, ён быў адным з самых магутных на беларускіх землях. У яго сценах праходзілі дзяржаўныя сеймы, сустрэчы паслоў і каралёў. Гэта ўнікальнае збудаванне абароннага дойлідства сваёй эпохі размешчана на Замкавай гары, абкружанай ровам. == Архітэктура і стыль == [[Image:Navahradak - Ruiny zamka - Panarama.jpg|thumb|250px|Навагрудскі замак. 2006]] Каменны замак у Наваградку складаецца з двух пляцовак: дзядзінца з рэшткамі каменнага замка і вакольнага горада ([[Малы замак|Малога замк]]а). Устаноўлена, што з пачатку XI ст. і да сярэдзіны XIII ст. на валах старажытнага Навагрудка стаялі драўляныя сцены, якія аднаўляліся не менш за пяць разоў. У другой палавіне XIII ст. былі збудаваны моцныя дубовыя зрубы-гародні з двайной пярэдняй сценкай. Тады ж была ўзведзена [[Новагародская вежа|першая каменная вежа]]. Сёння яна знаходзіцца пад зямлёй на глыбіні 7,5 м, а на ёй, як на надзейным і моцным падмурку, размешчана цагляная вежа Шчытовая (Шчытоўка). Каменная вежа была ўзведзена з вялікіх часаных камянёў, складзеных на вапне. Гэта вежа стаяла з паўночнага боку замка і замыкала кальцо землянога вала XIII ст. У канцы XIV ст. яе верхнія ярусы былі моцна пашкоджаны, што прымусіла жыхароў Навагрудка збудаваць новую, але ўжо цагляную вежу. Яна стала надзейным вартавым і шчытом сярэдневяковага горада. Цагляная вежа вырасла на рэштках каменнай і таксама мела форму квадрата. Новая вежа была пяціпавярховай, з перакрыццямі на бэльках. Агульная яе вышыня дасягала 25 м. У гістарычных дакументах вежа вядома пад назвай Шчытовая, Шчытоўка і Цэнтральная. Спачатку яна была адзіным каменным умацаваннем у кальцы драўляных сцен, якія акружалі замак па ўсім перыметры гары. Аднак неўзабаве ў Навагрудку пачаліся вялікія будаўнічыя работы, звязаныя, хутчэй за ўсё, з усеагульнай падрыхтоўкай насельніцтва [[ВКЛ]] да рашучага адпору і разгрому рыцараў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. Замкавыя ўмацаванні ўзводзіліся ў некалькі этапаў. Спачатку на паўночным усходзе і ўсходзе пабудавалі тры каменныя вежы і збудавалі паміж імі праслы сцен. Справа, на ўсход ад Шчытоўкі, над высокім і крутым схілам гары ўзвысілася высокая Касцельная вежа. Канструктыўна яна злучалася з Малой брамай. Руіны гэтай вежы былі адкрыты ў час археалагічных работ у 1924-25 гадах. Ад Малой брамы, паварочваючы на захад, ішло самае магутнае па таўшчыні (2,6 м) прасла сцяны даўжынёй 70 м. Каменная сцяна ўпіралася ў яшчэ адну вежу Пасадскую, якая першай прымала на сябе ўдары заваёўнікаў. Падобная да Малой брамы, Пасадская вежа была разбіта ўшчэнт і гаварыць пра яе знешняе аблічча складана. Другі этап стварэння ўмацаванняў Навагрудскага замка звязаны з пабудовай каля падножжа каменнай гары Калодзежнай вежы. Наступны этап умацавання Навагрудскага замка прыпадае на канец XV — пачатак XVI стагоддзяў. Звязаны ён, хутчэй за ўсё, з рэйдамі татараў на беларускія землі. Складаныя знешнепалітычныя абставіны абумовілі будаўніцтва магутнай каменнай вежы Дазорнай. Яна мела ў аснове квадрат 14х14 м і магутны 4-метровы падмурак з каменю і цэглы, складзены ў тэхніцы «паласатай» муроўкі. У ніжняй частцы збудавання былі байніцы падэшвеннага бою, разлічаныя на стральбу з гармат. Мяркуючы па значных памерах асновы, новая вежа па вышыні была роўная ці была нават вышэйшая за Цэнтральную. Адначасова з Дазорнай, паміж ёю і Цэнтральнай вежай, пабудавалі абарончую сцяну двухмятровай таўшчыні. Прасла даўжынёй 51 м замыкала кальцо каменных замкавых умацаванняў, канчаткова выцесніўшы драўляныя абарончыя агароджы. Меская брамная вежа (брама Меская), узвысіўшыся каля ўсходняга падножжа гары, злучалася прасламі сцен з Калодзежнай вежай і Малой брамай і была своеасаблівым цэнтрам ніжняга пояса абароны. Сапраўдныя памеры Мескай брамы да гэтага часу застаюцца невядомымі. Такім чынам, у XVI ст. Навагрудскі замак быў сямівежавым і лічыўся адным з самых магутных для свайго часу. Ён быў дадаткова абаронены ўмацаваннямі з паўночнага і паўночна-заходняга бакоў. Там знаходзіўся вялікі земляны вал і абарончы роў шырынёй да 30 м і глыбінёй да 4 м. == Гісторыя == Навагрудскі замак быў закладзены на месцы гарадзішча на Замкавай гары — высокім, часткова насыпным пагорку, які быў абкружаны ровам. Старажытныя паданні гавораць: некалі на месцы Навагрудка знаходзіліся некалькі ўзгоркаў. Першыя паселішчы размяшчаліся менавіта на іх. У той час аб узгорку, дзе пасля ўтварылася гарадзішча, ішла нядобрая слава, паколькі першыя дамы на гары былі спалены маланкай. Аднак з цягам часу на ўзгорку сталі жыць мясцовыя жыхары.<ref>http://news.belta.by/by/info?id=703533</ref> Паводле [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачова]], замак існаваў з сярэдзіны [[11 ст.]] як драўляны нагорны дзядзінец, у другой палове [[13 ст.]] у замку пабудаваная вежа валынскага тыпу 4-вугольная ў плане, які набліжаўся да квадрата, мела высокі падмурак, зроблены з вялікіх — да 1 м і больш — камянёў. У пачатку [[14 ст.]] у замку пабудавалі каменную [[Замкавая царква (Навагрудак)|царкву]], якая потым шмат перабудоўвалася, у сярэдзіне 14 ст. каля царквы пабудаваны двухпавярховы каменны палац. У канцы 14 — [[15 ст.]] замак перабудоўваецца, але вежы і муры будавалі ўжо не з каменю, а з цэглы. На месцы вежы валынскага тыпу была пабудаваная квадратная ў плане вежа званая «Шчытоўка», рэшткі якой захаваліся да нашых дзён, змураваная ў традыцыйнай тэхніцы [[лускавая муроўка|лускавой муроўкі]] з арачнымі байніцамі, яна мела 5 паверхаў з перакрыццямі на бэльках, паверхі злучаліся лесвіцай у тоўшчы паўднёвай сцяны, на першым паверсе мела браму. Разам з Шчытоўкай будуюцца іншыя мураваныя вежы і муры. Спачатку з усходу ўзвялі яшчэ тры вежы і злучылі іх мураванымі сценамі. Вежы падобныя да Шчытоўкі, але ніжэйшыя і трохпавярховыя. Да нашых дзён захаваліся рэшткі Касцельнай вежы і Малой брамы. Таксама ў 14 ст. пабудаваная Калодзежная вежа на ўсходнім схіле замкавай гары, над адной з крыніц, бо калодзежаў у замку не было. У канцы XV — пачатку XVI ст. ў сувязі з набегамі татар замак прадаўжаў умацоўвацца. У 1505 годзе замак вытрымаў аблогу татарскай арды [[Біці-Гірэй|Біці-Гірэя]]. У той жа час у паўночна-заходняй частцы замка пабудавалі вежу званую Дазорцай, унізе квадратная ў плане, на верхніх паверхах пераходзіла ў васьмярык, што характэрна для помнікаў [[беларуская готыка|беларускай готыкі]]. Вонкавы выгляд гэтае вежы захавала [[гравюра]] [[19 ст.]] Таксама ў пачатку 16 ст. каля паўднёва-ўсходняга схілу пабудавалі яшчэ дзве вежы, злучаныя мураванымі сценамі, разам з Калодзежнай яны стварылі своеасаблівае дадатковае ўмацаванне. У XVI стагоддзі Навагрудскі замак быў адным з самых магутных умацаванняў на беларускіх землях. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] замак пацярпеў значны ўрон. Вежы Меская, Калодзежная, Малая Брама і Пасадская былі цалкам разбураны. Канчатковы ўдар па замкавых сценах нанеслі шведы ў час Паўночнай вайны. Да пачатку XX ст. ад верхняй часткі замка засталіся толькі тры вежы: Дазорная, Шчытовая і Касцельная. На працягу XIX стагоддзя былі разабраны рэшткі першай з іх, а ў 1906 годзе абвалілася і Касцельная вежа. У гады Першай Сусветнай вайны абвалілася паўднёвая сцяна Шчытовай вежы. Толькі ў 1921 годзе руіны замка паспрабавалі ўзяць пад ахову, а ў 1922—30 гады ў ім правялі частковую кансервацыю ацалелых сцен, прычым сцены Касцельнай вежы былі фактычна складзены нанава. З 1956 годзе Навагрудак і яго замак сталі аб’ектам увагі археолагаў, якія адкрылі нямала новых старонак гісторыі горада. == Сучасны стан == Да нашых дзён дайшлі руіны Шчытовай і Касцельнай веж. Яны з’яўляюцца папулярным турыстычным аб’ектам. На тэрыторыі замка штогод праходзяць рыцарскія фестывалі, сведкамі якіх становяцца тысячы гледачоў. === Кансервацыя === [[Файл:Navahradak Castle 20180501 144022.jpg|thumb|Касцёльная вежа пасля кансервацыі]] Згодна з [[дзяржаўная праграма «Замкі Беларусі»|дзяржпраграмай «Замкі Беларусі»]], у 2012-15 гадах запланавана [[кансервацыя]] руін з аднаўленнем яго кампазіцыйнай структуры і гістарычнай забудовы, прыстасаваннем да сучасных сацыяльна-культурных патрэб<ref name="novgazeta">[http://novgazeta.by/1063 РЭКАНСТРУКЦЫЯ ЗАМКА ПРАЦЯГВАЕЦЦА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140525211429/http://novgazeta.by/1063 |date=25 мая 2014 }} // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]]</ref>. Была зроблена выснова, што аднаўляць будынкі, якія захоўваюць артэфакты ад [[XIII]] да [[XVI]] стагоддзяў, немэтазгодна. Была зацверджана канцэпцыя «трывалыя руіны», распрацаваная і разгледжаная на рэспубліканскай навукова-метадычнай нарадзе, мэтай якой з’яўляецца раскрыццё ўсіх сямі [[вежа|веж]] Навагрудскага замка, а таксама [[прасла]]ў сцен. Такім чынам будзе абазначаны замак у памерах XVI стагоддзя<ref name="novgazeta"/>. Металічная канструкцыя і прыгруз з цэглы захаваюць руіны Касцельнай вежы, стабілізуюць яе і завершаць кансервацыю аб’екта, з часам, калі навукоўцы будуць перакананыя ў тым, што стабілізацыя адбылася, канструкцыя будзе зрэзана<ref name="novgazeta"/>. Таксама будуць часткова адноўлены страты, якія панесла Шчытоўка. Вежа будзе накрыта дахам, аднак застанецца незавершанай. У ёй плануецца адкрыць музей, аснову фонда якога будуць складаць экспанаты, што цяпер захоўваюцца ў [[Навагрудскі гісторыка-краязнаўчы музей|Навагрудскім гісторыка-краязнаўчым музеі]]<ref name="novgazeta"/>. Царква ХІІІ стагоддзя, рэшткі якой зараз знаходзяцца пад зямлёй, будзе паказана аплікацыяй. На ўзровень каля 50 сантыметраў будзе раскрыта муроўка палаца. Паніжаць увесь дзядзінец не плануецца. Валы, што былі па перыметры, таксама часткова будуць адкрыты. На самым дзядзінцы ніякіх пабудоў узводзіцца не будзе<ref name="novgazeta"/>. Плануецца таксама зрабіць гарызантальны [[дрэнаж]], каб арганізаваць адвод вады і прыпыніць размыванне грунту паўднёвага схілу<ref name="novgazeta"/>. Паводле пастановы Савета Міністраў ад 3 чэрвеня 2016 года № 437 Навагрудскі замак быў уключаны ў лік 27 аб’ектаў, выдаткі на захаванне якіх (у частцы капітальных выдаткаў) могуць фінансавацца з рэспубліканскага бюджэту<ref>[http://www.government.by/ru/solutions/2511 Постановление Совета Министров от 03.06.2016 № 437 О некоторых вопросах обеспечения сохранности историко-культурных ценностей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200224055223/http://www.government.by/ru/solutions/2511 |date=24 лютага 2020 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навагрудскія замкі||98}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навагру́дскія за́мкі|511}} * Белорусская ССР. Т. 4 : краткая энцикл. — Мн., 1981. * ''[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв, М. А.]]'' Замки Беларуси. — Мн., 2005. * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1998. — С. 8—14. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х. * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12819&lang=PL Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. — С. 312. —] ISBN 978-985-11-0432-7 == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|411Г000404}} {{Commons|Category:Navahradak Castle|выгляд=міні}} * [http://news.belta.by/by/info?id=703533 Дасье БЕЛТА] * [http://radzima.org/pub/pomnik.php?lang=by&nazva_id=menjnjas05 Здымкі на Radzima.org] * [http://globustut.by/novogrudok/castle_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://media.catholic.by/nv/n1/art3gallery.htm «Старажытны Наваградак». Графічныя працы мастака Віктара Сташчанюка] * [https://web.archive.org/web/20040709134200/http://pawet.narod.ru/book/tkacheu/ Міхась Ткачоў. «Замки Беларуси»] * [http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaArjitPomnikNava.htm Тамара Габрусь. «Архітэктурныя помнікі Наваградчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070328235943/http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaArjitPomnikNava.htm |date=28 сакавіка 2007 }} * {{Архіварта|navagrudski-zamak}} {{Навагрудскі замак}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славутасці Навагрудка}} {{Замкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Вуліца Малы Замак]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Навагрудка]] jqh6nrkpaywynas9uqtp56adbgrju34 0 33081 5156645 5118430 2026-06-20T22:37:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156645 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{музычны інструмент |назва = Барабан |назвы = |выява = DrumMozartRegiment.jpg |апісанне_фота = |класіфікацыя ={{*}} [[Мембранафон]] ці [[Ідыяфон]]<br />{{*}} [[Ударныя музычныя інструменты|Ударны музычны інструмент]] |дыяпазон = |подпіс дыяпазону = |роднасныя інструменты = [[Бубен]] |музыканты = [[Спіс барабаншчыкаў]] |вытворцы = [[Спіс вытворцаў ударных інструментаў]] |артыкулы = [[Барабаншчык]], [[драм-машына]] |гук = Snare drum muffled.ogg |апісанне_гуку= Гучанне малога барабана |вікісховішча = Drums }} '''Барабан''' (імаверна, слова цюркскага паходжання<ref name="РГЭС">{{кніга|частка=Барабан|загаловак=Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т|спасылка=http://slovari.yandex.ru/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/|месца=М.|выдавецтва=Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та|год=2002|том=1: А—Ж|старонак=688|isbn=5-691-00676-2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714230319/http://slovari.yandex.ru/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/|archivedate=14 ліпеня 2014}}</ref><ref name="фасмер">{{Крыніцы/Фасмер|барабан|том=1|старонкі=122}}</ref>) — музычны інструмент з сямейства ўдарных<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Барабан}}</ref>. Распаўсюджаны ў большасці народаў, выкарыстоўваецца ў складзе многіх музычных ансамбляў. выканаўца на барабане — барабаншчык. Тыповым прадстаўніком з’яўляецца мембранны барабан, які складаецца з пустога корпуса-рэзанатара вызначанай формы або рамы, на якую нацягнута скураная або пластыкавая мембрана. Яе нацяжэннем рэгулюецца адносная вышыня гуку. Корпус барабана вырабляецца з дрэва, металу (сталі, латуні), акрылавага пластыка<ref name="drumsppech314">{{cite web|url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=314|title=«Анатомия» строения кадушки|date=2004—2010|publisher=drumspeech.com — Форум барабанщиков|description=По мат. журн. Modern Drummer|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vusUeGe?url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=314|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> або нават гліны. Гук здабываюць ударам па мембране драўлянай выбівачкай з мяккім наканечнікам, палачкай, шчоткамі, рукамі, а часам і трэннем. Для выкарыстання некалькіх інструментаў адначасова барабаны збіраюцца ва ўдарную ўстаноўку. Барабаны іншых канструкцый — стальны барабан, шчылінны барабан — не маюць мембран і адносяцца да ідыяфонаў. == Гісторыя == [[Файл:THOM Miscellaneous drums.jpg|thumb|Барабаны розных краін]] Пры раскопках у [[Месапатамія|Месапатаміі]] былі знойдзены адны з самых старажытных ударных інструментаў, зробленыя ў выглядзе маленькіх цыліндраў, паходжанне якіх датуецца шостым тысячагоддзем да нашай эры, да гэтага ж часу адносяць і наскальныя малюнкі ў пячорах [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]<ref>{{cite web|url=http://www.vmdaily.ru/article/58129.html|title=Древнейшая профессия: барабанщик. История ударных инструментов и их место в оркестре и жизни|author=Капитан Макс|date=16.05.2008|accessdate=6 снежня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101004025606/http://www.vmdaily.ru/article/58129.html|archivedate=4 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref>. Узрост знойдзенага ў [[Маравія|Маравіі]] барабана датуецца пятым тысячагоддзем да н.э., у [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] барабаны ўзніклі за 4 тыс. гадоў да н.э. Вядома аб існаванні барабанаў у старажытным [[Шумер]]ы (каля 3 тыс. гадоў да н.э.)<ref name="Рябой1">{{cite web|url=http://www.musicbox.su/musicbox_17/gimn_barabannomu_iskusstvu-1.html|title=Гимн барабанному искусству, Часть 1|author=Евгений Рябой|date=1999-04-11|publisher=MusicBox № 17|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111013552/http://www.musicbox.su/musicbox_17/gimn_barabannomu_iskusstvu-1.html|archivedate=11 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Аб працяглай гісторыі развіцця інструмента сведчыць і вялікая разнастайнасць яго відаў у нашы дні<ref name="britannica" />. З самых старажытных часоў барабан выкарыстоўваўся як сігнальны інструмент, а таксама для суправаджэння рытуальных [[танец|танцаў]], рэлігійных [[абрад]]аў, ваенных шэсцяў і дзеянняў, такіх, дзе была б неабходнасць выконваць рытм, напрыклад, ісці, бегчы, цягнуць, веславаць ці біць зладжана. Да прыкладу, яшчэ ў [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]] і [[Старажытны Рым|рымлян]] барабан [[Тымпан (інструмент)|тымпан]] ({{lang-grc|τύμπανον}}), папярэднік сучасных [[Літаўры|літаўр]], выкарыстоўваўся ў культах [[Кібела|Кібелы]] і [[Дыяніс|Вакха]], а таксама ў войску і на вяслярным флоце. І гэтак далей, напрыклад, у XVI стагоддзі барабаны выкарыстоўваліся ў Брытанскай арміі ў пяхоце, у {{нп5|Драгуны (кавалерыя)|драгунаў|ru|Драгуны}} і кавалерыі. У часы [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] у кожнай роце ад 100 чалавек было двое барабаншчыкаў. У XVII стагоддзі асноўнымі сігналамі барабаншчыкаў былі «Увага», «Гатоўнасць», «Марш», «Атака», «Адступіць»<ref name="britannica">[[:en:s:1911 Encyclopædia Britannica/Drum|Drum]] — артыкул ''Drum'' у Encyclopædia Britannica, Eleventh ed., 1910—1911.</ref>. У XX стагоддзі адбыліся два значныя ўдасканаленні барабанаў. У 1920-1940-х гадах кампанія Gretsch вырабляла карпусы барабанаў па тэхналогіі шматслаёвага расслаення дрэва<ref name="Gretsch">{{cite web|url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=71|title=История компании Gretsch|date=2004—2010|publisher=drumspeech.com — форум барабанщиков|description=По мат. журн. Drum!|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111017032254/http://www.drumspeech.com/articles.php?id=71|archivedate=17 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref>, гэты спосаб выкарыстоўваецца і сёння. Каля 1956 года Эвансам Марыанам на замену скураным мембранам былі вынайдзены пластыкавыя. Яны больш устойлівыя да вільготнасці і лепш захоўваюць настройку<ref>{{cite web|url=http://www.evansdrumheads.com/EvansNewsDetail.Page?ActiveId=2034&Id=54|title=Evans Drumheads Celebrates 50 years of Innovation|author=Trish Johnson-Frazzetto|date=January 19, 2006|publisher=daddario.com|lang=en|accessdate=2010-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006205029/http://www.evansdrumheads.com/EvansNewsDetail.Page?ActiveId=2034&Id=54|archivedate=6 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>. == Тыпы барабанаў == [[Файл:Paragon02.jpg|thumb|350px|Барабаншчык аркестра пад кіраўніцтвам Рыка Бенджаміна: грае на малым барабане, побач размешчаны літаўры, вялікі барабан і іншыя інструменты]] У сучасны аркестр могуць уваходзіць наступныя барабаны<ref name="Риман">{{кніга|аўтар=Г. Риман.|частка=Оркестр|загаловак=Музыкальный словарь|спасылка=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80/|адказны=Пер. с нем. Б. П. Юргенсона, доп. рус. отд-нием|месца=М.|выдавецтва=ДиректМедиа Паблишинг|год=2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714230937/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80/|archivedate=14 ліпеня 2014}} — CD-ROM.</ref>: Вялікі барабан (турэцкі барабан) — двухбаковы, радзей аднабаковы. На ім граюць масіўнай выбівачкай з мяккім наканечнікам; гук яго — моцны, глухі і нізкі. Акрамя выбівачкі, часам выкарыстоўваюць палачкі і інш. Галоўнае прызначэнне вялікага барабана — адзінкавыя ўдары (ад pianissimo да падобнага грамавым разрадам fortissimo). Еўрапейскімі кампазітарамі вялікі барабан спачатку ўжываўся ў ваенным аркестры; з пачатку XVIII стагоддзя — у оперным. Папярэднік вялікага — турэцкі барабан, які прымяняўся ў «Янычарскай музыцы». Вялікі барабан часцяком выкарыстоўваецца для яе імітацыі. Бас-барабан мае памер трохі меншы, чым вялікі (канцэртны) барабан — 20-22" (50-56 см). Уваходзіць ва ўдарную ўстаноўку, на ім граюць нагамі з дапамогай педалі. Малы барабан — з дзвюма мембранамі, нацягнутымі на нізкі цыліндр. Уздоўж ніжняй мембраны нацягнутыя струны (ад 10 да 34 у залежнасці ад прымянення), якія надаюць гуку сухое раз’юшанае, працяжна-бразгочае адценне. Пры адключэнні струн спецыяльным рычажком гэты характэрны трэск знікае. Ігра заснавана на рудыменце: дроб, хуткае трэмала. Граюць на ім дзвюма драўлянымі палачкамі з патаўшчэннямі на канцах. Прымяняюцца таксама ўдары па вобадзе (рымшот), іншыя прыёмы (напрыклад, бласт-біт, gravity roll, характэрныя для экстрэмальных стыляў музыкі, або кручэнне палачак у маршавых аркестрах). Выкарыстоўваюць набор малых барабанаў розных памераў, пры ігры — ставяць на падстаўкі, у маршавым аркестры — носяць на рамяні або спецыяльнай раме на ўзроўні пояса. У оперны і сімфанічны аркестр малы барабан уведзены ў XIX стагоддзі; часта выкарыстоўваецца ў ваенных сцэнах. Сёння — вядучы інструмент рытмічнай групы джаза. Том-том (не блытаць з там-тамам (гонг)) — цыліндрычны барабан без струн. Ён паходзіць ад карэнных амерыканскіх ці азіяцкіх народаў, выкарыстоўваўся першабытнікамі для ваенных, рэлігійных мэтаў. Вырабляўся з полых ствалоў дрэў і шкуры жывёл. З пачатку XX стагоддзя тым-тым уваходзіць ва ўдарную ўстаноўку (ад 2 да 4 і больш штук). Літаўры — сістэма (ад двух да сямі і больш) медных катлоў, на якія нацягнута мембрана. Маюць вызначаную вышыню гучання, якая рэгулюецца падчас ігры. Яны сталі вядомыя ў XV стагоддзі, у склад аркестра ўвайшлі пазней. Акрамя аркестра, папярэднікі літаўраў — накры выкарыстоўваліся ў кавалерыі, для кіравання парадкам. === Барабаны розных краін === [[Файл:DakarDjembeSeller.jpg|thumb|200px|Барабаны на рынку ў [[Дакар]]ы]] Барабаны вядомыя ва ўсіх краінах і ва ўсе часы. Народныя барабаны простыя ў вырабе і не патрабуюць асаблівых навыкаў для ігры, таму існуюць сотні іх разнавіднасцей. Фальклорная музыка ў вышэйшай ступені меладычная і рытмічна, барабаны — неад’емная яе частка<ref>{{кніга |аўтар=J. ALFRED NOVELLO |загаловак=THE MUSICAL WORLD |адказны= |спасылка=http://books.google.com/books?id=_AgVAAAAQAAJ |месца=London |выдавецтва= |год=1837 |том= |старонак=2008 |старонкі=81 |isbn= }}</ref>. У краінах Афрыкі ігра на барабанах — важная частка большасці рэлігійных і свецкіх цырымоній. Ігра на барабанах мае даўнія культурныя традыцыі<ref name="Science">{{кніга |аўтар=Thomas D. Rossing |загаловак=Science of percussion instruments |адказны= |спасылка=http://books.google.com/books?id=xqbNlVUsTU4C |месца= |выдавецтва=World Scientific |год=2000 |том= |старонак=208 |старонкі=40-42 |isbn=9789810241582 }}</ref>. Акрамя таго, барабаны шырока выкарыстоўваюцца для перадачы паведамленняў — напрыклад, мова ёруба з’яўляецца танальнай, для перадачы простага ліста можа быць дастаткова трох розных тонаў барабана і пераходаў паміж імі<ref>{{cite web|url=http://www.assatashakur.org/forum/traditional/37210-how-bata-drums-talk-what-they-say.html|title=How Bata Drums Talk and What they Say|accessdate=2010-04-28|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vuz5NY4?url=http://www.assatashakur.org/forum/traditional/37210-how-bata-drums-talk-what-they-say.html|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Сярод барабанаў Афрыкі — ашыко, кпанлога, джэмбэ, бата і мноства іншых. У Лацінскую Амерыку барабаны былі прывезены з Афрыкі чарнаскурымі рабамі<ref>{{кніга |аўтар=Джозеф Говард |загаловак= Барабаны в Америках |адказны= |спасылка=http://uroki-music.com/index.php?nma=catalog&fla=stat&cat_id=4&page=1&nums=19 |месца= |выдавецтва= |год=1967 |том= |старонак= |старонкі= |isbn=9780825601804 }}</ref>, і з’явіліся атабаке, куіка, конга і іншыя. Да барабанаў, якія паходзяць ад еўрапейскіх, можна аднесці пандэйру. У Паўднёвай і Цэнтральнай Амерыцы таксама вядомыя барабаны з суцэльнага кавалка дрэва, як тэпанацтль. На Кубе былі вынайдзены тымбалес. На востраве Балі і Інданезіі народная музыка прадстаўлена аркестрам гамелан. У ім выкарыстоўваецца барабан генданг<ref>[http://www.musicmall-asia.com/malaysia/instruments/gendang.html Musical instruments of Malaysia]</ref>, таксама выкарыстоўваюцца патэ ў Самоа, лалі ў Фіджы. Барабаны Японіі носяць агульную назву «тайка», яны дзеляцца на 2 вялікія групы: бë-дайка (byou-daiko), у якога мембрана жорстка замацавана цвікамі без магчымасці налады, і сіме-дайка (shime-daiko), якія можна наладзіць пры дапамозе шнуроў ці вінтоў<ref>{{Cite web |title=Taiko Resource: Taiko Drums |url=http://www.taiko.com/taiko_resource/taiko.html |accessdate=27 студзеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929125232/http://www.taiko.com/taiko_resource/taiko.html |archivedate=29 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Гэтыя барабаны выкарыстоўваюцца ў традыцыйнай музыцы гагаку з VII стагоддзя, а таксама будысцкіх і сінтаісцкіх цырымоніях<ref>[http://www.taiko.com/taiko_resource/history.html Taiko Resource: Taiko Overview and History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110929125013/http://www.taiko.com/taiko_resource/history.html |date=29 верасня 2011 }}</ref>. У Кітаі барабаны, верагодна, пайшлі ад туркестанскіх і тыбецкіх інструментаў. Сярод іх — баньгу, пайгу і іншыя<ref>{{кніга |аўтар=James Blades |загаловак=Percussion instruments and their history |адказны= |спасылка=http://books.google.com/books?id=a8V3Z6j2ExEC |месца= |выдавецтва=Bold Strummer |год=1992 |том= |старонак=513 |старонкі=89-120 |isbn= }}</ref>. Да барабанаў, выкарыстоўваным у музыцы Індыі, адносяца табла і мрыданга<ref name="Science"/>. У Каўказскім рэгіёне ўдарныя інструменты таксама шырока распаўсюджаныя. Пад некалькімі назвамі вядомы выгляд бубна са скуры асятроў з колцамі — даф (дэф, гавал). У народнай музыцы Арменіі і Азербайджана выкарыстоўваюць барабаны дхол і розныя разнавіднасці нагары<ref>[http://slovari.yandex.ru/нагара/Музыкальный%20словарь/Нагара/ Нагара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926015024/http://slovari.yandex.ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0/ |date=26 верасня 2015 }} — статья в музыкальном словаре</ref><ref>{{З|ВСЭ|спасылка=https://bse.sci-lib.com/article035337.html|загаловак=Дхол|выданне=3-е}}</ref>. У Турцыі з’явіўся і далей распаўсюдзіўся пад рознымі назвамі (думбек, тарабука, дарбук) барабан у форме кубка дарбука<ref>[http://www.rhythmweb.com/doumbek/names.htm The many names of the Doumbek]</ref>. === Класіфікацыя па форме барабана === Акрамя таго, барабаны можна класіфікаваць па форме<ref>[http://www.ethnobeat.ru/instr.php?page=0 Школа этнических барабанов ETHNOBEAT — инструменты<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316005408/http://www.ethnobeat.ru/instr.php?page=0 |date=16 сакавіка 2010 }}</ref><ref name="SIL">{{cite web |url = http://www.sil.org/LinguaLinks/Anthropology/ExpnddEthnmsclgyCtgrCltrlMtrls/mMembranophones.htm |title = 534m Membranophones |work = SIL |accessdate = January 4, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120314081028/http://www.sil.org/LinguaLinks/Anthropology/ExpnddEthnmsclgyCtgrCltrlMtrls/mMembranophones.htm |archivedate = 14 сакавіка 2012 |url-status = dead }}</ref>: * Рамачныя * У форме кубка * Цыліндрычныя * Катлападобныя * У форме «пясочнага гадзінніка» * У форме конуса <gallery caption="Формы барабанаў"> Файл:Pair of dafs.jpg|[[Даф]] уяўляе сабой рамку з нацягнутай мембранай Файл:Djembe,_Ghana.jpg|Барабан [[джэмбэ]] ў форме кубка Файл:Trixon Tom.jpg|[[Том-том]], цыліндрычны барабан Файл:Timbal.jpg|[[Літаўры]], корпус у форме катла Файл:Janggu.jpg|Барабан [[Чангу]] ў форме пясочнага гадзінніка Файл:Ashiko.jpg|[[Ашыко]] з канічным корпусам </gallery> [[Файл:Tracking Room.jpg|thumb|350px|Барабаны ў рэпетыцыйнай студыі]] {| border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" !colspan="4" style="background:#4B95B5;" | '''Аудыёпрыклады''' |- !width="160" style="background:#87BBC8;" | Апісанне !width="70" style="background:#87BBC8;" | Аудио <small>([[Ogg Vorbis]])</small> !width="160" style="background:#87BBC8;" | Апісанне !width="70" style="background:#87BBC8;" | Аудио <small>([[Ogg Vorbis]])</small> |- |Не заглушаны малы барабан |align="center" | {{Audio|Snare drum unmuffled.ogg |53 KB}} |Заглушаны малы барабан |align="center" | {{Audio|Snare drum muffled.ogg |37 KB}} |- |Удар у вобад |align="center" | {{Audio|Snare drum rim.ogg|46 KB}} |Заглушаны бас-барабан |align="center" | {{Audio|Bass drum.ogg|54 KB}} |- |Навесны том 8 дзюймаў |align="center" | {{Audio|Tom drum 8 inch.ogg|59 KB}} |Навесно том 12 дзюймаў |align="center" | {{Audio|Tom 12 inch.ogg|41 KB}} |- |Напольны том-том |align="center" | {{Audio|Floor tom.ogg|39 KB}} |Фрыкцыйны барабан [[Куіка]] |align="center" | {{Audio|Cuica01.ogg|75 KB}} |- |Рытм на [[джэмбэ]] |align="center" | {{Audio|Djembee2.ogg|430 KB}} |Звучанее афрыканскага джун-джуна |align="center" | {{Audio|Djun.ogg|251 KB}} |- |Тыповы рокавы біт з хай-хэтам |align="center" |{{Audio|Rock beat hi hat.ogg|95 KB}} |Тыповы рокавы біт з райд-талеркай |align="center" | {{Audio|Rock beat ride cymbal.ogg|89 KB}} </small> |} == Выраб == Вырабам барабанаў займаюцца фірмы рознага ўзроўню. Невялікія фірмы з дзясятка чалавек прапануюць эксклюзіўныя інструменты, зробленыя ўручную. Буйныя кампаніі, вядомыя па ўсім свеце, вырабляюць не толькі ўдарныя, але і іншыя музычныя інструменты. Для вырабу барабанаў могуць быць выкарыстаны розныя віды матэрыялаў<ref>{{cite web|author=Mike Radcliff, ред. Andy Gone|url=http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=10|title=Корпус барабана|accessdate=2010-04-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vv0i4RZ?url=http://drummer.org.ua/articles/instrumenty/korpus-barabana/|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>: метал (сталь, бронза), бамбук, пластык. Пераважная большасць барабанаў зроблена з дрэва: клён, бяроза, дуб, ліпа, ясень, чырвонае дрэва<ref name="drumsppech314" />, з суцэльнага кавалка або злепленай у некалькі слаёў фанеры. Некаторыя вытворцы камбінуюць некалькі відаў дрэва для вырабу аднаго рэзанатара, што дазваляе атрымліваць лепшае суадносіны кошт/якасць. На гук барабана ў большай ступені ўплывае шчыльнасць драўніны і таўшчыня сценак абечак. Акрамя матэрыялу кадушкі, таксама значны ўплыў мае якасць і вугал нарэзкі абзы, якая датыкаецца з мембранай інструмента<ref name="anatomy2">{{cite web|url=http://www.drumspeech.com/articles.php?id=350|title="Анатомия" строения кадушки часть 2|accessdate=2010-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105235214/http://drumspeech.com/articles.php?id=350|archivedate=5 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref>. Пасля падрыхтоўкі абечак на яе мацуюць фурнітуру — прыстасаванні для мацавання і нацяжэння мембраны<ref name="anatomy2" />. Замкі для закруткі нітаў, мацавання і адтуліны змяняюць гучанне ў горшы бок, таму шматлікія вытворцы прапануюць розныя варыянты сістэмы мацавання (напрыклад, RIMS), якія захоўваюць цэласнасць кадушкі. Выраб некаторых барабанаў і бубнаў для рэлігійных мэтаў можа суправаджацца рознымі рытуаламі ініцыяцыі, укладвання «душы» ў інструмент, і іншымі падобнымі дзеяннямі<ref>[http://www.afrocuba.ru/wiki/index.php/Бата Бата — afrocuba.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111029162512/http://afrocuba.ru/wiki/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 |date=29 кастрычніка 2011 }}</ref>. <gallery widths="180px" heights="135px"> Файл:Shell,dou,tsuke-daiko,katori-city,japan.JPG|Загатоўкі для абячаек барабана. Файл:Drum_clamp_rim_lug_butt.jpg|'''Фурнітура барабана.''' <br />1. Мацаванне для стойкі <br />2. Верхні абруч <br />3. Ніт мацавання абруча <br />4. Замок ніта<br />5. Мацаванне пружыны Файл:Drum_badge_strainer_throwoff.jpg|'''Фурнітура з іншага боку.''' <br />1. Жэтон вырабніка <br />2. Механізм нацягу <br />3. Рычаг пружыны </gallery> == Налада барабанаў == [[Файл:8tornillos.png|thumb|150px|Парадак зацягвання нітаў на 8-нітавым барабане (крыж-накрыж)]] Налада барабана — складаны працэс, якому прысвечана шмат артыкулаў<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=60 Библия по настройке ударной установки :: drumspeech.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=9 Настройка барабанов by Gene Okamoto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101121170817/http://drummer.org.ua/info.php?to_include=9 |date=21 лістапада 2010 }}</ref>. Барабаны могуць быць падзеленыя па гукавышынныя, якія маюць пэўную вышыню гучання (літаўры, рататом), і інструменты з нявызначанай вышынёй гучання (малы барабан, том-том і г. д.). Налада тычыцца і тых, і іншых інструментаў. Асноўнай мэтай налады з’яўляецца збавенне ад залішніх абертонаў. Барабан, які «ў ладзе з самім сабой», раўнамерна нацягнуты, мае выразны гук, яснае, шырокае, адкрытае гучанне. [[Файл:Djembé's.jpg|150px|thumb|Барабаны [[джэмбэ]] з розным мацаваннем мембраны.]] Мембрана барабана можа мацавацца да абячайкі (корпусу) і рэгуліравацца альбо з дапамогай сучасных металічных абручоў і нітаў, альбо сістэмай вяровак або рамянёў. Жорсткае мацаванне з дапамогай цвікоў (як у бё-тайко) пазбаўляе барабан магчымасці налады. Сучасныя вытворцы выпускаюць мноства мадыфікацый мембран (з рознай вагой, таўшчынёй, двухслаёвыя і г. д.) Усе яны па-рознаму ўплываюць на гучанне інструмента<ref>[http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=18 БАРАБАННЫЕ МЕМБРАНЫ («ПЛАСТИКИ») by Gene Okamoto] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100102015433/http://drummer.org.ua/info.php?to_include=18 |date=2 студзеня 2010 }}</ref>. Калі мембран дзве, адна з іх можа быць танчэйшай і прызначацца не для ўдару, а толькі для павелічэння рэзананса. Адносная налада ўдарнай і рэзананснай мембраны ўплывае на гучанне барабана: калі рэзанансная настроена вышэй за ўдарную, працягласць гучання (сустэйн) павялічваецца. На малым барабане вялікае значэнне таксама мае налада падструнніка (пружын, якія надаюць характэрнае гучанне інструмента)<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=63 Библия по настройке ударной установки [Scott Johnson&#93; часть 4 :: drumspeech.com]</ref>. Барабаны, у якіх выкарыстоўваюцца скураныя мембраны, можна наладзіць, нагрэўшы скуру (нацяжэнне) або апырскаўшы вадой (паслабленне). == Выкарыстанне барабанаў == [[Файл:Bataladrummers.JPG|thumb|Калектыў бразільскіх барабаншчыц]] Барабаны могуць быць выкарыстаны як у складзе рытм-групы, так і ў якасці саліруючага інструмента. Розныя барабаны ўваходзяць у склад ансамбляў, у тым ліку такіх, што складаюцца выключна з ударных інструментаў. Яны забяспечваюць неабходны інструментальны каларыт і дынаміку, а таксама пашыраюць кола рытмічных і ўдарных эфектаў<ref>''[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/BARABAN.html Барабан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120617124128/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/BARABAN.html |date=17 чэрвеня 2012 }}'' — статья в онлайн-энциклопедии [[Кругосвет]] {{ref-ru}}</ref>. На барабанах можна граць, удараючы далонню або палачкамі, вырабленымі з драўніны або сінтэтычных матэрыялаў<ref name="drumlessons">[http://www.drumlessons.ru/articles.htm drumlessons.ru — уроки барабанов, статьи о искусстве игры на ўдарных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100611083431/http://www.drumlessons.ru/articles.htm |date=11 чэрвеня 2010 }}</ref>. Ігра далонямі патрабуе ўмелага чаргавання факусоўкі і рассейвання сілы ўдару рукой, для высокага і нізкага гуку неабходна напружанне, для плескачоў — расслабленне пэндзля. Выкарыстоўваецца і ігра пальцамі з выкарыстаннем перакатаў, трэння мембраны, пстрычак і да т. п.<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=88 Основы игры на конгах]</ref>. Пры выкарыстанні палачак, у залежнасці ад сітуацыі і ўласных пераваг барабаншчык можа прымяняць розныя хапіла палачак, і розныя тэхнікі нанясення ўдару<ref>[http://www.drumspeech.com/articles.php?id=427 Виды захватов палочек :: drumspeech.com]</ref>. [[Файл:Drumstick regular grip.jpg|thumb|Традыцыйны хват палачак]] * Традыцыйны (варыянты назвы traditional, conventional, orthodox, rudimental grip) — зыходзіць з традыцый ваенных барабаншчыкаў. Палачкі трымаюцца не сіметрычна — так, каб не перашкаджаў рэмень барабана. * Сіметрычны захоп (matched grip). Палкі трымаюцца сіметрычна, паралельна паміж сабой або пад вуглом. Гэты захоп выкарыстоўваецца найбольш часта, мае некалькі варыянтаў: ** Французскі захоп (French grip). ** Нямецкі захоп (German grip). ** Амерыканскі захоп. Сярод тэхнік удару могуць быць вылучаныя наступныя: * Тэхніка Мелера ({{lang-en|[[:en:Moeller method|Moeller method]]}}). Названая ў гонар амерыканскага барабаншчыка Sanford Augustus «Gus» Moeller. Грунтуецца на натуральнай працы цягліц, без лішніх рухаў і напружання. * Метад Гладстоуна<ref name="gladstone">[http://www.drummer.org.ua/info.php?to_include=29 Статьи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101121172733/http://drummer.org.ua/info.php?to_include=29 |date=21 лістапада 2010 }}</ref>. Грунтуецца на знаходжанні пункту балансу палачкі і кантролі яе адскоку. У залежнасці ад выкарыстоўваных груп цягліц падзяляюць пальцавую, кісцевую, локцевую тэхнікі<ref name="musicbox">{{Cite web |url=http://www.musicbox.su/musicbox_20/billy_cobham_myisli_vsluh.html |title=Billy Cobham: «Мысли вслух» {{!}} MusicBox № 20 |access-date=27 студзеня 2015 |archive-date=1 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101221345/http://www.musicbox.su/musicbox_20/billy_cobham_myisli_vsluh.html |url-status=dead }}</ref>. Акрамя палачак, пры неабходнасці выкарыстоўваюць розныя шчоткі, выбівачкі або спецыяльныя прутковыя палачкі, руты (у англамоўнай літаратуры Rute). Асновай навучання і ігры на барабанах служаць барабанныя рудыменты — адмысловыя прыёмы ігры, якія ўяўляюць сабой пэўную паслядоўнасць розных (напрыклад, акцэнтаваных і не акцэнтаваных) удараў. Найпрасцейшы барабанны рудымент — барабанная дроб, якая ўяўляе сабой удары па чарзе. Акрамя яго, да вядомых рудыментаў адносіцца Double Stroke Roll (двухударная дроб), якая ўяўляе сабой чаргаванне двух удараў адной рукой і двух удараў іншай рукой<ref>[http://www.drumspeech.com/lessons.php?id=400 Упражнения в стиле маршевых оркестров для всех барабанщиков, часть 1]</ref>. Рытмічныя партыі накладваецца на скончаную функцыянальна-гарманічную структуру, званую квадратам<ref>[http://slovari.yandex.ru/квадрат/Джаз,%20рок-%20и%20поп-музыка/Квадрат/ Квадрат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925225329/http://slovari.yandex.ru/%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%B7%2C%20%D1%80%D0%BE%D0%BA-%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D0%BF-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0/%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82/ |date=25 верасня 2015 }} — статья в Энциклопедическом словаре джаза, рок- и поп-музыки</ref>. Урыўкі, выкананыя секцыяй ударных інструментаў маршевого аркестра, называюцца кадэнцыя (англ. Drum cadence). == Ілюстрацыі == <gallery caption="Выявы барабанаў у творах культуры"> Файл:Frans Hals - Joueur de rommelpot avec six enfants.jpg|Мужчына з фрыкцыйным барабанам на карціне Франса Халса Файл:Gu Hongzhong's Night Revels, Detail 6.jpg|Кітайскі барабаншчык грае жанчыне. Світак перыяда [[Імперыя Сун|імперыі Сун]]. Файл:Monumento Tambor .JPG|Помнік барабану ў [[Рыу-Гранды]] Файл:Tobarra-monumento-al-tambor-2.jpg|Помнік барабану ў [[Альбасетэ]] Файл:Thegaloubet.png|Музыкант з [[флейта]]й і [[тамбурын]]ам на карціне XVIII стагоддзя Файл:DK-Bongos.JPG|Барабаны бонга — гульнявы кантролер прыстаўкі [[Nintendo GameCube]] </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * {{кніга|аўтар=К. Купинский.|загаловак=Школа игры на ударных инструментах|месца=Москва|выдавецтва=Московская Типография №6|год=1981|старонак=206|isbn=5-7140-0918-5}} * {{кніга|аўтар=Макс Клоц|загаловак=Школа игры на ударных инструментах|адказны=|спасылка=|месца=|выдавецтва=Планета музыки, Лань |год=2008|том=|старонак=64|isbn=978-5-8114-0879-5}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.partita.ru/instruments/bassdrum.shtml Большой барабан] на сайте www.partita.ru — ноты для духового оркестра. {{Ударныя музычныя інструменты}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Барабаны|*]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 57mi17jk8dnzs4fdmvynh9umrx9ox0h 0 43103 5156441 5044970 2026-06-20T14:14:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156441 wikitext text/x-wiki [[Image:E4Lpa.jpg|thumb|222px|Аўтамагістраль E4 у Швецыі]] '''Аўтамагістра́ль''', '''аўтастра́да''' — [[дарога]], адмыслова пабудаваная і прызначаная для [[Дарожны рух|руху]] [[аўтатранспартны сродак|аўтатранспартных сродкаў]], якая не абслугоўвае [[прыдарожнае ўладанне|прыдарожныя ўладанні]] і якая: * за выключэннем асобных месцаў ці ў часовым парадку мае для абодвух кірункаў руху асобныя [[праезная частка|праезныя часткі]], адлучаныя адна ад адной [[падзяляльная паласа|падзяляльнай паласой]], не прызначанай для руху, ці, у вылучных выпадках, іншымі сродкамі; * не мае [[скрыжаванне|скрыжаванняў]] на адным узроўні ні з дарогамі, ні з [[чыгуначны шлях|чыгуначнымі]] ці [[трамвайны шлях|трамвайнымі шляхамі]], ні з [[пешаходная дарожка|пешаходнымі дарожкамі]]; * адмыслова [[пазначэнне|пазначана]] ў якасці аўтамагістралі. У Беларусі '''аўтамагістраль''' пазначаецца [[Знак 5.1 Правіл дарожнага руху РБ|знакам 5.1]]. == Гісторыя == [[Файл:Europe Completed Motorways Dec 2012.png|міні|Аўтамагістралі ў Еўропе (2012 г.)]] Першая '''аўтамагістраль''' (аўтастрада) была пабудавана ў [[1924]] годзе на поўначы [[Італія|Італіі]] працягласцю 85 км, яна злучыла [[Мілан]] і [[Варэзе]]. Да [[1939]] года было пабудавана прыкладна 500 км аўтамагістраляў. У [[Германія|Германіі]] працягласць [[аўтабан]]аў да 1942 года складала каля 2100 км. Пасля Другой сусветнай вайны аўтамагістралі будаваліся ва [[Францыя|Францыі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Самае актыўнае будаўніцтва вялося ў [[ЗША]], дзе да [[1974]] года налічвалася 70 800 км хуткасных '''аўтамагістраляў'''. == Афіцыйнае тлумачэнне == === Міжнародныя прававыя акты === * n.i ст.1 гл.1 [[s:Канвенцыя пра дарожны рух|Канвенцыі пра дарожны рух]] (Вена, 8.11.1968). === Прававыя акты РБ === * Указ Прэзідэнта РБ № 551 ад 28.11.2005 г. (зацверджаны Правілы дарожнага руху). * Указ Прэзідэнта РБ № 526 ад 18.10.2007 г. (змены ў Правілы). == Гл. таксама == * [[Аўтабан]] * [[Хайвэй (аўтамагістраль)|Хайвэй]] * [[Класіфікацыя аўтамабільных дарог]] * [[Дарожны затор]] * [[Аўтамабіль]] * [[Выхлапныя газы]] == Спасылкі == * [http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=p30500551 Указ Прэзідэнта РБ № 551 ад 28.11.2005 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070213145848/http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30500551 |date=13 лютага 2007 }} * [http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=p30700526 Указ Прэзідэнта РБ № 526 ад 18.10.2007 г.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.prav-net.ru/znak-51-avtomagistral/ Аўтамагістраль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090409121121/http://www.prav-net.ru/znak-51-avtomagistral/ |date=9 красавіка 2009 }} — дарожны знак адмысловых прадпісанняў. Вонкавы выгляд і правілы ўжывання. === Артыкулы === * [https://web.archive.org/web/20021017010549/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/avto.htm Забруджванне паветра ў раёне аўтамагістралі як фактар рызыкі]. * [https://web.archive.org/web/20130323085900/http://zelenyshluz.narod.ru/articles/air2.htm Чыстае паветра — гэта не раскоша, а сродак жыццезабеспячэння]. [[Катэгорыя:Аўтамагістралі| ]] 5vdn742ovzz24umdahfngpi6dvm4tfe 0 43193 5156462 4973236 2026-06-20T14:58:14Z JerzyKundrat 174 5156462 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | партрэт = Vasily Dmitrievich titularnik.jpg | подпіс = Васіль I Дзмітрыевіч, выява з царскага тытулярніка, XVII стагоддзе }} '''Васіль Дзмітрыевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — вялікі князь [[Маскоўскае княства|маскоўскі]] і ўладзімірскі з [[1389]] года, сын [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыя Іванавіча Данскога]]. == Да пачатку праўлення == Старэйшы сын [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыя Іванавіча Данскога]] і вялікай княгіні [[Еўдакія Дзмітрыеўна|Еўдакіі]], дачкі вялікага князя [[Суздальскае княства|суздальскага]] [[Дзмітрый Канстанцінавіч, князь суздальскі|Дзмітрыя Канстанцінавіча]]. У 1383 годзе яго бацька, што змагаўся з вялікім князем цвярскім [[Міхаіл Аляксандравіч (князь цвярскі)|Міхаілам Аляксандравічам]] за ярлык на вялікае княжанне ўладзімірскае, накіраваны з баярамі ў [[Залатая Арда|Арду]] ў якасці асабістага прадстаўніка і закладніка. У 1385 годзе збег з Арды цераз [[Паўночны Каўказ]], [[Малдаўскае княства]] і [[ВКЛ]], дзе адбыліся яго заручыны з [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’яй Вітаўтаўнай]]. У [[Масква|Маскву]] вярнуўся ў студзені 1388 года. У сакавіцкім дагаворы 1389 года Дзмітрыя Данскога з яго стрыечным братам серпухаўскім князем Уладзімірам Андрэевічам Храбрым Васіль Дзмітрыевіч быў названы «старэйшым братым» свайго стрыечнага дзядзькі, што зафіксавала яго статус спадкаемцы і, хутчэй за ўсё, суправіцеля бацькі. == Знешняя палітыка == Працягваў пашырэнне ўладанняў [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікага княства Маскоўскага]]. Пакінуў па сабе памяць як пра ўладара цвёрдага і асцярожнага. У 1392 годзе далучыў [[Ніжагародскае княства|Ніжагародскае]] і [[Мурамскае княства]], у 1397—1398 — [[Бежацкі Верх]], [[Волагда|Волагду]], [[Усцюг]] і землі [[комі]]. Двойчы спрабаваў сілай адабраць у [[Наўгародская зямля|Ноўгарада]] [[Дзвінская зямля|Дзвінскую зямлю]], але не здолеў гэтага зрабіць. З прычыны небяспекі ад [[Залатая Арда|Залатой Арды]] ўступіў у саюз з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім княствам Літоўскім]] (1392), які аказаўся нетрывалым, вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] у 1403—1404 захапіў [[Вязьма|Вязьму]] і [[Смаленск]]. Пасля разгрому ў 1391 і 1395 гадах Залатой Арды [[Тамерлан|Цімурам]] адмовіўся ад выплаты даніны; пасля нашэсця ў 1408 года [[Едыгей|Едыгея]] вымушаны быў вярнуцца да выплаты даніны. == Унутраная палітыка == Пры Васілі I працягвала расці феадальнае землеўладанне. З узмацненнем улады вялікага князя адбываліся вывад з вядзення феадалаў часткі судовых спраў і перадача іх у рукі вялікакняжацкіх намеснікаў і валасцеляў. == Вынікі ўладарства == За 36 гадоў уладарства [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікае княства Маскоўскага]] не зведвала ўнутраных зрушэнняў. За гэты час [[Масква]] толькі аднойчы, у 1408 годзе падвергнулася нашэсцю Арды, але [[Едыгей]] так і не здолеў захапіць горад. == Сям’я == 14 чэрвеня 1394 года ў [[Масква|Маскве]] ажаніў сваю дачку Марыю з [[Лугвен Альгердавіч|Лугвенам Альгердавічам]]<ref>Софийская вторая летопись // Полное собрание русских летописей, изданное по высочайшему повелению археографической комиссией. Т. 6. Софийские летописи. — Санкт-Петербург: Типография Эд. Праца, 1853. — 358 с. — С. 124.</ref><ref>Воскресенская летопись // Полное собрание русских летописей, изданное по высочайшему повелению археографической комиссией. Т. 8. Продолжение летописи по Воскресенскому списку. — Санкт-Петербург: Типография Эд. Праца, 1859. — 301 с. — С. 64.</ref><ref>Патриаршая или Никоновская летопись // Полное собрание русских летописей, изданное по высочайшему повелению археографической комиссией. Т. 11. Летописный сборник, именуемый Патриаршей или Никоновской летописью. — Санкт-Петербург: Типография Эд. Праца, 1897. — 254 с. — С. 156.</ref><ref>Полное собрание русских летописей / Академия наук СССР, Институт истории СССР, Ленинградское отделение. — Т. 25: Московский летописный свод конца XV века. — Москва; Ленинград: 1-я типография Издательства Академии наук СССР в Ленингарде, 1949. — 464 с., 2 л. ил. — С. 221.</ref>. Аднак расійскі даследчык [[Уладзімір Андрэевіч Кучкін]] падвергнуў сумневу версію існавання Марыі. Даследчык адзначыў, што ў тэксце [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскага летапісу]] даецца толькі пералік дзяцей [[Юрый Патрыкеевіч|Юрыя Патрыкеевіча]], названага зяцем вялікага князя, тым часам як імя жонкі няма. Кучкін паказвае, што ні летапісы, ні ў акты, ні ў раннія радаводы не пацвярджаюць, што ў вялікага князя Васіля Дзмітрыевіча была дачка Марыя<ref>[https://xn----7sbxcach3agmieaceq1th.xn--p1ai/archive/2006-1 Кучкин, В. А. Большой московский наместник Иван Юрьевич Патрикеев // Отечественная история. — 2006. — № 1. — С. 154—168.]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Шаблон:маскоўскія князі|Спіс: Маскоўскія князі (1276—1598)]] {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія]] d8tf2cbea5egmg5t557tr20y96gc8ns 0 43196 5156477 4182405 2026-06-20T15:39:58Z JerzyKundrat 174 5156477 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = 10-ы [[Вялікі князь Маскоўскі]] | імя = Васіль Юр'евіч Касы | парадак = | выява = Frescos in Cathedral of the Archangel in Moscow - west wall 01 - Vasily Kosoy.jpg | шырыня = 150px | перыядпачатак = [[5 чэрвеня]] [[1434]] | перыядканец = пачатак ліпеня [[1434]] | папярэднік = [[Юрый Дзмітрыевіч]] | пераемнік = [[Васіль II Цёмны]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | у шлюбе = дачка князя [[Андрэй Уладзіміравіч Серпухаўскі|Андрэя Уладзіміравіча Раданежскага]] | род = | веравызнанне = [[Праваслаўе]] }} '''Васіль Юр'евіч''', '''Васіль Касы''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[князь]] [[звенігародскае княства|звенігародскі]] ([[1421]]—[[1448]]), вялікі князь маскоўскі ([[1434]]), сын [[Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі|Юрыя Дзмітрыевіча]], [[Галіч-Мерскае княства|галіцкага]] князя. == Біяграфія == Васіль быў старэйшым старэйшы з чатырох сыноў галіцкага князя Юрыя Дзмітрыевіча і праўнукам Дзмітрыя Данскога. Яго роднымі братамі былі [[Дзмітрый Шамяка]] і [[Дзмітрый Красны]]. Юрый Дзмітрыевіч прэтэндаваў вялікакняжацкі сталец у [[Масква|Маскве]], спасылаючыся на тастамент Дзмітрыя Данскога, у той час як улада знаходзілася ў руках маладога [[Васіль II|Васіля II]]. У гісторыю Васіль Юр’евіч увайшоў як удзельнік скандалу 8 лютага 1433 года на вяселлі Васіля II. Тады маці вялікага князя, [[Соф’я Вітаўтаўна]], публічна сарвала з Васіля Юр’евіча залаты пояс. Яна заявіла, што гэты пояс калісьці быў скрадзены з вялікакняжацкай казны і па праве належыць яе сыну. Пасля гэтай публічнай абразы браты Юр’евічы неадкладна пакінулі Маскву і накіраваліся да бацькі, што стала прамым штуршком да адкрытых ваенных дзеянняў. У 1434 годзе войска Юрыя Дзмітрыевіча захапіла Маскву. Юрый абвясціў сябе вялікім князем, але раптоўна памёр у чэрвені таго ж года. Васіль, як старэйшы сын, самавольна абвясціў сябе новым вялікім князем маскоўскім. Яго кіраванне працягвалася ўсяго каля месяца, родныя браты адмовіліся падтрымаць яго, палічыўшы гэта парушэннем правоў спадкаемнасці, і заключылі саюз з папярэднім князем. Васіль Юр’евіч быў вымушаны збегчы з Масквы, пры тым ён забраў з сабой казну. На працягу двух наступных гадоў Васіль працягваў зацятую партызанскую і франтавую вайну супраць Масквы, збіраючы войскі ў Вялікім Ноўгарадзе і Кастраме. У 1434 годзе ў бітве на рацэ Кусь яго сілы разбілі маскоўскае войска, узяўшы ў палон князя [[Юрый Патрыкеевіч|Юрыя Патрыкеевіча]]. Вырашальная развязка наступіла ў бітве пры Скораціне (каля Растова) у маі 1436 года. Васіль Юр’евіч пайшоў на хітрасць, заключыў перамір’е з Васілем II, але вераломна парушыў яго, спадзяючыся заспець маскоўскае войска знянацку. Маскоўскі князь паспеў зрэагаваць і цалкам разграміў нападаючых, а сам Васіль Юр’евіч трапіў у палон. За здраду і парушэнне клятвы Васіль II загадаў асляпіць палоннага князя на адно вока. Пасля гэтага аслеплены Васіль Касы быў адпраўлены ў няволю ў Маскву. Ён больш не прымаў удзелу ў палітычным жыцці, пражыў у зняволенні яшчэ 12 гадоў і памёр у 1448 годзе. Гэты акт паклаў пачатак серыі асляпленняў у той вайне, пазней Дзмітрый Шамяка ў якасці помсты аслепіць ужо самога Васіля II (які пасля гэтага атрымае мянушку «Цёмны»). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Зимин А. А.'' Авантюра Василия Косого // Витязь на распутье: феодальная война в России XV в.. — М.: Мысль, 1991. — С. 69-78. — ISBN 5-244-00518-9 == Спасылкі == * [http://www.hronos.km.ru/biograf/vasili_kos.html Васіль Юр'евіч Касы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081003201354/http://hronos.km.ru/biograf/vasili_kos.html |date=3 кастрычніка 2008 }} — электронная энцыклапедыя Хронас. {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[Вялікія князі маскоўскія|Вялікі князь маскоўскі]] |гады = [[1433]] |папярэднік = [[Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі]] |пераемнік = [[Васіль II|Васіль II Цёмны]] }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія]] [[Катэгорыя:Сілком аслепленыя]] [[Катэгорыя:Князі звенігародскія]] [[Катэгорыя:Рурыкавічы]] 466badv1mjkbxzt7qcsdup91o8wmfpg 5156479 5156477 2026-06-20T15:41:32Z JerzyKundrat 174 5156479 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = 10-ы [[Вялікі князь Маскоўскі]] | імя = Васіль Юр'евіч Касы | парадак = | выява = Frescos in Cathedral of the Archangel in Moscow - west wall 01 - Vasily Kosoy.jpg | шырыня = 150px | перыядпачатак = [[5 чэрвеня]] [[1434]] | перыядканец = пачатак ліпеня [[1434]] | папярэднік = [[Юрый Дзмітрыевіч]] | пераемнік = [[Васіль II Цёмны]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | у шлюбе = дачка князя [[Андрэй Уладзіміравіч Серпухаўскі|Андрэя Уладзіміравіча Раданежскага]] | род = | веравызнанне = [[Праваслаўе]] }} '''Васіль Юр'евіч''', '''Васіль Касы''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[князь]] [[звенігародскае княства|звенігародскі]] ([[1421]]—[[1448]]), вялікі князь маскоўскі ([[1434]]), сын [[Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі|Юрыя Дзмітрыевіча]], [[Галіч-Мерскае княства|галіцкага]] князя. == Біяграфія == Васіль быў старэйшым старэйшы з чатырох сыноў галіцкага князя Юрыя Дзмітрыевіча і праўнукам Дзмітрыя Данскога. Яго роднымі братамі былі [[Дзмітрый Шамяка]] і [[Дзмітрый Красны]]. Юрый Дзмітрыевіч прэтэндаваў вялікакняжацкі сталец у [[Масква|Маскве]], спасылаючыся на тастамент Дзмітрыя Данскога, у той час як улада знаходзілася ў руках маладога [[Васіль II|Васіля II]]. У гісторыю Васіль Юр’евіч увайшоў як удзельнік скандалу 8 лютага 1433 года на вяселлі Васіля II. Тады маці вялікага князя, [[Соф’я Вітаўтаўна]], публічна сарвала з Васіля Юр’евіча залаты пояс. Яна заявіла, што гэты пояс калісьці быў скрадзены з вялікакняжацкай казны і па праве належыць яе сыну. Пасля гэтай публічнай абразы браты Юр’евічы неадкладна пакінулі Маскву і накіраваліся да бацькі, што стала прамым штуршком да адкрытых ваенных дзеянняў. У 1434 годзе войска Юрыя Дзмітрыевіча захапіла Маскву. Юрый абвясціў сябе вялікім князем, але раптоўна памёр у чэрвені таго ж года. Васіль, як старэйшы сын, самавольна абвясціў сябе новым вялікім князем маскоўскім. Яго кіраванне працягвалася ўсяго каля месяца, родныя браты адмовіліся падтрымаць яго, палічыўшы гэта парушэннем правоў спадкаемнасці, і заключылі саюз з папярэднім князем. Васіль Юр’евіч быў вымушаны збегчы з Масквы, пры тым ён забраў з сабой казну. На працягу двух наступных гадоў Васіль працягваў зацятую партызанскую і франтавую вайну супраць Масквы, збіраючы войскі ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] і [[Кастрама|Кастраме]]. У 1434 годзе ў бітве на рацэ Кусь яго сілы разбілі маскоўскае войска, узяўшы ў палон князя [[Юрый Патрыкеевіч|Юрыя Патрыкеевіча]]. Вырашальная развязка наступіла ў бітве пры Скораціне (каля Растова) у маі 1436 года. Васіль Юр’евіч пайшоў на хітрасць, заключыў перамір’е з Васілем II, але вераломна парушыў яго, спадзяючыся заспець маскоўскае войска знянацку. Маскоўскі князь паспеў зрэагаваць і цалкам разграміў нападаючых, а сам Васіль Юр’евіч трапіў у палон. За здраду і парушэнне клятвы Васіль II загадаў асляпіць палоннага князя на адно вока. Пасля гэтага аслеплены Васіль Касы быў адпраўлены ў няволю ў Маскву. Ён больш не прымаў удзелу ў палітычным жыцці, пражыў у зняволенні яшчэ 12 гадоў і памёр у 1448 годзе. Гэты акт паклаў пачатак серыі асляпленняў у той вайне, пазней Дзмітрый Шамяка ў якасці помсты аслепіць ужо самога Васіля II (які пасля гэтага атрымае мянушку «Цёмны»). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Зимин А. А.'' Авантюра Василия Косого // Витязь на распутье: феодальная война в России XV в.. — М.: Мысль, 1991. — С. 69-78. — ISBN 5-244-00518-9 == Спасылкі == * [http://www.hronos.km.ru/biograf/vasili_kos.html Васіль Юр'евіч Касы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081003201354/http://hronos.km.ru/biograf/vasili_kos.html |date=3 кастрычніка 2008 }} — электронная энцыклапедыя Хронас. {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[Вялікія князі маскоўскія|Вялікі князь маскоўскі]] |гады = [[1433]] |папярэднік = [[Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі]] |пераемнік = [[Васіль II|Васіль II Цёмны]] }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі маскоўскія]] [[Катэгорыя:Сілком аслепленыя]] [[Катэгорыя:Князі звенігародскія]] [[Катэгорыя:Рурыкавічы]] bsrnajwrtsl50ey70yuwqxyg1a06q2g 0 43698 5156675 5045489 2026-06-21T03:01:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156675 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}} {{Пісьменнік}} '''Барыс Рыгоравіч Колкер''' ({{ДН|15|7|1939}}, [[Ціраспаль]] [[Малдаўская ССР|Малдаўскай ССР]]) — савецкі эсперантолаг, выкладчык моў і перакладчык. Аўтар некалькіх падручнікаў мовы [[эсперанта]] розных узроўняў. З [[1993]] пражывае ў [[Кліўленд]]зе, штат [[Агая]], [[ЗША]]. У [[1962]] года скончыў [[Дзяржаўны ўніверсітэт Малдовы|Кішынёўскі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Руская мова, літаратура і французская мова». У [[1985]] годзе абараніў у Інстытуце мовазнаўства АН СССР кандыдацкую дысертацыю па агульным мовазнаўстве на тэму эсперанта (гл. ніжэй). Далучыўся да эсперанта ў [[1957]]. Аўтар трох падручнікаў эсперанта для розных узроўняў, артыкулаў па інтэрлінгвістыцы і рэцэнзій. Член [[Акадэмія эсперанта|Акадэміі эсперанта]]. Ганаровы член [[Сусветная асацыяцыя эсперантыстаў|Сусветнай асацыяцыі эсперантыстаў]] (Universala Esperanto Asocio, UEA). Адзін з рэдактараў часопіса на эсперанта «Монато». На працягу двух дзесяцігоддзяў вёў у [[Расія|Расіі]] масавыя завочныя курсы эсперанта, якія скончыла амаль 900 чалавек. У наш час вядзе ў інтэрнэце павышаныя курсы (Internacia Perfektiga Koresponda Kurso, IPKK). У розныя часы Барыс Колкер быў сузаснавальнікам і адным з кіраўнікоў Савецкага моладзевага руху эсперантыстаў (Sovetia Esperantista Junulara Movado, SEJM), Уфімскага клуба эсперанта, Асацыяцыі Савецкіх Эсперантыстаў (Asocio de Sovetiaj Esperantistoj, ASE), Саюза эсперантыстаў савецкіх рэспублік (Sovetrespublikara Esperantista Unio, SEU), Расійскага саюза эсперантыстаў (Rusia Esperantista Unio, REU), упаўнаважаным па пытаннях навучання эсперанта ў СССР і Расіі, членам камітэта Сусветнай моладзевай арганізацыі эсперантыстаў (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, TEJO), членам камітэта і галоўным упаўнаважаным у СССР (cefdelegito) Сусветнай асацыяцыі эсперантыстаў (Universala Esperanto Asocio, UEA), членам Асацыяцыі пісьменнікаў на мове эсперанта (Esperantlingva Verkista Asocio, EVA). Выступаў з дакладамі на шматлікіх Сусветных кангрэсах эсперантыстаў (пачынаючы з 48-га кангрэса ў [[1963]] у [[Сафія|Сафіі]]), каардынаваў тэму 85-га Кангрэса ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ў [[2000]]. == Асноўныя работы == === Кандыдацкая дысертацыя === [https://web.archive.org/web/20121023024927/http://www.miresperanto.narod.ru/konsultoj/kontribuo-1.htm Уклад рускай мовы ў фарміраванне і развіццё эсперанта.] [[Масква]]: Акадэмія Навук СССР, Інстытут мовазнаўства, 1985. — 23 с. Аўтарэферат дысертацыі === Падручнікі эсперанта === * [http://www.esperanto.pisem.net/16bel/index.html ''Эсперанта за 16 дзён. Экспрэс-курс.''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070223165211/http://www.esperanto.pisem.net/16bel/index.html |date=23 лютага 2007 }} * [http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 ''Міжнародная мова эсперанта. Поўны падручнік.''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101122130208/http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 |date=22 лістапада 2010 }} * [http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/index.html ''Падручнік мовы эсперанта. Асноўны курс.''] * [http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php ''Vojaĝo en Esperanto-lando.''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016151346/http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php |date=16 кастрычніка 2007 }} Паглыблены курс эсперанта і даведнік па эсперанцкай культуры. === Слоўнік === [http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=4536 ''Эсперанта-рускі слоўнік: прыбл. 3000 слоў.''] — [[Масква]]: Импэто, [[1993]]. — 53 с. ISBN 5-7161-0002-3. === Артыкулы === * [http://www.esperanto.mv.ru/Cetero/enigmoj.html ''Enigmoj de Ludoviko Zamenhof''] * [http://ourworld.compuserve.com/homepages/profcon/e_vilje.htm ''NIA Vilnjuso kaj ILIA Jerusalemo''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202150439/http://ourworld.compuserve.com/homepages/profcon/e_vilje.htm |date=2 снежня 2008 }} * ''Interlingvistiko kaj interlingvistikaj esploroj en Sovetunio.'' — En: Esperanto: la internacia lingvo — sciencaj aspektoj; (Berlin: Kulturligo de GDR, Centra Laborrondo Esperanto, 1979. — 237 p.) p.&nbsp;74 — 78. * ''Kontribuo de la rusa lingvo al la verba sistemo de Esperanto.'' — En: Serta gratulatoria in honorem Juan Regulo: II Esperantismo; (La Laguna: Universidad de La Laguna, 1987. — 766 p.) p.&nbsp;315 — 325. * ''Уклад рускай мовы ў структуру эсперанта.'' — En: Interlinguistica Tartuensis, 3; (Тарту: Тартускі Дзяржаўны Універсітэт, 1984. — 182 p.) p.&nbsp;74 — 108, рэзюмэ на эсперанта. * ''Уклад рускай мовы ў лексіку эсперанта.'' — En: Interlinguistica Tartuensis, 5; (Тарту: Тартускі Дзяржаўны Універсітэт, 1988. — 183 p.) p.&nbsp;74 — 91, рэзюмэ на эсперанта. * [http://www.esperantofre.com/okemo//Okem47.htm#kolk ''Pri «Vojaĝo» por la legantoj de «Komencanto».''] — Komencanto, 2003 (n-ro 3) * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/zamen.html ''Lasta artikolo de L. L. Zamenhof pri judaj temoj.''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041214123444/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/zamen.html |date=14 снежня 2004 }} — Israela Esperantisto, julio 2004 (n-ro 140) * [http://www.angelfire.com/sc3/soviet_jews_exodus/WhoHelped_s/WhoHelpedCleveland.shtml ''Вольная эміграцыя са СССР падрыхтавана ў Кліўлендзе''] (копія тут: [http://www.sem40.ru/ourpeople/history/8564/]) * [http://www.angelfire.com/sc3/soviet_jews_exodus/JewishHistory_s/JewishHistoryAmend.shtml ''Папраўка, якая змяніла наш лёс.''] (копія тут: [http://www.sem40.ru/ourpeople/history/13331/]) {{зноскі}} == Спасылкі == === Пра Барыса Колкера === * [http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/index.php?kiu=kolker Асабістая старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041216062944/http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/index.php?kiu=kolker |date=16 снежня 2004 }} * [http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/30jaroj.php Юбілей падручніка эсперанта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081109063930/http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/30jaroj.php |date=9 лістапада 2008 }} * [http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1091 Біяграфічныя звесткі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110810060852/http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1091 |date=10 жніўня 2011 }} === Інтэрв’ю === * [http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?p=69759#69759 Інтэрв’ю газеце Малдаўскія ведамасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241205110356/http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?p=69759#69759 |date=5 снежня 2024 }}, [[2008]], 24 кастрычніка. Інтэрв’ю правёў Ігар Млынар. * [http://www.uzelki.narod.ru/soft/INTERVJUO-DE-KOLKERA.pdf Інтэрв’ю газеце Весткі-Башкірыя], [[2008]], 5 сакавіка. Інтэрв’ю правяла Лілея Габдрафикова. Фармат PDF. * [http://esperanto.cri.cn/261/2007/11/28/1@73262.htm 50 гадоў у Эсперанцідзе.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110902002223/http://esperanto.cri.cn/261/2007/11/28/1@73262.htm |date=2 верасня 2011 }} — Можна паслухаць інтэрв’ю, якое правяла Лина Чен для Пекінскага радыё 30-а лістапада 2007 г. * [http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/intervjuo.php Ne batali kontraŭ, sed labori por.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050310164823/http://ikso.net/esperanto-kurso/galerio/intervjuo.php |date=10 сакавіка 2005 }} — Intervjuo okaze de 65-jariĝo de Boris Kolker (Intervjuintoj: Viktoro Aroloviĉ kaj Garik Kokolija.) — Rusia Esperanto-Gazeto (REGo), 2004, junio, No 3. * [http://www.ilei.info/ipr/intervjuo_kun_kolker.htm Pri la historio kaj verkado de la libro, sekretoj de bona klubvivo kaj pri liaj instruistaj spertoj.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110810042919/http://www.ilei.info/ipr/intervjuo_kun_kolker.htm |date=10 жніўня 2011 }} (Intervjuinto: Katalin Kováts.) — Internacia Pedagogia Revuo, 2002, No 3. * [http://www.ie.esperanto.org.il/137/16.html Fiera pri sia Esperanto-lando.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080819151531/http://ie.esperanto.org.il/137/16.html |date=19 жніўня 2008 }} (Intervjuinto: Doron Modan.) — Israela esperantisto, 2002, decembro, No 137, p.&nbsp;25-27. Represita en «Esperanto», 2003, Februaro, No 2. * [http://www.esperanto.mv.ru/Cetero/intervjuo.html Komenco bona — laboro duona.] Intervjuo okaze de la Zamenhof-bankedo en Chicago en decembro, 1997. (Intervjuinto: Andrej Kolganov.) === Выкарыстанне падручніка ў дыстанцыйнай адукацыі === * [http://ikso.net/esperanto-kurso/ Курсы эсперанта для пачынаючых з выкарыстаннем урокаў «Асноўнага курсу» Б. Г. Колкера] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Колкер Барыс Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Эсперанта]] bi97ak1osxzwvqoxo044ed3wgixxen0 0 43832 5156673 4812257 2026-06-21T02:55:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156673 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Барыс Пятровіч | Арыгінал імя = Барыс Пятровіч Сачанка | Фота =Barys Piatrovich1.jpg | Подпіс = Барыс Пятровіч (2015) | Імя пры нараджэнні = Барыс Пятровіч Сачанка | Псеўданімы = Барыс Пятровіч | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}, {{BLR}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Lib = | Сайт = }} {{цёзкі2|Сачанка}} '''Барыс Пятровіч''', сапраўднае імя '''Барыс Пятровіч Сачанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі пісьменнік, празаік. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1959 г. у [[Вялікі Бор (Хойніцкі раён)|в. Вялікі Бор]] у Хойніцкім раёне Гомельскай вобласці. Скончыў [[факультэт журналістыкі БДУ]] ў 1984 годзе. Працаваў у абласным і рэспубліканскім друку «[[Гомельская праўда (1917)|Гомельская праўда]]», «[[Звязда (1917)|Звязда]]», «[[Літаратура і мастацтва|Літаратура і Мастацтва]]», часопісе «[[Полымя (1922)|Полымя]]». З 1990 — адказны сакратар штотыднёвіка «Літаратура і мастацтва». <blockquote>«Праца ў „Гомельскай праўдзе“ — доўгіх шэсць гадоў. Пры ўсім пры тым — слаўныя былі часы. Пачалася перабудова. Пры газеце мы з [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргеем Дубаўцом]] стварылі моладзевае аб’яднанне, якое потым перарасло ў гомельскую „[[Талака (таварыства)|Талаку]]“, якая існуе і па сёння і на базе якой узраслі ці не ўсе дэмакратычныя суполкі ды партыі гораду. Дзіўна, але беларускамоўнай моладзі ў, здавалася б, самым русіфікаваным беларускім краі аказалася нямала. „Мы будзем змагацца за незалежную Беларусь нават са зброяй у руках“, — наіўна гаварылі мы між сабою. І ніхто не думаў, што „волат на гліняных нагах“ і сам разваліцца праз пяць гадоў. Такім чынам, менавіта там, у Гомелі, адбылося і маё канчатковае далучэнне да незалежніцкага руху… У 1990 годзе пераехаў у Мінск. Спачатку на працу ў „Звязду“, а праз чатыры месяцы перайшоў у „ЛіМ“. Дыхалася тут лягчэй, ды і сама праца была больш творчай. Прыдумаў сабе рубрыку „Кола дзён“, якую рабіў фактычна адзін… З 1997 года далучыўся да праваабарончага руху, да „Вясны“ Алеся Бяляцкага. Як журналіст і рэдактар да апошняга часу рабіў „вясноўскі“ бюлетэнь „Права на волю“ (1998—2010).»<ref>''Тамковіч А.'' [http://novychas.info/asoba/zhiccjo_barisa_pjatrov_cha/ Жыццё Барыса Пятровіча] // «Новы Час» [Электронны рэсурс], 18.02.2011 — Дата доступу 7.10.2015</ref></blockquote> Калі ў 2002 годзе беларуская ўлада вырашыла шчыльна заняцца творчай інтэлігенцыяй літаратурныя і мастацкія выданні, што належалі дзяржаве, былі аб’яднаныя ў холдынг з жорстка структураванай сістэмай кіравання і адназначнай ідэалагічнай скіраванасцю — лаяльнасцю да дзеянняў прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі вялікая колькасць літаратараў была вымушаная пакінуць месца сваёй працы. Гэтаксама зрабіў Барыс Пятровіч. У 2002 годзе ён заснаваў і стаў галоўным рэдактарам новага літаратурнага часопіса «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», які за адносна кароткі час здолеў заваяваць папулярнасць і вядомасць у краіне, зрабіўшыся самым аўтарытэтным незалежным літаратурна-мастацкім выданнем Беларусі. Вакол «Дзеяслова» аб’ядналіся самыя знакамітыя ў краіне пісьменнікі, а таксама перспектыўныя маладыя аўтары, што дало магчымасць паўнавартасна адлюстроўваць сучасны літаратурны працэс. У снежні 2011 г. Барыс Пятровіч абраны старшынёй Рады [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|ГА «Саюз беларускіх пісьменнікаў»]] — найстарэйшай творчай арганізацыі Беларусі, што аб’ядноўвае ў сваіх шэрагах больш за 450 сяброў. У якасці куратара серыі і рэдактара выдаў больш 60 кніг беларускіх аўтараў у серыі «Кнігарня пісьменніка»<ref>http://kamunikat.org/Kniharnia_Pismiennika.html</ref> (сярод іх намінанты і лаўрэаты [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Гедройца]] «Час збіраць косткі» В. Казько, «Жанчына і леапард» Т. Барысік і інш.), а таксама больш дзясятка кніг у бібліятэчцы часопіса «Дзеяслоў».<ref>http://kamunikat.org/Bibliateka_czasopisu_Dziejaslou.html</ref> == Творчасць == Барыса Пятровіча называюць яскравым прадстаўніком экзістэнцыялізму ў сучаснай беларускай літаратуры, які ў творчасці спалучае адданасць класічнай літаратурнай традыцыі з дакладна выверанымі назіраннямі за рэаліямі. <blockquote>«Міф, які стварае Барыс Пятровіч, адначасова і ўніверсальны, і беларускі. Прастора дзеяння тэкстаў заўсёды Беларусь, але гэтая Беларусь успрымаецца не як правінцыя, а як цэнтр, і герой не маргінал, а чалавек сусвету… Адметная рыса творчасці Барыса Пятровіча — сінтэз набыткаў сусветнай культуры і аўтахтоннай, аўтэнтычнай беларушчыны… Барысу Пятровічу ўдаецца спалучаць неспалучальнае — традыцыйную „вясковую“ прозу і інтэлектуальную, пошукавую плынь» (Людміла Рублеўская)<ref>http://prastora.by/knihi/piatrovic-barys-zyc-nie-strasna-freski</ref></blockquote> <blockquote>«Барыс Пятровіч мае выключнае стылістычнае чуццё, адметнасць якога ўкаранёная ў здольнасці абіраць адзіна магчымыя словы для аднаўлення ў вобразе прынцыпова значных з’яваў… Талент стыліста шчасліва лучыцца з майстэрствам сюжэтабудавання: Барыс Пятровіч здольны вылушчыць ядро арыгінальнай ідэі з фабулы, здавалася б, ужо даўно і безнадзейна змучанай мастакоўскімі эксплуататарскімі захадамі.» (Ірына Шаўлякова)<ref>{{Cite web |url=http://bybooks.eu/authors/barys-piatrovich/ |title=з артыкула Ірыны Шаўляковай для электроннай бібліятэкі Bybooks |access-date=3 лютага 2014 |archive-date=4 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204161343/http://bybooks.eu/authors/barys-piatrovich/ |url-status=dead }}</ref></blockquote> <blockquote>«У творах Барыса Пятровіча адчуваецца рэальнае духоўнае быццё… Быццё пазачасавае, так бы мовіць, спрасаванае ў імгненнях вечнасці, і ў канкрэтна пазначаным часе, у сучаснасці, пазнавальнай і відавочна рэальнай. Хаця пісьменнік умее рэальнае выштурхнуць у закрэсленае, няўстойлівае, прапануе адчуць бязмежнасць праў, думак, мрояў»<ref>''Сямёнава А.'' З глыбіняў свядомасці. Барыс Пятровіч // У святой краіне выгнання. Імпрэсіі, адлюстраванні / А. Сямёнава. — Мн.: «Кнігазбор», 2011. — 488 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; вып. 10).</ref></blockquote> Творы Барыса Пятровіча перакладзеныя на англійскую, французскую, нямецкую, рускую, польскую, чэшскую, балгарскую, славацкую, літоўскую, украінскую і іншыя мовы. Сярод найбольш удалых перакладаў сталіся творы «Плошча» і «Фрэскі» (Barys Pjatrovitj, «Fresker». Malmö (2008); Barys Pjatrovitj «Torget», Malmö, (2011) пераствораныя па-шведску [[Дзмітрый Плакс|Дзмітрыем Плаксам]]. Водгукі чытача і крытыкаў былі прыхільнымі і шматлікімі. <blockquote>«Барыс Пятровіч — мадэрніст, такога ж кшталту, як Маякоўскі і Бруна К. Эйер — глыбокі рамантык, які не пазбягае ні асабістага, ні палітычнага» — Кайса Эбэр Ліндстэн, «Гётеборгс-Постэн»</blockquote> Літаратурная аглядальніца адной з найбуйнейшых шведскіх газет «Сьвенска Дагбладэт» Ёганна Ліндблад прапануе цёпла папляскаць выдавецтву, якое прадставіла шведскім чытачам настолькі актуальнага аўтара. == Прызнанне == [[Файл:Arlou Piatrovich.jpg|thumb|right|250px|[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|У. Арлоў]] узнагароджвае Б. Пятровіча [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём «100 гадоў БНР»]] ад імя старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Івонка Сурвіла|Івонкі Сурвілы]]]] * Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў (1993) * Старшыня ГА «Саюза беларускіх пісьменнікаў» (з 2011) * 1992 год — прэмія часопіса «Маладосць» за кнігу «Ловы» * 2008 год — прэмія «[[Гліняны Вялес]]» * 2019 год — узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём да стагоддзя БНР]]<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =2019-06-26| url = https://novychas.by/kultura/kab-vedac-czaho-vartaja-tvaja-tvorczasc-treba-na| title =Каб ведаць, чаго вартая твая творчасць, трэба надрукавацца ў «Дзеяслове» |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate = 2019-06-28}}</ref> [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] == Бібліяграфія == Дэбютаваў апавяданнем «Успамін. Яблыкі» у 1988 (часопіс «Крыніца»). Аўтар кніг «Ловы» (1992), «Сон між пачвар» (1994), «Фрэскі» (1998), «Шчасце быць» (2004), «Жыць не страшна» (2008), «Піліпікі» (2009), «Плошча» (2010), «Спакушэнне» (2013), «Спачатку была цемра» (2013), «Пуціна» (2015). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Barys Piatrovich}} {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{DEFAULTSORT:Пятровіч Барыс}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] 869t667nuy4hbar58kay8mirnsjmu0p 0 45225 5156634 4312604 2026-06-20T21:53:22Z JerzyKundrat 174 5156634 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ракаўцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ракаўцы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Ра́каўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rakaŭcy}}, {{lang-ru|Раковцы}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёскі Ракаўцы I i Ракаўцы II у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належалі да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 349 жыхароў, 70 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 325 жыхароў, 74 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IX|512|Rakowce, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] ps9du710eqhfeg4sfvvi033zpxb5dk1 0 46636 5156817 5145949 2026-06-21T10:58:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156817 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Беларускае слова}} {{Газета|выява=Беларускае слова (Канада) 2005 № 10.jpg}} '''Беларускае слова''' — [[газета]], якая выдаецца на [[Беларуская мова|беларускай мове]] ў [[Таронта]] ([[Канада]]). Выдаецца з [[2002]], выходзіць неперыядычна, да сакавіка [[2009]] было выдазена 11 нумароў. Газета асвятляе гісторыю і сучаснасць [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання беларусаў Канады]], дзейнасць [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], мае літаратурны дадатак. == Спасылкі == * [http://www.belaruscanada.com/belaruskae_slova.htm Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119033132/http://www.belaruscanada.com/belaruskae_slova.htm |date=19 лістапада 2008 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Газеты Канады на беларускай мове]] 67jlnwepsovttm5mqyeh0sl0986zkqp 0 47202 5156493 4978703 2026-06-20T16:13:32Z JerzyKundrat 174 5156493 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Касімаўскае ханства |саманазва = {{lang-tt2|Касыйм ханлыгы|<br />Qasıym xanlığı|<br />قاسم خانليغى}} |статус = [[Васальная дзяржава]] |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Qasim scheme.svg |апісанне = Карта Касімаўскага ханства |p1 = Залатая Арда |flag_p1 = Golden Horde flag 1339.svg |утворана = 1452 |ліквідавана = 1681 |s1 = Рускае царства |flag_s1 = Herb Moskovia-1 (Alex K).svg |дэвіз = |сталіца = [[Касімаў]] |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = [[касімаўскія татары]] |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = [[Касімаўскі кіраўнік]] |кіраўнік1 = [[Касім, касімаўскі кіраўнік|Касім]] |год_кіраўніка1 = 1452—1469 (першы) |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = [[Фаціма-Султан]] |год_кіраўніка2 = 1679—1681 (апошняя) |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = заснаванне |Дата1 = |Год1 = 1452 |Этап2 = скасаванне |Дата2 = |Год2 = 1681 }} '''Касімаўскае ханства''' — феадальная дзяржава ― [[удзельнае княства]], васальнае [[вялікія князі маскоўскія|маскоўскаму вялікаму князю]]. Існавала ў 15—17 ст. на Мяшчорскіх землях Маскоўскай дзяржавы. Першае татарскае ханства, створанае на землях уласна Русі<ref name=bokh>Боханаў.</ref>. Цэнтр у горадзе [[Касімаў]] над [[Ака|Акой]]. Ханства было створана вялікім князем маскоўскім [[Васіль II|Васілём II]] у 1452 годзе, пад канец маскоўскай смуты 15 ст. Першым ханам Касімава стаў казанскі царэвіч Касім (сын [[Улу-Мухамед]]а), які ў канцы 1440-х гг. перайшоў на маскоўскую службу. Пры [[Іван III Васільевіч|Іване III]] ханства стала важным інструментам маскоўскай палітыкі ў дачыненні да [[Казанскае ханства|Казані]]; казанскія валадары не раз патрабавалі яго ліквідацыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Боханов и др.; * Геллер; * Карамзин; * Вернадский Г. Россия в средние века. {{Ханствы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касімаўскае ханства| ]] [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:Ханствы]] 8nw3unx89qs89qvukiumy7gobe7wl4h 5156494 5156493 2026-06-20T16:18:22Z JerzyKundrat 174 5156494 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Касімаўскае ханства |саманазва = {{lang-tt2|Касыйм ханлыгы|<br />Qasıym xanlığı|<br />قاسم خانليغى}} |статус = [[Васальная дзяржава]] |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Qasim scheme.svg |апісанне = Карта Касімаўскага ханства |p1 = Залатая Арда |flag_p1 = Golden Horde flag 1339.svg |утворана = 1452 |ліквідавана = 1681 |s1 = Рускае царства |flag_s1 = Herb Moskovia-1 (Alex K).svg |дэвіз = |сталіца = [[Касімаў]] |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = [[касімаўскія татары]] |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = [[Касімаўскі кіраўнік]] |кіраўнік1 = [[Касім, касімаўскі кіраўнік|Касім]] |год_кіраўніка1 = 1452—1469 (першы) |тытул_кіраўнікоў2 = |кіраўнік2 = [[Фаціма-Султан]] |год_кіраўніка2 = 1679—1681 (апошняя) |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = заснаванне |Дата1 = |Год1 = 1452 |Этап2 = скасаванне |Дата2 = |Год2 = 1681 }} '''Касімаўскае ханства''' — феадальная дзяржава ― [[удзельнае княства]], васальнае [[вялікія князі маскоўскія|маскоўскаму вялікаму князю]]. Існавала ў 15—17 ст. на Мяшчорскіх землях Маскоўскай дзяржавы. Першае татарскае ханства, створанае на землях уласна Русі<ref name=bokh>Боханаў.</ref>. Цэнтр у горадзе [[Касімаў]] над [[Ака|Акой]]. Ханства было створана вялікім князем маскоўскім [[Васіль II|Васілём II]] у [[1452]] годзе, пад канец маскоўскай смуты 15 ст. Першым ханам Касімава стаў казанскі царэвіч Касім (сын [[Улу-Мухамед]]а), які ў канцы 1440-х гг. перайшоў на маскоўскую службу. Пры [[Іван III Васільевіч|Іване III]] ханства стала важным інструментам маскоўскай палітыкі ў дачыненні да [[Казанскае ханства|Казані]]; казанскія валадары не раз патрабавалі яго ліквідацыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Боханов и др.; * Геллер; * Карамзин; * Вернадский Г. Россия в средние века. {{Ханствы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касімаўскае ханства| ]] [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:Ханствы]] szveo0737gcsu8vtu55zjwamdbzzpoa 0 47747 5156418 4993579 2026-06-20T13:23:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156418 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Аўкштайція |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Aukštaitija}} |Герб = Coat of arms of Aukštaitija.png |Сцяг = Aukstaitijaflag.png |Краіна = [[Літва]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Панявежыс|горад Панявежыс]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = [[літоўская мова]] |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = [[каталіцтва]], [[кальвінізм]], [[праваслаўе]], [[іўдаізм]] |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта =Мапа этнаграфічных рэгіёнаў Літвы.jpg |Часавыпояс = UTC +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = LT |Сайт = |Заўвагі = }} '''Аўкшто́та''' або '''Аўкшта́йція''' ({{lang-lt|Aukštaitijá}}) — гістарычная вобласць [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="ReferenceA">''Пазднякоў, В.'' Аўкштайція / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае. — Т. 1. — С. 266; ''Насевіч, В.'' Аўкштайція / В. Л. Насевіч // {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=2|старонкі=86|старонак=480|isbn=985-11-0161-7 (Т. 2)}}.</ref> і [[Рэгіёны Літвы|этнаграфічны рэгіён]] сучаснай [[Літва|Літвы]] на паўночным усходзе краіны, у басейне [[Вілія|Віліі]]<ref>{{cite web|url=http://www.balto-slavica.com/forum/index.php?showtopic=193|title=Антропологическое разнообразие Восточной Европы: Аукштайты|publisher=Slavica|accessdate=2014-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006154536/http://www.balto-slavica.com/forum/index.php?showtopic=193|archivedate=6 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref>. Сталіцай этнаграфічнага (этнакультурнага) рэгіёна сучаснай Літвы лічыцца [[Панявежыс]]. На тэрыторыі Аўкштайціі распаўсюджаны гаворкі аўкштайцкай дыялектнай групы [[літоўская мова|літоўскай мовы]]. Упершыню ''Аўкштота'' (Eusteythen) згадана ў дагаворы 1323 года вялікага князя [[Гедзімін]]а з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ландам]] Тэўтонскага ордэна. == Паходжанне назвы == Імя насельнікаў рэгіёнаў «[[жамойты|жамойтаў]]» ({{lang-lt|žemaičiai}}) і «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]» ({{lang-lt|aukštaičiai}}), і адпаведна іх назвы — «[[Жамойць]]» і «Аўкштойць», звязаны з літоўскім ''žemas'' («нізкі») і ''aukštas'' («высокі»)<ref name="ReferenceB">''Пазднякоў, В.'' Аўкштайція / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае. — Т. 1. — С. 266.</ref>. Традыцыйна лічаць, што назва «Жамойць» звязана з ніжнім, а «Аўкштойць» з верхнім цячэннем [[Нёман]]а і яго буйнейшага прытока [[Вілія|Віліі]] ({{lang-lt|Nemunas}} — Нямунас, ''Neris'' — Нярыc)<ref>{{Cite web|url=http://www.xn--altiniai-4wb.info/index/details/331|title=Lietuvių kalbos tarmių klasifikacija}}</ref>. Паводле даследчыка літоўскай міфалогіі Норберта Велюса, «''сфарміравацца такому разуменню, якое замацавалася і ў саміх этнонімах, відаць, дапамог і арыентаваны геаграфічна старабалцкі міфічны светапогляд, паводле якога заходняя канец краіны разумеўся як „ніжэйшы“ (размешчаны ніжэй), а ўсходні — як „вышэйшы“''»<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. С. 527.</ref>. Падзел тэрыторыі краіны адносна цячэння буйной ракі сустракаецца ў свеце і вядомы, напрыклад, з часоў дадынастычнага Егіпта («Верхні» і «Ніжні» Егіпет). Такі падзел сакралізаваўся, і такая сакралізацыя сягае раннечалавечых дваістых сістэм светаўспрымання<ref>Вяч. Вс. Иванов. Чет и нечет. Ассиметрия мозга и знаковых систем. Москва, 1978. С. 99-100.</ref>. Літоўская форма назвы краю ''Aukštaitija'' (''Аўкштайція'' з націскам на апошняе «я») утварылася ад ''aukštaitis'' «вышыннік», а тое — з дапамогай суфікса ''-ait-''. З тым жа суфіксам і літоўскія ''žemaitis'' «нізіннік»'', Žemaitija'' (''Жэмайція'' з націскам на апошняе «я»). Суфікс ''-ait-'' у літоўскай мове выкарыстоўваецца для ўтварэння другасных назоўнікаў: ''kalva'' «пагорак» > ''kalvaitis'' «жыхар гарыстай мясцовасці», ''laukinis'' «палявы» > ''laukinaitis'' «жыхар раўніннай мясцовасці» (адпаведна, ''aukštaitis, žemaitis'' — жыхары вышыннай / нізіннай мясцовасці)<ref>P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 358—361.</ref>. Суфікс -''ait-'' бачны з засведчаных лацінска- і нямецкамоўных формаў «''Eusteythen''», «''Owsteiten''», «''Ansteiden''», але вядомыя і ўжо бездыфтонгавыя формы: «''Auxteten''», «''Auxstote''». Бездыфтонгавыя формы вядомы і для назвы Жамойці: ''Samathæ, Samethi, «жемотьская земля''». Бо балцкія дыфтонгі ў іншамоўным ужытку маюць схільнасць да знікнення<ref>Elena Grinaveckienė, Юзефа Флориановна Мацкевич. Lie. (''iau'') vokalizmo atliepai baltarusių lituanizmuose // Baltistica. ІІІ (1). 1989. Priedas. C. 72-73.</ref>. Ператварэнне балцкага суфікса ''-ai-'' у ''-ой-'' бачым таксама ў тапонімах тыпу [[Смаргонь]] (< ''Smorg-oyn-y'' < ''Smurg-ain-ys''), [[Жукойні]] (< ''Žuk-ain-ys''), у антрапонімах тыпу Юркойць, Мацкойць (< ''Jurk-ait-is, Mack-ait-is''), у старых антрапонімах тыпу ''Бивоина'' (''< By-vain’as'')<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 78.</ref>. Апраўдана з лінгвістычнага пункту гледжання ўжываць формы «Аўкштайція», «Аўкштойць», «Аўкштота» (як і «Жэмайція», «Жамойць», «Жэмота»), пры гэтым першая — калька з літоўскага ''Aukštaitija'', другая — заканамерная моўная адаптацыя, трэцяя — капіяванне адной з вядомых другасных гістарычных формаў. == Гісторыя ўжывання назвы == === У славянскамоўных крыніцах === У летапісах з сярэдзіны XI ст. ўжываецца назва «літва», калі апісваюць падзеі адносін княстваў Рурыкавічаў і балцкіх плямён, назвы «Аўкштота» ў іх не зафіксавана, як і ў [[Галіцка-Валынскі летапіс|Галіцка-Валынскім летапісе]], дзе выкарыстоўваюцца назвы «літва» і «жамойць». Так, пад 1263 годам паведамляецца, што «Транята пачаў княжыць ва ўсёй зямлі Літоўскай і ў Жамойці». Таксама і ў больш позніх па часе дакументах Вялікага Княства Літоўскага на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовах]], назва тыпу «Аўкштота» не ўжывалася, а ўжываліся «Літва» і «Жамойць»<ref>''Насевіч, В.'' Аўкштайція / В. Л. Насевіч // {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|год=1996|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|том=2|старонкі=86|старонак=480|isbn=985-11-0161-7 (Т. 2)}}.</ref>. === У лацінамоўных і нямецкамоўных крыніцах === Упершыню Аўкштойць згадваецца ў дамове 1323 года князя [[Гедзімін]]а з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], разам з Жамойцю (''Eusteythen unde Sameyten'' — «Аўкштойць і Жамойць»). Пазней Гедзімін называецца «каралём Аўкштойці» (''rex de Owsteiten'')<ref>Rowell, Stephen Christopher. Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe. 1295—1345. Cambridge, 1994. C. 50.</ref>. У 1338 годзе ён называецца «каралём Аўкштойці і Жамойці» (''coninck van Ansteiden ende van Sameyten''). Аўкштойць як «зямля караля Літвы» (''Austechiam, terram regis Lethowie'') згадваецца ў «Хроніцы Прускай зямлі» (1326) Пятра з Дусбурга. У 1367 годзе па-лацінску згадваецца «верхняя частка Літвы» (''in superioribus partibus Letwinorum''), і гэта прамы пераклад назвы Аўкштойці як «верхняй, вышыннай». Нямецкага перакладу ў нямецкамоўных «Апісаннях дарог» (XIV ст.) — «Аўкштойць, або Верхняя Літва» (''Auxteten oder Ober-Littauen''), няма ў арыгінале помніка, гэта толькі ўмоўная назва ад выдаўца XIX ст. У 1412 годзе фіксуецца адна з апошніх «аўкштойцкіх» згадак — «літоўцы, які называлі сябе аўкштойтамі» (''Littowen, di genant woren Austenten'')<ref>Scriptores rerum Prussicarurm. Т. 2. Leipzig, 1863. С. 711.</ref>. У сваім лісце ад 11 сакавіка 1420 года да імператара [[Сігізмунд I Люксембургскі|Сігізмунда Люксембургскага]] «Аўкштойць» згадвае князь [[Вітаўт]]: <blockquote>«Жамойцкая зямля знаходзіцца ніжэй (''inferior'') за літоўскую зямлю, таму і называецца Жамойць (''Szomoyth''), бо так па-літоўску (''in lythwanico'') называецца ніжэйшая зямля. А жамойты Літву называюць Аўкштойцю (''Auxstote''), інакш кажучы, калі глядзець ад жамойтаў, вышэйшай (''superior'') зямлёй»<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. С. 529.</ref>.</blockquote> «Аўкштойцкая» назва ўпершыню сустракаецца ў лацінамоўнай хроніцы «[[Хроніка Прускай зямлі|Chronicon terrae Prussiae]]» (1326) [[Пётр з Дусбурга|Пятра з Дусбурга]] пры апісанні падзей 1294—1300 гадоў, у часы, калі ўжо існавала [[Вялікае Княства Літоўскае]]<ref>{{артыкул|аўтар=Чаквін І. У.|загаловак=Аўкштайты|год=1989|месца=Мн.|выданне=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя|выдавецтва=БелЭн|старонкі=41}}</ref>. Пазней гэтая назва часта ўжываецца ў крыжацкіх хроніках і дакументах, якія пісаліся на [[Латынь|лаціне]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мове]] і датычыць балцкіх земляў на ўсход ад [[Жамойць|Жамойці]] — вышэй па цячэнні [[Нёман]]а і яго правых прытокаў. З 1420 годзе «аўкштойцкая» назва выходзіць з ужытку ў лацінамоўных і нямецкамоўных хроніках і дакументах<ref name="ReferenceB2">''Пазднякоў, В.'' Аўкштайція / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае. — Т. 1. — С. 266.</ref>. У нямецкай крыніцы «[[Хроніка Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]] пры апісанні падзей першай паловы XIII ст. паўднёвыя землі, сумежныя з уладаннямі [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]], завуцца проста «Літвой» — храніст не ўжывае назваў ні Аўкштота, ні Жамойць у сваёй працы. Аўтар лацінамоўнага трактата «Апісання земляў» (Дублінская хроніка) другой паловы XIII ст., сведка каранацыі [[Міндоўг]]а, асобна ўпамінае [[Жамойць]] ''(Samoita)'' побач з [[Літва (зямля)|Літвой]] ''(Lectauie)''<ref>Назва Lectauie з’яўляецца скажоным напісаннем лацінскай назвы Lettauie (г.зн. Літва).</ref>, [[Нальшчаны|Нальшчанамі]] ''(Nalsani)'' і [[Яцвягі|Яцвяззю]] ''(Ietuesi)''<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Opisanie/frametext.htm «Описание земель». Анонимный географический трактат второй половины XIII в.]</ref>, але не згадвае «Аўкштойці». У 1367 годзе па-лацінску згадваецца «верхняя частка Літвы» (''in superioribus partibus Letwinorum''), і гэта прамы пераклад назвы Аўкштойці як «верхняй, вышыннай». У 1412 годзе фіксуецца адна з апошніх згадак «Аўкштоты» — «літоўцы, які называлі сябе аўкштайтамі» (''Littowen, di genant woren Austenten'')<ref>Scriptores rerum Prussicarurm. Т. 2. Leipzig, 1863. С. 711.</ref>. У сваім лісце ад 11 сакавіка 1420 года да імператара [[Сігізмунд I Люксембургскі|Сігізмунда Люксембургскага]] «Аўкштоту» згадвае князь [[Вітаўт]]<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. С. 529.</ref>. З 1420 года назва «Аўкштота»/«Аўкштайція» ужо выходзіць з ужытку ў лацінамоўных і нямецкамоўных хроніках і афіцыйных дакументах. ==== Згадкі ў крыніцах ==== Упамінанні і розныя формы назвы «Аўкштоты» ў лацінамоўных і нямецкамоўных крыніцах: * 1323 — Дагавор [[Гедзімін]]а з немцамі — «Dit sint de lant, dar wi den vrede mede hebbet: van unser wegene dat lant to '''Eusteythen''' unde Sameyten, Plessekowe unde alle der Russen, de under uns besethen sin…» (Вось зямля, на якой мы ўстанавілі мір: з нашага боку зямля Аўкштота і [[Жамойць]], [[Пскоўская рэспубліка|Пскоў]] і ўсе [землі] рускіх, якімі мы валодаем…); паводле лівонскай ордэнскай копіі: «Dit sind de lant, da wi dea vrede mede maket hebbet; van des koninges wegene van Lettowen dat lant to '''Ousteyten''' un Sameyten, Plesaekowe und alle de Russen, de under eme beseten sint» (Вось зямля, на якой мы ўстанавілі мір; з боку караля Літвы — зямля Аўкштота і Жамойць, Пскоў і ўсе [землі] рускіх, якімі ён валодае). * 1320-я — [[Хроніка Прускай зямлі|«Chronicon terrae Prussiae» (1326)]] [[Пётр з Дусбурга|Пятра з Дусбурга]] — «'''Austechiam''', terram regis Lethowie» (зямля караля Літвы) — пра падзеі 1294—1300 гадоў. * 1324—1331 — Гедзімін «rex de '''Owsteiten'''»<ref>Preussisches Urkundenbuch, Kionigsberg, 1935,Bd. 2, Lief. 2 (1324—1331)/ herausgegeben von Max Hein, p. 381.</ref>. (кароль Аўкштоты) * 1327—1329 — Рагніцкае комтурства — уцёкі трох рабоў родам з Аўкштоты (tres servos fugitivos de '''Owehsteten''') гэтыя аўкштайты сцвярджалі, што жылі каля [[Гродна]] (qui eciam asserunt omnes de Owehsteten circa Garten domi esse)<ref>Preussisches Urkundenbuch, Konigsberg, 1935, Bd. 2, Lief. 2, p. 447.</ref>. * 1337, 12 снежня — була германскага імператара [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіка IV]] — «землі няверных, ворагаў Хрыста, літоўцаў (Litwinorum), а менавіта Аўкштайцію ('''Ochsteten'''), [[Жамойць]] (Samayten), Каршуву (Karsoco), Русь (Ruezzen) і іншыя землі, якія належаць да гэтых краёў…». * 1338 — Гедзімін «Die coninck van '''Ansteiden''' ende van [[Жамойць|Sameyten]]»<ref>Die Jengere Hochmeisterchronik/ herausgegeben von Theodor Hirsch. — Scriptores rerum Prussicarum, Leipzig, 1874, Bd. 5, p. 118; Chronicon equestris ordinis Teutonici incerti auctoris. — Veteris aevianalecta seu Vetera monumenta hactenus nondum visa / primus in lucem edidit adjectis observationibus suis Antonius Matthaeus. — Editio secunda, Hagae-Comitum,1738, t. 5, p. 778.</ref>. (кароль Аўкштоты і Жамойці) * 1348 — [[Віганд Марбургскі]] — «на зямлю Літвы (jnn das land Litten) у Аўкштоту ('''Auchstetter''' gegent) і рабавалі там 7 дзён, а на 8 дзень, калі яны былі ў той зямлі (jnn derselben gegent) адбылася вялікая бітва каля ракі Стрэвы (wasser Strebe)». * 1354—1356 — [[Герман Вартберг]] — «У гэты час літоўцы (Letwini) з Стрыпейкаў (Stripeyke), Упіты (Opythen), Межэвільты (Mezevilte) — з Аўкштоты (de '''Austeyten''') хацелі перабрацца з Літвы (a Lethowia); але магістр не дазволіў ім». * 1367 — Герман Вартберг — немцы ваявалі ў «Вышэйшай частцы Літвы» (in superioribus partibus Letwinorum). * 1373 — паход [[Вінрых фон Кніпродэ|Вінрыха Кніпродэ]] — «Вывеў сваіх супраць літоўцаў (Letwinos) у зямлю Аўкштоту (in terram '''Austheithen'''), дзе кароль [[Кейстут]] ім не даў пераправіцца (цераз раку). Магістр пайшоў далей па зямлі ўздоўж [[Вілія|Нярыса]] (ad terram Nerghe), жадаючы пераправіцца. Але кароль і там ім не даў гэтага… Так Магістр спустошыў зямлю ўздоўж Нярыса да самага [[Вількамір]]а (Valkenberge). Пасля гэтага павёў свае войскі ў зямлю [[Жамойць]] (Seymen)…». * 1412 — «А таксама, што замак Вялёна (hus Willune) [[Тэўтонскі ордэн|прускія браты]] заваявалі 11 гадоў таму ад няверных і ворагаў нашай веры літоўцаў (Littowen), якія называліся аўкштайтамі ('''Austenten'''), а кіраўнікамі ў іх былі Сурмін, Матэйка і Гаштольд. А таксама, што вышэйназваныя кіраўнікі, ад якіх быў адваяваны замак Вялёна, як ужо пісалася, былі літоўцамі (Littowen), і іх род і цяпер завецца літоўкамі і літоўцамі, і жывуць яны ў Літве, у Кульве паблізу [[Вількамір]]а (czu Colwa bi Wilkenberg), а не ў [[Жамойць|Жамойці]] (Samayten). Таксама, што і замак Вялёна, да яго заваявання прускімі братамі, як ужо казалі, утрымліваўся і забяспечваўся літоўцамі, якія звалі і цяпер сябе завуць аўкштайтамі ('''Awstayten'''), а не [[жамойты|жамойтамі]] (Samayten)». ==== Ліст князя Вітаўта 1420 года ==== 11 сакавіка 1420 года вялікі князь літоўскі [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўт]] напісаў ліст да германскага імператара [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонта I]], дзе ёсць наступныя словы:<blockquote>''«''Вы прынялі і абвясцілі пастанову наконт Жамойцкай зямлі (''terra Samaytarum''), якая ёсць нашай спадчынай і нашай отчынай з законнага спадкаемства прадзядоў і дзядоў, якую і цяпер маем ва ўладанні, якая цяпер ёсць і заўсёды адно і тое ж з Літоўскай зямлёй (''unum et idem cum'' ''terra Lythwanie''), бо ёсць адна гаворка і тыя ж жыхары (''unum ydeoma et uni homines''). Але праз тое што Жамойцкая зямля знаходзіцца ніжэй (''inferior'') за Літоўскую зямлю, таму і называецца Жамойць (''Szomoyth''), бо так па-літоўску (''in lythwanico'') называецца ніжэйшая зямля. А жамойты Літву называюць Аўкштотай (''Auxstote''), інакш кажучы, калі глядзець ад жамойтаў, вышэйшай (''superior'') зямлёй. Таксама і людзі Жамойці ад старых часоў называюць сябе літоўцамі і ніколі жамойтамі, таму праз такое атаясненне (''ydemptitatem'') у сваім тытуле мы не пішам пра Жамойць, бо ўсё ёсць адно, адзін край і адны жыхары''»''<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. С. 528—529.</ref>.</blockquote>Беларускі гісторык Аляксандр Краўцэвіч аспрэчвае, што Літва, як вынікае з ліста Вітаўта, складалася з Аўкштойці і [[Жамойць|Жамойці]]<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага… С. 113—114</ref>. На яго думку, вялікі князь Вітаўта імкнуўся да замацавання Жамойці пад сваёй уладай, што і выявілася ў фармулёўках ліста — ужыты аргумент блізкасці і падобнасці мовы і звычаяў балцкіх плямён. Краўцэвіч звяртае ўвагу, што Вітаўт яшчэ ў 1417 годзе ўжываў назву Жамойці ў сваім тытуле — у акце пра заснаванне [[Жамойцкае біскупства|Медніцкага біскупства]] ў Жамойці<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага… С. 114</ref>. «Жамойць» захавалася і стала складовай часткай афіцыйнай назвы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з 1441 года побач з «[[Літва (зямля)|Літвой]]» і «[[Русь (зямля)|Руссю]]» — «Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае». === Ужыванне ў Новы час === ==== Увядзенне назвы ў зварот ==== [[Файл:Simono Daukanto - Budas senoves lietuviu - kalnenu ir zemaiciu - 1845 AD.jpg|thumb|Вокладка кнігі [[Сіманас Даўкантас|Сіманаса Даўкантаса]] «Budą senowęs lëtuwiū, kalnienū ir žȧmajtiū» («Звычаі старажытных літоўцаў — горнікаў і жамойтаў»), 1845 г.]] У 1822 годзе [[Сіманас Даўкантас]] апублікаваў па-літоўску кнігу «Дзеянні старажытных літоўцаў і жамойтаў» («Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių»). У зварот назва «Аўкштота» ўведзена ў 1837 годзе, у другім томе кнігі «Гісторыя літоўскага народа» (польск. ''Dzieje starożytne narodu litewskiego'') [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]]<ref name="Warszawa 1891">Aukstote // Wielka encyklopedya powszechna ilustrowana. — Warszawa : Druk. S. Sikorskiego, 1891. — T. 5-6, Areńska-Barthold. — S. 450.</ref>. Нарбут прывёў у кнізе ліст князя Вітаўта 1420 года, дзе згадана, што ''«на Жамойці Літву называюць Аўкштойцю»''. З гэтага часу назва «Аўкштайція» (літ. ''Aukštaitija'') пачынаюць выкарыстоўваць навукоўцы, якія гэтай назвай пачынаюць называць землі на ўсход ад [[Жамойць|Жамойці]], а жыхароў таго рэгіёна — назвай [[Аўкштайты|«аўкштайты»]] (літ. ''aukštaičiai''). У 1845 годзе Сіманас Даўкантас выдае яшчэ адну літоўскамоўную кнігу «Budą senowęs Lëtuwiū, Kalnienū ir Žȧmajtiū» (Апісанне старажытных літоўцаў — гаранаў і жамойтаў). Слова ''kalnėnas'' у Даўкантаса — наватвор, ад літоўскага ''kalnas'', якім Даўкантас творча замяніў вядомую яму «аўкштойцкую» назву. Ён піша: «''Самі сябе называлі літоўцамі, гаранамі або вышыннікамі (aukštėjais), і жамойтамі (žemaičiais), паводле таго, што жылі на гары (kalne) або ў падгор’і (pakalnėje), гэта значыць у бок мора''»<ref>{{Cite web|url=http://www.xn--altiniai-4wb.info/files/literatura/LG00/Simonas_Daukantas._B%C5%ABdas_senov%C4%97s_lietuvi%C5%B3,_kaln%C4%97n%C5%B3_ir_%C5%BEemai%C4%8Di%C5%B3.LG2100.pdf|title=BŪDAS SENOVĖS LIETUVIŲ, KALNĖNŲ IR ŽEMAIČIŲ|pages=9}}</ref>. Польская энцыклапедыя 1891 года піша, што назва «Aukstote» сярод літоўскіх жыхароў ужо не вядомая і як геаграфічнае абазначэнне ў паўсядзённым жыцці не ўжываецца<ref name="Warszawa 1891" />. ==== Лінгвістыка ==== У XIX—XX стст. назву «Аўкштайція» (''Aukštaitija'') пачалі ўжываць навукоўцы да цэнтральнай і ўсходняй частцы рассялення [[літоўцы|літоўскага этнаса]], а назвай «[[аўкштайты]]» (''aukštaičiai'') называць этнаграфічную групу літоўскага этнаса<ref name="ReferenceA"/>. Сукупнасць аўкштойцкіх гаворак літоўскай мовы атрымала назву «аўкштойцкая гаворка» (''aukštaičių tarmė'')<ref name="ReferenceA"/>. ==== Археалогія ==== Тэрмінам «[[аўкштайты]]» археолагі таксама пачалі называць насельніцтва, якое стварыла археалагічную культуру грунтовых могільнікаў Цэнтральнай Літвы, альбо ўсё насельніцтва, якое стварыла археалагічную культуру грунтовых могільнікаў Цэнтральнай Літвы і [[культура ўсходнелітоўскіх курганоў|культуру ўсходнелітоўскіх курганоў]] сукупна. Навукоўцы пачалі ўжываць адносна стваральнікаў гэтых археалагічных культур тэрмін «[[аўкштайты|племя аўкштайтаў]]». ==== Гісторыя ==== Гісторыкі XX ст. намагаліся высветліць, з якіх частак («земляў») складалася Аўкштойць у Сярэднявеччы. [[Генрык Лаўмянскі]] лічыў, што яшчэ да часу ўзнікнення [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] існаваў [[Літва (плямёны)|саюз балцкіх плямён пад назвай «Літва»]], які складаўся з двух асноўных плямёнаў — [[жамойты|жамойтаў]] (на [[Жамойць|Жамойці]]) і [[аўкштайты|аўкштойтаў]] (на Аўкштойці), а само племя аўштойтаў складалася з земляў [[Нальшчаны|Нальшчаны («Нальшчанская зямля»)]], [[Дзяволтва]], [[Літва (плямёны)|Літоўская зямля]] і [[Упіта]]<ref>''Пазднякоў, В.'' Аўкштайція / В. Пазднякоў // Вялікае княства Літоўскае. — Т. 1. — С. 266; ''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага… С. 116.</ref>. Лаўмянскі меркаваў, што пачаткова мяжа паміж жамойтамі і аўкштойтамі ішла па рацэ Шушва, а потым па [[Нявежыс|рацэ Нявежы]], а з другой паловы XIV ст. мяжа ўсталявалася па рацэ Нявежы. Яго думку падтрымалі гісторыкі [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзімір Пашута]] і [[Эдвардас Гудавічус]]<ref name="ReferenceB" />. [[Ежы Ахманьскі]] лічыў, што ў культурных аспектах Аўкштойць у старажытныя часы падзялялася на тры вобласці — уцянскі (Нальшчаны), троцкі (уласна Літва) і ашмянска-геранёнскі (паміж рэкамі [[Мяркіс|Мерачанка]], [[Нёман]], [[Заходняя Бярэзіна|Бярэзіна]] і [[Вілія]] — тая самая Аўкштойць)<ref name="ReferenceB" />. Беларускія гісторыкі [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]] і [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] адмаўляюць старажытную сувязь назваў Аўкштойць і Жамойць, а таксама роднаснасць племя жамойтаў з племем [[Літва (плямёны)|літвы]]. Паводле Насевіча, «аўкштойцкая» назва некалі была ўтвораная штучна, у процівагу назве «Жамойць», каб проціпаставіць Літву Жамойці. На яго думку, гэтай назвы не трэба пераносіць на вельмі раннюю эпоху<ref>''Насевіч, В. Л.'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага… С. 20.</ref>. Згодна з Насевічам, [[жамойты]] да стварэння ВКЛ былі асобным ад [[Літва (плямёны)|літвы]] «асобным этнасам»<ref>''Насевіч, В. Л.'' Пачаткі Вялікага княства Літоўскага… С. 19.</ref>. Паводле Краўцэвіча, [[жамойты]] былі асобнае ад [[Літва (плямёны)|літвы]] балцкае племя, так сама як і [[нальшчаны]], [[дзяволтва]], [[яцвягі]]<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 113—114, 118, 125.</ref>. На думку Краўцэвіча, «Літва», «Жамойць», «Нальшчаны», «Дзяволтва» у пісьмовых крыніцах выступаюць раўназначнымі аб’ектамі, якія нельга лічыць складовымі часткамі («землямі») «Літвы»<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 118.</ref>. Краўцэвіч сцвярджае, што назва «Аўкштойць» выкарыстоўвалася да ХХ стагоддзя сярод жамойтаў, каб абазначаць балцкамоўныя землі Вялікага Княства Літоўскага (а пасля і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]) на ўсходзе ад Жамойці<ref>''Краўцэвіч, А. К.'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Rzeszów, 2000. — С. 125.</ref>. == Этнаграфічны рэгіён Літвы == === Сімвалы === Сучасныя сімвалы Аўкштайціі (сцяг і герб), афіцыйна зацверджаныя ў сакавіку 2007 года. <center><gallery> Выява:Coat of arms of Aukštaitija.png|Герб Аўкштайціі Выява:Aukstaitijaflag.png|Сцяг Аўкштайціі </gallery></center> === Геаграфія Аўкштайціі === [[Файл:UkojasLake002.JPG|thumb|250px|Азёры Аўкштайціі]] Аўкштайція знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы сучаснай Літвы. Па ўсім рэгіёне багата азёраў, асабліва ва ўсходняй частцы. Асноўнымі гарадамі Аўкштайціі з’яўляюцца: * [[Панявежыс]] — 119 749 жыхароў (лічыцца сталіцай Аўкштайціі) * [[Ёнава]] — 34 954 жыхары * [[Уцяна]] — 33 860 жыхароў * [[Кедайней|Кедайняй]] — 32 048 жыхароў * [[Вісагінас]] — 29 554 жыхары * [[Укмярге]] — 28 759 жыхароў * [[Радзвілішкіс|Радвілішкіс]] — 20 339 жыхароў === Аўкштайцкія гаворкі === Мясцовыя жыхары размаўляюць на [[аўкштайцкі дыялект|аўкштайцкіх дыялектах]] [[літоўская мова|літоўскай мовы]]. Пры гэтым літоўская мова дзеліцца не толькі на [[жамойцкі дыялект|жамойцкі]] і аўкштайцкі гаворкі, але і на яшчэ два паддыялекты — судаўскі і [[дзукійскі дыялект|дзукійскі]], якія разам утвараюць аўкштайцкую дыялектную групу. Да аўкштайцкіх дыялектаў належаць гаворкі, на якіх грунтуецца [[літаратурная мова|літаратурная]] [[літоўская мова]] — сувалькійскі варыянт аўкштайцкай гаворкі літоўскай мовы. === Турыстычны патэнцыял сучаснай Аўкштайціі === Самымі старажытнымі гарадамі Аўкшайціі лічацца гарады [[Кярнаве]] і [[Укмярге]]. == Гл. таксама == * [[Сэлія|Аўгшземе (Селонія / Сэлія)]] * [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Аўгшкурземе]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Археология СССР. Т. 17. Финно-угры и балты в эпоху средневековья / Л. А. Голубева [и др.]; Отв. ред. тома В. В. Седов; Редкол.: Б. А. Рыбаков (гл. ред.) [и др.]. — М.: Наука, 1987. — 510 с. * Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. — Москва-Ленинград : АН СССР, 1938. — 608 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * ''[[Эдвардас Гудавічус|Гудавичюс, Э.]]'' История Литвы / Э. Гудавичюс. — Т. 1 : с древнейших времен до 1569 года. — Москва : Фонд им. И. Д. Сытина; Baltrus, 2005. — 680 с. * ''[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]]'' [http://belarus.kulichki.net/index.php?option=com_content&task=view&id=1797&Itemid=70 Жамойць і Літва] / А. Дзярновіч // Наша ніва. — 22 чэрвеня 2013. * ''[[Зігмас Зінкявічус|Зинкявичюс, З.]]'' Откуда родом литовцы / З. Зинкявичюс, [[Аляксеюс Лухтанас|А. Лухтанас]], Г. Чеснис. — Вильнюс : Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. — 144 с. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * ''[[Аляксандр Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 Праблема лакалізацыі сярэднявечнай Літвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408123400/http://kamunikat.org/download.php?item=2154-2.pdf&pubref=2154 |date=8 красавіка 2009 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne № 8. 1997. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А. К.]]'' Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Rzeszów, 2000. — 238 с. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В.]]'' Аўкштайція / В. Л. Насевіч // {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.2: Аршыца — Беларусцы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=2|старонкі=86|старонак=480|isbn=985-11-0161-7 (Т. 2)}} * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' [http://vln.by/node/17 Літва] / В. Л. Насевіч // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя ў 2 т. — Мн.: БелЭН, 2006. — Т.2. — С. 202—206. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В. Л.]]'' [http://vln.by/node/59 Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы]. — Мінск : Полымя, 1993. — 160 с. * ''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://www.belhistory.eu/pytannyaў-bolsh-chym-adkazaў-vyachaslaў-nasevich/#ftn10 Пытанняў больш, чым адказаў] // Беларускі гістарычны агляд. Т. 5. Сш.1(8). Мн., 1998. С. 210—226. Рэцензія: ''Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мн.: Беларуская навука, 1998. 208 с.'' * [http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Opisanie/frametext.htm «Описание земель». Анонимный географический трактат второй половины XIII в.] // Средние века. — Москва : Наука, 1993. — Вып. 56. — С. 206—225. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=266|артыкул=Аўкштайція|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} * Aukstote // Wielka encyklopedya powszechna ilustrowana. — Warszawa : Druk. S. Sikorskiego, 1891. — T. 5-6, Areńska-Barthold. — S. 450. * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. == Спасылкі == * [http://www.paneveziomuziejus.lt/get.php?f.477 ''Tomas Baranauskas''. Aukðtaitija XIII—XV amþiuje // Lietuvos istorijos institutas] * [http://www.genlingnw.ru/Staff/Dubasava/geo.htm#АУКШТАЙТИЯ АУКШТАЙТИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015232907/http://www.genlingnw.ru/Staff/Dubasava/geo.htm#АУКШТАЙТИЯ |date=15 кастрычніка 2013 }} // www.genlingnw.ru * [http://www.genlingnw.ru/Staff/Dubasava/geo.htm#АУГШЗЕМЕ АУГШЗЕМЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015232907/http://www.genlingnw.ru/Staff/Dubasava/geo.htm#АУГШЗЕМЕ |date=15 кастрычніка 2013 }} // www.genlingnw.ru {{Рэгіёны Літвы}} [[Катэгорыя:Аўкштайція| ]] 85d17wl2lqtmkolb8lphos0noa6lkah 0 48493 5156552 4361005 2026-06-20T18:46:40Z JerzyKundrat 174 5156552 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Навесы |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Бобрскі }} '''Наве́сы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Naviesy}}, {{lang-ru|Навесы}}) — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома з канца XVIII стагоддзя. У 1790 годзе 19 двароў. З XIX стагоддзя ў складзе Бобрскай воласці [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]]. Пасля ўстанаўлення Савецкай улады ў Бобрскім сельсавеце Крупскага раёна. У 1930-я гады вяскоўцы аб’ядналіся ў [[калгас]] «Ленінскі шлях». У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 23 чалавекі. Пасля вайны вёска ў складзе калгаса «Чарвоны сцяг», потым — [[саўгас]]а, потым — калгаса «Бобр». У 1998 годзе 21 гаспадарка, 39 жыхароў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Лист карты N-35-71. Издание 1986 года. Состояние местности на 1984 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бобрскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] c5bmtncoczibzwr5i7my0cwdussy5b5 5156553 5156552 2026-06-20T18:46:55Z JerzyKundrat 174 5156553 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Навесы |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Бобрскі }} '''Наве́сы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Naviesy}}) — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома з канца XVIII стагоддзя. У 1790 годзе 19 двароў. З XIX стагоддзя ў складзе Бобрскай воласці [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]]. Пасля ўстанаўлення Савецкай улады ў Бобрскім сельсавеце Крупскага раёна. У 1930-я гады вяскоўцы аб’ядналіся ў [[калгас]] «Ленінскі шлях». У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 23 чалавекі. Пасля вайны вёска ў складзе калгаса «Чарвоны сцяг», потым — [[саўгас]]а, потым — калгаса «Бобр». У 1998 годзе 21 гаспадарка, 39 жыхароў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Лист карты N-35-71. Издание 1986 года. Состояние местности на 1984 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бобрскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] gbv95mdq6y7ihi25emuhkykhi3ilj23 0 48573 5156555 4425111 2026-06-20T18:50:49Z JerzyKundrat 174 5156555 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Еленка}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Еленка |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Бобрскі |дата заснавання = 16 ст. }} '''Е́ленка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jelienka}}) — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]]. Побач працякае рака [[Еленка (прыток Бабра)]]. == Гісторыя == Вядома з 16 ст., «даннікі» на '''Ельнянах''' належалі да маёнтка [[Падбярэззе (Талачынскі раён)|Падбярэззе]]. Каля 1590 г. вёску атрымаў у спадчыну Мікалай Падбярэзскі, потым Рафал Падбярэзскі. Станам на 1590 год — 9 двароў, 5 валок зямлі. У 1641 годзе пасля смерці Р. Пабярэзскага ў закладзе ў Рыгора Абрамавіча Пабярэзскага. Да 1772 года вёска, уласнасць пана Барташэвіча. Да канца 19 ст. — 10 двароў, 67 жыхароў. З 1924 года ў складзе Сакалавіцкага сельсавета, потым Бобрскага сельсавета Крупскага раёна. У 1930-я гады вяскоўцы аб'ядналіся ў калгас «Ленінец», 17 двароў, 70 жыхароў. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 7 чалавек, вёска амаль цалкам спалена фашыстамі. Пасля вайны адбудавана, з 1950 года ў складзе ўзбуйненага калгаса «Перамога», з 1960 г. — саўгаса, потым — калгаса «Бобр». Станам на 01.01.1998 года — 5 гаспадарак, 7 жыхароў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бобрскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] bi3f14lvfrh5swepgee4px3yflfx7tg 0 48590 5156548 4245685 2026-06-20T18:44:38Z JerzyKundrat 174 5156548 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Падсосенка |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Бобрскі }} '''Падсо́сенка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Падсо́санка'''</ref> ({{lang-be-trans|Padsosienka}}, {{lang-ru|Подсосенка}}) — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бобрскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] f1jcrce6pjflkgdn4nyngb5mzeaik32 0 48591 5156547 4245686 2026-06-20T18:44:06Z JerzyKundrat 174 5156547 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Пліса}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Пліса |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Бобрскі |ранейшыя назвы = Пліс }} '''Пліса́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plisa}}, {{lang-ru|Плиса}}) — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Страчаная спадчына == [[Файл:Пліса. Старыя могілкі (06).jpg|міні|злева|Старыя могілкі]] * Царква Ушэсця Гасподняга (1863—1912)<ref>[http://www.radzima.net/be/prihod/plisskiy-sennenskiy.html Пліса — царква і праваслаўны прыход Ушэсця Гасподняга]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бобрскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] pplolvv85l6jj7lx0rbqmrl2lgpl70q 0 48592 5156550 4361018 2026-06-20T18:45:25Z JerzyKundrat 174 5156550 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сакалавічы |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Бобрскі }} '''Сакалаві́чы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сакало́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Sakalavičy}}, {{lang-ru|Соколовичи}}) — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]]. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Сакаловіцкі сельсавет|Сакаловіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца каля левага берага ракі [[Еленка (прыток Бабра)]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ліст карты N-35-71. Выданне 1986 года. Стан мясовасці на 1984 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бобрскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] 4ap47hx1azrp1ynkz90pzo3q2tabnzm 0 49439 5156825 4245703 2026-06-21T11:19:02Z Earnur97 52122 дапаўненне 5156825 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікае Восава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 27|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 47|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Хацюхоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024695 }} '''Вялі́кае Во́сава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Во́сава, Но́вае Сяло́'''</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaje Vosava}}, {{lang-ru|Великое Осово}}) — [[вёска]] ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хацюхоўскі сельсавет|Хацюхоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома як паселішча з 1775 года, належала плябаніі Барысаўскага касцёла. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) вёска ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У другой палове [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] ў складзе Халопеніцкай воласці [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1897 годзе быў касцёл. У 1910 годзе пачала працаваць земская школа. У лютым — лістападзе 1918 года знаходзілася ў зоне акупацыі германскіх войск. З 20 жніўня 1924 года вёскі Восава і Малое Восава ў [[Хацюхоўскі сельсавет|Хацюхоўскім сельсавеце]] [[Халопеніцкі раён|Халопеніцкага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай]], з 9 чэрвеня 1927 года [[Менская акруга|Мінскай акруг]]. З 8 ліпеня 1931 года ў [[Крупскі раён|Крупскім]], з 12 лютага 1935 года зноў у Халопеніцкім раёнах. Дзейнічала пачатковая школа (у 1925 годзе 70 вучняў), якая размяшчалася ў наёмным памяшканні. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Бальшавік». У студзені 1932 года налічваў 57 гаспадарак. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1939 годзе да вёскі Вялікае Восава далучаны хутары Паўтарашчына, Ганчароў, Скалубовічаў, Свірыдаўка, Петрыкаў, Вавільсон. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 1 ліпеня 1941 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі, якія загубілі 14 мірных жыхароў. У час бамбёжкі 24 чэрвеня 1941 года загінулі 5 вяскоўцаў. У чэрвені 1944 года вёска была спалена. У гады акупацыі дзейнічала падпольная група. Вызвалена 28 чэрвеня 1944 года. На франтах загінулі 45 чалавек, у партызанскай барацьбе — 9 жыхароў. Пасля вайны адбудавана. З 20 студзеня 1960 года ў Крупскім раёне. З 1963 года цэнтр калгаса «Праўда». У 1998 годзе была базавая школа. З 2003 года ў складзе СВК «Шчаўры». Ёсць малочна-таварная ферма. Працуюць дзіцячыя яслі-сад, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, магазін<ref name=":0">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-2|Вялікае Восава|360-361}}</ref>. == Насельніцтва == * 1775 год – 2 двары. * 1795 год – 7 двароў, 62 жыхары. * 1897 год – 28 двароў, 181 жыхар. * 1917 год – 31 двор, 179 жыхароў. * 1926 год – 31 двор, 177 жыхароў (вёска Восава), 12 двароў, 59 жыхароў (вёска Малое Восава). * 1941 год – 49 двароў, 244 жыхары. * 1960 год – 206 жыхароў. * 1998 год – 96 гаспадарак, 195 жыхароў<ref name=":0" />. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хацюхоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хацюхоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] bm8f1i7e5tzz3qbeq826c5lxfxfj1rg 0 50171 5156721 4488381 2026-06-21T07:09:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156721 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сметана}} {{Музыкант}} '''Бе́држых Сме́тана''' ({{lang-cs|Bedřich Smetana}}, пры хрышчэнні атрымаў імя '''Фрыдрых''', {{lang-de|Friedrich}}; {{ДН|2|3|1824}}, Літамышль — {{ДС|12|5|1884}}, {{МС|Прага|у Празе|}}) — [[Чэхія|чэшскі]] [[кампазітар]], [[піяніст]] і [[дырыжор]], [[педагог]], музычна-грамадскі дзеяч; заснавальнік чэшскай нацыянальнай кампазітарскай школы. == Біяграфія == У 1847 годзе скончыў прыватную школу ў [[Прага|Празе]]. Вучань [[І. Прокш]]а. У 1848 годзе адкрыў сваю музычную школу ў Празе, якая пазней стала цэнтрам [[канцэрт]]най і асветніцкай дзейнасці прагрэсіўных чэшскіх музыкантаў. З 1856 года выступаў з канцэртамі ў [[Гётэбарг]]у ([[Швецыя]]) ў якасці піяніста і [[дырыжор]]а. У 1861 годзе ўзначаліў артыстычнае таварыства «Умелецка бяседа», кіраваў мужчынскім хорам «Глагол Пражскі», пісаў для яго хоры на словы чэшскіх паэтаў, папулярызаваў музыку айчынных і іншых славянскіх кампазітараў. У 1866—1874 гадах дырыжор [[Нацыянальны тэатра оперы Чэхіі|Нацыянальнага тэатра оперы]]. == Творчасць == Выступаў як музычны [[крытык]]. Пачынальнік розных жанраў нацыянальнай оперы і праграмнага [[сімфанізм]]у. Яго творчасць, заснаваная на народна-песенных інтанацыях і [[Рытм (музыка)|рытмах]], вызначаецца яркім нацыянальным [[каларыт]]ам, дэмакратычнасцю, [[патрыятызм|патрыятычнай]] накіраванасцю, працягвае традыцыі рамантычнага праграмнага сімфанізму [[Ф. Ліст]]а. Сярод твораў; оперы лірычна-камічная «[[Прададзеная нявеста]]» і гераічна-патрыятычная «[[Брандэнбуржцы ў Чэхіі]]» (абедзве паст. [[1866]]), трагічная «[[Далібар]]» (паст. 1868), «[[Дзве удавы]]» (паст. 1874), эпічная «[[Лібуша (опера)|Лібуша]]» (паст. 1881); для [[аркестр]]а — «[[Трыумфальная сімфонія]]» (1854), «Урачыстая уверцюра» (1849); сімфанічныя паэмы «Рычард III» (1858), «Лагер Валенштэйна» (1859), «Гакон Ярд» (1861); цыкл з 6 праграмных сімфоній паэм «Мая Радзіма» (1858—1879); 2 струнныя [[квартэт]]ы (1876, 1883), фартэпіянныя [[трыа]], п’есы для [[фартэпіяна]], у т.л. «Чэшскія танцы» (2 сшыткі, 1877, 1879), хоры, песні і інш. У [[Дзяржаўны тэатр оперы і балета Беларусі|Дзяржаўным тэатры оперы і балета Беларусі]] ў [[1949]] годзе пастаўлена опера Сметаны «Прададзеная нявеста». == Памяць == З 1946 года штогод у дзень смерці Сметаны праводзіцца Міжнародны музычны фестываль «[[Пражская вясна, фестываль|Пражская вясна]]», які адкрываецца выкананнем яго твораў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сметана Бедржых|В’югінава І. Ю.|54}} == Спасылкі == {{вікісховішча|Bedřich Smetana|Bedřich Smetana}} * [http://slovari.yandex.ru~книги/БСЭ/Сметана%20Бедржих/ ''Бэлза И. Ф.'' Сметана Бедржих]{{Недаступная спасылка}} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}} * {{amg|id=41:7984~T1|label=Бедржых Сметана}} * [https://web.archive.org/web/20000416042208/http://members.aol.com/abelard2/bohemia.htm Чэшскія кампазітары] {{ref-en}} * {{IMSLP|id=Smetana, Bedrich}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сметана Бедржых}} [[Катэгорыя:Кампазітары Чэхіі]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Глухія кампазітары]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Чэхіі]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Вышаградскіх могілках]] 8xmgaxjy903meeczqm6ob4vepu6kl4u 0 51551 5156726 5083003 2026-06-21T07:38:23Z DzBar 156353 катэгорыі 5156726 wikitext text/x-wiki {{картка:Альбом|Працягласць=40:49|Назва=Day & Age|Тып=студыйны альбом|Храналогія=альбомаў The Killers|Папярэдні альбом=[[Sam’s Town]]|Пап_год=2006|Наступны альбом=[[Battle Born]]|Наст_год=2012}} '''«Day & Age»''' — трэці альбом амерыканскага рок-гурта «[[The Killers]]», які ўбачыў свет 24 лістапада 2008 года<ref name="Island Records">{{cite web|url=http://islandrecords.com/site/newsinfo.php?uf_item_id=1-106607&uf_system_id=0|title=Release Date Set For Kanye, The Killers and Ludacris|publisher=Island Records|date=2008-11-10]|accessdate=2008-11-11}}{{ref-en}}</ref>. Брэндан Флаўэрз вызначыў гэтую складанку, як самую гарэзлівую за ўсю гісторыю калектыву<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1600069/20081124/killers_the.jhtml |title=Архіўная копія |access-date=2 сакавіка 2010 |archive-date=19 сакавіка 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319164337/http://www.mtv.com/news/articles/1600069/20081124/killers_the.jhtml |url-status=dead }}{{ref-en}}</ref>. Альбом быў намінаваны ў 2009 прызам «[[BRIT Awards]]» у катэгорыі «Лепшы міжнародны альбом». Дагэтуль па ўсім свеце было прададзена больш за 3 млн копій «Day & Age». {{змест злева}} ==Канцэпцыя== The Killers пачалі працаваць над альбомам яшчэ падчас тура ''«[[Sam's Town]]»''. Флаўэрз казаў, што песні з альбому былі выкліканы ягонымі пачуццямі пасля сустрэч з [[Элтан Джон|Элтанам Джонам]], [[Дэвід Боў'і|Дэвідам Боў'і]] і [[Лу Рыд]]ам<ref>{{cite web|accessdate=2008-10-31|url=http://www.thequietus.com/articles/00637-the-killers-interviewed-world-exclusive|title=The Killers interview on The Quietus}}{{ref-en}}</ref>. Прадуцэнтам выступіў Сцюарт Прайс. Флаўэрз казаў, што ''Day & Age'' — гэта ''[[Sam’s Town]]'', калі глядзець з Марса<ref>http://www.rollingstone.com{{ref-en}}</ref>. The Killers у супрацоўніцтве з MTV EXIT і [[UNICEF]] знялі відэа на песню «Goodnight, Travel Well», каб прыцягнуць увагу да праблемы гандлю людзьмі. == Сінглы == {| class=wikitable ! Назва ! Дата выхаду ! Лэйбл |- |«Human» | 30 верасня 2008 г. | Island, Vertigo |- |«Spaceman» | 4 лістапада 2008 г. | Island, Vertigo |- |«The World We Live In» | 18 мая 2009 г. | Island, Vertigo |- |«A Dustland Fairytale» | 9 чэрвеня 2009 г. | Island, Vertigo |} == Трэк-ліст == {{tracklist | headline = ''Day & Age'' (асноўнае выданне) | writing_credits = yes | title1 = Losing Touch | writer1 = The Killers | length1 = 4:15 | title2 = Human | writer2 = The Killers | length2 = 4:09 | title3 = Spaceman | writer3 = The Killers | length3 = 4:43 | title4 = Joy Ride | writer4 = The Killers | length4 = 3:33 | title5 = A Dustland Fairytale | writer5 = The Killers | length5 = 3:45 | title6 = This Is Your Life | writer6 = The Killers | length6 = 3:41 | title7 = I Can't Stay | writer7 = The Killers | length7 = 3:06 | title8 = Neon Tiger | writer8 = The Killers | length8 = 3:05 | title9 = The World We Live In | writer9 = The Killers | length9 = 4:40 | title10 = Goodnight, Travel Well | writer10 = The Killers | length10 = 6:51 }} == Стваральнікі == === Музыкі === * [[Брэндан Флаўэрз]] — спевы, [[сінтэзатар]] * Дэйв К’юнінг — [[сола-гітара]], падпеўкі * Марк Стормэр — [[бэйс-гітара]], падпеўкі * Ронні Вэнаксі (Ванучы) Мал. — [[ударныя]], [[пяркусія]] === Музычная дапамога === * Сцюарт Прайс — [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]], муз. інжынер * Томі Март — саксафаніст * Пол Нормасэл — мастак (вокладкі) * Цім Янг — майстарынг {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.thekillersmusic.com/ The Killers] {{ref-en}} {{The Killers}}{{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Альбомы The Killers]] [[Катэгорыя:Альбомы 2008 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Island Records]] [[Катэгорыя:Альбомы, спрадзюсаваныя Сцюартам Прайсам]] [[Катэгорыя:Альбомы Vertigo Records]] gqlz8tnl2z2ar11fv4pc0y86tdrl7mj 0 53491 5156810 4999460 2026-06-21T10:46:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156810 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускае грамадска-культурнае таварыства |абрэвіятура = БГКТ |назва на мове арыгінала = {{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne w Polsce}} |лагатып = |выява = Siedziba_BTSK_na_ulicy_Warszawskiej_11_w_Białymstoku.JPG |подпіс = Сядзіба БГКТ па вуліцы Варшаўскай, 11 у Беластоку |дата заснавання = [[26 лютага]] [[1956]] |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = грамадская арганізацыя |назва пасады кіраўніка = Старшыня |кіраўнік = [[Базыль Сегень]] |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = |месца знаходжання = [[Беласток]], вул. Варшаўская, д. 11 }} '''Беларускае грамадска-культурнае таварыства (БГКТ)''' ({{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne w Polsce}}) — грамадская арганізацыя беларусаў у [[Польшча|Польшчы]], якая праводзіць культурна-асветную работу сярод беларускага насельніцтва Польшчы. Дзейнасць Беларускага грамадска-культурнага таварыства накіравана на развіццё беларускай нацыянальнай асветы i культуры ў супрацоўніцтве i дыялогу з польскай культурай, а таксама з культурамі іншых нацыянальных меншасцяў, якія пражываюць у Польшчы. БГКТ штогод ладзіць на [[Усходняя Беласточчына|Беласточыне]] шмат розных культурніцкіх мерапрыемстваў, найстарэйшае — штогадовы агульнапольскі фестываль «Беларуская песня». Штогод ладзіць конкурс «[[Дэкламатарскі конкурс «Роднае слова»|Роднае слова]]». == Гісторыя == [[Файл:Wejscie do siedziby BTSK na ulicy Warszawskiej 11 w Białymstoku.JPG|міні|злева|Уваход у сядзібу БГКТ, Беласток]] Устаноўчы з'езд Беларускага грамадска-культурнага таварыства адбыўся 26 лютага [[1956]] года ў памяшканні Ваяводскага Таварыства польска-савецкай дружбы ў [[Беласток]]у (вул. Сянкевіча 3). У з'ездзе прыняло ўдзел каля 400 прадстаўнікоў беларускай нацыянальнай меншасці і гасцей з усёй [[Польшча|Польшчы]]. З'езд вёў [[Піліп Кізевіч]], а з дакладам выступіў [[Георгій Валкавыцкі]]. Быў прыняты статут БГКТ, створана Галоўнае праўленне ў складзе 45 асобаў, якое абрала 9-асабовы прэзідыум на чале са старшынём Аляксандрам Давідзюком і сакратаром Аляксеем Казлом. Былі створаны аддзелы БГКТ у [[Бельск Падляскі|Бельску]], [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], [[Гарадок|Гарадку]], [[Саколка|Саколцы]], [[Семятычы|Сямяцічах]] і [[Варшава|Варшаве]]. [[4 сакавіка]] [[1956]] выйшаў першы нумар тыднёвіка [[Ніва (1956)|«Ніва»]], а ў [[1958]] пачаў выходзіць штогадовы «[[Беларускі каляндар]]». У верасні 1957 года БГКТ налічвала 1007 членаў у 40 гуртках. Звыш паловы арганізацыі знаходзілася ў Бельскім і Гайнаўскім паветах. Дзейнічалі 24 калектывы мастацкай самадзейнасці, у тым ліку 10 драмгурткоў, 6 харавых, па 3 дэкламатарскія і танцавальныя, а таксама 2 інструментальныя. [[8 чэрвеня]] [[1958]] года пры таварыстве ўтварылася [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускае літаратурнае аб’яднанне]]. У [[1963]] годзе быў створаны грамадскі камітэт пабудовы беларускага музея, на чале якога стаяў [[Мікалай Самоцік]]. У [[1966]] у [[Белавежа|Белавежы]] адкрыўся Рэгіянальны беларускі этнаграфічны музей. Культурніцкая ўстанова праіснавала да [[1973]] года. У [[1983]] паўстаў грамадскі камітэт пабудовы музея ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], які ўзначаліў [[Канстанцін Мікалаевіч Майсеня|Канстанцін Майсеня]]. Музей беларускай культуры, цяпер [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы]], быў пабудаваны ў [[1995]], а канчаткова завершаны ў [[2003]] годзе. У 2022 годзе Беларускае грамадска-культурнае таварыства адмовілася ад супрацоўніцтва з Беларуссю.<ref>[https://wb24.org/be/2022/05/03/bjelaruskaje-hramadska-kulturnaje-tavarystva-polscy-admovilasja-ad-supraconictva-z-bjelarussju/ Беларускае грамадска-культурнае таварыства ў Польшчы адмовілася ад супрацоўніцтва з Беларуссю]</ref> == Старшыні == * Аляксандр Давідзюк (1956—1958) * Уладзімір Станкевіч (1958—1960) * [[Лідзія Бялецкая]] (1960—1962) * Макар Дземяновіч (1962) * Міхась Хмялеўскі (1963—1966) * [[Вінцук Склубоўскі]] (1966—1969) * Міхась Хмялеўскі (1969—1972) * [[Мікалай Самоцік]] (1972—1983) * [[Аляксандр Баршчэўскі]] (1984—1993) * [[Ян Сычэўскі]] (1992—2022)<ref>[https://nashaniva.com/311915 Памёр Ян Сычэўскі]</ref> * [[Базыль Сегень]] (з 2022)<ref>[https://www.radio.bialystok.pl/pogon/index/id/212523l Nowy przewodniczący BTSK o planach działalności organizacji 08.04.2022]</ref><ref>[https://www.polskieradio.pl/396/7817/artykul/2973021,%D1%83-%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E-%D1%84%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%BB-%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8E-%C2%AB%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%C2%BB У Гайнаўцы прайшоў фінал фестывалю «Беларуская песня»]</ref> == Літаратура == * Сычэўскі Я. Удзел Беларускага грамадска-культурнага таварыства ў цывілізацыйным дыялогу культур беларуска-польскага памежжа // Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы III Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый». «Беларускі кнігазбор», Мінск, 2001 г., ISBN 985-6638-15-1 * [http://kamunikat.org/?pubid=9172 Беларускі каляндар // Галоўнае праўленне Беларускага грамадска-культурнага таварыства ў Польшчы, Мінск, 1996 г., ISBN 985-01-0110-5] * [http://kamunikat.org/?pubid=9145 Беларускі каляндар // Галоўнае праўленне Беларускага грамадска-культурнага таварыства, Беласток, 1966 г.] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=40677 Беларускі Музей у Гайнаўцы / Тамаш Ціханюк. — Гайнаўка : Аб’яднанне Музей і Асяродак Беларускай Культуры ў Гайнаўцы, 2012. — ISBN 978-83-63609-24-5]{{Недаступная спасылка}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Беларускае грамадска-культурнае таварыства| ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беластока]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:1956 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]] c6id1vqb0ckv6g1p5qebzu5ecwir4pm 0 54034 5156437 3482407 2026-06-20T13:59:28Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:AUG_A1_508mm_04.jpg|AUG_A1_508mm_04.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 20 May 2026. 5156437 wikitext text/x-wiki {{Стралковая зброя/Спроба |Назва= Steyr AUG |выява= |апісанне выявы = |подпіс выявы = |Тып= Аўтамат |Краіна= {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} |Гады эксплуатацыі= 1978 - наш час |Мадэфікацыі= Steyr AUG; AUG A1; AUG A2; AUG A3; AUG AP; AUG 9mm |Канструктар= Хорст Весп, Карл Вагнер, Карл Мёсэр |Стварэнне прататыпа= 1977 |Серыйны выпуск= |Усяго вырабленна= |Выраблялася= |Маса= 3.6 кг (стандартная вінтоўка); * 4.07 кг (стандартная з поўным магазінам) |Даўжыня= 790мм (стандартная вінтоўка) |Даўжыня ствала= 508мм (стандартная вінтоўка) |Колькасць нарэзаў ствала= 6 |Нарэзка ствала= правабокавая |Шырыня= |Вышыня= |Калібр= |Патроны= [[Патрон 5,56х45 мм|5,56х45 мм]] |Тып агню= Адзінкавы, аўтаматычны |Прынцып дзеяння= |УСМ= |Хуткастрэльнасць= 680–750 |Боезабеспячэнне= магазін на 30 патронаў |Прыцэльная дальнасць стральбы= 300 м |Прыцэл= |Даўжыня прыцэльнай лініі= |Рэсурс (да чысткі)= |Агульны рэсурс= |Магчымыя аксэсуары= |Пачатковая хуткасць кулі= 970 м/с |Максімальная дальнасць палёта кулі= |Кучнасць пры стральбе на 25 метраў= |Кучнасць пры стральбе на 50 метраў= |вікісховішча = }} '''Steyr AUG''' ('''A'''rmee '''U'''niversal '''G'''ewehr — армейская ўніверсальная вінтоўка), Steyr AUG 77 — комплекс стралковай зброі, выпушчаны ў [[1977]] годзе [[Аўстрыя|аўстрыйскай]] кампаніяй [[Steyr-Daimler-Puch]] (цяпер [[Steyr-Mannlicher]] AG & Co KG (Штэйр Манліхер)). Прыняты на ўзбраенне такімі краінамі, як [[Аўстрыя]], [[Новая Зеландыя]], [[Люксембург]] і [[Ірландыя]]. У [[Аўстралія|Аўстраліі]] вінтоўка выпускаецца па ліцэнзіі пад маркай F88. Мае зменныя ствалы рознай даўжыні: асноўны 508 мм, а таксама скарочаныя ствалы 350 мм і 407 мм і цяжкі ствол 621 мм. У дадзенай вінтоўцы ўжыта схема кампаноўкі «[[Бул-пап]]», пры якой магазін і затворны вузел размешчаны ззаду чапяльніка кіравання агнём і спускавога гапліка. Ёсць два рэжыму агню: агонь адзінкавымі выстраламі і аўтаматычны агонь. Таксама магчымая мадэрнізацыя для вядзення агню адзінкавымі і з адсечкай па 3 выстралы. Перакладчыка рэжымаў агню няма. Выбар рэжымаў ажыццяўляецца глыбінёй націску на спуск. Слабы націск прыводзіць да адзінкавага выстрала. Націск да ўпора выклікае аўтаматычны агонь адвольнай чаргой. Аўтамат можа быць выкарыстана для стральбы [[Вінтовачная граната|вінтовачнымі гранатамі]]. На вінтоўку можа ўсталёўвацца [[ЗША|амерыканскі]] 40-мм падствольны гранатамёт [[M203]] (магчыма толькі на мадэфікацыю AUG M203). == Спасылкі == {{commons|Category:Steyr AUG}} {{бул-пап}} [[Катэгорыя:Аўтаматы]] l5xt5ev9bnwa6c5c2ncu3hr60sz86hg 0 54035 5156438 4513617 2026-06-20T13:59:31Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:AUG_A1_508mm_04.jpg|AUG_A1_508mm_04.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 20 May 2026. 5156438 wikitext text/x-wiki [[File:TKB-059.jpg|thumb|right|[[TKB-059]].]] '''Бул-пап''' ({{lang-en|bullpup}}) — схема кампаноўкі механізмаў [[вінтоўка|вінтовак]] і [[Аўтамат (зброя)|аўтаматаў]], пры якім ударны механізм і [[Магазін (зброя)|магазін]] размешчаныя ў [[Прыклад (зброя)|прыкладзе]] ззаду [[Спускавы кручок|спускавога кручка]]. Дзякуючы такой кампаноўцы можна павялічыць даўжыню [[Ствол (зброя)|ствала]] без павелічэння агульнай даўжыні зброі, што станоўча адбіваецца на далёкасці і дакладнасці. == Спасылкі == {{commons|Category:Bullpup}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Бул-пап}} [[Катэгорыя:Стралковая зброя]] 3udxhw1nk4ksvgwpj58hedibyaqncdc 0 54560 5156625 4967366 2026-06-20T21:13:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156625 wikitext text/x-wiki '''Балістычны каэфіцыент''' (B.C.) — размерная велічыня, роўная [[множанне|здабытку]] каэфіцыента супраціўлення аэрадынамічных сіл і характэрнай плошчы, падзеленаму на масу цела. B.C. — асноўны паказчык для [[куля|куль]] і артылерыйскіх снарадаў. == Вызначэнне == Паняцце «балістычнага каэфіцыента» ўводзяць пры вылічэнні аналітычнага выразу для паскарэння сілы супраціўлення паветра, якая адмоўна адбіваецца на хуткасці снарада. У спрошчаным выглядзе гэта паказваюць як: : <math>C = \frac{id^2}{m} \cdot 10^3 </math> дзе: : <math>C</math> — балістычны каэфіцыент; : <math>d</math> — [[калібр]] снарада ў метрах; : <math>m</math> — [[маса]] снарада ў кілаграмах; : <math>i</math> — каэфіцыент аэрадынамічнай формы снарада, які з’яўляецца адносінамі аэрадынамічных функцый разгляданай кулі (снарада) і кулі, прынятай за эталон. ==== Папярочная нагрузка ==== Калі вядзецца пра [[Стралковая зброя|стралковую зброю]], балістычны каэфіцыент вызначаюць праз так званую «папярочную нагрузку» снарада: : <math>C = \frac{m}{id^2} </math> Чым больш гэтая нагрузка, тым больш выгадны снарад у балістычным разуменні і тым ніжэй велічыня яго «балістычнага каэфіцыента». Якасна гэта азначае, што два розныя снарады з роўнымі балістычным каэфіцыентамі падвяргаюцца ўздзеянню аднолькавага набору сіл (які складаецца з сілы цяжару і сілы лабавога супраціўлення), якія ўздзейнічаюць на снарады ў аднолькавай меры. Больш нізкае значэнне балістычнага каэфіцыента азначае больш нізкае супраціўленне паветра пры палёце снарада (і наадварот). == Гісторыя == Каб мець магчымасць параўнаць эфектыўнасць розных куль, прадказваць іх траекторыю, амерыканскім палкоўнікам Ігналсам быў распрацаваны матэматычны інструмент, які быў названы B.C. (балістычны каэфіцыент). У 1881 годзе, у Германіі, збройнік Круп узяў некалькі тысяч куль аднолькавай формы і памераў (з вялікай дакладнасцю) ступень іх запавольвання (страту хуткасці) і зніжэння траекторыі. Сярэднестатыстычную кулю ён назваў «стандартнай», а яе B.C. быў прыняты за 1. == Спасылкі == * [http://www.ada.ru/Guns/ballistic/bc/index.htm Балістычны каэфіцыент] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807065145/http://www.ada.ru/Guns/ballistic/BC/index.htm |date=7 жніўня 2012 }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Балістыка]] jwa3h2p32414hvd6lptdu5xm3ir0ii4 0 54903 5156685 5046703 2026-06-21T05:15:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156685 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Bahai star.svg|thumb|right|220px|Умоўны сімвал веры бахаі]] '''Бахаі́''' (ад араб. «{{lang|ar|بهاء}}» — «''слава, ззянне''»; слова нескланяльнае), '''бахаізм''', '''вера бахаі''' — [[рэлігія]], якая зарадзілася ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] ў Персіі ў выніку містычнага вопыту, вядомага як Адкрыццё Баба і Бахаулы. Тым самым рэлігія прадстаўляе сабой арганічнае адзінства двух рэлігійных феноменаў: '''бабі''' (1844, заснавальнік — сэід '''Алі Мухамад Шыразі''' (1819—1850), вядомы як '''Баб''' (араб. «{{lang|ar|باب}}» — «''брама''»)) і неабабі, або ўласна '''бахаі''' (1863, заснавальнік — мірза '''Хусейн-Алі-і-Нуры''' (1817—1892), вядомы як '''Бахаула''' (араб. «{{lang|ar|بهاء الله}}» — «''слава Божая''»)). Цэнтральнай ідэяй '''веры бахаі''' з’яўляецца адзінства [[Бог]]а, чалавецтва і рэлігій. == Статыстыка == Вера бахаі шырока распаўсюджана ў свеце геаграфічна (182 краіны), у больш чым 11 тыс. [[Рэлігійная суполка|суполак]] бахаі налічваецца прыкладна 6 — 7 млн чал. (розныя крыніцы фіксуюць колькасць бахаі ў дыяпазоне ад 5 да 8 млн чал.). Найбуйнешыя суполкі бахаі знаходзяцца ў Індыі (2,3 млн чал.), ЗША (753 тыс. чал.), [[Іран]]е (463 тыс. чал, найбуйнейшая рэлігійная меншасць). У 20 краінах свету існуюць суполкі бахаі колькасцю больш за 60 тыс. чал. Таксама ў 20 краінах свету колькасць бахаі пераважае 1,5 % ад агульнай колькасці насельніцтва (Науру — 9,22 %, Тонга — 6,09 %, Тувалу — 5,86 %). Згодна з данымі штогадовай справаздачы Духоўнага Схода бахаі Беларусі за 2017 год, у Беларусі налічваецца каля 300 вернікаў бахаі. == Гісторыя == === Кантэкст === Вера бахаі ўзнікла ва ўмовах эканамічнага і палітычнага крызісу [[іслам|мусульманскай]] [[Персія|Персіі]], які суправаджаўся шырокім распаўсюджаннем маргінальных рэлігійных груп, перш за ўсё, [[месія]]нскага характару. Звычайна такія рухі ў цэнтр сваёй ідэалогіі ставілі ідэю выратавальніка Махдзі, чаканне якога заўсёды было моцным у перыяды бядотаў. У першай палове [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] адной з такіх груп былі шэйхіты. Гэты рух быў створаны шэйхам Ахмадам Ахсаі (1744—1827). Галоўнай асаблівасцю шэйхізма было чаканне з’яўлення паміж людзьмі і Махдзі пасярэдніка, якога яны называлі '''Баб'''. Тэрмін «''Баб''» як сымвал містычных варотаў у ісламе не быў новым, аднак меў іншыя сэнсы. Так, у суфізме «''Баб''» — гэта дзверы містычнага пазнання, праз якія можна ажыццявіць уз’яднанне душы з Богам. У ісмаілітаў — адна з вышэйшых ступеняў тайнай арганізацыйнай іерархіі, духоўны лідар, пасвечаны ў бацін (патаёмныя эзатэрычныя веды). 2 студзеня 1844 г. памёр лідар шэйхітаў Казім Рэшці, у выніку чаго рух раскалоўся. Большасць шэйхітаў стала бабі, гэта значыць паследавала за Алі Мухамадам Шыразі, вядомым як '''Баб''', які бываў у іх школе. === Вера бабі === [[Файл:Baha'i Shrine.JPG|thumb|350px|Пахавальня Баба ў [[Хайфа|Хайфе]], [[Ізраіль]]]] Заснавальнікам новага руху стаў сэід Алі Мухамад. Ён нарадзіўся ў Шыразе 20 кастрычніка 1819 г. Яго бацька гандляр Мухамад-і-Рыда памёр каля 1826 г., таму хлопчыка выхоўваў дзядзька хаджы мірза Сэід Алі. Алі Мухамад атрымаў звычайную для яго саслоўя адукацыю. У 17 год Алі Мухамад перабраўся ў партовы горад [[Бушыр]], да дзядзькі па бацькоўскай лініі, дзе займаўся гандлем і праявіў глыбокую набожнасць. У 1840 г. ён адправіўся ў паломніцтва па святым мясцінам шыітаў у Ірак, дзе і сустрэўся з шэйхітамі. 23 мая 1844 г. Алі Мухамад аб’явіў себя Махдзі (гэты факт вядомы як Дэкларацыя Баба). Сваіх першых 18 паслядоўнікаў Баб назваў «Літары Жывога». Адправіўшы іх прапаведаваць аб прыходзе Махдзі, сам Алі Мухамад адправіўся ў паломніцтва ў [[Мека|Меку]] і [[Медына|Медыну]]. Там яго Дэкларацыя не прыцягнула значнай увагі. У ліпені 1845 г. Баб вярнуўся ў Шыраз і адразу быў арыштаваны, паколькі яго вучні дадалі яго імя ў малітвы, што выклікала беспарадкі. Акрамя таго, радкі з «Кайум-уль-Усма», якія вучні Баба мула Садык-і Харасані і Кудус публічна чыталі, былі ўспрыняты як адмова ад улады шаха. За гэта Садык і Кудус былі пакараныя як ератыкі. Пасля дапросу Баб быў адпушчаны пад паруку дзядзькі і абяцанне публічна адмовіцца ад статусу Баба. Адмова адбылася ў мячэці Масджыд-і Вакіл, аднак Алі Мухамад пабудаваў сваё выступленне так, што яно дапускала магчымасць ізноў прапаведаваць пра сябе як [[Месія|Месію]]. Да 1846 г. колькасць паслядоўнікаў Баба значна павялічваецца і ўключае ў сябе даволі вядомых багасловаў, у выніку чаго яго зноў арыштоўваюць. Аднак у дзень арышту выбухнула эпідэмія чумы ў Шыразе, што дазволіла Алі Мухамаду пазбегнуць зняволення і перебрацца ў [[Ісфахан]], губернатар якога Манучыр Хан сымпатызаваў маладому рэлігійнаму лідару. Пасля смерці Манучыр Хана Баб быў арыштаваны ў Тэбрызе і адбываў зняволенне ў крэпасцях правінцыі Азербайджан Маку (ліпень 1847 — красавік 1848) і Чыхрык (красавік 1848 — ліпень 1850). У Маку Баб напісаў свой цэнтральны тэкст «Байан» («Выклад»), у якім былі аформлены асновы яго вучэння, кардынальна парываўшыя з ісламам. Пасля расправы над грамадой бабі ў форце Табарсі ў [[Зенджан]]е, Нейрызе, [[Мазендэран]]е адбываюцца ўзброенныя канфлікты паміж бабі і мусульманамі, якія ўвайшлі ў гісторыю як жорстка падаўленыя «бабідскія паўстанні 1848—1852 гг.». Пасля пачатку Занджанскага паўстання (13 мая 1850 г.) Баб быў пераведзены ў [[Тэбрыз]] (19 мая). 27 мая ўспыхвае Нейрызскі бунт, і вазір мірза Тагі Хан прымае рашэнне аб казні Баба, якая адбылася 9 ліпеня 1850 г. на плошчы ў Тэбрызе. У адрозненні ад рознастайных месіянскіх рухаў шыіцкага ісламу, бабі ўспрымалі сваё веравучэнне як новую рэлігію. Галоўны тэкст Баба «Байан» змяшчае ў сабе запаветы, абмеркаванне рада рэлігійных канцэптаў і абвяшчэнне будучага прарока («Таго, каго праявіць Бог»). Многія бабі прымалі ўдзел у антыфеадальных паўстаннях 1848—1852 гг. у Персіі, якія скончыліся паражэннем паўстанцаў, рэпрэсіямі і ссылкамі (пераважна ў [[Асманская імперыя|Атаманскую імперыю]], асабліва на востраў [[Кіпр (востраў)|Кіпр]]). Вучэнне Баба цяжка назваць усёахватнай рэлігійнай сістэмай. Яго тэксты гэта пераважна каментары да [[Каран]]у, малітвы і пропаведзі. Сам Баб разглядаў «Байан» як няскончаны тэкст, які будзе завершаны будучым пасланцам Бога. Касмалагічныя, этычныя, культавыя прадстаўленні Баба неабходна рэканструяваць, зыходзячы з асобных яго ўчынкаў ці ўрыўкаў прац. У значнай ступені вучэнне бабі прадстаўляе сабой чыстую [[Эсхаталогія|эсхаталогію]], казанне аб будучым прароку, аб «Тым, каго явіць Бог» у кантэксце развіцця вучэння аб Боскім Адзінстве. У тэалогіі Баб рабіў акцэнт на Адзінстве Бога, які савечны свету і пазнаць якога мажліва толькі праз яго пасланнікаў. У касмалогіі галоўным аспектам веры бабі стала вылучэнне Бабам у развіцці сусвету паслядоўна змяняючых адна адну эпох («даура»), кожная з якіх прадстаўляе сабой больш высокую ступень развіцця, чым папярэдняя. Кожнай эпосе адпавядаюць свае законы (даюцца людзям пасланнікамі Бога), якія страчваюць моц з прыходам новай эры. Свой час Баб лічыў «міжцарстваваннем», гэта значыць часам, калі законы іслама ўжо не дзейнічаюць, а новыя яшчэ ў поўнай меры не ўведзеныя, паколькі гэта будзе здзейснена «Тым, каго праявіць Бог». У сацыяльна-этычным аспекце свайго вучэння Баб дастаткова далёка адыйшоў ад традыцыйнай мусульманскай маралі. Галоўную ўвагу ён надаваў прынцыпу адзінства, заклікаў да братэрскай любві і пачцівасці, а таксама ўстрыманасці, абвясціў роўнасць мужчын і жанчын, законапаслушэнства і адмаўленне ад гвалтоўных дзеянняў, падтрымліваў прадпрыемніцтва і г.д. У культавым аспекце Баб выступаў за спрашчэнне абрадавасці, даў сваім паслядоўнікам новы каляндар — Бадзі, які складаецца з 19 месяцаў. Бабі таксама паварочваюць твары падчас малітвы не на Меку, а на дом Баба ў Шыразе. === Вера бахаі === ==== Перыяд Бахаулы ==== У 50-60-х гг. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] з прычыны рознай інтэрпрэтацыі тэкстаў пакаранага смерцю Баба адбываецца раскол руху '''бабі''' на '''бахаі''' (паслядоўнікі Бахаулы) і '''азалі''' (прыхільнікі Субх-і-Азаля). Большасць бабі паследавала за Бахаулой, і фактычна рух бабі арганічна трансфармаваўся ў рух бахаі. Частка бабі не прызнала ні азалі, ні бахаі. Сёння яны вядомыя як «людзі Байана». Бабі і азалі на пачатак ХХ ст. былі малалікімі і не мелі развітых арганізацыйных структур. '''Бахаула''' нарадзіўся ў Тэгеране ў 1817 г. у сям’і аднаго з вазіраў шаха (міністра фінансаў). У 1844 г. ён далучыўся да руху бабі і стаў адным з яго найбуйнейшых лідараў. Праз шэсць гадоў ўлады схапілі Бахаулу і кінулі ў тэгеранскую турму Сіях-Чаль («Чорная Яма»), дзе, згодна з веравучэннем бахаі, у 1853 г. ён зведаў Боскае Адкрыццё. Каля дзесяці гадоў Бахаула быў у ссылцы ў [[Багдад]]зе, з якіх два гады ён правёў у самотніцтве сярод пустыні правінцыі [[Сулейманія (мухафаза)|Сулейманія]]. У 1863 г., перад пераходам з Багдада ў Канстанцінопаль, Бахаула абвясціў сябе тым, аб прышэсці каго даваў свае прароцтвы Баб. Пасля Канстанцінопаля Бахаула быў адпраўлены ў Адрыянопаль (сучасны [[Эдзірне]]), а затым, у 1868 г., на пажыццёвае зняволенне ў крэпасць Ака (Палесціна). Пасля змягчэння турэмнага рэжыму перабраўся ў мястэчка Бахджы, дзе памёр ад ліхаманкі і быў пахаваны ў 1892 г. ==== Перыяд Абдул-Баха ==== Пасля смерці Бахаулы, згодна з яго тастаментам, рух бахаі ўзначаліў яго сын Абас Эфендзі, вядомы як '''Абдул-Баха''' (1844 ці 1843—1921). Невялікая група бахаі на чале з мірзой Мухамадам Алі Нікізінам не прызнала Абдул-Баха за лідара і вылучылася ў рух так званых унітарыянскіх бахаі. У 1908 г. у сувязі з младатурэцкай рэвалюцыяй Абдул-Баха быў амніставаны, у 1911—1913 гг. зрабіў шэраг паездак у Егіпет, Заходнюю Еўропу і ЗША. У 1920 г. атрымаў званнне рыцара Брытанскай імперыі. У 1921 г. на 67 годзе жыцця памёр у сне. ==== Перыяд Шогі Эфендзі ==== Пасля смерці Абдул-Баха, згодна з яго тастаментам, рух бахаі ўзначаліў яго ўнук '''Шогі Эфендзі Рабані''' (1897—1957), які ўвайшоў у гісторыю веры бахаі як Захавальнік Веры. Частка бахаі не прызнала яго за лідара, стварыўшы яшчэ некалькі альтернатыўных груп, такіх як вольныя бахаі, рэфармісцкія бахаі, Грамадства новай гісторыі мірзы Ахмеда Сахраба, рух Сутнасці веры бахаі Джона Керы. У перыяд Шогі Эфендзі вядзецца пераклад пісанняў Бахаулы і Абдул-Баха на [[Англійская мова|англійскую мову]] і актыўнае распаўсюджанне веры бахаі па ўсім свеце. ==== Перыяд Сусветнага Дому Справядлівасці ==== Пасля смерці Шогі Эфендзі ў 1957 г. ад азіяцкага [[грып]]у да выбрання ў 1963 г. калектыўнага органа кіравання '''Сусветнага Дома Справядлівасці''' рух бахаі фактычна ўзначальвалі так званыя Рукі Справы Боскай. Шогі Эфендзі не назначыў спадчынніка, аднак частка бахаі абрала Чарлза Месана Рымі другім Храніцелем, затым раскалошыўся яшчэ на некалькі груп (артадаксальныя бахаі, рух сэрца веры бахаі і інш.). Як Сусветны Дом Справядлівасці, так і Чарлза Рымі, не прызнала група бахаі, вядомая як рух пяці старэйшын. З 1963 г. рухам бахаі кіруе '''Сусветны Дом Справядлівасці''', які знаходзіцца ў горадзе [[Хайфа|Хайфе]] (Ізраіль)<ref>Энцыклапедычны слоўнік рэлігійнай лексікі беларускай мовы / У. М. Завальнюк, М. Р. Прыгодзіч, В. К. Раманцэвіч. — Мінск, Изд-во Гревцова, 2013. ISBN 978-985-6954-73-6. С.95.</ref>. Апошні раз склад Сусветнага Дома Справядлівасці быў пераабраны ў 2013 г. == Веравучэнне == У якасці «Сімвала веры» можна разглядаць тэкст дэкларацыйнай карткі, якую падпісваюць ахвотнікі ўступіць у суполку бахаі (запаўненне карткі не абавязковае і практыкуецца не ва ўсіх краінах). У прыватнасці, у ёй абвяшчаецца вера ў Бахаулу як Явіцеля Бога, Баба як Прадцечу Бахауллы і Абдул-Баха як Цэнтр Запавету Бахаулы, а таксама абавязкі прытрымлівацца свяшчэнных прынцыпаў веры. Цэнтральнай ідэяй веры бахаі, якая знаходзіць выяўленне ў канцэпцыі Вечнага Запавету (вечных зносін Бога з чалавецтвам праз Адкрыццё яго пасланнікаў), з’яўляецца адзінства (Бога, чалавецтва і рэлігій). Бог, згодна з верай бахаі, адзін ([[монатэізм]]) і трансцэндэнтны (сутнасць яго ў поўнай меры не пазнавальная, ведаць аб ім можна толькі праз яго Явіцеляў). Явіцелямі бахаі лічаць [[Майсей|Майсея]], [[Аўрам]]а, [[Крышна|Крышну]], [[Заратуштра|Зараастра]], [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], [[Гаўтама Буда|Буду]], [[Магамет]]а<ref name="ReferenceA">Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов. — Мн: Изд. В. М. Скакун, 1998. С.58.</ref>, [[Баб]]а, [[Бахаула|Бахаулу]], таксама яшчэ мноства вядомых і невядомых прарокаў. Канцэпцыя Вечнага Запавету з’яўляецца не столькі сінкрэтычнай (змяшэннем), сколькі ў некаторай ступені эклектычнай (злучэннем асобных элементаў). Пад адзінствам рэлігій маецца на ўвазе не ідэя аб’яднання рэлігійных арганізацый у адну (бахаі нейтральна адносяцца да экуменізму), але іх агульная крыніца (Бог) і сутнаснае адзінства фундаментальных прынцыпаў (пры гэтым сцвярджаецца эвалюцыя культавых і сацыяльна-этычных аспектаў рэлігіі, якія Бог дасылае цераз сваіх пасланнікаў для кожнай эпохі). Праз прынцып адзінства чалавецтва бахаі можна лічыць глабалістамі ў пазітыўным разуменні гэтага слова. У лік асноўных прынцыпаў веравучэння ўваходзіць таксама наступныя: * самастойны пошук ісціны кожным вернікам, * роўнасць мужчын і жанчын, * адмова ад усіх відаў забабонаў (рэлігійных, расавых, класавых, палітычных), * неабходнасць усеагульнай дапаможнай мовы, * знішчэнне крайніх формаў беднасці і багацця, * гармонія навукі і рэлігіі, * усеагульная адукацыя<ref name="ReferenceA"/>. Этыка бахаі носіць пераважна сацыяльны характар (ключавой ідэяй з’яўляецца пабудова «новага сусветнага парадку» на прынцыпах духоўнасці) і прад’яўляе да веруючх высокія маральныя патрабаванні. Сакральныя тэксты бахаі рэгламентуюць мноства аспектаў чалавечага жыцця ад асабістай гігіены да палітічнай дзейнасці. Напрыклад, існуюць забароны на ўжыванне алкаголю, наркотыкаў, удзел у дзейнасці палітычных партый, пазашлюбныя сексуальныя сувязі, прадпісваецца законапаслухмянасць, адмова ад насілля. == Культ == У веры бахаі няма свяшчэнства, абрадавы бок зведзены да мінімуму. Аснову практыкі складаюць штодзённае чытанне пісанняў і малітва, удзел у правядзенні рэлігійных святаў і святых дзён. Прыняцце веры бахаі (не маладзей за 15 год), абрады ўступлення ў шлюб, пахавання максімальна простыя. Культавае дойлідства прадстаўлена Сусветным цэнтрам у [[Хайфа|Хайфе]] (Пахавальня Баба, адміністрацыйныя будынкі і сады бахаі, якія ў 2008 г. былі ўнесены ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадычны]] [[ЮНЕСКА]]), храмамі на ўсіх кантынентах, а таксама мноствам цэнтраў бахаі амаль ва ўсіх краінах. Першы храм бахаі быў пабудаваны ў Ашхабадзе ў часы Расійскай імперыі, аднак быў пашкоджаны [[землетрасенне|землятрусам]] і пасля канчаткова знесены савецкімі ўладамі ў [[1962]] г. У наш час дзейнічаюць храмы бахаі ў Аўстраліі, Германіі, ЗША, Індыі, Камбоджы, Панаме, [[Самоа]], [[Уганда|Угандзе]], Чылі. == Адміністрацыйная сістэма == Адміністрацыйная сістэма руху бахаі прадстаўлена Сусветным Домам Справядлівасці ў Ізраілі (найвышэйшы орган), Нацыянальнымі (колькасць — 182) і Мясцовымі (колькасць — больш за 11 тыс.) Духоўнымі Сходамі, а таксама прызначальнай галіной адміністрацыі (Саветнікі і інш.). На нацыянальным і мясцовым узроўнях кіруюць калегіяльна дзевяць чалавек, абраных усімі членамі суполкі старэйшымі за 21 год прамым галасаваннем без прадвыбарчай кампаніі. У Беларусі рух бахаі прадстаўлены дзейнасцю [[Рэлігійнае аб'яднанне бахаі ў Рэспубліцы Беларусь|Рэлігійнага аб’яднання бахаі ў Рэспубліцы Беларусь]]. == Тэксты == Цэнтральныя свяшчэнныя тэксты веры бахаі — '''«Байан»''' Баба, '''«Кітаб-і-Агдас»''' («Найсвяцейшая Кніга»), «Кітаб-і-Іган» («Кніга Несумненнасці») Бахаулы. Мноства першакрыніц бахаі (усяго больш за 100 свяшчэнных або аўтарытэтных тэкстаў) захоўваецца ў архіве Сусветнага цэнтра ў Хайфе. == Сімволіка == Афіцыйным сімвалам веры бахаі, паводле Шогі Эфендзі, з’яўляецца пяціканечная зорка. Аднак часцейшым сімвалам з’яўляецца дзевяціканечная зорка. Іншымі знакамітымі сімваламі бахаі з’яўляюцца «Найсвяцейшае Імя» («Ала-у-абха» — араб. «Бог Самы Слаўны» — баявы кліч бабідаў у часы паўстанняў, зараз прывітальныя словы бахаі), а таксама так званы «пальцавы сімвал», які складаецца з трох гарызантальных рысак (сімвалізуюць зверху ўніз Бога, Явіцеляў і чалавецтва), адной вертыкальнай (сімвалізуе сувязь Бога з людзьмі праз Явіцеляў), а таксама дзвюх пяціканечных зорак, сімвалаў Баба і Бахаулу. == Бахаі ў краінах постсавецкай прасторы == Першыя бахаі на тэрыторыі Расійскай імперыі з’явіліся ўжо ў пачатку 1860-х гг. На момант падзей 1917 г. ў імперыі, па некаторых меркаваннях, пражывала каля мільёна бахаі (колькасць яўна завышана), якія пабудавалі ў Ашхабадзе першы ў свеце храм бахаі. Суполкі бахаі існавалі прыкладна ў 14 гарадах, уключаючы Маскву, аднак былі практычна цалкам знішчаныя ў 1930-я гады. Пад канец 1980-х — пачатку 1990-х адбываецца адраджэнне арганізацыйных структур бахаі, якія сёння афіцыйна існуюць ва ўсіх краінах [[СНД]] (агульная колькасць складае каля 10 тыс. чал.) і [[Прыбалтыка|краінах Балтыі]]. == Цікавыя факты пра бахаі == === Улада === Каралева Румыніі Марыя Эдынбургская (1875—1938) і кароль [[Самоа]] Сусуга Маліетоа Танумафілі II (1913—2007) былі бахаі. === Літаратура і мовы === [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] цікавіўся верай бахаі і нават разглядаў магчымасць напісання аб ёй кнігі. П’еса «Баб» ураджэнкі Гродна [[Ізабела Грынеўская|Ізабелы Грынеўскай]] была пастаўлена ў 1904 г. ў Пецярбургу ў тэатры Літаратурна-мастацкага грамадства. Першым перакладчыкам Бахаулавай працы «Патаемныя словы» на эсперанта быў украінскі пісьменнік [[Васіль Якаўлевіч Ерашэнка]] (1890—1952), у гонар якога названая адна з вуліц Львова. Дачка [[Людвіг Лазар Заменгоф|стваральніка эсперанта]] эсперантыстка Лідзія Заменгоф таксама была бахаі. Сярод твораў [[Чынгіз Айтматаў|Чынгіза Айтматава]] ёсць кніга «Сустрэча з адным бахаі». === Спорт === Нільсан Эвора (партугальскі скакун у даўжыню, алімпійскі прызёр Пекіна) і Кэці Фрыман (аўстралійская абарыгенка, уладальніца 2 алімпійскіх медалёў у безе, адчыняла Алімпіяду ў Сіднеі) спавядаюць веру бахаі. === Міжнародныя арганізацыі === Рух бахаі мае статус недзяржаўнай арганізацыі пры [[ААН]] з правам кансультатыўнага голасу, акрэдытаваны пры [[Эканамічны і сацыяльны савет ААН|Эканамічным і Сацыяльным Савеце ААН]] і пры [[Дзіцячы фонд ААН|Дзіцячым фондзе ААН]] (UNICEF). === Помнікі === Помнік «Вызваленай азербайджанцы, што зрывае з главы чадру» ў г. Баку бахаі асацыіруюць з Тахірой — азербайджанскай дзяўчынай-бабі, адной з першых, хто сарваў з сябе чадру ў знак усталявання прынцыпу роўнасці жанчын з мужчынамі. === Адукацыя === Заснаваная на прынцыпах веры бахаі школа Сіці Мантэсоры ў Ланаў (Індыя) стала лаўрэатам прэміі ЮНЕСКА 2002 г. за адукацыю для міру. === Навука === Заснавальнік школы пазітыўнай псіхатэрапіі [[Насрат Пезешкян|Н. Пезешкян]] (Германія) спавядаў веру бахаі. Згодна з веравучэннем бахаізму, жыццё існуе не толькі на планеце Зямля. Аднак, гэтая [[гіпотэза]] навукай на сённяшні дзень не пацверджана. === Філасофія === Заснавальнік філасофіі мінімалізму логік У. Хэтчар спавядаў веру бахаі. === Права === Напэўна, першае судовае прызнанне незалежнага ад [[іслам]]у характару рэлігіі бахаі адбылося ў 1889 г. у Ашхабадзе судовай камісіяй з Пецярбургу. == Спасылкі == * [http://www.bahai.by Афіцыйны сайт бахаі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081025193223/http://www.bahai.by/ |date=25 кастрычніка 2008 }} * [http://www.bahai.org Афіцыйны сайт Міжнароднай супольнасці бахаі] {{ref-en}} * [http://bahai.su Рускамоўны партал бахаі] {{ref-ru}} * [http://bahai-library.com Электронная бібліятэка па бахаі] {{ref-en}} * [http://www.bahaindex.com Электронны каталог сайтаў бахаі] {{ref-en}} * [http://bahai.kiev.ua Афіцыйны сайт бахаі Кіева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100414093901/http://www.bahai.kiev.ua/ |date=14 красавіка 2010 }} {{ref-ru}} * [http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html Статыстыка па бахаі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100707164054/http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html |date=7 ліпеня 2010 }} {{ref-en}} * [http://www.bahai.ru Афіцыйны сайт бахаі Расіі] {{ref-ru}} * [http://www.prazdnik.by/content/8/133/ Бахаі на сайце Prazdnik.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130920060336/http://www.prazdnik.by/content/8/133/ |date=20 верасня 2013 }} {{ref-ru}} {{зноскі}} == Літаратура == * Berger P. L. From Sect to Church: A Sociological Interpretation of the Baha’i Movement. NY, New School for Social Research, 1954. — 192 p. * Handbuch Baha’i. Geschichte — Theologie — Gesellschaftsbezug. Stuttgart: Kohlhammer, 2009. * McLean J. Prolegomena to a Baha’i Theology // Journal of Bahá’í Studies, 5:1 (1992) // http://bahai-library.com/file.php?file=mclean_prolegomena_bahai_theology {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100104235541/http://bahai-library.com/file.php?file=mclean_prolegomena_bahai_theology |date=4 студзеня 2010 }} * Momen M. The Baha’i Faith: A Beginner’s Guide. Oneworld, 2008. * Абдул-Баха. Бишарат. Одиннадцатая благая весть. * Абдул-Баха. Ответы на некоторые вопросы. — СПб.: Единение, 1995. — 240 с. * Абдул-Баха. Парижские беседы. Выступления Абдул-Баха в Париже в 1911 года. СПб.: Единение, 1999. — 160 с. * Азам Набиль-и. Вестники Рассвета. Повествование о ранних днях Откровения Бахаи. М.: Единение, 2005. — 284 с. * Аккерман Н., Хассел Г. Вера бахаи в России: исторический очерк // http://bahai-library.org/russian/hist/bahai_russia.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308214254/http://bahai-library.org/russian/hist/bahai_russia.html |date=8 сакавіка 2016 }} * Баб. Избранное. — СПб.: Единение, 1994. — 80 с. * Багхай А. Мардад. Роль религии при переходе к рыночной экономике / Новые духовные ценности: Учение Бахаи. М.: Прогресс — Культура, 1992. С. 234—262. * Бахаулла. Китаб-и-Агдас. Наисвятая Книга. — СПб.: Единение, 1992. — 320 с. * Бахаулла. Китаб-и-Иган. Книга Несомненности. — СПб.: Единение, 2000. — 214 с * Бахаулла. Семь Долин и Четыре Долины // http://lib.ru/BAHAUL/sevenval.txt * Бахаулла. Скрижали, явленные после Китаб-и-Агдас. — СПб.: Единение, 2004. — 240 с. * Бахаулла. Скрижаль святого морехода // http://www.bahai.ru/library/Bahaullah/Holy_Mariner.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111095516/http://www.bahai.ru/library/Bahaullah/Holy_Mariner.html |date=11 студзеня 2012 }} * Брак и семейная жизнь Бахаи. Выдержки из Писаний Веры Бахаи. СПб., 1995. — 96 с. * Бук К. 33 бахаистских принципа единства // http://skarabey87.livejournal.com/71319.html * Воспитание в духе бахаи. СПб.: Единение, 1994. — 48 с. * Всемирный Дом Справедливости. Обещание всеобщего мира // http://www.bahai.by/peace_ru.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406133000/http://www.bahai.by/peace_ru.html |date=6 красавіка 2009 }} * Гриневская И. А. Баб. Драматическая поэма из истории Персии. В 5 действиях и 6 картинах. Издание 2-е. Петроград, 1916 // http://imwerden.de/pdf/grinevskaya_bab.pdf * Донаш П., Мутцнер И. Рюдигер Вольвенд. Мудрость исследования длиною в жизнь / Пер. О. Винкельбах и Веры Шрейнер-Даниленко. — Мн.: Изд. П. Кожич, 2008. — 48 с. * Дудар Н., Филипович Л. Новые религиозные течения в Украине (укр.яз.) К.: Наукова думка, 2000. С.51-53. * Духовные Собрания. Выборы бахаи. Подборка выдержек из Писаний бахаи. М., 1992. — 48 с. * Иоаннесян Ю. А. Вера бахаи. — СПб.: Издательский Дом «Азбука-классика»; «Петербургское Востоковедение», 2009. * Иоаннесян Ю. А. Очерки веры Баби и Бахаи: Изучение в свете первичных источников. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. * Конспект Персидского Байана (или Изложение) Мирзы Али Мухаммада из Шираза, известного как Баб // http://zhurnal.lib.ru/s/suhanow_w_n/b0ru.shtml#a1 * Марціненко А. В. Бахаи и ахмадийат: новые религиозные сообщества в контексте модернизации ислама (сравнительно-исторический анализ). — Ульяновск: Ульяновский Дом печати, 2005. * Марціненко А. В. К вопросу об истории формирования общины бахаи в Российской империи // http://skarabey87.livejournal.com/61896.html * Намдар У. Действительность человека и смысл жизни // Новые духовные ценности: Учение Бахаи. М.: «Прогресс-Культура», 1992. С. 76-113. * Перкинс М., Хейнсворт Ф. Вера бахаи. М., 1990. * Писания бахаи об искусстве // http://bahaimusic.narod.ru/ * Повествование Набиля, в переложении Зины Сорабджи. Издательский Фонд Бахаи «Единение», СПб., 1994 г. * Послание Абдул-Баха профессору доктору Форелю (1921 г.). Baha’i-Verlag. 1980. * Резванов П. О. Завет // https://web.archive.org/web/20090406133629/http://www.bahai.by/essay-savet.pdf * Релігійна панорма. № 6, 2001. * Светочи Руководства // http://www.bahai.ru/library/Compilations/Lights_of_Guidance.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413153529/http://bahai.ru/library/Compilations/Lights_of_Guidance.html |date=13 красавіка 2009 }} * Сирз У. Как тать ночью: дело о так и не наступившем пришествии. — СПб.: ИМПАКС, 1993. — 352 с. * Тахерзаде А. Завет Бахауллы. Пролог // http://www.bahai-library.com/russian/misc/covenant.html * Хэтчер У. Экономика и моральные ценности. СПб., 1997. — 32 с. * Шефер У. Вопрос апологетики в вере бахаи // http://litvinchuk.moy.su/load/perevody/u_shefer_vopros_apologetiki_v_vere_bakhai/2-1-0-3{{Недаступная спасылка}} * Шефер У. Этика для глобального общества // http://litvinchuk.moy.su/load/perevody/u_shefer_ehtika_dlja_globalnogo_obshhestva/2-1-0-2{{Недаступная спасылка}} * Экономика и моральные ценности. Интервью с У. Хэтчером / Общественные науки и современность. № 4, 1998. С. 41 — 48. * Эсслемонт Дж. Э. Бахаулла и Новая Эра. М.: Единение, 2008. * Эффенди Ш. Законоцарствие Бахауллы. — СПб.: Единение, 2004. — 88 с. * Эффенди Ш. Настал день обетованный. — СПб.: Единение, 1997. — 176 с. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэлігіі]] [[Катэгорыя:Аўраамічныя рэлігіі]] lewbdjd1j2qmvj61t9h8moyxzqwqa6r 0 56051 5156678 5134573 2026-06-21T03:37:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156678 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнікі |Беларуская назва = Барысавы камяні |Арыгінальная назва = | Выява = Belarus-Polatsk-Boris Stone.jpg | Подпіс выявы = Барысаў камень у [[Полацк]]у. | Шырыня выявы = |Статус = ахоўваюцца дзяржавай |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Выява:Flag of the city of Polotsk Belarus.svg|20 px|Сцяг Полацка]] [[Полацк]], <br/>[[Выява:Flag of Druja.png|20 px|Сцяг Друі]] [[Друя]], <br/>[[Выява:Flag of Moscow, Russia.svg|20 px|Сцяг Масквы]] [[Масква]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = праваслаўе |Добрапрыстойнасць = |Заснавальнік = [[Барыс Усяславіч]] |Першае згадванне = XVI ст. |Заснаванне = XII ст. |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1888|<small>адзін камень <br/>вывезены ў Маскву</small>|1981|<small>камень з-пад <br/>в. Падкасцельцы <br/>усталяваны ў Полацку</small>|2001|<small>камень у Друі <br/>ўсталяваны на плошчы</small>}} |Скасаваны = астатнія знішчаны ў савецкі час |Стан = <small>1 камень расколаты на 2 часткі, 2 — поўная захаванасць</small> |Сайт = |Commons = }} '''Барысавы камяні''' — манументальныя помнікі [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] XII ст. ў [[Беларусь|Беларусі]] — 7 вялікіх валуноў з высечанымі на іх 6-канцовымі [[крыж]]амі і надпісамі «Господи помози…». Названы ад імя полацкага князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]] (кан. 1040-х — 1128). == Выяўленне == Першым згадаў адзін з Барысавых камянёў польскі гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]], які служыў у віцебскім гарнізоне ў другой палове XVI ст., у сваёй «Хроніцы літоўскай і жамойцкай» ён піша: {{Пачатак цытаты}} Кожны знойдзе і сёння яўнае сведчанне, камень які выступае з [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]], ад [[Дзісна|Дзісны]], сённешняга закладзенага на нашай памяці места, у адной мілі, а ад Полацка сем, паміж [[Дрыса]]ю і Дзісной, калі плыць уніз у [[Рыга|Рыгу]], на якім камяні ёсць крыж выразаны на рускі ўзор, такі, а таго князя [[Рагвалод Усяславіч|Барыса]] ёсць надпіс пад ім…" {{Канец цытаты|крыніца=}} == Асноўныя звесткі == {{main|Барысаў камень, Полацк}} Вядомы: * 5 камянёў у рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]] — ** па адным каля Падкасцельцаў за 5 км ад Полацка і каля Друі [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], ** тры каля Дзісны [[Міёрскі раён|Міёрскага раёна]] (2 каля былой в. Балоткі, 1 каля былой в. Накоўнікі); * 2 на сушы — каля [[Дзятлава (Аршанскі раён)|в. Дзятлава]] [[Аршанскі раён|Аршанскага р-на]] — т. з. [[Рагвалодаў камень|«Рагвалодаў камень»]], і каля в. Высокі Гарадзец [[Талачынскі раён|Талачынскага р-на]]. (Усе — [[Віцебская вобласць]].) Захаваліся тры з іх: * у г. Полацку каля [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскага сабора]] (раней знаходзіўся каля в. Падкасцельцы, перавезены ў 1981 г.); * у в. Друя на цэнтральнай плошчы (раней знаходзіўся на беразе Заходняй Дзвіны, перавезены ў 2001 г.<ref>[http://respublica.by/5392/sobitie/article51348/ ''Бегунова, Е.'' С днем рождения, Друя! // Рэспубліка. [[2011]]. № 229.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131231002351/http://respublica.by/5392/sobitie/article51348/ |date=31 снежня 2013 }}</ref>, расколаты на 2 часткі ў савецкі час); * у г. Маскве ў музеі-запаведніку «Каломенскае» (адзін з дзісенскіх з-пад в. Балоткі, з надпісам «Сулиборъ хръст», у [[1887]] — 1888 падняты з дна ракі і вывезены). Астатнія не захаваліся. Гэтыя камяні знішчалі ў савецкі час у перыяд барацьбы з рэлігіяй. Рагвалодаў камень узарвалі ў 1930-х гадах, камень каля Высокага Гарадца ў 1936 годзе (нібыта для будаўніцтва шашы Мінск — Масква). Два камяні каля Дзісны (ля вёсак Балоткі і Накоўнікі) ўзарваны ў 1939 годзе савецкімі войскамі падчас [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]]. Магчыма, да прыняцця [[хрысціянства]] (Х ст.) Барысавы камяні былі [[Паганства|паганскімі]] фетышамі. Крыжы на валунах высечаны паводле загаду Рагвалода Усяславіча (у хрышчэнні Барыса) у першай трэці XII ст. з мэтай увекавечыць імя князя і, магчыма, для супрацьдзеяння ўзнаўленню паганскіх вераванняў. У народзе камяні вядомы пад назвамі Барыс, Барыс-Хлебнік, Барыс-Глеб, Барысаглебскі, Пісар, Пісанік і інш. Ёсць шмат паданняў пра камяні<ref>Дучыц, Л. Барысавы камяні // {{Крыніцы/Памяць/Полацк|к}} С. 88</ref>. Існуе таксама падобны камень пад назвай Варацішын крыж — у [[Камена (Вілейскі раён)|в. Камена]] [[Вілейскі раён|Вілейскага р-на]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобл.]]. == Галерэя == <gallery> Выява:Varacišyn kamień. Варацішын камень (1896).jpg|Камень «[[Варацішын крыж]]» каля [[Вілія|р. Віліі]], [[Камена (Вілейскі раён)|в. Камена]]. <small>[[1896]].</small> Выява:Druja, Barysaŭ kamień. Друя, Барысаў камень (1896).jpg|[[Барысаў камень (Друя)]]. <small>З малюнка [[Аляксей Сапуноў|А. Сапунова]], 1896.</small> Выява:Barys rock in Druja.jpg|Барысаў камень (Друя). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Полацк}} * ''Рыбаков, Б. А.'' Русские датированные надписи XI—XIV веков. — [[Масква|М.]], [[1964]]. * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|''Карский, Е. Ф.'']] Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., [[1962]]. * [[Дучыц Ларыса Уладзіміраўна|''Дучыц, Л. У.'']] Барысавы камяні // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 18 тт. Т. 1. — [[Мінск]], [[1993]]. — С. 315. ISBN 5-85700-074-2. * [[Дучыц Ларыса Уладзіміраўна|''Дучыц, Л. У.'']] Барысавы камяні: (гістарыяграфічны агляд) // Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. [[1985]]. № 4 * {{крыніцы/ЭПБ|1|Барысавы камяні}} * ''Таранович В. П.'' [[s:ru:К вопросу о древних лапидарных памятниках с историческими надписями на территории Белорусской ССР|К вопросу о древних лапидарных памятниках с историческими надписями на территории Белорусской ССР]] // Советская Археология / ак. Б. Д. Греков. — Москва — Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1946. — Т. VIII. — С. 249—260 — 3000 экз. *''Варонін В.'' Камяні з гістарычнымі надпісамі: загадка "Аляксандра" // Гістарычны альманах. Т. 10. -- Гродна, 2004. -- С. 208-211. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://spadczyna.com/reference/b_kam_boris.htm Барысавы камяні // Спадчына Беларусі.]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131208090222/http://spadczyna.com/reference/b_kam_boris.htm |date=8 снежня 2013 }} {{Полацкае княства}} [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Эпіграфіка]] [[Катэгорыя:Барысавы камяні| ]] cwkfm4zdn8uvtdd5bil88jv70zpk11h 0 56054 5156746 4590901 2026-06-21T08:56:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156746 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |юрыдычны_статус = |мовы = |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня Галоўнай управы |імя_кіраўніка1 = Наталля Федарэнка |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = |адрас = |сайт = [https://baza.nyc/ baza.nyc] |вікісховішча = }} '''Беларуска-амерыканскае задзіночанне''' (БАЗА) — грамадская арганізацыя прадстаўнікоў беларускай эміграцыі і творчай інтэлігенцыі ў [[ЗША]], заснаваная ў 1949 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у.<ref>[http://mova.na.by/ustanovy/dyjaspara.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130825160534/http://mova.na.by/ustanovy/dyjaspara.html |date=25 жніўня 2013 }}</ref> На сенняшні дзень Беларуска-амерыканскае задзіночанне з’яўляецца найбуйнейшай і самай старой беларускай арганізацыяй у ЗША<ref>{{Cite web |url=http://belarus8.tripod.com/usa/gistoryja.htm |title=belarus8.tripod.com |access-date=5 лістапада 2013 |archive-date=10 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610203236/http://belarus8.tripod.com/usa/gistoryja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Агульная інфармацыя == Сябрам агранізацыі могуць быць асобы беларускага паходжання, выхадцы з Беларусі ў яе этнаграфічных межах, ці асобы, звязаныя сваяцтвам альбо дзейнасцю з Беларуссю, без розніцы групавой прыналежнасці, пачынаючы ад 18 гадоў.<ref name="docs.google.com">[https://docs.google.com/file/d/0B2NtWj1_JtQIOTA2YWZmOTItMGFjZS00MmY5LTgzZWYtZDZiOTM0NTdiMjc1/edit?usp=drive_web&pli=1]</ref> Члены БАЗА прымаюць удзел у сустрэчах і мерапрыемствах арганізацыі, плацяць сяброўскія складкі і атрымліваць газету «[[Беларус (газета)|Беларус]]». Зараз старшыней арганізацыі з’яўляеццца [http://www.bazahq.org/home/announcements/cargovy-spravazdacna-vybarcy-kangres-belaruska-amerykanskaga-zadzinocanna-baza Ганна Сурмач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203003403/http://www.bazahq.org/home/announcements/cargovy-spravazdacna-vybarcy-kangres-belaruska-amerykanskaga-zadzinocanna-baza |date=3 снежня 2013 }}. Беларуска-амерыканскае задзіночанне ажыццяўляе наступныя функцыі:<ref>[http://www.bazahq.org/home] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170503062241/http://www.bazahq.org/home |date=3 мая 2017 }}</ref> * абараняе традыцыйныя каштоўнасці Беларусі, спрыяе дэмакратычнаму развіццю і абароне правоў чалавека ў Рэспубліцы Беларусь; * інфармуе амерыканскае грамадства і кіраўніцтва ЗША аб гісторыі і культуры беларусаў, а таксама асвятляе стан спраў у сучаснай Рэспубліцы Беларусь; * спрыяе захаванню і развіццю беларускай культуры і гісторыі; * спрыяе ўнёску беларусаў у амерыканскае грамадства * забяспечвае падтрымку сябрам арганізацыі; * ажыццяўляе кантроль і ўносіць свой уклад у выданне кніг і перыядычных выданняў па беларускіх пытаннях. == Гісторыя арганізацыі == Першы падрыхтоўчы сход адбыўся ў чэрвені 1949 года ў [[Бруклін]]е, а 31 ліпеня ў [[Манхэтэн]]е ў іспанскай частцы Гарлему на 100-Іст вуліцы адбыўся арганізацыйны сход, на якім было створана Беларуска-амерыканскае задзіночанне. Закладальнікамі БАЗА былі [[Мікола Гарошка]], Мікола Дарашэвіч, Уладзімір Машанскі, [[Янка Станкевіч]], [[Янка Ніхаёнак]], [[Аляксандр Орса]] і Міхась Тулейка. У 1950 годзе арганізацыя атрымала афіцыйнае прызнанне з боку амерыканскіх уладаў.<ref>[http://www.belarus-misc.org/bel-dusa.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141118194035/http://www.belarus-misc.org/bel-dusa.htm |date=18 лістапада 2014 }}</ref> == Структура і аддзелы арганізацыі == Арганізацыйна Беларуска-амерыканскае задзіночанне падзяляецца на 2 ўзроўні: штаб-кватэра ў Нью-Ёрку і 7 аддзелаў<ref>[http://www.bazahq.org/home/chapters] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203005608/http://www.bazahq.org/home/chapters |date=3 снежня 2013 }}</ref> (у [[Нью-Джэрсі]], [[Агая]], [[Бруклін]]е, [[Вашынгтон]]е, [[Канектыкут|Канектыкуце]], Паўднёвай Каліфорніі і Паўднёвай Фларыдзе). На ўзроўні краіны кіраўніцтва дзейнасцю БАЗА канцэнтруецца ў Галоўнай управе, якая знаходзіцца ў штаб-кватэры.<ref name="docs.google.com"/> Галоўная управа вызначае палітыку арганізацыі, а таксама ажыццяўляе нагляд за аддзеламі. Кожны рэгіянальны аддзел выбірае свайго старшыню і сваю мясцовую ўправу, якая звычайна складаецца з заступніка старшыні, сакратара і скарбніка.<ref name="docs.google.com"/> Там, дзе няма дастатковай колькасці сяброў для заснавання аддзела, можа быць створаны гурток, найменшае структурнае падраздзяленне БАЗА. Старшыня і мясцовая ўправа непасрэдна кіруюць дзейнасцю аддзела ці гуртка. == Старшыні Галоўнай управы == * [[Мікола Гарошка]] (1949—1952) * [[Францішак Кушаль]] (1952—1954) * [[Міхась Тулейка]] (1954—1957) * [[Мікола Кунцэвіч]] (1957—1959) * [[Кастусь Мерляк]] (1959—1963) * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] (1963—1965) * [[Мікола Гарошка]] (1965—1967) * [[Уладзімір Курыла]] (1967—1969) * [[Вячаслаў Станкевіч]] (1969—1971) * [[Расціслаў Гарошка]] (1971—1975) * [[Антон Шукелойць]] (1975—2007) * Вячаслаў Станкевіч (2007—2011) * [[Ганна Сурмач]] (2011—2017) * Наталля Федарэнка (з 2017) == Газета «Беларус» == Афіцыйным выданнем Беларуска-амерыканскага задзіночання з’яўляецца газета «[[Беларус (1950)|Беларус]]». 20 верасня 1950 года ў Нью-Ёрку выйшаў першы нумар газеты<ref>[http://www.bielarus.org/cont.php?cont=about]</ref> Газета прысвечана справе нацыянальнага адраджэння і адраджэння незалежнасці Беларусі<ref>[http://www.southfloridabaza.org]</ref> і друкуе матэрыялы з жыцця беларускай эміграцыі, аналітычныя карэспандэнцыі пра становішча на Беларусі, нарысы па беларускай гісторыі, творы беларускіх пісьменнікаў-эмігрантаў, успаміны. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуска-амерыканскае задзіночанне // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 1. А — Беліца / БелЭн; Рэдкал.: М. В. Біч (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. — С. 350. — ISBN 5-85700-074-2. == Спасылкі == * [http://www.bazahq.org/ Афіцыйная старонка Беларуска-Амерыканскае Задіночання (БАЗА)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161231225103/http://www.bazahq.org/ |date=31 снежня 2016 }} * [http://www.baza.nyc/ Гурток Беларуска-Амерыканскае Задіночання ў Нью-Ёрку] * [http://www.belarusguide.com/SOCALBAZA/ Гурток Беларуска-Амерыканскае Задіночання ў Паўдневай Каліфорніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120721053228/http://www.belarusguide.com/SOCALBAZA/ |date=21 ліпеня 2012 }} * [http://www.southfloridabaza.org/ Гурток Беларуска-Амерыканскае Задіночання ў Паўдневай Фларыдзе] * [http://www.bazahq.org/gazeta-belarus/ Афіцыйная старонка газеты Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131204073500/http://www.bazahq.org/gazeta-belarus |date=4 снежня 2013 }} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]] sunlkvf2elirg3eenw5gy4lqautrno6 0 59186 5156543 4845868 2026-06-20T18:38:09Z JerzyKundrat 174 5156543 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Поцех |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Краіна =Беларусь |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =1,35 |Аб'ём =0,00452 |Вышыня над узроўнем мора =129,6 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=9,1 |Даўжыня =2,55 |Шырыня =0,95 |Даўжыня берагавой лініі=9,72 |Салёнасць =0,25—0,3 |Празрыстасць =1—2,8 |lat =55.6852 |long =27.1658 |lat_deg=55 |lat_min=41 |lat_sec=6.83 |lat_dir= N |lon_deg=27 |lon_min=9 |lon_sec=57.03 |lon_dir= E |Плошча вадазбору = 28,6 }} '''По́цех''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 10 км на паўночны ўсход ад [[Браслаў|Браслава]], каля вёскі [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодка]]. Належыць да групы [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]] і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Гідраграфія == Поцех знаходзіцца ў басейне ракі [[Друйка (рака)|Друйка]]. Плошча [[возера]] складае 1,35 км². Найбольшая глыбіня возера — 9,1 м. Даўжыня — 2,55 км, найбольшая шырыня — 0,95 км. Даўжыня берагавой лініі — 9,72 км. Аб’ём вады ў возеры складае 4,52 млн м³, плошча [[вадазбор]]у возера — 28,6 км². [[Катлавіна]] возера складаецца з 4 плёсаў. Схілы катлавіны маюць вышыню да 10 метраў. На поўначы схілы прадстаўленыя [[Камы|камавымі]] ўзгоркамі, пераважна разараныя. Паўднёвыя схілы ўтвораныя пясчанай [[Озы|озавай]] градой вышынёй у 25—30 метраў. Града на поўдні аддзяляе Поцех ад возера [[Недрава]]. Да глыбіні 1,5 метра дно [[Пясок|пясчанае]], месцамі — [[Гліна|гліністае]]. Да глыбіні 3 м пашыраны апясчаненыя адклады, глыбей — крэменязёмісты [[сапрапель]]. Празрыстасць вады каля 1 м летам, і да 2,8 метраў зімой<ref name="ep4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref>. == Экалогія == Надводная [[расліннасць]] у возеры пашыраная да глыбіні 1,5 метры, падводная — да глыбіні 2—2,5 метры. Зарастае каля 28 % плошчы возера. Возера Поцех [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Вадаём злучаны пратокай з возерам [[Недрава]], таксама ў Поцех упадае [[ручай]] з возера [[Ільмёнак]]<ref name="ep4" />. У возеры водзяцца [[лешч]], [[судак]], [[шчупак]], [[мянтуз]], [[плотка]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]]. Возера з’яўляецца месцам адпачынку, уваходзіць у турысцкія маршруты. На беразе возера ў вёсцы Слабодка турыстычная база. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Поцех|}} * {{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=22|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17, 66|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6974|Поцех}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }}{{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] l56lanrk1yl3t4r8xa7ow364ux91v60 5156545 5156543 2026-06-20T18:39:48Z JerzyKundrat 174 5156545 wikitext text/x-wiki {{Возера2 |Назва =Поцех |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Краіна =Беларусь |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 =Беларусь |Пазіцыйная карта 2 =Беларусь Віцебская вобласць |Плошча =1,35 |Аб'ём =0,00452 |Вышыня над узроўнем мора =129,6 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня=9,1 |Даўжыня =2,55 |Шырыня =0,95 |Даўжыня берагавой лініі=9,72 |Салёнасць =0,25—0,3 |Празрыстасць =1—2,8 |Плошча вадазбору = 28,6 }} '''По́цех''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Знаходзіцца за 10 км на паўночны ўсход ад [[Браслаў|Браслава]], каля вёскі [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодка]]. Належыць да групы [[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]] і знаходзіцца на тэрыторыі [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Браслаўскія азёры»]]. == Гідраграфія == Поцех знаходзіцца ў басейне ракі [[Друйка (рака)|Друйка]]. Плошча [[возера]] складае 1,35 км². Найбольшая глыбіня возера — 9,1 м. Даўжыня — 2,55 км, найбольшая шырыня — 0,95 км. Даўжыня берагавой лініі — 9,72 км. Аб’ём вады ў возеры складае 4,52 млн м³, плошча [[вадазбор]]у возера — 28,6 км². [[Катлавіна]] возера складаецца з 4 плёсаў. Схілы катлавіны маюць вышыню да 10 метраў. На поўначы схілы прадстаўленыя [[Камы|камавымі]] ўзгоркамі, пераважна разараныя. Паўднёвыя схілы ўтвораныя пясчанай [[Озы|озавай]] градой вышынёй у 25—30 метраў. Града на поўдні аддзяляе Поцех ад возера [[Недрава]]. Да глыбіні 1,5 метра дно [[Пясок|пясчанае]], месцамі — [[Гліна|гліністае]]. Да глыбіні 3 м пашыраны апясчаненыя адклады, глыбей — крэменязёмісты [[сапрапель]]. Празрыстасць вады каля 1 м летам, і да 2,8 метраў зімой<ref name="ep4">{{Крыніцы/ЭПБ|4}}</ref>. == Экалогія == Надводная [[расліннасць]] у возеры пашыраная да глыбіні 1,5 метры, падводная — да глыбіні 2—2,5 метры. Зарастае каля 28 % плошчы возера. Возера Поцех [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], слабапраточнае. Вадаём злучаны пратокай з возерам [[Недрава]], таксама ў Поцех упадае [[ручай]] з возера [[Ільмёнак]]<ref name="ep4" />. У возеры водзяцца [[лешч]], [[судак]], [[шчупак]], [[мянтуз]], [[плотка]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]]. Возера з’яўляецца месцам адпачынку, уваходзіць у турысцкія маршруты. На беразе возера ў вёсцы Слабодка турыстычная база. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Поцех|}} * {{кніга|аўтар=Шидловский К. С.|загаловак=Браславские озёра: Путеводитель по зоне отдыха Браслав|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1989|старонкі=22|старонак=63|isbn=5-345-00063-8|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=17, 66|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6974|Поцех}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }}{{ref-ru}} {{Браслаўскія азёры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Браслаўская група азёр]] [[Катэгорыя:Азёры Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Друйкі]] gmvsykiov43mswi4q4x5bcwo4sdjy6f 0 61273 5156538 5140272 2026-06-20T18:32:26Z JerzyKundrat 174 5156538 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Рака |Назва = Пліса |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 24 |Плошча басейна = 179 |Басейн = Бобр (рака)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі Раманаўка |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54.373558|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 29.603977|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Бобр (рака) |Месцазнаходжанне вусця = [[Пліса (Крупскі раён)|Пліса]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54.372009|m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 29.310565|m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл ракі = 1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць/Мінская вобласць |Раён = Талачынскі раён/Крупскі раён |Пазіцыйная карта = Беларусь Віцебская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Тып вываду для ПК = 12 }} '''Пліса́, Яблынька''' — [[рака]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток ракі [[Бобр (рака)|Бобр]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Назва == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 24 км. Плошча [[вадазбор]]у 179 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 1 м/км. Пачынаецца на паўночнай ускраіне вёскі Раманаўка Талачынскага раёна, вусце ў межах вёскі [[Пліса (Крупскі раён)|Пліса]] Крупскага раёна. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4}} * {{Крыніцы/БелЭн|12}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Талачынскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Крупскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Бабра]] nyum6ccosorqgmu1uis7q0matov8u21 0 61358 5156505 5143953 2026-06-20T16:40:31Z JerzyKundrat 174 5156505 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Разань |арыгінальная назва = {{lang-ru|Рязань}} |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Разанская вобласць |першае згадванне = 1301 |ранейшыя імёны = |статус з = 1095 }} '''Разань''' ({{lang-ru|Рязань}}) — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Уваходзіць у трыццатку найбуйнейшых гарадоў Расіі. Насельніцтва — 520.509 чалавек (2024). Горад размешчаны на высокім правым беразе [[Ака|Акі]], пры ўпадзенні ў яе ракі Трубеж. Галоўны гістарычны, культурны, эканамічны, палітычны і прамысловы цэнтр Разанскай вобласці. Буйны чыгуначны, аўтамабільны і водны вузел. Аэрапорты Дзягілева, Турлатава. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Разанскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] * [[Разанскі дзяржаўны ўніверсітэт імя С. А. Ясеніна]] == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў]] (нар. 1931) — беларускі [[філосаф]], [[сацыёлаг]], [[палітолаг]] і [[культуролаг]]. * [[Алена Мікалаеўна Даніловіч]] (1906—1957) — беларуская і руская актрыса. * [[Павел Уладзіміравіч Злобін]] (1882—1930) — рускі [[палітычны дзеяч]]. * [[Еўпацій Калаўрат]] (1200—1238) — разанскі [[баярын]], [[ваявода]] і багатыр. * [[Лідзія Ільінічна Сцяпанава]] (1899—1962) — [[рэжысёр]] [[Дакументальнае кіно|дакументальнага кіно]]. * [[Іван Пятровіч Паўлаў]] (1849—1936) — лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]]. * [[Алена Ясеніна]] (нар. 1987) — расійская эстрадная спявачка, паэтэса. * [[Віталь Міхайлавіч Пархімовіч]] (1943—1995) — беларускі [[спартсмен]] і [[трэнер]] ([[стралковы спорт]], [[стральба кулявая]]), заслужаны майстар спорту СССР. == Ганаровыя грамадзяне == * [[Канстанцін Мікалаевіч Меярэвіч]] (1996) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ryazan}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13}} * {{крыніцы/ГНР (2008)|Ряза́нь|382}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ряза́нь|405}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Ряза́нь|360}} {{Гарады Разанскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Разанскай вобласці]] [[Катэгорыя:Разань| ]] bws5ueo1txn9qnpdhhqwaxrvg3nqp4v 0 61587 5156503 4715673 2026-06-20T16:39:01Z JerzyKundrat 174 5156503 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Шацк}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Шацк |арыгінальная назва = {{lang-ru|Шацк}} |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Разанская вобласць |першае згадванне = 1553 }} '''Шацк''' ({{lang-ru|Шацк}}) — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Шацкі раён|Шацкага раёна]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Заснаваны ў [[1553]] годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі [[Рака Шача|Шача]] (левы прыток ракі [[Цна (прыток Мокшы)|Цны]]), за 163 км ад [[Разань|Разані]]. Да [[1923]] года быў павятовым горадам [[Шацкі павет|Шацкага павета]] [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]]. Эканоміка: швейная фабрыка, лікёрагарэлачны завод, мясакамбінат, сантэхнічная база NovaFlex цэнтральнага рэгіёна, прадпрыемства «Шацктруб», лесанарыхтоўкі, турызм. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Васілевіч Менер]], савецкі геолаг. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Разанскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Разанскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1553 годзе]] 6il8vgigqvadwvmbbt4g36l6wxt5t34 0 61605 5156500 4428869 2026-06-20T16:36:23Z JerzyKundrat 174 5156500 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Карабліно |арыгінальная назва = {{lang-ru|Кораблино́ }} |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Разанская вобласць |першае згадванне = 1676 |ранейшыя імёны = |статус з = 1965 }} '''Карабліно'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|14}} — карта Разанскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Кораблино́ }}) — горад (з [[1965]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Караблінскі раён|Караблінскага раёна]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Насельніцтва 13,0 тыс. чалавек ([[2009]]). Заснаваны ў [[1676]] годзе. Горад размешчаны на непадалёк ад ракі [[Проня (прыток Акі)|Проні]] (прыток [[Ака|Акі]]), за 89 км ад [[Разань|Разані]]. Асноўныя прадпрыемствы горада — ЗАТ «Кортэкс» (раней камбінат шаўковых тканін), ААТ «Модуль» (раней рамонтна-механічны завод; цяпер выпускае ўніфікаваныя зборна-разборныя будынкі), малочны завод, спіртавы завод. У горадзе дзейнічае краязнаўчы музей. Захаваўся помнік архітэктуры — Пакроўская царква (XIX стагоддзе). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Разанскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Разанскай вобласці]] 1p1kaffl2mhmgwtg9g38g54cy6m61js 0 61607 5156499 4430000 2026-06-20T16:35:37Z JerzyKundrat 174 5156499 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Касімаў |арыгінальная назва = {{lang-ru|Касимов}} |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Разанская вобласць |унутранае дзяленне = |першае згадванне = 1152 |ранейшыя імёны = Гарадзец Мяшчорскі }} '''Касімаў'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|14}} — карта Разанскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Касимов}}) — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Касімаўскі раён|Касімаўскага раёна]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Насельніцтва 13,0 тыс. чалавек ([[2009]]). Заснаваны ў [[1152]] годзе. Горад размешчаны на левым беразе [[Ака|Акі]], на высокіх узгорках, парэзаных ярамі. Рака выгінаецца ў гэтым месцы ў выглядзе вялікай завесы і мае шырыню каля 380 м. Асноўныя прадпрыемствы горада — завод каляровых металаў, механічны завод, завод «Касімаўбудкераміка», прадпрыемствы лясной і дрэваапрацоўчай, лёгкай і харчовай прамысловасці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гл. таксама == * [[Касімаўскае ханства]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Разанскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Разанскай вобласці]] ab8pvn8yo172f7osop7i0fhhwq3sgzs 5156501 5156499 2026-06-20T16:36:54Z JerzyKundrat 174 5156501 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Касімаў |арыгінальная назва = {{lang-ru|Касимов}} |падначаленне = |краіна = Расія |рэгіён = Разанская вобласць |унутранае дзяленне = |першае згадванне = 1152 |ранейшыя імёны = Гарадзец Мяшчорскі }} '''Касімаў'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|14}} — карта Разанскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Касимов}}) — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Касімаўскі раён|Касімаўскага раёна]] [[Разанская вобласць|Разанскай вобласці]]. Заснаваны ў [[1152]] годзе. Горад размешчаны на левым беразе [[Ака|Акі]], на высокіх узгорках, парэзаных ярамі. Рака выгінаецца ў гэтым месцы ў выглядзе вялікай завесы і мае шырыню каля 380 м. Асноўныя прадпрыемствы горада — завод каляровых металаў, механічны завод, завод «Касімаўбудкераміка», прадпрыемствы лясной і дрэваапрацоўчай, лёгкай і харчовай прамысловасці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гл. таксама == * [[Касімаўскае ханства]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Разанскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Разанскай вобласці]] gs5dtvjwg4mmg96orq5ewh66oo0smva 0 61662 5156403 4356675 2026-06-20T12:31:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156403 wikitext text/x-wiki '''Аэракасмічны здымак''' — двухмерная выява рэальных аб’ектаў, якае атрымана паводле вызначаных геаметрычных і радыёметрычных(фотаметрычных) законах шляхам дыстанцыйнай рэгістрацыі [[Яркасць|яркасці]] аб’ектаў і прызначана для [[Дыстанцыйныя метады даследавання|даследвання]] бачных і ўтоеных аб’ектаў, з’яў і працэсаў навакольнага свету, а таксама для вызначэння іх прасторавага становішча. Аэракасмічны здымак — асноўны вынік аэракасмічнай здымкі, для выканання якой выкарыстоўваюць разнастайныя авіяцыйныя і касмічныя носьбіты. Дыяпазон маштабаў сучасных аэракасмічных здымкаў велізарны: ён можа змяняцца ад 1:1000 да 1:100 000 000, т. е. у сто тысяч разоў. Пры гэтым найбольш распаўсюджаныя маштабы аэрафотаздымкаў ляжаць у межах 1:10000-1:50000, а касмічных — 1:200000-1:10000000. Усе аэракасмічныя здымкі прынята дзяліць на аналагавыя (звычайна фотаграфічныя) і лічбавыя (электронныя). Малюнак лічбавых здымкаў утвораны з асобных аднолькавых элементаў — пікселаў (ад [[Англійская мова|англ.]] picture element — pixel); яркасць кожнага піксела характарызуецца адным лікам. Аэракасмічны здымак складаецца з мільёнаў пікселаў. Пры выкананні практычных прац даводзіцца адрозніваць зыходныя (першасныя) здымкі, якія атрыманы непасрэдна ў выніку здымкі, ад іх копій і ператвораных здымкаў, якія паступаюць да спажыўцоў пасля папярэдняй апрацоўкі. Пры фатаграфічнай здымцы зыходным здымкам лічыцца арыгінальны фотанегатыў, пры сканерной — неапрацаваны файл з запісам малюнка лічбавага здымка без якой-небудзь яго карэкцыі. == Гл. таксама == * [[Інтэрпрэтаскоп]] * [[Фотасхема]] == Спасылкі == * [http://mapexpert.com.ua/index_ru.php?id=22&table=news Бясплатныя касмічныя карцінкі зямлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230226014624/http://mapexpert.com.ua/index_ru.php?id=22&table=news |date=26 лютага 2023 }} * [http://www.hobitus.com/noaa/composite/ Касмічныя здымкі воблачнасці ў рэжыме рэальнага часу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425210825/http://www.hobitus.com/noaa/composite/ |date=25 красавіка 2017}} * [http://www.terralibrary.com/ Карцінкі з космасу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506002134/http://www.terralibrary.com/ |date=6 траўня 2012}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аэракасмічныя метады]] 0yjsj6u54fh5lw50oi596ll23meko0x 0 61666 5156567 4581098 2026-06-20T19:12:15Z JerzyKundrat 174 5156567 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Парыж |выява = Парыж (Беларусь). "Эйфелева вежа".jpg |подпіс = «Эйфелева вежа»<ref>[https://archive.today/20120719175236/realty.lenta.ru/articles/2007/11/15/tower/ Белорусские парижаны] {{ref-ru}}</ref> |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Пары́ж''' — [[аграгарадок]] у [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на левым беразе ракі, на поўдзень ад [[Асінагарадок|Асінагарадка]], за 14 км на ўсход ад [[Варапаева]], за 4 км на поўдзень ад [[Казлоўшчына (Пастаўскі раён)|Казлоўшчыны]]. Парыж уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. Чыгуначная станцыя [[Навадруцк (прыпыначны пункт)|Навадруцк]]. == Назва == Паводле мясцовага падання, Парыжам вёска стала пасля праезда [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] падчас вайны 1812 году, ён быццам убачыўшы паселішча сказаў: «Як у Парыжы». На праўдзе Напалеон не праязджаў праз Парыж<ref>[http://ru.rfi.fr/evropa/20180821-parizh-do-kotorogo-napoleon-ne-doshel-sem-kilometrov Париж, до которого Наполеон не дошел семь километров — Radio France Internacionale.]</ref>. Паводле іншага падання, мясцовы шляхціч даў назву вёсцы з дзівацтва<ref>[https://news.tut.by/society/138892.html «100 дорог»: Белорусский Париж] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305033212/http://news.tut.by/society/138892.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Упершыню Парыж згадваецца ў гістарычных крыніцах у 1784 годзе як фальварак ва ўласнасці Тызенгаўза<ref>Dekanat połocki w świetle opisów parafii z 1784 r.</ref>. Была перайменавана на '''Навадруцк'''. У 2006 годзе жыхары дамагліся аднаўлення гістарычнай назвы '''Парыж'''. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Музей, базавая школа, пошта, Дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя, філіял банку і 2 крамы. Жаночы клуб «Парыжанка».<ref>[http://ont.by/news/our_news/tyr-de-parizh Тур де Париж] {{ref-ru}} // [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|Тэлеканал АНТ]]</ref>. <gallery> Файл:Парыж (Беларусь). Новы касцёл.jpg|міні|Новы касцёл Файл:Парыж (Беларусь). Крама.jpg|Крама ў Парыжы Файл:Парыж (Беларусь) на мяжы.jpg|Знак на выездзе з вёскі </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|''Пракаповіч, I.М.'']] [[Друцкія-Любецкія]]. Пастаўская галіна славутага роду / I.М. Пракаповіч. — Мінск : Ковчег, 2021. — 103 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/parizh/index.htm}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Парыж (Беларусь)| ]] sp909qvuyi0ryktsaqzs0a8kg0c22up 0 63448 5156540 5140262 2026-06-20T18:33:30Z JerzyKundrat 174 5156540 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Возера |Назва = Пліса |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = ручаі |Выцякаюць = [[Плісаўка]] |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Плошча = 1,1 |Аб'ём = 0,01022 |Вышыня над узроўнем мора = 147,6<ref name="К">Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1983 год.{{ref-ru}}</ref> |Сярэдняя глыбіня = 9,3 |Найбольшая глыбіня=32,9 |Даўжыня =1,41 |Шырыня =1,16 |Даўжыня берагавой лініі=4,22 |Салёнасць =0,21 |Празрыстасць =2,8 |lat_dir = N|lat_deg = 55.198516|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27.416883|lon_min = |lon_sec = |Плошча вадазбору = 8,04 |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Плі́са''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на мяжы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]] і [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Галбіца]] за 18 км на паўночны захад ад горада [[Глыбокае]], у басейне ракі Мнюта, на поўдзень ад вёскі [[Луцк Мосарскі|Луцк-Мосарскі]]. Плошча паверхні 1,1 км². Найбольшая глыбіня 32,9{{sfn|ЭПБ|1985}} м. Даўжыня 1,41 км. Найбольшая шырыня 1,16 км. Даўжыня берагавой лініі 4,22 км. Аб’ём вады 10,22 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 8,04 км². == Назва == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == [[Катлавіна]] возера эварзійнага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 1—5 м спадзістыя, на паўднёвым захадзе стромкія вышынёй 12—13 м, пад хмызняком і валунамі. Берагавая лінія слабазвілістая. [[Бераг]]і нізкія, месцамі завалуненыя, парослыя хмызняком, на паўночным захадзе [[Абразія|абразійныя]]. Дно ўздоўж берагоў пясчана-жвіровае, глыбей — [[Пясок|пясчанае]] (да глыбіні 7 м) і [[Глей|ілістае]]. Глыбіні да 2 м займаюць каля 17 % плошчы возера. Возера мезатрофнае. Зарастае слаба. Уздоўж берагоў паласа надводнай [[Расліннасць|расліннасці]] шырынёй да 5 м, месцамі адсутнічае. Выцякае рака [[Плісаўка]]. У возеры водзяцца [[шчупак]], [[акунь]], [[лешч]], [[плотка]] і інш. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|||}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Пліса|Міронаў В. Р.|223}} * Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]] m3n2hkrgj57owpk6sgdxvwy02oclahu 5156541 5156540 2026-06-20T18:33:56Z JerzyKundrat 174 5156541 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Возера |Назва = Пліса |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = ручаі |Выцякаюць = [[Плісаўка]] |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Плошча = 1,1 |Аб'ём = 0,01022 |Вышыня над узроўнем мора = 147,6<ref name="К">Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1983 год.{{ref-ru}}</ref> |Сярэдняя глыбіня = 9,3 |Найбольшая глыбіня=32,9 |Даўжыня =1,41 |Шырыня =1,16 |Даўжыня берагавой лініі=4,22 |Салёнасць =0,21 |Празрыстасць =2,8 |lat_dir = N|lat_deg = 55.198516|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27.416883|lon_min = |lon_sec = |Плошча вадазбору = 8,04 |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Плі́са''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на мяжы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]] і [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Галбіца]] за 18 км на паўночны захад ад горада [[Глыбокае]], у басейне ракі Мнюта, на поўдзень ад вёскі [[Луцк Мосарскі|Луцк-Мосарскі]]. Плошча паверхні 1,1 км². Найбольшая глыбіня 32,9{{sfn|ЭПБ|1985}} м. Даўжыня 1,41 км. Найбольшая шырыня 1,16 км. Даўжыня берагавой лініі 4,22 км. Аб’ём вады 10,22 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 8,04 км². == Назва == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == [[Катлавіна]] возера эварзійнага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 1—5 м спадзістыя, на паўднёвым захадзе стромкія вышынёй 12—13 м, пад хмызняком і валунамі. Берагавая лінія слабазвілістая. [[Бераг]]і нізкія, месцамі завалуненыя, парослыя хмызняком, на паўночным захадзе [[Абразія|абразійныя]]. Дно ўздоўж берагоў пясчана-жвіровае, глыбей — [[Пясок|пясчанае]] (да глыбіні 7 м) і [[Глей|ілістае]]. Глыбіні да 2 м займаюць каля 17 % плошчы возера. Возера мезатрофнае. Зарастае слаба. Уздоўж берагоў паласа надводнай [[Расліннасць|расліннасці]] шырынёй да 5 м, месцамі адсутнічае. Выцякае рака [[Плісаўка]]. == Фаўна == У возеры водзяцца [[шчупак]], [[акунь]], [[лешч]], [[плотка]] і інш. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|||}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Пліса|Міронаў В. Р.|223}} * Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]] kdanxisi7fb5jzwtldcuzs8t45gvsj6 5156542 5156541 2026-06-20T18:34:33Z JerzyKundrat 174 5156542 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Возера |Назва = Пліса |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = ручаі |Выцякаюць = [[Плісаўка]] |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Плошча = 1,1 |Аб'ём = 0,01022 |Вышыня над узроўнем мора = 147,6<ref name="К">Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1983 год.{{ref-ru}}</ref> |Сярэдняя глыбіня = 9,3 |Найбольшая глыбіня=32,9 |Даўжыня =1,41 |Шырыня =1,16 |Даўжыня берагавой лініі=4,22 |Салёнасць =0,21 |Празрыстасць =2,8 |lat_dir = N|lat_deg = 55.198516|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27.416883|lon_min = |lon_sec = |Плошча вадазбору = 8,04 |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Плі́са''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на мяжы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]] і [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Галбіца]] за 18 км на паўночны захад ад горада [[Глыбокае]], у басейне ракі Мнюта, на поўдзень ад вёскі [[Луцк Мосарскі|Луцк-Мосарскі]]. Плошча паверхні 1,1 км². Найбольшая глыбіня 32,9{{sfn|ЭПБ|1985}} м. Даўжыня 1,41 км. Найбольшая шырыня 1,16 км. Даўжыня берагавой лініі 4,22 км. Аб’ём вады 10,22 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 8,04 км². == Назва == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == [[Катлавіна]] возера эварзійнага тыпу. Схілы катлавіны вышынёй 1—5 м спадзістыя, на паўднёвым захадзе стромкія вышынёй 12—13 м, пад хмызняком і валунамі. Берагавая лінія слабазвілістая. [[Бераг]]і нізкія, месцамі завалуненыя, парослыя хмызняком, на паўночным захадзе [[Абразія|абразійныя]]. Дно ўздоўж берагоў пясчана-жвіровае, глыбей — [[Пясок|пясчанае]] (да глыбіні 7 м) і [[Глей|ілістае]]. Глыбіні да 2 м займаюць каля 17 % плошчы возера. Выцякае рака [[Плісаўка]]. == Экалогія == Возера мезатрофнае. Зарастае слаба. Уздоўж берагоў паласа надводнай [[Расліннасць|расліннасці]] шырынёй да 5 м, месцамі адсутнічае. У возеры водзяцца [[шчупак]], [[акунь]], [[лешч]], [[плотка]] і інш. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|||}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Пліса|Міронаў В. Р.|223}} * Блакітны скарб Беларусі: энцыклапедыя / рэдкал.: Г. Пашкоў і інш. — Мн., 2007. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=26|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Азёры Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Галбіцы]] 7zpebhpfoj922pxvzfkuomsghrr6yka 0 64559 5156830 4577663 2026-06-21T11:36:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156830 wikitext text/x-wiki {{Антарктычная станцыя |назва = Гара Вячэрняя |выява = |подпіс = |статус = дзеючая сезонная |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |дата заснавання = кастрычнік [[2015]] |дата закрыцця = |насельніцтва = 0—7 |сінаптычны індэкс = |вышыня = 70 м |lat_dir=S | lat_deg=67 | lat_min=39 | lat_sec=33 |lon_dir=E | lon_deg=46 | lon_min=09 | lon_sec=30 |памер карты = 250 |пазіцыя меткі = left |сайт = }} '''Беларуская антарктычная станцыя''' — пастаянная беларуская [[Антарктыка|антарктычная]] навуковая станцыя, якая знаходзіцца ў раёне гары Вячэрняй, на ўзбярэжжы [[мора Касманаўтаў]] за 28 км ад сезоннай [[Расія|расійскай]] станцыі «Маладзёжная». Пабудавана побач закансерваваных модуляў, прыналежных расійскай станцыі «Маладзёжная». == Падрыхтоўка == Аб рашэнні арганізацыі такой станцыі паведаміў [[6 ліпеня]] [[2006]] дырэктар [[Інстытут праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі|Інстытута праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі]] НАН Беларусі акадэмік [[Уладзімір Фёдаравіч Логінаў|Уладзімір Логінаў]]. Па яго словах, «расійскія калегі зацікаўленыя ў нашай прысутнасці на мацерыку, бо мы будзем дапамагаць ім ажыццяўляць даследаванні, якія вядуцца на працягу 50 гадоў на размешчанай па суседстве станцыі „Маладзёжная“, але з-за недахопу фінансавання могуць быць перапыненыя». Супрацоўніцтва з [[Расія]]й дазволіла [[Беларусь|Беларусі]] паменшыць выдаткі на стварэнне і падтрыманне [[палярная станцыя|антарктычнай станцыі]]. Па ацэнках экспертаў на ўзвядзенне станцыі з нуля спатрэбілася б не менш за $10 млн, акрамя таго, аналагічная сума неабходная штогод, каб фрахтаваць судна для дастаўкі паліва, абсталявання і прадуктаў. Суседства жа з сезоннай расійскай станцыяй «Маладзёжная» можа гарантаваць у бліжэйшыя 5-10 гадоў караблезабеспячэнне, бо спадарожная дастаўка грузаў будзе значна танней. Акрамя таго, у суровых кліматычных умовах суседства з іншымі станцыямі ў выпадку надзвычайнай сітуацыі дазволіць палярнікам атрымаць своечасовую дапамогу. Уладзімір Логінаў адзначыў, што матэрыяльная база станцыі поўнасцю падыходзіць для працы — трэба толькі мадэрнізаваць электракамунікацыі, усталяваць неабходнае абагравальнае і навукова-даследчае абсталяванне. На тэрыторыі станцыі таксама ёсць ангар для тэхнікі і цыстэрны для паліва. Геаграфічнае месцазнаходжанне станцыі зручнае — побач ёсць бухта, адкуль прама з карабля па часовым трубаправодзе можна дастаўляць у ёмістасці гаручае. 31 жніўня 2006 г. у падтрымку [[Урад Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]] была прынята дзяржаўная мэтавая праграма «Маніторынг палярных раёнаў Зямлі і забеспячэнне дзейнасці арктычных і антарктычных экспедыцый на 2007—2010 гады і на перыяд да 2015 года». Дзяржаўным заказчыкам вызначана [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]], адказным за навуковае забеспячэнне [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]. Праграма не вырашае існуючую няпэўнасць, якое ведамства будзе галоўным дзяржаўным выканаўцам нацыянальнай дзейнасці ў палярных раёнах; персанальная адказнасць за выкананне ўскладзена на Міністра прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя і Старшыню Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Фінансаванне мерапрыемстваў праграмы абмежавана сродкамі, прадугледжанымі ў рэспубліканскім бюджэце на фінансіраванне навуковай, навукова-тэхнічнай і інавацыйнай дзейнасці, рэспубліканскага фонда аховы прыроды і іншых крыніц, не забароненых заканадаўствам. У выніку выкананых у 2007—2010 гадах даследаванняў распрацаваны і створаны прыборны комплекс для маніторынгу атмасферы ў Антарктыдзе, алгарытмы і праграмы для ацэнкі характарыстык снежнага покрыва па дадзеных касмічных назіранняў, эксперыментальныя ўзоры аўтаматызаваных прыбораў для выканання вымярэнняў спектральнага размеркавання інтэнсіўнасці прыземнага сонечнага выпраменьвання і агульнага ўтрымання азону ў атмасферы, радыёлакацыйны комплекс падпаверхнаснага зандзіравання снежна-ледзянога покрыва, тэктанічная карта Зямлі Эндербі. Праведзены комплексныя біялагічныя даследаванні флоры і фауны гэтага рэгіёну. Першая група беларускіх адмыслоўцаў адправілася на станцыю Маладзёжную ў [[лістапад]]зе [[2006]] для падрыхтоўкі яе да круглагадовага пражывання навукоўцаў. == Прававыя падставы == Беларусь, як суверэнны суб’ект міжнароднага права, далучылася да [[Дагавор аб Антарктыцы|Дагавора аб Антарктыцы]] ў чэрвені 2006 года. Згодна з умовай дагавора Беларусь з’яўлялася краінай-назіральніцай. Аднак па словах кіраўніка беларускай антарктычнай экспедыцыі Аляксея Гайдашова, гэта быў толькі крок да дасягнення статуса кансультатыўнага боку Дагавора аб Антарктыцы, які маюць краіны, якія зрабілі найбольшы ўклад у справу вывучэння кантынента<ref name=":1">http://www.svaboda.org/content/article/25202425.html</ref>. Праз два месяцы, у жніўні 2006 была зацверджана дзяржаўная праграма па вывучэнні палярных раёнаў Зямлі. У Санкт-Пецярбургу 15 сакавіка 2013 года быў падпісаны дагавор паміж РБ і РФ аб супрацоўніцтве ў Антарктыцы. Гэты дагавор дазволіў Беларусі выкарыстоўваць частку расійскай закансерваванай базы «Маладзёжная», якая знаходзіцца на гары Вячэрняй (28 км ад асноўнай станцыі), а таксама расійскі водны і паветраны транспарт. Таксама была створана рабочая група па Антарктыцы, якая сустракаецца двойчы ў год: летам — у Беларусі, восенню — у Расіі<ref name=":2">http://nastgaz.by/?p=20409{{Недаступная спасылка}}</ref>. У верасні 2015 года ў Нарвегіі прайшло XVII пасяджэнне [[Дагавор аб Антарктыцы|Савета кіраўнікоў нацыянальных антарктычных праграм]], дзе паводле галасавання 29 краін-удзельніц, Беларусь аднагалосна стала 30-м пастаянным членам Савета кіраўнікоў нацыянальных антарктычных праграм. Гэта дае Беларусі права на голас пры вырашэнні лёсавызначальных пытанняў для паўднёвага кантынента<ref name=":2" />. == Пабудова станцыі == Будаванне станцыі было даручана беларускай кампаніі «Мідзівісана» і было скончана да кастрычніка 2015 года. Галоўным канструктарам стаў Сяргей Сірэнка. Станцыя здольна вытрымаць тэмпературу да −60 градусаў і парывы ветру да 80 м/с. Будынак таксама абараняе палярнікаў ад моцнага ультрафіялетавага апрамянення. Таўшчыня сцен складае 100 мм. Ацяпленне мае два віды: першы — непасрэдны, ад дызельнага генератара, другі — пасрэдны, ад акамулятараў. На цяперашні момант складаецца з трох модуляў, у кожным з якіх ёсць жылы блок. Кожны жылы блок разлічаны на дзве асобы<ref name=":0" />. Станцыя пабудавана на адлегласці 250—280 метраў ад марской акваторыі. == Актуальны стан == Па стане на люты 2016 года, у Антарктыдзе ўжо працуюць першыя тры модулі беларускай антарктычнай станцыі. Усяго плануецца пабудаваць каля 12-15 модуляў, разлічаных прыкладна на 12 чалавек<ref name=":2" />. Склад станцыі налічвае шэсць асоб, усе — мужчыны: інжынер-геафізік Максім Гарбацэвіч, інжынер-механік Аляксей Захватаў, медык Леанід Нікіцюк, кіраўнік Аляксей Гайдашоў і іншыя. Усе удзельнікі экспедыцыі, акрамя кіраўніка, першы раз знаходзяцца ў Антарктыдзе<ref name=":0">http://sputnik.by/technology/20151020/1017967820.html</ref><ref>http://www.ctv.by/belorusskaya-antarkticheskaya-ekspediciya-startuet-v-dekabre-2015-goda {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191107074953/http://www.ctv.by/belorusskaya-antarkticheskaya-ekspediciya-startuet-v-dekabre-2015-goda |date=7 лістапада 2019 }}</ref>. 25 студзеня 2018 Аляксей Гайдашоў паведаміў аб увядзенні ў эксплуатацыю трох новых аб’ектаў — навуковай лабараторыі і службова-жылых пакояў — беларускай антарктычнай станцыі і ўрачыста ўручыў ключы ад іх удзельнікам дзясятай экспедыцыі — Аляксею Захватаву, Максіму Гарбацэвічу і Артуру Івашку.<ref>https://www.sb.by/articles/na-belorusskoy-antarkticheskoy-stantsii-sdali-tri-novykh-obekta.html</ref> Такім чынам, будоўля палярнай станцыі перасягнула свой экватар. У пачатку снежня 2018 другая частка адзінаццатай экспедыцыі разам з расійскімі калегамі даставілі да Гары Вячэрняй каля 100 тон грузаў для развіцця станцыі. Галоўная задачы 11-й экспедыцыі — развіццё інфраструктуры станцыі.<ref>http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/belorusskie-polyarniki-otpravilis-v-antarktidu {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190217133908/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/belorusskie-polyarniki-otpravilis-v-antarktidu |date=17 лютага 2019 }}</ref> Прынамсі, мае быць пабудавана энергетычнае сэрца станцыі. 10 жніўня 2020 года стала вядома, што падчас 12-й экспедыцыі станцыю ўпершыню наведала Міжнародная інспекцыя Дамовы аб Антарктыцы. Інспектары прызналіся, што чакалі досыць сціплы варыянт будаўніцтва антарктычнай станцыі, але ўбачанае іх захапіла. Афіцыйны дакумент з заключэннем Міжнароднай інспекцыі з Сакратарыята дагавора па Антарктыцы быў прадастаўлены ўраду і НАН Беларусі<ref>[https://minsknews.by/mezhdunarodnye-eksperty-posetili-belorusskuyu-stancziyu-v-antarktike/ Международные эксперты посетили белорусскую станцию в Антарктике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200921114925/https://minsknews.by/mezhdunarodnye-eksperty-posetili-belorusskuyu-stancziyu-v-antarktike/ |date=21 верасня 2020 }} // Минск-Новости, 10 августа 2020</ref> == Навуковыя мэты станцыі == Станцыя прызначана для вывучэння: увогуле клімату Зямлі, а ў прыватнасці стану азонавага слою ды газавага і аэразольнага саставу атмасферы. Таксама перад навукоўцамі стаіць задача пратэсціраваць айчынныя прылады для зандзіравання атмасферы і лядовых утварэнняў. Станцыя дапаможа беларусам больш дакладна прагназіраваць надвор’е ў нашых шыротах, бо менавіта Антарктыда з’яўляецца як бы «кухняй надвор’я», якая ўплывае на клімат усяе Зямлі<ref name=":2" />. Існуе біялагічны напрамак даследаванняў. Мяркуецца, што вывучэнне анаэробных і аэробных мікраарганізмаў, здольных выжываць ва ўмовах экстрэмальна нізкіх тэмператур, зможа мець практычны ўжытак у анкалогіі, фармакалогіі ды касметалогіі<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Падобнымі даследаваннямі ўжо займаюцца японскія навукоўцы, якія на базе антарктычнай мікрафаўны распрацоўваюць лекі супраць рака. Беларускія вучоныя заўважылі, што некаторыя антарктычныя бактэрыі здольны пераапрацоўваць нафту. Біёлагі маюць мэту пратэсціраваць магчымую карысць ад гэтых бактэрый ва ўтылізацыі наступстваў нафтавых забруджванняў асяроддзя<ref name=":2" />. == Эканамічныя мэты станцыі == [[Файл:Krill666.jpg|thumb|Антарктычны крыль]] У адрозненне ад мацерыка, берагавыя воды Антарктыкі не з’яўляюцца зонай, дзе забаронена прамысловая дзейнасць чалавека. Шмат краін свету актуальна займаюцца здабычай багатых рэсурсаў [[крыль|крыля]], рыбы ды іншых морапрадуктаў. Аднак, для таго каб разгарнуць сваю дзейнасць, краіна павінна атрымаць дазвол і ўласную квоту на лоўлю морапрадуктаў у камісіі ААН па марскім праве. Для таго каб атрымаць дазвол, любой краіне неабходна даследаваць акваторыю, якая мяжуе з выбранай антарктычнай місіяй. Потым трэба ацаніць біяпрадукцыйнасць воднага абшару, і ў канцы звярнуцца ў ААН з пэўнымі абгрунтаваннямі для пачатку прамысловай дзейнасці. Калі краіна не мае свайго флоту, як у прыватнасці Беларусь, то яна можа, на фінансавай аснове, перадаць права на прамысловае выкарыстанне акваторыі другой краіне<ref name=":2" />. {{зноскі}} == Спасылкі == * ''Лыскавец Я.'' [http://zviazda.by/be/news/20160616/1466089476-ne-spynyacca-na-dasyagnutym Не спыняцца на дасягнутым. У Мінску сустракалі палярнікаў] // «Звязда». 16.06.2016. * [http://www.vremya.ru/2006/125/13/156723.html Кідок на крайні поўдзень] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Антарктычныя станцыі]] e39lra4ddbtqrqndpty1485sk4td7ss 4 66466 5156836 5111940 2026-06-21T11:51:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5156836 wikitext text/x-wiki {{змест справа}} == А == # [[Адольф Іванавіч Абіхт|Абіхт Адольф Іванавіч]] (4; 338) # [[Абламовічы]] (4; 338) # [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч (Абрагамовіч) Ян]] (2; 41) # [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] (3; 164) # [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] (4; 338—339) # [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] (4; 339) # [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] (4; 339—340) # [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] (3; 164—165) # [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] (3; 165) # [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] (3; 165—166) # [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] (4; 340) # [[Багдан Агінскі|Агінскі Багдан]] (3; 166) # [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] (3; 166—167) # [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] (3; 167—168) # [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] (4; 340—341) # [[Вацлаў Агрыпа|Агрыпа Вацлаў (Венцлаў)]] (2; 41) # [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] (3; 168—169) # [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адамовіч Адам Фердынанд]] (4; 341) # [[Людвіг Фларыянавіч Адамовіч|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч]] (4; 341—342) # [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] (4; 342) # [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] (4; 342—345) # [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] (4; 345) # [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] (4; 345—346) # [[Алелька Уладзіміравіч|Алелькавіч Аляксандр (Алелька)]] (2; 41-42) # [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон (Адам, Аляксандр)]] (3; 169—170) # [[Альгерд]] (2; 42-44) # [[Якуб Альшэўскі|Альшэўскі Якуб]] (3; 170—171) # [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] (2; 44) # [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] (3; 171—172) # Амельяновіч Васіль Мікалаевіч; гл. Цяпінскі Васіль Мікалаевіч (2; 45) # [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] (4; 346) # [[Ф. Андрушкевіч|Андрушкевіч Ф.]] (3; 172) # [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] (4; 346—348) # [[Кірыла Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] (4; 348) # [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] (4; 348) # [[Анісіфар Дзевачка|Анісіфар]] (2; 45) # [[Ежы Казімір Анцута|Анцута Ежы Казімір]] (3; 172—173) # [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа-Чыкунскі|Анцыпа (Анцыпа-Чыкунскі) Ільдафонс Дзяменцьевіч]] (4; 348—349) # [[Фердынанд Францавіч Арля-Ашмянец|Арля-Ашмянец Фердынанд Францавіч]] (3; 173) # [[Арцемій]] (2; 45) # [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аскерка Аляксандравіч Уладзіслававіч]] (4; 349) # [[Сцяпан Міхаіл Аскерка|Аскерка Сцяпан Міхаіл]] (3; 173—174) # [[Павел Каспаравіч Астравіцкі|Астравіцкі Павел Каспаравіч]] (2; 45-46) # [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Астрожскі Канстанцін (Васіль) Канстанцінавіч]] (2; 46-48) # [[Тамаш Мацвеевіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Тамаш Мацвеевіч]] (4; 349—350) # [[Аўрамій Смаленскі]] (1; 12) # [[Аўрамка]] (2; 48-49) # [[Міхаіл Мікалаевіч Ачапоўскі|Ачапоўскі Міхаіл Мікалаевіч]] (4; 350) == Б == # [[Андрэй Баболя|Баболя Андрэй]] (3; 174) # [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|Баброўскі Міхаіл Кірылавіч]] (3; 174—176) # [[Павел Восіпавіч Баброўскі|Баброўскі Павел Восіпавіч]] (4; 350—351) # [[Францішак Багамолец|Багамолец Францішак]] (3; 176) # [[Аляксандр Міхайлавіч Багаткевіч|Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч]] (4; 351) # [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Багдановіч Адам Ягоравіч]] (4; 351—352) # [[Ангел Іванавіч Багдановіч|Багдановіч Ангел Іванавіч]] (4; 352—353) # [[Яўстафій Багданоўскі|Багданоўскі Яўстафій]] (4; 353) # [[Паўлюк Багрым|Багрым Паўлюк]] (4; 353—354) # [[Канстанцін Багуслаўскі|Багуслаўскі Канстанцін]] (3; 176—177) # [[Марыя Уладзіміраўна Багушэвіч|Багушэвіч Марыя Уладзіміраўна]] (4; 354—355) # [[Францішак Бенядзікт Казіміравіч Багушэвіч|Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч]] (4; 355—361) # [[Аляксей Міхайлавіч Бажанаў|Бажанаў Аляксей Міхайлавіч]] (4; 361—362) # [[Мануіл Базілевіч|Базілевіч Мануіл]] (3; 177) # [[Кіпрыян Базылік|Базылік Цыпрыян (Кіпрыян)]] (2; 49-50) # [[Юзаф Бака|Бака Юзаф]] (3; 177) # [[Сцяпан Міхайлавіч Бакарэвіч|Бакарэвіч Сцяпан Міхайлавіч]] (4; 369) # [[Юльян Бакшанскі|Бакшанскі Юльян]] (4; 362) # [[Міхаіл Ігнатавіч Балінскі|Балінскі Міхаіл Ігнатавіч]] (4; 362—363) # [[Антон Бандзевіч|Бандзевіч Антон]] (3; 177—178) # [[Іосіф Васілевіч Баранецкі|Баранецкі Іосіф Васілевіч]] (4; 363) # [[Ян Іосіф Бараноўскі|Бараноўскі Іван (Ян) Іосіф]] (4; 363) # [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі|Бардзілоўскі Іван Каятанавіч]] (4; 363) # [[Авіт Факудзьевіч Барздынскі|Барздынскі Авіт Факудзьевіч]] (4; 363—364) # [[Лявон Бароўскі|Бароўскі Лявон]] (4; 364—366) # [[Антоній Барташэвіч|Барташэвіч Антоні]] (3; 178) # [[Кароль Бартольд|Бартольд Кароль]] (3; 178—179) # [[Ян Баршчэўскі|Баршчэўскі Ян]] (4; 366—367) # [[Іван Пятровіч Барычэўскі-Тарнава|Барычэўскі (Барычэўскі-Тарнава) Іван Пятровіч]] (4; 367—368) # Барэйка Аляксандр; гл. Ходзька Аляксандр (4; 368) # [[Юзаф Барэйка|Барэйка Юзаф]] (3; 179) # Барэйка Ян; гл. Ходзька Ян (4; 368) # [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Карніловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 368) # [[Каспар Бекеш|Бекеш Каспар]] (2; 50-51) # [[Аўгуст Бекю|Бекю Аўгуст]] (3; 179) # [[Андрэй Хрыстафоравіч Белаблоцкі|Белаблоцкі (Белабоцкі) Андрэй (Ян) Хрыстафоравіч]] (3; 180) # [[Браніслаў Белаблоцкі|Белаблоцкі Браніслаў]] (4; 369) # [[Андрэй Берант|Берант Андрэй]] (3; 180) # [[Юзаф Беркман|Беркман Юзаф]] (4; 369—370) # [[Іаан Андрэевіч Берман|Берман Іаан Андрэевіч]] (4; 370) # [[Раймунд Бжазоўскі|Бжазоўскі Раймунд]] (4; 370) # [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Бжазоўскі Тадэвуш]] (3; 180—181) # [[Ігнат Бжастоўскі|Бжастоўскі Ігнат]] (4; 370) # [[Павел Ксаверы Бжастоўскі|Бжастоўскі Павел Ксаверы]] (3; 181) # [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Бжастоўскі Цыпрыян Павел]] (3; 181—182) # [[Тэадор Білевіч|Білевіч Тэадор]] (3; 182) # [[Амелія Даравінская|Бірута (Даравінская Амелія)]] (4; 370—371) # [[Стафан Бісіс|Бісіс Стафан]] (3; 182—183) # [[Франц Феліксавіч Блус|Блус Франц Феліксавіч (Ілья Піліпавіч)]] (4; 371) # [[Францішак Ксаверы Міхал Богуш|Богуш Францішак Ксаверы Міхал]] (3; 183) # [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Богуш-Сестранцэвіч Станіслаў Іванавіч]] (3; 183—185) # [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскі Анатоль Восіпавіч]] (4; 371—372) # [[Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты|Борзабагаты Уладзіслаў Канстанцінавіч]] (4; 372) # [[Фларыян Бохвіц|Бохвіц Фларыян]] (4; 373) # Бранеўскі М.; гл. Філалет Хрыстафор (2; 51) # [[Мікалай Карнілавіч Бржэскі|Бржэскі Мікалай Карнілавіч]] (4; 373) # [[Келясцін Іванавіч Брэн|Брэн Келясцін Іванавіч]] (4; 373—374) # [[Якуб Антоні Брэтэ|Брэтэ Якуб Антоні]] (3; 185) # [[Іосіф Будзіла|Будзіла Іосіф]] (3; 185—186) # [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будзіловіч Антон Сямёнавіч]] (4; 374) # Будзімір; гл. Каганец Карусь (4; 374) # [[Канстанцін Андрэевіч Будзінскі|Будзінскі Канстанцін Андрэевіч]] (4; 374) # [[Беняш Будны|Будны Беняш]] (3; 186—188) # [[Сымон Будны|Будны Сымон]] (2; 51-59) # [[Іасафат Булгак|Булгак Іасафат]] (4; 374—375) # [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч]] (4; 375) # [[Фадзей Булгарын|Булгарын Фадзей Венядзіктавіч]] (4; 375—376) # Бурачок Мацей; гл. Багушэвіч Францішак (4; 376) # [[Вінцэнцій Бучынскі|Бучынскі Вінцэнцій]] (4; 376) # [[Ігнацій Якса Быкоўскі|Быкоўскі Ігнацій Якса]] (3; 188—189) # [[Юзаф Уладзіслаў Быхавец|Быхавец Юзаф Уладзіслаў]] (4; 376—377) # [[Бычковы]] (4; 377) #: [[Яўген Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Яўген Іванавіч]] #: [[Уладзімір Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Уладзімір Іванавіч]] #: [[Аляксандр Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Аляксандр Іванавіч]] # [[Даніэль Бялінскі|Бялінскі Даніэль]] (2; 59-60) # [[Памва Бярында|Бярында Памва]] (3; 189—191) == В == # [[Вадкоўскія]] (4; 377—378) #: [[Іван Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Іван Фёдаравіч]] #: [[Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Фёдар Фёдаравіч]] #: [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Аляксандр Фёдаравіч]] # [[Антон Станіслававіч Вайніловіч|Вайніловіч Антон Станіслававіч]] (4; 378) # [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Вайніловіч Восіп Мікалаевіч]] (4; 378) # [[Марцін Валадковіч|Валадковіч Марцін]] (2; 60) # [[Міхаіл Міхайлавіч Валатоўскі|Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч]] (4; 378—379) # [[Аляксандр Валіцкі|Валіцкі Аляксандр]] (4; 379) # [[Астафій Багданавіч Валовіч|Валовіч Астафій Багданавіч]] (2; 60-63) # [[Міхаіл Казіміравіч Валовіч|Валовіч Міхаіл Казіміравіч]] (4; 379—380) # [[Вацлаў Валеры Валодзька|Валодзька Вацлаў Валеры]] (4; 380) # [[Валенцій Ваньковіч|Ваньковіч Валенцій Мельхіёравіч]] (4; 380—382) # [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Васільева Настасся Якаўлеўна]] (4; 382—383) # [[Тамаш Ваўжэцкі|Ваўжэцкі Тамаш]] (3; 191—192) # [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Вашчанка Васіль Максімавіч]] (3; 192—193) # [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Вашчанка Максім Ярмалініч]] (3; 193—195) # [[Бярнард Ваяводка|Ваяводка Бярнард]] (2; 63) # [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|Вераніцын Канстанцін Васілевіч]] (4; 383) # [[Вітаўт]] (2; 63-65) # [[Эразм Вітэлій|Вітэлій Эразм (Цёлк)]] (2; 65) # [[Андрэй Вішаваты|Вішаваты Андрэй]] (3; 195—198) # [[Андрэй Волан|Волан (Волян) Андрэй]] (2; 65-66) # [[Мікола Вольскі|Вольскі Мікола]] (3; 198—199) # [[Ялегі Пранціш Вуль|Вуль Ялегі Пранціш (Карафа-Корбут Элегі Францішак Маўрыкіевіч)]] (4; 383—384) # [[Кароль Вырвіч|Вырвіч Кароль]] (3; 199—200) # [[Казімір Вяржбіцкі|Вяжбіцкі (Вяржбіцкі) Казімір]] (3; 200) # [[Аляксандр Андрэевіч Вярыга|Вярыга Аляксандр Андрэевіч]] (4; 384) # [[Браніслаў Фартунатавіч Вярыга|Вярыга Браніслаў Фартунатавіч]] (4; 384) # [[Уладзіслаў Вярыга|Вярыга Уладзіслаў]] (4; 384—385) # [[Арцём Ігнатавіч Вярыга-Дарэўскі|Вярыга-Дарэўскі Арцём Ігнатавіч]] (4; 385) # [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Вярэнька Францішак Леапольдавіч]] (4; 385—386) # [[Ірадзіён Якаўлевіч Вятрынскі|Вятрынскі Ірадзіён Якаўлевіч]] (4; 386); <small>[[:ru:Ветринский, Иродион Яковлевич]]</small>. == Г == # [[Станіслаў Габрыловіч|Габрыловіч Станіслаў]] (2; 66) # [[Ксенафонт Гаворскі|Гаворскі Ксенафонт Антонавіч]] (4; 386—387) # [[Лукаш Галамбёўскі|Галамбёўскі Лукаш]] (4; 387) # [[Казімір Галоўка|Галоўка Казімір]] (3; 200—201) # [[Юзаф Галухоўскі|Галухоўскі Юзаф]] (4; 387—388) # [[Яфім Гальперын|Гальперын Яфім Абрамавіч]] (4; 388) # [[Гальшанскія]] (2; 66-67) # [[Сяргей Фёдаравіч Галюн|Галюн Сяргей Фёдаравіч]] (4; 388—389) # [[Піліп Нерыуш Галянскі|Галянскі Піліп Нерыуш]] (3; 201—203) # [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Гамаліцкі Міхаіл Лявонавіч]] (4; 389) # [[Васіль Міхайлавіч Гарабурда|Гарабурда Васіль Міхайлавіч]] (2; 68) # [[Міхаіл Багданавіч Гарабурда|Гарабурда Міхаіл]] (2; 68) # [[Юльян Гарайн|Гарайн Юльян]] (4; 389—390) # [[Апалінар Гараўскі|Гараўскі Апалінар Гілярыевіч]] (4; 390—391) # [[Іван Данілавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Іван Данілавіч]] (4; 391—392) # [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч]] (4; 392) # [[Максім Гаўрыленка|Гаўрыленка Максім (Максімільян)]] (4; 392) # [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|Гаўсман Міхаіл Антонавіч]] (4; 392—393) # [[Сямён Сафронавіч Гаховіч|Гаховіч Сямён Сафронавіч]] (4; 393) # [[Іосіф Антонавіч Гашкевіч|Гашкевіч Іосіф Антонавіч]] (4; 393—394) # [[Альбрэхт Гаштольд|Гаштольд Альбрэхт]] (2; 68-69) # [[Аляксандр Гваньіні|Гваньіні Аляксандр]] (2; 69) # [[Гедзімін]] (2; 69-71) # [[Віктар Гельтман|Гельтман Віктар]] (4; 394) # [[Вікенцій Данілавіч Герберскі|Герберскі Вікенцій (Уладзіслаў) Данілавіч]] (4; 394—395) # [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург|Гіндэнбург Вільгельм Данілавіч]] (4; 395) # [[Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі|Гінтаўт-Дзевалтоўскі Уладзіслаў Люцыян Францавіч]] (4; 395) # [[Уладзімір Фёдаравіч Гіргас|Гіргас Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 395) # [[Міхаіл Гіціх|Гіціх Міхаіл]] (3; 203) # [[Антон Юзаф Глінскі|Глінскі Антон Юзаф]] (4; 396) # [[Аба Глуск|Глуск (Глоск) Аба]] (3; 203) # [[Міхаіл Восіпавіч Глушневіч|Глушневіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 396) # [[Іван Іванавіч Гольц-Мілер|Гольц-Мілер Іван Іванавіч]] (4; 396—397) # [[Канстанцін Антоній Горскі|Горскі Канстанцін Антоній]] (4; 397) # [[Станіслаў Горскі|Горскі Станіслаў]] (4; 397) # [[Пётр Іванавіч Гофман|Гофман Пётр Іванавіч]] (4; 398) # [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Грабніцкі (Дактаровіч) Адам Станіслававіч]] (4; 398) # [[Градзіслава Святаслаўна]] (1; 12-13) # [[Табіяш Граткоўскі|Граткоўскі Табіяш]] (3; 203) # [[Годфрыд Эрнест Гродэк|Гродэк Годфрыд Эрнест]] (3; 203—204) # [[Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла|Грум-Гржымайла Кандрат Іванавіч]] (4; 398) # [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Грыгаровіч Іван Іванавіч]] (4; 398—399) # [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч]] (4; 400) # [[Валяр'ян Гурскі|Гурскі Валяр'ян]] (4; 400—401) # [[Адам Гіляры Гурыновіч|Гурыновіч Адам Гіляры]] (4; 401—402) # [[Тамаш Гусаржэўскі|Гусаржэўскі Тамаш]] (3; 204—205) # [[Мікола Гусоўскі|Гусоўскі Мікола]] (2; 71-73) == Д == # [[Іван Вікенцьевіч Дабравольскі|Дабравольскі Іван Вікенцьевіч]] (4; 402) # [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Дабравольскі Уладзімір Мікалаевіч]] (4; 402—403) # [[Бенядзікт Дабшэвіч|Дабшэвіч Бенядзікт]] (3; 205—208) # [[Якаў Ігнацій Дадэрка|Дадэрка Якаў Ігнацій]] (4; 403—404) # [[Васіль Васілевіч Дакучаеў|Дакучаеў Васіль Васілевіч]] (4; 404—405) # [[Іван Іванавіч Далгоў|Далгоў Іван Іванавіч]] (4; 405) # [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Даленга-Хадакоўскі Зарыян Якаўлевіч]] ([[Адам Чарноцкі|Чарноцкі Адам]]) (4; 405—406) # [[Далеўскія]] (4; 406—407) # [[Фабіян Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Фабіян]] (2; 73) # [[Язэп Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Язэп]] (3; 208—209) # [[Ян Даманеўскі|Даманеўскі Ян]] (2; 73) # [[Марыян Дамашэвіч|Дамашэвіч Марыян]] (3; 209—210) # [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч]] (4; 407) # [[Васіль Фёдаравіч Дамброўскі|Дамброўскі Васіль Фёдаравіч]] (4; 407—408) # [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Дамейка Ігнат Іпалітавіч]] (4; 408—411) # [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Даніловіч Ігнат Мікалаевіч]] (4; 411—412) # Даніэль з Ланчыцы; гл. Ланчыцкі Даніэль (2; 73) # [[Крыштоф Мікалай Дарагастайскі|Дарагастайскі Крыштоф Мікалай]] (2; 73-74) # [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (4; 412) # [[Павел Дзмітровіч|Дзмітровіч Павел]] (3; 210) # [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч]] (4; 412—413) # [[Луі Максіміліян Дзюпрэ|Дзюпрэ Луі Максіміліян]] (3; 210) # [[Мацей Догель|Догель Мацей]] (3; 210—211) # [[Анёл Доўгірд|Доўгірд Анёл]] (4; 413—416) # [[Самуіл Доўгірд|Доўгірд Самуіл]] (3; 211) # [[Норберт Вікенцьевіч Доўнар|Доўнар Норберт Вікенцьевіч]] (4; 416—417) # [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч]] (4; 417—418) # Друцкі-Падбярэскі; гл. Падбярэскі Рамуальд Андрэевіч (4; 418) # [[Сямён Маркавіч Дубноў|Дубноў Сямён Маркавіч]] (4; 418) # [[Іван Дубовіч|Дубовіч Іван]] (3; 211) # [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга|Дубяга Дзмітрый Іванавіч]] (4; 418) # [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін|Дудышкін Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 418—419) # [[Уладзіслаў Дулевіч|Дулевіч Уладзіслаў]] (3; 211) # [[Арнольд Барысавіч Думашэўскі|Думашэўскі Арнольд Барысавіч]] (4; 419) # [[Аляксандр Аляксандравіч Дунін-Горкавіч|Дунін-Горкавіч Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 419) # [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт (Вікенцій Іванавіч)]] (4; 419—426) # [[Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Бенядзікт Іванавіч]] (4; 426) # [[Уладзіслаў Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Уладзіслаў Іванавіч]] (4; 426) # [[Саламея Дэшнер|Дэшнер Саламея]] (3; 211—212) == Е == # [[Аляксандр Ельскі|Ельскі Аляксандр Карлавіч]] (4; 426—428) # [[Міхаіл Ельскі|Ельскі Міхаіл Карлавіч]] (4; 428) # [[Васіль Пятровіч Ермакоў|Ермакоў Васіль Пятровіч]] (4; 428—429) # [[Фёдар Еўлашоўскі|Еўлашоўскі (Еўлашэўскі) Фёдар Міхайлавіч]] (2; 74-75) # [[Ефрасіння Полацкая]] (1; 13-20) # [[Еўфрасіння Пскоўская|Ефрасіння Рагвалодаўна]] (1; 20-21) == Ж == # [[Ігнацы Жаба|Жаба Ігнацы]] (3; 212) # [[Тамаш Жаброўскі|Жаброўскі Тамаш]] (3; 212—213) # [[Эдвард Вітальд Жалігоўскі|Жалігоўскі Эдвард Вітальд (Сава Антоні)]] (4; 429) # [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Жуковіч Платон Мікалаевіч]] (4; 429—430) # [[Дзмітрый Пятровіч Жураўскі|Жураўскі Дзмітрый Пятровіч]] (4; 430) # [[Жыгімонт Стары|Жыгімонт I (Зыгмунт, Сігізмунд) Стары]] (2; 75-78) # [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонт II (Зыгмунт, Сігізмунд) Аўгуст]] (2; 78-80) # [[Жан Эмануэль Жылібер|Жылібер Жан Эмануэль]] (3; 213—214) # [[Кароль Антоні Жэра|Жэра Кароль Антоні]] (3; 214—215) == З == # [[Іосіф Вікенцьевіч Забелін|Забелін Іосіф Вікенцьевіч]] (4; 430—431) # [[Завадскія]] (4; 431—432) # [[Уладзімір Завітневіч |Завітневіч]] (4; 432—433) # [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Завіша Крыштаф Станіслаў]] (3; 215) # [[Антоні Загурскі|Загурскі Антоні]] (3; 215) # [[Браніслаў Францавіч Залескі|Залескі Браніслаў Францавіч]] (4; 433) # [[Лука Залускі|Залускі Лука]] (3; 215—216) # [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Замыслоўскі Ягор Ягоравіч]] (4; 433—434) # [[Тамаш Зан, паэт|Зан Тамаш]] (4; 434—435) # [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Заранка Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 435) # [[Мікалай Іванавіч Зарэмба|Зарэмба Мікалай Іванавіч]] (4; 435—436) # [[Феліцыян Марцін Зарэмба-Каліноўскі|Зарэмба-Каліноўскі Феліцыян Марцін]] (4; 436) # [[Звеніслава Барысаўна]] (1; 21-22) # [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч Аляксандр]] (4; 436) # [[Лаўрэнцій Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Лаўрэнцій]] (2; 80-83) # [[Стафан Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Стафан]] (2; 83-85) # [[Ян Зноска|Зноска Ян]] (4; 437—438) # [[Антоній (Зубко)|Зубко Антоній]] (4; 438) # [[Леан Зянковіч|Зянковіч Леан]] (4; 438) # [[Крыштоф Зяновіч|Зяновіч Крыштоф]] (3; 216) # [[Рамуальд Сымонавіч Зянькевіч|Зянькевіч Рамуальд Сымонавіч]] (4; 438—439) == І == # [[Грынь Івановіч|Івановіч Грынь]] (2; 85) # [[Ігнат Акінфавіч Іваноўскі|Іваноўскі Ігнат Акінфавіч]] (4; 439) # [[Міхаіл Якімавіч Іваноўскі|Іваноўскі Міхаіл Якімавіч]] (4; 439) # [[Вікенцій Васілевіч Ігнатовіч|Ігнатовіч Вікенцій Васілевіч]] (4; 439—440) # [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч]] (4; 440) # [[Адам Бенядзікт Іёхер|Іёхер Адам Бенядзікт]] (4; 440) # [[Рыгор Пракопавіч Ісаеў|Ісаеў Рыгор Пракопавіч]] (4; 440—441) # [[Ігнацій Іяўлевіч|Іяўлевіч (Яўлевіч) Ігнацій]] (3; 216—217) # [[Фама Іяўлевіч|Іяўлевіч Фама]] (3; 217) == К == # [[Софія Кавалеўская|Кавалеўская Софія]] (4; 441) # [[Соф'я Васілеўна Кавалеўская|Кавалеўская Соф'я Васілеўна (Корвін-Крукоўская)]] (4; 442) # [[Аляксандр Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Аляксандр Ануфрыевіч]] (4; 442—443) # [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Восіп Міхайлавіч]] (4; 443—444) # [[Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Уладзімір Ануфрыевіч]] (4; 444—445) # [[Мацей Кавянчынскі|Кавянчынскі Мацей]] (2; 85) # [[Карусь Каганец|Каганец Карусь]] (4; 445—447) # [[Віктар Кажынскі|Кажынскі Віктар М.]] (4; 447) # [[Мацей Кажынскі|Кажынскі Мацей]] (3; 217—218) # [[Казімір IV Ягелончык]] (2; 86-87) # [[Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі|Казлоўскі Ігнат Ігнатавіч]] (4; 447) # [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў|Кайгародаў Дзмітрый Нічыпаравіч]] (4; 447) # [[Кузьма Каладынскі|Каладынскі Кузьма (Андрэй)]] (2; 87-88) # [[Віктар Отан Сямёнавіч Каліноўскі|Каліноўскі Віктар Отан Сямёнавіч]] (4; 448—449) # [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскі Кастусь]] (4; 449—454) # [[Юзаф Андрэевіч Каліноўскі|Каліноўскі Юзаф Андрэевіч]] (4; 454—455) # [[Адам Каменскі|Каменскі (Каменскі-Длужык, Длужык-Каменскі) Адам]] (3; 218) # [[Георгій Каніскі|Канінскі Георгій]] (3; 218—220) # [[Казімір Кантрым|Кантрым Казімір]] (4; 455) # [[Ілья Капіевіч|Капіевіч (Капіеўскі) Ілья Фёдаравіч]] (3; 220—222) # [[Язэп Каралькевіч|Каралькевіч Язэп]] (4; 455—456) # [[Вінцэсь Аляксандравіч Каратынскі|Каратынскі Вінцэсь Аляксандравіч]] (4; 456) # [[Іосіф Іванавіч Каржанеўскі|Каржанеўскі Іосіф Іванавіч]] (4; 457) # [[Францішак Карпінскі|Карпінскі Францішак]] (3; 222—223) # [[Лявонцій Карповіч|Карповіч Лявонцій]] (3; 223—224) # [[Міхаіл Францішак Карповіч|Карповіч Міхаіл Францішак]] (3; 224) # [[Станіслаў Карповіч|Карповіч Станіслаў]] (4; 457) # [[Мацей Карскі|Карскі Мацей]] (3; 224) # [[Сяргей Карскі|Карскі Сяргей]] (4; 457—458) # [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Яўхім Фёдаравіч]] (4; 458—460) # [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Карташэўскі Рыгор Іванавіч]] (4; 460—461) # [[Ян Карцан|Карцан Ян]] (2; 88) # [[Міхал Карыцкі|Карыцкі Міхал]] (3; 225) # [[Ігнацій Андрэевіч Касовіч|Касовіч Ігнацій Андрэевіч]] (4; 461) # [[Каэтан Андрэевіч Касовіч|Касовіч Каятан Андрэевіч]] (4; 461—462) # [[Пётр Самсонавіч Касовіч|Касовіч Пётр Самсонавіч (Сямёнавіч)]] (4; 462) # [[Феадосій Касой|Касой Феадосій]] (2; 88-90) # [[Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка|Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура]] (3; 226—235) # [[Іаан Антонавіч Катовіч|Катовіч Іаан Антонавіч]] (4; 462) # [[Пётр Кахлеўскі|Кахлеўскі Пётр]] (3; 235—326) # [[Уладзімір Васілевіч Качаноўскі|Качаноўскі Уладзімір Васілевіч]] (4; 462—463) # [[Станіслаў Кашуцкі|Кашуцкі Станіслаў]] (2; 90) # [[Альберт Каяловіч|Каяловіч Альберт]] (3; 236—237) # [[Войцех Віюк Каяловіч|Каяловіч Войцех Віюк]] (3; 237) # [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Каяловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 463) # [[Анастаз Людвік Керсніцкі|Керсніцкі Анастаз Людвік]] (3; 237) # [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Кжыжаноўскі Канстанцін]] (4; 463) # [[Францыск Кініксман|Кініксман Францыск]] (3; 237—238) # [[Кіпрыян, Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|Кіпрыян]] (2; 90-92) # [[Адам Ганоры Карлавіч Кіркор|Кіркор Адам Ганоры Карлавіч]] (4; 463—465) # [[Кірыла Тураўскі]] (1; 23-29) # [[Ян Кішка|Кішка Ян]] (2; 92) # [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|Клакоцкі Казімір Крыштоф]] (3; 238—239) # [[Іпаліт Клімашэўскі|Клімашэўскі Іпаліт]] (4; 465—466) # [[Клімент Смаляціч]] (1; 29-32) # [[Пётр Бластус Кміта|Кміта Пётр Бластус]] (3; 239) # [[Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі|Кміта-Чарнабыльскі Філон Сямёнавіч]] (2; 92-93) # [[Мікалай Кміціц|Кміціц Мікалай]] (3; 239—240) # [[Францішак Дыянізы Князьнін|Князьнін Францішак Дыянізы]] (3; 240) # [[Юзаф Копаць|Копаць Юзаф]] (3; 240) # [[Тадэвуш Сільвестр Корзан|Корзан Тадэвуш Сільвестр]] (4; 466) # [[Юліян Корсак|Корсак Юліян]] (4; 466) # [[Сільвестр Косаў|Косаў Сільвестр]] (3; 240—241) # [[Валяр'ян Красінскі|Красінскі (Скорабагаты) Валяр'ян]] (4; 466—467) # [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Крачкоўскі Юльян Фаміч]] (4; 467) # [[Каятан Крашэўскі|Крашэўскі Каятан]] (4; 467—468) # [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Крашэўскі Юзаф Ігнацы]] (4; 468—469) # [[Лаўрэнцій Крышкоўскі|Крышкоўскі Лаўрэнцій]] (2; 93) # [[Леў Крэўза|Крэўза Леў (Лявон)]] (3; 241—242) # [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Кукальнік Нестар Васілевіч]] (4; 469) # [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Кулакоўскі Ігнат Рыгоравіч]] (4; 469—470) # [[Ян Алаізій Кулеша|Кулеша Ян Алаізій]] (3; 242) # [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Кулжынскі Рыгор Іванавіч]] (4; 470) # [[Ігнат Кульчынскі|Кульчынскі Ігнат]] (3; 242) # [[Іасафат Кунцэвіч|Кунцэвіч Іасафат]] (3; 242—244) # [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Курбскі Андрэй Міхайлавіч]] (2; 93-95) # [[Тамаш Кургановіч|Кургановіч Тамаш]] (4; 470—471) # [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|Кусцінскі Міхаіл Францавіч]] (4; 471) # [[Міхаіл Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Міхаіл Сямёнавіч]] (4; 471) # [[Сцяпан Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 471—472) # [[Васіль Іванавіч Кутневіч|Кутневіч Васіль Іванавіч]] (4; 472) == Л == # [[Андрэй Мітрафанавіч Лабада|Лабада Андрэй Мітрафанавіч]] (4; 472—473) # [[Мацвей Лавіцкі|Лавіцкі Мацвей]] (4; 473—474) # [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Лада-Заблоцкі (Заблоцкі-Лада) Тадэвуш Гіляравіч]] (4; 475) # [[Даніэль Ланчыцкі|Ланчыцкі Даніэль]] (2; 95) # [[Міхаіл Дзям'янавіч Лапа|Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям'янавіч]] (4; 475—476) # [[Дзмітрый Еўдакімавіч Лапо|Лапо Дзмітрый Еўдакімавіч]] (4; 476) # [[Ян Ласіцкі|Ласіцкі Ян]] (2; 95-96) # [[Васіль Васілевіч Латышаў|Латышаў Васіль Васілевіч]] (4; 476—477) # [[Сігізмунд Лаўксмін|Лаўксмін Сігізмунд]] (3; 244—245) # [[Аўраам Бер Лебензон|Лебензон Аўраам Бер]] (4; 477) # [[Ігнат Сямёнавіч Легатовіч|Легатовіч Ігнат Сямёнавіч]] (4; 477—478) # [[Кандрат Тодаравіч Лейка|Лейка Кандрат Тодаравіч]] (4; 478) # [[Васіль Іванавіч Лепяшынскі|Лепяшынскі Васіль Іванавіч]] (4; 478—479) # [[Міхалон Літвін|Літвін Міхаіл (Цішкевіч Міхайла)]] (2; 96-97) # [[Ян Ліцыній Намыслоўскі|Ліцыній Намыслоўскі Ян]] (2; 97-99) # [[Ян Лавейка|Лован Стэфан Рыгоравіч (Ян Лавейка)]] (2; 99-101) # [[Стафан Лускіна|Лускіна Стафан]] (3; 245) # [[Янка Лучына|Лучына Янка]] (4; 479—481) # [[Казімір Лышчынскі|Лышчынскі Казімір]] (3; 245—249) # [[Марк Мікалаевіч Любашчынскі|Любашчынскі Марк Мікалаевіч]] (4; 481) # [[Аляксей Пятровіч Людагоўскі|Людагоўскі Аляксей Пятровіч]] (4; 481) # [[Іаахім Лялевель|Лялевель Іаахім]] (4; 481—483) # [[Мікалай Лянчыцкі|Лянчыцкі Мікалай]] (3; 249) # [[Юльян Ляскоўскі|Ляскоўскі Юльян]] (4; 483—484) == М == # [[Саламон Майман|Майман (Хейман) Саламон]] (3; 249—253) # [[Тамаш Макоўскі|Макоўскі Тамаш]] (3; 253) # [[Вікенцій Васілевіч Макушаў|Макушаў Вікенцій Васілевіч]] (4; 484—485) # [[Мікалай Маліноўскі|Маліноўскі Мікалай]] (4; 485) # [[Павел Паўлавіч Малышэвіч|Малышэвіч Павел Паўлавіч]] (4; 485) # [[Іван Ігнатавіч Малышэўскі|Малышэўскі Іван Ігнатавіч]] (4; 485—486) # [[Мамонічы]] (2; 101—102) # [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Манькоўскі Ігнат Антонавіч]] (4; 486—487) # [[Дамінік Манюшка|Манюшка Дамінік]] (4; 487) # [[Станіслаў Манюшка|Манюшка Станіслаў]] (4; 487—490) # [[Юзаф Маралёўскі|Маралёўскі Юзаф]] (4; 490) # [[Ілья Марахоўскі|Марахоўскі Ілья (Стафановіч Ірахім)]] (3; 253—254) # [[Каятан Марашэўскі|Марашэўскі Каятан]] (3; 254) # [[Ануфрый Маркевіч|Маркевіч Ануфрый]] (3; 254—255) # [[Арсен Іванавіч Маркевіч|Маркевіч Арсен Іванавіч]] (4; 490—491) # [[Маркел (мітрапаліт казанскі)|Маркел]] (3; 255) # [[Каміла Вінцэнтаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч (Асіповіч) Каміла Вінцэнтаўна]] (4; 492) # [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Марцінкевіч Геранім Францавіч]] (4; 491—492) # [[Антон Марціноўскі|Марціноўскі Антон]] (4; 492—493) # [[Інгацій Якуб Масальскі|Масальскі Інгацій Якуб]] (3; 255—256) # [[Эдвард Тамаш Масальскі|Масальскі Эдвард Тамаш]] (4; 493—494) # [[Юзаф Ануфрыевіч Масальскі|Масальскі Юзаф Ануфрыевіч]] (4; 494) # Масквіцін Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 102) # [[Багуслаў Казімір Маскевіч|Маскевіч Багуслаў Казімір]] (3; 256) # [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Маскевіч Самуіл Іванавіч]] (3; 257) # [[Марцін Матушэвіч|Матушэвіч Марцін]] (3; 257—260) # [[Фадзей Машчэўскі|Машчэўскі Фадзей]] (4; 494) # [[Андрэй Казіміравіч Меер|Меер Андрэй Казіміравіч]] (3; 260) # [[Міхаіл Восіпавіч Мікешын|Мікешын Міхаіл Восіпавіч]] (4; 494—496) # [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч]] (4; 496—497) # [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі|Міладоўскі Фларыян Станіслаў]] (4; 497—498) # [[Ян Міхановіч|Міхановіч Ян]] (4; 498) # [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч Адам]] (4; 498—505) # [[Юзаф Міцкевіч|Міцкевіч Юзаф]] (3; 260) # [[Тадэвуш Млоцкі|Млоцкі Тадэуш]] (3; 260—261) # [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Мсціславец Пётр Цімафеевіч]] (2; 102—104) # [[Андрэй Мужылоўскі|Мужылоўскі Андрэй (Антоній)]] (3; 261) # [[Мікалай Нічыпаравіч Мурзакевіч|Мурзакевіч Мікалай Нічыпаравіч]] (4; 505) # [[Нічыпар Мурзакевіч|Мурзакевіч Нічыпар]] (4; 506) # [[Станіслаў Мурмэліус|Мурмэліус Станіслаў]] (2; 104) # [[Нікодым Мусніцкі|Мусніцкі Нікодым]] (3; 261—262) # [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлінскі Антон Восіпавіч]] (4; 506—507) # [[Міхаіл Паўлавіч Мысаўской|Мысаўской Міхаіл Паўлавіч]] (4; 507—508) # [[Ю. Мышкоўскі|Мышкоўскі Ю.]] (3; 262) # [[Іван Мялешка|Мялешка Іван]] (3; 262—263) # [[Сяргей Канстанцінавіч Мяржынскі|Мяржынскі Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 508) == Н == # [[Даніла Набароўскі|Набароўскі Даніла]] (3; 263—264) # [[Вітольд Уладзіміравіч Навадворскі|Навадворскі Вітольд Уладзіміравіч]] (4; 508—509) # [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч|Нагумовіч Леў Якаўлевіч]] (4; 509) # [[Казімір Нарбут|Нарбут Казімір]] (3; 264—265) # [[Тэадор Нарбут|Нарбут Тэадор]] (4; 509—510) # [[Юстын Нарбут|Нарбут Юстын]] (4; 510—511) # [[Франц Міліконт Нарвойш|Нарвойш Франц Міліконт]] (3; 265—266) # [[Якаў Антонавіч Наркевіч-Ёдка|Наркевіч-Ёдка Якаў Антонавіч]] (4; 511) # [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Нарушэвіч Адам Станіслаў]] (3; 266—267) # [[Іван Іванавіч Насовіч|Насовіч Іван Іванавіч]] (4; 511—513) # [[Аляксандр Незабытоўскі|Незабытоўскі Аляксандр]] (4; 513) # [[Станіслаў Ян Незабытоўскі|Незабытоўскі Станіслаў Ян]] (3; 267) # [[Казімір Ігнацы Несялоўскі|Несялоўскі Казімір Ігнацы]] (3; 267—268) # [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч]] (4; 513—514) # [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Нямцэвіч Юльян Урсын]] (4; 514—516) == О == # [[Напалеон Орда|Орда Напалеон]] (4; 516—518) == П == # [[Павел з Візны]] (2; 104—105) # Павенскі Пётр; гл. Скарга Пётр (2; 105) # [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|Пагарэльскі Платон Мікалаевіч]] (4; 518—519) # [[Аляксандр Фаміч Пагоскі|Пагоскі Аляксандр Фаміч]] (4; 519) # [[Іван Карнілавіч Падабедаў|Падабедаў Іван Карнілавіч]] (4; 519) # [[Міхал Падалінскі|Падалінскі Міхал]] (4; 520) # [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Падбярэскі (Друцкі-Падбярэскі) Рамуальд Андрэевіч]] (4; 520) # [[Карл Іванавіч Падчашынскі|Падчашынскі Карл Іванавіч]] (4; 520) # [[Фёдар Васілевіч Пакроўскі|Пакроўскі Фёдар Васілевіч]] (4; 520—521) # [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі-Пёлка|Палінскі-Пёлка Міхаіл Мадэставіч]] (4; 521) # [[Леанід Аляксандравіч Палонскі|Палонскі Леанід Аляксандравіч]] (4; 521—522) # [[Георгій Антонавіч Палюта|Палюта Георгій Антонавіч]] (4; 522) # [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Панятоўскі Станіслаў Аўгуст]] (3; 268—270) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|Папоў Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 522) # [[Францішак Папроцкі|Папроцкі Францішак]] (3; 270—271) # [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Парцянка Канстанцін Іванавіч]] (4; 522) # [[Іван Раманавіч Пастарнацкі|Пастарнацкі Іван Раманавіч]] (4; 522—523) # [[Марцін Антоні Паўловіч|Паўловіч Марцін Антоні]] (4; 523) # [[Эдвард Баніфацы Францавіч Паўловіч|Паўловіч Эдвард Баніфацы Францавіч]] (4; 523) # [[Адам Казіміравіч Паўстанскі|Паўстанскі Адам Казіміравіч]] (4; 524) # [[Іпацій Пацей|Пацей Іпацій]] (2; 105—106) # [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Пачобут-Адляніцкі Марцін]] (3; 271—274) # [[Ян Пашакоўскі|Пашакоўскі Ян]] (3; 274) # [[Ян Казімір Пашкевіч|Пашкевіч Ян Казімір]] (3; 274) # [[Вацлаў Вацлававіч Пелікан|Пелікан Вацлаў Вацлававіч]] (4; 524) # [[Яўген Вацлававіч Пелікан|Пелікан Яўген Вацлававіч]] (4; 524—525) # [[Гальяш Пельгжымоўскі|Пельгжымоўскі Гальяш]] (2; 106—107) # [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|Перасветаў Іван Сямёнавіч]] (3; 275) # [[Пётр з Ганёндза]] (2; 107) # [[Леў Іосіфавіч Петражыцкі|Петражыцкі Леў Іосіфавіч]] (4; 525—526) # [[Іван Міхайлавіч Петрапаўлаўскі|Петрапаўлаўскі Іван Міхайлавіч]] (4; 526) # [[Ануфрый Петрашкевіч|Петрашкевіч Ануфрый]] (4; 526) # [[Давыд Зыгмунт Пільхоўскі|Пільхоўскі Давыд Зыгмунт]] (3; 275—276) # [[Адам Плуг|Плуг Адам]] (4; 526—527) # [[Эмілія Францаўна Плятэр|Плятэр Эмілія Францаўна]] (4; 527—528) # Прадслава; гл. Ефрасіння Полацкая (1; 32) # [[Ян Бенядзіктавіч Пратасовіч|Пратасовіч Ян Бенядзіктавіч]] (2; 108—109) # [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|Прахаў Адрыян Віктаравіч]] (4; 528) # [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|Пржавальскі (Прывальскі) Мікалай Міхайлавіч]] (4; 528—529) # [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Прыбытак (Пржыбытак) Станіслаў Аляксандравіч]] (4; 529) # [[Іван Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Іван Львовіч]] (4; 529) # [[Станіслаў Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Станіслаў Львовіч]] (4; 530) # [[Каспар Пянткоўскі|Пянткоўскі Каспар]] (2; 109) # Пяткевіч Антоні; гл.: Плуг Адам (4; 530) # [[Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|Пятніцкі Іван Канстанцінавіч]] (4; 530) == Р == # [[Ізраіль Міхаіл Рабіновіч|Рабіновіч Ізраіль Міхаіл]] (4; 530) # [[Вікенцій Паўлавіч Равінскі|Равінскі Вікенцій Паўлавіч]] (4; 530—531) # [[Іосіф Іпалітавіч Равіч|Равіч Іосіф Іпалітавіч]] (4; 531) # [[Рагнеда Рагвалодаўна]] (1; 32-33) # [[Міхаіл Рагоза|Рагоза Міхаіл]] (2; 109) # [[Казімір Рагоўскі|Рагоўскі Казімір]] (3; 277) # [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч|Радзевіч Міхаіл Васілевіч]] (4; 531—532) # [[Соф'я Слуцкая|Радзівіл (Алелька-Радзівіл) Соф'я]] (2; 114—115) # [[Альбрыхт Станіслаў Радзівіл|Радзівіл Альбрыхт Станіслаў]] (3; 277) # [[Людвіка Караліна Радзівіл|Радзівіл Людвіка Караліна]] (3; 277—278) # [[Мацей Радзівіл|Радзівіл Мацей]] (3; 278—279) # [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Радзівіл Мікалай Крыштоф Сіротка]] (2; 109—112) # [[Мікалай Радзівіл Чорны|Радзівіл Мікалай Чорны]] (2; 112—114) # [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Радзівіл Міхал Казімір Рыбанька]] (3; 279—280) # [[Удальрык Крыштоф Радзівіл|Радзівіл Удальрык (Ульрык) Крыштоф]] (3; 280) # [[Францішка Уршуля Радзівіл|Радзівіл Францішка Уршуля]] (3; 280—282) # [[Ігнацій Іванавіч Радкавец|Радкавец Ігнацій Іванавіч]] (4; 532) # [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радчанка Зінаіда Фёдараўна]] (4; 532) # [[Фелікс Ражанскі|Ражанскі Фелікс]] (4; 532—533) # [[Пётр Раізій|Раізій Пётр]] (2; 115—116) # [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Раманаў Еўдакім Раманавіч]] (4; 533) # [[Аўгусцін Ратондус|Ратондус (Мялецкі Аўгусцін)]] (2; 116—117) # [[Адам Станіслававіч Ржавускі|Ржавускі Адам Станіслававіч]] (4; 533) # [[Альфрэд Ізідар Ромер|Ромер Альфрэд Ізідар]] (4; 534) # [[Дамінік Рудніцкі|Рудніцкі Дамінік]] (3; 282) # [[Міхаіл Іванавіч Рукевіч|Рукевіч Міхаіл Іванавіч]] (4; 534) # [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Румянцаў Мікалай Пятровіч]] (3; 282—284) # [[Сцяпан Рыгоравіч Рункевіч|Рункевіч Сцяпан Рыгоравіч]] (4; 535) # [[Саламея Русецкая|Русецкая Саламея Рэгіна]] (3; 285—287) # [[Канут Русецкі|Русецкі Канут Іванавіч]] (4; 535) # [[Ян Рустэм|Рустэм Ян]] (4; 535—536) # [[Антоні Руткоўскі|Руткоўскі Антоні]] (4; 536) # [[Язэп Руцкі|Руцкі Іосіф Вельямін]] (3; 287—289) # [[Андрэй Рымша|Рымша Андрэй]] (2; 117—118) # [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Рыпінскі (Радван) Аляксандр Феліксавіч]] (4; 536—538) # [[Саламон Рысінскі|Рысінскі Саламон Фёдаравіч]] (2; 118) # [[Францішак Рысінскі|Рысінскі Францішак]] (4; 538) # [[Міхаіл Васілевіч Рытаў|Рытаў Міхаіл Васілевіч]] (4; 538—539) # [[Вінцэнт Рэут|Рэут (Газдава-Рэут) Вінцэнты (Вікенцій Уладзіслававіч)]] (4; 539) # [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Рэшка Ігнацій Якаўлевіч]] (3; 289) == С == # [[Людвік Сабалеўскі|Сабалеўскі Людвік]] (4; 539) # [[Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч]] (4; 540) # [[Аляксандр Васілевіч Саветаў|Саветаў Аляксандр Васілевіч]] (4; 540—541) # [[Францішак Савіч|Савіч Францішак]] (4; 541—544) # [[Войслаў Савіч-Заблоцкі|Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч)]] (4; 544—546) # [[Фабіян Саковіч|Саковіч Фабіян]] (3; 289) # [[Іван Сакольскі|Сакольскі Іван]] (3; 289—290) # [[Леў Іванавіч Сапега|Сапега Леў Іванавіч]] (2; 119—122) # [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапуноў Аляксей Парфенавіч]] (4; 546—548) # [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Сарбеўскі Мацей Казімір]] (3; 290—293) # [[Антон Юр'евіч Сасноўскі|Сасноўскі Антон Юр'евіч]] (4; 548) # [[Казімір Семяновіч|Семяновіч Казімір]] (3; 293—296) # [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі|Семянтоўскі (Семянтоўскі-Курыла) Аляксандр Максімавіч]] (4; 548—549) # [[Іван Іванавіч Сердзюкоў|Сердзюкоў Іван Іванавіч]] (4; 549—550) # [[Людвіг Сцяпанавіч Сеўрук|Сеўрук Людвіг Сцяпанавіч]] (4; 550) # [[Нікадзім Юр'евіч Сілівановіч|Сілівановіч Нікадзім Юр'евіч]] (4; 550—551) # [[Сімяон Полацкі]] (3; 296—307) # [[Іван Фёдаравіч Сінцоў|Сінцоў Іван Фёдаравіч]] (4; 551) # [[Сітанскія]] (3; 307) # [[Пётр Скарга|Скарга (Павенскі) Пётр]] (2; 122—123) # [[Антон Скарульскі|Скарульскі Антон]] (3; 307—309) # [[Францыск Скарына|Скарына (Скарыніч) Францыск]] (2; 123—137) # [[Леан Скрабецкі|Скрабецкі Леан]] (4; 552) # [[Епіфаній Славінецкі|Славінецкі Епіфаній]] (3; 309—311) # [[Пётр Славінскі|Славінскі Пётр]] (4; 552) # [[Міхаіл Слёзка|Слёзка Міхаіл]] (3; 311—312) # [[Зіновій Якаўлевіч Слонімскі|Слонімскі Зіновій (Хаім Зэлік) Якаўлевіч]] (4; 552—553) # [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|Слупскі Аляксандр Іванавіч]] (4; 553) # [[Перац Майсеевіч Смаленскі|Смаленскі Перац Майсеевіч]] (4; 553) # [[Аляксандр Паўлавіч Смародскі|Смародскі Аляксандр Паўлавіч]] (4; 553) # [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкі Мялецій]] (2; 137—142) # [[Францішак Смуглевіч|Смуглевіч Францішак]] (3; 312—313) # [[Анджэй Снядэцкі|Снядэцкі Анджэй]] (3; 313—314) # [[Ян Снядэцкі|Снядэцкі Ян]] (3; 314—317) # [[Спірыдон Собаль|Собаль Спірыдон]] (3; 317—318) # [[Фауст Соцын|Соцын Фауст]] (2; 142—143) # [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Спасовіч Уладзімір Данілавіч]] (4; 553—555) # [[Іван Мікалаевіч Станкевіч|Станкевіч Іван Мікалаевіч]] (4; 555) # [[Стафан Баторый]] (2; 143—146) # [[Вікенцій Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Вікенцій Рыгоравіч]] (4; 555) # [[Дамінік Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Дамінік Рыгоравіч (Восіпавіч)]] (4; 555—556) # [[Іеранім Страйноўскі|Страйноўскі Іеранім]] (3; 318—319) # [[Мацей Стрыйкоўскі|Стрыйкоўскі Мацей]] (2; 146) # [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|Стукаліч Уладзімір Казіміравіч]] (4; 556) # [[Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|Судзілоўская Яўгенія Канстанцінаўна]] (4; 556) # [[Мікалай Канстанцінавіч Судзілоўскі|Судзілоўскі Мікалай Канстанцінавіч]] (4; 556—564) # Суліма-Савіч-Заблоцкі; гл. Савіч-Заблоцкі Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч (4; 564) # [[Васіль Суражскі|Суражскі Васіль]] (3; 319—320) # [[Трафім Раманавіч Сурта|Сурта Трафім Раманавіч]] (3; 320) # [[Іван Аляксандравіч Сцебут|Сцебут Іван Аляксандравіч]] (4; 564—565) # [[Ян Сцірпейка|Сцірпейка Ян (Іван)]] (3; 320) # [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля Уладзіслаў]] (4; 565—568) # [[Іосіф Сямашка|Сямашка Іосіф]] (4; 568—569) # [[Васіль Іванавіч Сямеўскі|Сямеўскі Васіль Іванавіч]] (4; 569—570) # [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі Восіп Іванавіч]] (4; 570—571) == Т == # [[Міхал Антон Бонча Тамашэўскі|Тамашэўскі Міхал Антон Бонча]] (3; 320—321) # [[Фелікс Феліксавіч Тапчэўскі|Тапчэўскі Фелікс Феліксавіч]] (4; 571) # [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Татур Генрых Хрыстафоравіч]] (4; 571) # [[Юрый Трубніцкі|Трубніцкі Юрый]] (3; 321) # [[Антон Данілавіч Трусаў|Трусаў Антон Данілавіч]] (4; 571—572) # [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў Іван Пятровіч]] (4; 572—574) # [[Іаіль Труцэвіч|Труцэвіч Іаіль]] (3; 321) # [[Зоф’я Адамаўна Трашчкоўская|Тшашчкоўская (Трашчкоўская) Зоф’я Адамаўна]] (4; 574) # [[Антоній Тызенгаўз|Тызенгаўз Антоній]] (3; 321—324) # [[Канстанцін Тызенгаўз|Тызенгаўз Канстанцін]] (4; 574) # [[Войцех Тылкоўскі|Тылкоўскі Войцех]] (3; 324—325) # [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Канстанцін Піевіч]] (4; 575—576) # [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Яўстафій Піевіч]] (4; 576—579) == У == # [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Урончанка Міхаіл Паўлавіч]] (4; 579) # [[Валерый Антоній Урублеўскі|Урублеўскі Валерый Антоній]] (4; 579—581) # [[Зыгмунд Фларэнцы Урублеўскі|Урублеўскі Зыгмунд Фларэнцы]] (4; 582) # [[Эдуард Антонавіч Урублеўскі|Урублеўскі Эдуард Антонавіч]] (4; 582) # [[Усяслаў Брачыславіч]] (1; 34-36) == Ф == # [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Файніцкі Іван Якаўлевіч]] (4; 582—583) # [[Якаў Забядэвуш Фалькоўскі|Фалькоўскі Якаў Забядэвуш]] (4; 583) # [[Якуб Фалькоўскі|Фалькоўскі Якуб (Шыман Тадэвуш)]] (4; 583—584) # [[Аляксандр Аляксандравіч Фамін|Фамін Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 584) # [[Іван Фёдараў|Фёдараў (Хведаровіч) Іван]] (2; 146—150) # [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|Федаровіч Вацлаў Пятровіч]] (4; 584—585) # [[Міхал Федароўскі|Федароўскі Міхал]] (4; 585—587) # [[Хрыстафор Філалет|Філалет Хрыстафор]] (2; 150) # [[Афанасій Філіповіч|Філіповіч Афанасій]] (3; 325—326) # [[Антоній Фіялкоўскі|Фіялкоўскі Антоній]] (4; 587) # [[Якуб Побуг Фрычынскі|Фрычынскі Якуб Побуг]] (4; 587) # [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|Фурсаў Мацвей Васілевіч]] (4; 587) # [[Ева Фялінская|Фялінская Ева]] (4; 587—588) == Х == # [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Хадкевіч Рыгор Аляксандравіч]] (2; 150—151) # [[Францішак Ксаверы Хамінскі|Хамінскі Францішак Ксаверы]] (4; 588) # [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч|Харламповіч Канстанцін Васілевіч]] (4; 588) # Хведаровіч Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 151) # [[Аляксандр Ходзька|Ходзька (Барэйка) Аляксандр]] (4; 588—589) # [[Ян Ходзька|Ходзька (Барэйка) Ян]] (4; 590) # [[Дамінік Цэзары Ходзька|Ходзька Дамінік Цэзары]] (4; 589) # [[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат]] (4; 589) # [[Леанард Ходзька|Ходзька Леанард]] (4; 589—590) # [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Храпавіцкі Ігнат Яўстахавіч]] (4; 591) # [[Адам Храптовіч|Храптовіч Адам]] (4; 591) # [[Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор Храптовіч|Храптовіч Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор]] (3; 326—328) == Ц == # [[Ян Цадроўскі|Цадроўскі Ян Янавіч]] (3; 328) # [[Рыгор Цамблак|Цамблак Грыгорый]] (2; 151—154) # [[Самсон Цвяткоўскі|Цвяткоўскі Самсон]] (4; 591—592) # [[Іосіф Цітовіч|Цітовіч Іосіф Парфір'евіч]] (4; 592) # [[Язэп Ціхінскі|Ціхінскі Язэп]] (4; 592) # [[Вітольд Цэраскі|Цэраскі Вітольд Карлавіч]] (4; 592—593) # [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскі (Амельяновіч) Васіль Мікалаевіч]] (2; 154—156) # [[Марцін Цяплінскі|Цяплінскі Марцін]] (4; 593) # [[Міхал Цяцерскі|Цяцерскі Міхал]] (3; 328) == Ч == # [[Сымон Юльянавіч Чалоўскі|Чалоўскі Сымон Юльянавіч]] (4; 593) # [[Эмерык Чапскі (1828)|Чапскі (Гутэн-Чапскі) Эмерык]] (4; 593—595) # [[Марыя Чарноўская|Чарноўская Марыя]] (4; 595) # Чарноцкі Адам; гл.: Даленга-Хадакоўскі З. Я. (4; 595) # [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскі (Чартарыскі) Адам Юрый]] (4; 595—597) # [[Марцін Чаховіц|Чаховіц Марцін]] (2; 156—157) # [[Антон Антонавіч Чачот|Чачот Антон Антонавіч]] (4; 597) # [[Ян Антоні Чачот|Чачот Ян Антоні]] (4; 597—598) # [[Уладзімір Фёдаравіч Чыж|Чыж Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 598) # [[Сяргей Іванавіч Чыр'еў|Чыр'еў Сяргей Іванавіч]] (4; 598—599) # [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Чэрскі Іван Дзяменцьевіч]] (4; 599) == Ш == # [[Станіслаў Шадурскі|Шадурскі Станіслаў]] (3; 329—331) # [[Сямён Вуколавіч Шалковіч|Шалковіч Сямён Вуколавіч]] (4; 599) # [[Леў Юльянавіч Шапялевіч|Шапялевіч (Лазарэвіч-Шапялевіч) Леў Юльянавіч]] (4; 600) # [[Гаўдэнтый Шапялевіч|Шапялевіч Гаўдэнтый (Радзіслаў Іасафатавіч)]] (4; 599—600) # [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпілеўскі Павел Міхайлавіч]] (4; 600—602) # [[Вандалін Аляксандравіч Шукевіч|Шукевіч Вандалін Аляксандравіч]] (4; 602) # [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Шчавінскі]] (3; 331) # [[Людамір Людвіг|Шчарбовіч-Вечар Людамір Людвіг]] (4; 602) # [[Тыматэвуш Шчураўскі|Шчураўскі Тыматэвуш]] (3; 331) # [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|Шыманоўскі Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 602—603) # [[Фёдар Спірыдонавіч Шымкевіч|Шымкевіч Фёдар Спірыдонавіч]] (4; 603) # [[Павел Васілевіч Шэйн|Шэйн Павел Васілевіч]] (4; 603) # [[Адам Шэмеш|Шэмеш Адам]] (4; 604) == Э-Я == # [[Аркадзь Данілавіч Элькінд|Элькінд Аркадзь Данілавіч]] (4; 604) # [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл|Юндзіл Станіслаў Баніфацый]] (4; 604—606) # [[Іван Іванавіч Юркевіч|Юркевіч Іван Іванавіч]] (4; 606) # [[Ігнат Юрэвіч|Юрэвіч Ігнат]] (3; 331) # [[Людвік Адам Дзям'янавіч Юцэвіч|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч]] (4; 606—607) # [[Станіслаў Серафім Ягадзінскі|Ягадзінскі Станіслаў Серафім]] (3; 331—332) # [[Ягайла]] (2; 157—159) # [[Юзаф Яжоўскі|Яжоўскі Юзаф]] (4; 607—608) # [[Якуб з Калінаўкі]] (Каліноўскі, Калінуўка, Каліновіус) (2; 160) # [[Максімільян Юр'евіч Якубовіч|Якубовіч Максімільян Юр'евіч]] (4; 608) # [[Эма Яленская|Яленская (Дмахоўская) Эма]] (4; 608) # [[Іосіф Міхайлавіч Яленскі|Яленскі Іосіф Міхайлавіч]] (3; 332—333) # [[Канстанцін Васілевіч Яльніцкі|Яльніцкі Канстанцін Васілевіч]] (4; 608—609) # Ян са Свіслачы; гл.: Ходзька Ян # [[Плацыд Янкоўскі|Янкоўскі Плакід]] (4; 609) # [[Адольф Міхал Валяр'ян Юліян Янушкевіч|Янушкевіч Адольф Міхал Валяр'ян Юліян]] (4; 610) # [[Яўстафій Янушкевіч|Янушкевіч Яўстафій]] (4; 610) # [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Янчук Мікалай Андрэевіч]] (4; 610—611) # [[Іосіф Бенядзіктавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч Іосіф Бенядзіктавіч]] (4; 611) # [[Казімір Антонавіч Ясевіч|Ясевіч Казімір Антонавіч]] (4; 611—612) # [[Юзаф Ясінскі|Ясінскі Юзаф]] (4; 612) # [[Якуб Ясінскі|Ясінскі Якуб]] (3; 333—334) # [[Іван Фердынанд Львовіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Іван Фердынанд Львовіч]] (4; 612—613) # [[Мікалай Фёдаравіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Мікалай Феліксавіч]] (4; 614) # [[Мікалай Геранімавіч Яцко|Яцко Мікалай Геранімавіч]] (4; 614) # [[Ігнат Яцкоўскі|Яцкоўскі Ігнат]] (4; 614) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы]] pkckn3hmlmnafdnhi8e8vd21qa65f5z 0 71971 5156799 3463246 2026-06-21T10:27:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5156799 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = |Беларуская назва = Замкавая царква |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = Праваслаўе |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XIV |Заканчэнне будаўніцтва = XIV |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = Знішчана |Сайт = |Commons = }} [[Выява:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 1.jpg|thumb|300px|[[Наваградскі замак]] (рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|Віктара Сташчанюка]]). За Малой брамай (праязной вежай) бачны гмах гатычнай царквы]] '''Замкавая царква ў Навагрудку''' (''Царква Успення Божай Маці'') — храм XIV—XVII стагоддзяў у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Знаходзілася на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]], пасярод [[Наваградскі замак|замка]]. У [[1870-я]] гады ўлады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнавалі царкву]] (захаваліся падмуркі). Твор архітэктуры мясцовай школы дойлідства і [[барока]]. == Гісторыя == Пабудавана на тэрыторыі [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]] ў першай палове [[XIV ст.]] Верагодна, яе будаўніцтва пачалося яшчэ пры [[Вялікі князь літоўскі|вялікім князе літоўскім і рускім]] [[Гедзімін]]е да [[1323]] г., калі [[Навагрудак]] быў яго рэзідэнцыяй. Тым больш, што каля [[1316]] г. Навагрудак стаў кафедрай першага заходнерускага /літоўскага/ мітрапаліта Феафіла. Магчыма, пабудавалі царкву трохі пазней, пры сыне Гедзіміна [[Карыят|Карыя]]це, якому ў сярэдзіне [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] належала [[Навагрудскае княства|Навагрудскае ўдзельнае княства]]. Як паведамляюць летапісы, ва Успенскай царкве ў [[1414]]—[[1416]] гг. адбыліся саборы епіскапаў Вялікага Княства Літоўскага, на якіх прысутнічалі епіскапы /архіепіскапы/ [[Полацкі епіскап|Полацкі]], [[Чарнігаўскі епіскап|Чарнігаўскі]], [[Луцкі епіскап|Луцкі]], [[Уладзіміра-Валынскі епіскап|Уладзіміра-Валынскі]], [[Перамышльскі епіскап|Перамышльскі]], [[Смаленскі епіскап|Смаленскі]], [[Тураўскі епіскап|Тураўскі]] і [[Холмскі епіскап|Холмскі]]. Па прапанове вялікага князя [[Вітаўт]]а сабор пасвяціў у сан асобнага ад [[Масква|Маскв]]ы мітрапаліта [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблак]]а і абвясціў аўтакефалію, матывуючы гэта тым, што [[Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|мітрапаліт Усяе Русі]] [[Фоцій (мітрапаліт Кіеўскі)|Фоцій]] злоўжывае сваім становішчам і не здольны ўтрымліваць вялікую тэрыторыю з праваслаўным насельніцтвам. Масква і [[Канстанцінопаль]] такое рашэнне прызналі незаконным. У выніку ў [[1420]] г. мітраполія Вялікага Княства Літоўскага перайшла пад кіраўніцтва мітрапаліта Фоція, які двойчы наведаў Навагрудаку [[1421]] і [[1430]]-м гадах. Пасля ўтварэння ў [[1448]] г. аўтакефальннай [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царкв]]ы, праваслаўныя епархіі Вялікага Княства Літоўскага праз некаторы час сталі аўтаномнай [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|мітраполіяй Канстанцінопальскага патрыярхата]]. Навагрудак працягваў заставацца кафедрай праваслаўнага мітрапаліта. На [[1530-я]] гады тут было ўжо 10 цэркваў: [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская]], Успенская, Іаанаўская, Крыжаўздвіжанская, Мікалаеўская, Пакроўская, Пятніцкая, Сімяонаўская, Троіцкая і Уваскрасенская. Які выгляд мела ў гэты час Замкавая (Успенская) царква можна меркаваць па матэрыялах яе археалагічных даследаванняў, праведзеных у [[1973]]—[[1974]] гг. ленінградскімі археолагамі. Царква была моцна пашкоджана ў пажары [[1751]] года, і доўгі час знаходзілася ў паўразбураным стане. У пачатку [[1870-я|1870-х]] гадоў яе разабралі на цэглу. Сёння на Замкавай гары Навагрудка захаваліся на глыбіні звыш 1 метра толькі яе фундаменты. == Архітэктура == Царква была крыжападобнай у плане памерамі 12,2 х 13 метраў. Унутры царквы былі чатыры [[слуп]]ы, якія ўтрымлівалі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] з [[купал]]ам. Два бакавыя [[неф]]ы і [[апсіда]] мелі рабрыстыя ([[нервюра|нервюр]]ныя) [[скляпенне|скляпенн]]і. Калі глядзець звонку, над цэнтрам царквы ўзвышаўся купал, ніжэй цэнтральных сцен была апсіда, заходні [[прытвор]] і бакавыя выступы. Такі выгляд рабіў яе падобнай на некаторыя [[Смаленская школа дойлідства|смаленскія]] і [[Полацкая школа дойлідства|полацкія]] цэрквы [[XII ст.]] Сцены Успенскай царквы былі выкладзены з чырвонай і абпаленай [[цэгла|цэгл]]ы, бакавыя выступы ўпрыгожваліся блокамі жоўта-зяленага [[туф]]а — што стварала царкве, якая ўзвышалася над усім горадам, вельмі прыгожы знешні выгляд. У выніку перабудовы [[XVII ст.]] аб'ём падоўжылі на захад, павялічылі апсіду. Над паўднёвай сцяной збудавалі [[вежа|веж]]у складанай канфігурацыі. Фасады дэкарыравалі фігурнымі атынкаванымі [[карніз]]амі, [[ніша]]мі, цягамі і інш.<ref>Кушнярэвіч А., Ткачоў М. Навагрудская Замкавая царква // {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 359.</ref> Важнай адметнасцю гэтай царквы было і тое, што тут з [[ХVІ ст.]] знаходзілася цудатворная Ікона Маці Божай Навагрудскай — вядомая многімі цудамі, у тым ліку, па словах [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіч]]а, і яго цудоўным выздараўленнем. == Галерэя == <gallery widths=250 heights=150 caption="Старая графіка" class="center"> Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800 Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|XIX ст. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1846).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1846 Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|1883 </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Мікалай Гайба. Навагрудская Замкавая царква //Новогрудские епархиальные ведомости. 2000. — № 3 (13). — С.3. * Константин. Епископ Новогрудский и Лидскнй. История Новогрудской епархии от основания до настоящего времени // Наваградскія чытанні. Кн. 2. — Навагрудак, 1993. — с. 16-30. * Малевская М. В. Архитектурный комплекс Новогрудского детинца XIII — ХІУв.в. // Древнерусское государство и славяне. Мат. Симпозиума. — Минск, 1983. — с. 122—125. == Спасылкі == * http://www.gaiba.narod.ru/carkwa.html {{Навагрудскі замак}} {{Славутасці Навагрудка}} [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Навагрудка]] [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Храмы Навагрудка]] [[Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Навагрудскага раёна]] 2xq2tajwhjz6r4x5yisza4wq2fzskwf 0 73854 5156699 5148763 2026-06-21T05:34:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156699 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бачэйкава |арыгінальная назва = Бачэйкава |краіна = Беларусь |выява = Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Службовы флігель (01).jpg |подпіс = |вобласць = Віцебская |раён = Бешанковіцкі |сельсавет = Бачэйкаўскі |першае згадванне = 1460 |ранейшыя назвы = }} '''Бачэ́йкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bačejkava}}, {{lang-ru|Бочейково}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029227&q_id=3960722|title=Решение Бешенковичского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 года № 71 "О преобразовании сельских населенных пунктов Бешенковичского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref>, цэнтр [[Бачэйкаўскі сельсавет|Бачэйкаўскага сельсавета]] ў [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Стаіць на рацэ [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Уле]], прытоку [[Дзвіна|Дзвіны]]. За 21 км на паўночны захад ад [[Бешанковічы|Бешанковічаў]], 75 км ад [[Віцебск]]а, 21 км ад чыгуначнай станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]], на скрыжаванні аўтадарог Віцебск — [[Лепель]] і [[Чашнікі]] — [[Ула (аграгарадок)|Ула]]. Праз Бачэйкава праходзіць аўтамабільная дарога {{таблічка-by|М|3}} ([[Мінск]] — [[Віцебск]]). За 1 км на паўночны ўсход ад вёскі знаходзіцца Бачэйкаўскае радовішча глін. Пластавы паклад стужачных глін звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі. Гліны прыдатны на вытворчасць цэглы і чарапіцы. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у аснове назвы вёскі Бачэйкава ляжыць састарэлы тэрмін ''бачэйка'' — «катлавіна ці плёс у рацэ»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 34.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Згадваецца ў 1460 годзе як сяло, уласнасць князя Юшкі Ямантавіча, пазней належала яго пляменніку князю Сямёну Ямантавічу-Падбярэзскаму (гл. [[Ямантавічы]]). Пасля смерці князя Сямёна, Бачэйкава разам з іншымі маёнткамі было прадметам судовых спрэчак паміж яго ўдавой Федкай і сястрой [[Ульяна Фёдараўна Ямантавіч-Падбярэзская|Юліяніяй]]. У 1542 годзе Юліянія адсудзіла Сямёнавы маёнткі, у т.л. Бачэйкава на карысць сваіх сыноў [[Рыгор Яцкавіч Падбярэзскі|Рыгора]] і [[Іван Яцкавіч Стрэжаўскі|Івана Яцкавічаў]]. У тыя часы маёнтак складаўся з «[[двор, рэзідэнцыя феадала|двара]]» ў Бачэйкаве, паселішча побач і воласці, куды ўваходзілі вёскі Плескунова, Стрыжава і іншыя. Пры падзеле ўладанняў паміж братамі, Бачэйкава дасталася Рыгору (пачынальніку шляхецкага роду Падбярэзскіх), а Стрыжава з навакольнымі вёскамі — Івану (пачынальніку шляхецкага роду Стрыжаўскіх). Частка Бачэйкава належала і [[Андрэй Нікадзімавіч Цеханавецкі|А. Н. Цеханавецкаму]], роднасныя адносіны якога з іншымі ўладальнікамі не высветленыя. Пасля смерці Рыгора Падбярэзскага (пасля 1585) Бачэйкава цалкам перайшло ва ўладанне А. Н. Цеханавецкага з сынам Станіславам і да пачатку XX ст. заставалася ва ўласнасці Цеханавецкіх. [[Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (A. Adam, 1812).jpg|міні|Мястэчка і палац. А. Адам, [[1812]]]] У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1563—1580) Бачэйкава спустошана. У 1626 годзе маёнтак складаўся з Бачэйкаўскага двара, умацаванага частаколам і ровам, і мястэчка пры ім з 79 жыхарами мужчынскага полу, а таксама воласці з вёскамі Астраўляны, Высакагора (цяпер Высокая Гара), Жарнасекі (цяпер Жарнасекава), Забелле, Клешчыно. У 1626 годзе Станіслаў Цеханавецкі даў маёнтак у заставу (арэнду) князю [[Эмануіл Кантакузен|Э. Кантакузену]]. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], у 1654 годзе Бачэйкава спалена. У 1692 годзе — 45 мяшчанскіх сем’яў і 13 прымакоў, да воласці належалі вёскі Адамашкава, Дзятлы, Жарнасекі, Забелле-Баярскае, Клешчыно, Сенькаўшчына, Старынкі, Філіпенкі. У 1769 годзе пабудаваны новы панскі дом і закладзены парк, у мястэчку жыло каля 50 мяшчанскіх сем’яў. У канцы XVIII ст. дзейнічалі суконная фабрыка, збройная і карэтная майстэрні, даховачны, ганчарны, вінакурны, піваварны заводы. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Бачэйкава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стала цэнтрам воласці [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] [[Полацкая губерня|Полацкай]], з 1802 года [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1852 годзе да маёнтка Бачэйкава, які знаходзіўся ў валоданні Цеханавецкіх<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/271 271].</ref>, належалі 136 душ мужчынскага полу і 14 вёсак: Багданава, Валькоўшчына, Грыцькаўка, Дзятлы, Дубровы, Жарнасекі, Забелле, Клешчыно, Навасёлкі, Промыслы, Прыгожае, Сенькаўшчына, Тарантова, Шыпулі і 4 засценкі: Займішча, Касмыры, Сушытна, Талвіншчына. На 1886 год у мястэчку было 250 жыхароў, 29 двароў, бальніца, школа, вінакурны і піваварны заводы, ветраны млын, гандлёвыя рады, рынак, 3 кірмашы ў год. Паводле перапісу 1897—722 жыхары. === Найноўшы час === [[Файл:Бачэйкаў палац 1941 Бочейково.jpg|alt=Палац у Бачэйкаве, пашкоджаны ў час баявых дзеянняў. Ліпень 1941 года.|міні|269x269пкс|Палац у Бачэйкаве, пашкоджаны ў час баявых дзеянняў. Ліпень 1941 года.]] 15 сакавіка 1918 года нямецкія войскі знаходзіліся за 6 вёрст ад Бачэйкава і неўзабаве акупіравалі населены пункт. 25 сакавіка 1918 года паводле [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Бачэйкава абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года паводле пастановы I з’езда КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнымі беларускімі тэрыторыямі]] перададзена ў склад [[РСФСР]]. У 1923—1924 гадах — цэнтр [[Бачэйкаўскі павет|Бачэйкаўскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1924 годзе Бачэйкава вярнулі [[БССР]], дзе яны сталі цэнтрам [[Бачэйкаўскі сельсавет|сельсавета]]. Неўзабаве статус паселішча панізілі да вёскі. З 1930-х — цэнтр калгаса «Бачэйкава». Перад 2-й сусветнай вайной у вёсцы жыло 432 чалавек у 92 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/438 Бочейково] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073806/http://db.narb.by/search/438 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку 1943 года акупанты спалілі 87 дамоў<ref name="Бер"/>. У 1970 годзе — 918 жыхароў, 238 двароў. У 1992 годзе — 1164 жыхароў. У 2005 годзе — 1817 жыхароў, 853 двары; камбінат бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, магазіны. У 1988 годзе Бачэйкава наведаў [[Анджэй Цеханавецкі]], нашчадак колішніх уладальнікаў. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Мястэчка на старых здымках"> Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1900).jpg|Палац да разбудовы, парадны фасад. Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1908).jpg|Палац па разбудове, паркавы фасад, 1908 Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki, Błakitny. Бачэйкаў, Цеханавецкі, Блакітны (1910).jpg|Палац, інтэр’ер Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki, Dom łoŭčaha. Бачэйкаў, Цеханавецкі, Дом лоўчага (1901-17).jpg|Дамок лоўчага Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1928).jpg|Парк, 1928 Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1928) (2).jpg|Палац, паркавы фасад, 1928 Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1928) (3).jpg|Палац, парадны фасад, 1928 Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1934).jpg|Палац, парадны фасад, 1934 </gallery></center> == Насельніцтва == * 1626 год — 79 муж. * 1838 год — 323 чал. (157 муж. і 166 жан.), з іх духоўнага саслоўя каталіцкага 1 муж., духоўнага саслоўя праваслаўнага 2 муж. і 2 жан., мяшчан-іўдзеяў 52 муж. і 53 жан., сялян зямянскіх 95 муж. і 110 жан., аднадворцаў 3 муж., адстаўных салдат 4 муж. і 1 жан.<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 415.</ref>; * 1852 год — 156 муж.; * 1886 год — 250 чал.; * 1897 год — 722 чал. * 1970 год — 918 чал.; * 1992 год — 1164 чал.<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Бачэйкава // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 336.</ref>; * 1995 год — 1160 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к}} С. 364.</ref>; * 1999 год — 1049 чал. * 2005 год — 1817 чал.; * 2010 год — 865 чал.; * 2019 год — 731 чал. == Інфраструктура == У Бачэйкаве працуюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, музейны пакой памяці [[Барыс Паўлавіч Беляжэнка|Барыса Беляжэнкі]] (2019) у бібліятэцы. == Славутасці == * Сядзібна-паркавы комплекс [[Цеханавецкія|Цеханавецкіх]] (XVIII ст.) ** [[Бачэйкаўскі парк]] (1769) — помнік садова-паркавага мастацтва, адзіны ў Беларусі парк французскага тыпу з сіметрычна-восевай планіроўкай. — {{ГККРБ 4|213Г000146}}. * Яўрэйскія могілкі. * Курганны могільнік-1 (2 насыпы), на агародзе зямельнага ўчастка па вул. Краўчэнкі, д.3 — {{ГККРБ 4|213В000908}}. * Курганны могільнік-2 (2 насыпы), на паўднёвы захад ад курганнага могільніка-1, на правым беразе [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Улы]], за 0,5 км на поўдзень ад моста, на вясковых могілках справа ад дарогі ў [[Клешчыно]] — {{ГККРБ 4|213В000909}}. * Помнік Герою Савецкага Саюза [[Леў Міхайлавіч Даватар|Льву Даватару]] (1965), на скрыжаванні [[Ула (аграгарадок)|Ула]]—Бачэйкава—[[Хоціна (Бешанковіцкі раён)|Хоціна]]. Скульптар [[Мікалай Аляксеевіч Рыжанкоў|М. Рыжанкоў]], архітэктары — [[Валянцін Паўлавіч Занковіч|В. Занковіч]], [[Леанід Мендэлевіч Левін|Л. Левін]]. * Скульптура «Слава Працы» (1970-я) у парку па вуліцы Зарэчнай. Ідэнтычная скульптура ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]]. * Мемарыяльная дошка беларускаму паэту і празаіку [[Барыс Паўлавіч Беляжэнка|Барысу Беляжэнку]] (2019). Аўтар [[Аляксандр Мікалаевіч Гвоздзікаў|Аляксандр Гваздзікоў]]. Размешчана на будынку філіяла «Бачэйкаўская сельская бібліятэка імя Барыса Паўлавіча Беляжэнкі». * Мемарыяльная дошка Герою Савецкага Саюза [[Міхаіл Амосавіч Высагорац|Міхаілу Высагорцу]] (2022) на будынку школы. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Службовы флігель (02).jpg|Дамок лоўчага Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Стайня (02).jpg|Стайня Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Дом для працоўных.jpg|Дом для працоўных Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Сажалка.jpg|Сажалка Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Флігель (01).jpg|Флігель </gallery> === Памятныя мясціны === * Помнік землякам (1968 г., рэканструкцыя ў 2015 г.). * Помнікі на воінскіх пахаваннях. === Страчаная спадчына === * Палац Цеханавецкіх (XVIII ст.). * Царква Праабражэння Гасподняга (1675). == Вядомыя асобы == * [[Станіслаў Аляксандр Цеханавецкі]] (1853—1918) — дыпламат. * [[Гектар Янавіч Лапіцкі]] (1829/1830—1904), паўстанцкі начальнік Мінскага ваяводства ў часы Студзеньскага паўстання (1863—1864) * [[Юліян Янавіч Лапіцкі]] (1829—1894) — крытык, публіцыст і эканаміст, удзельнік Студзеньскага паўстання (1863—1864) == Іншае == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], беларускія прозвішчы ''Бачэйка, Бачок, Бачынскі, Бачкоўскі'' і да т. п. паходзіць ад слова ''бок''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 57.</ref>. Фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Бач<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-DSYW-5?i=522&cat=2323279&lang=de</ref>. Было жалудоцкае Бачоўскі<ref>https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/islandora/object/kolekcijos%3AVUB01_000412069#00047</ref>. Ёсць літоўскія ''Bačys, Bačėnas''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=cb4f1af00b05eebcff3cbc7265cc67f1</ref>, латышскія ''Bāčs, Bāčis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/624786 https://uzvardi.lv/surname/627414</ref>. Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярных<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * [[Уладзімір Адамаў|Адамаў У.]] Бачэйкаўскі сад і палац // Віцебшчына. Т. 1. — Мн.: 1925; * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * Бочейково // Республика Беларусь: энциклопедия: в 6 т. / редкол. Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2006. — Т. 2. — С. 481. * Гарбадзей, А. Паданне пра Бачэйкава / А. Гарбадзей // «Зара». — 1998. — 23 чэрв. * Кавалеўскі, С. Таямніцы бачэйкаўскіх скарбаў: (з гісторыі населеных пунктаў Бешанковіцкага раёна) / С. Кавалеўскі // «Народнае слова». — 2010. — 26 кастр. * Крачкоўскі, А. З мінулага Бачэйкава / А. Крачкоўскі // «Зара». — 1989. — 5 кастр. * Талстая, В. Мая вёсачка / В. Талстая // «Зара». − 1998. — 18 жн. * Усава, М. Над Улаю палац… / М. Усава // «Краязнаўчая газета». — 2004.- № 18 (май). * Шпакоўская, Г. Бачэйкава: (пра вёску Бешанковіцкага раёна) / Г. Шпакоўская // «Народнае слова». — 2009. — 12 сак. — С. 10. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/bochejkovo/index.htm}} {{Бачэйкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бачэйкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бешанковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Бачэйкава| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Цеханавецкія]] ec2vb6oexm49o7gzbwf86q7u753amb6 0 76357 5156766 4007355 2026-06-21T09:46:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156766 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-расійская граніца''' — дзяржаўная граніца працягласцю 1283 км<ref name="gr_BY_RU">[http://gpk.gov.by/ru-border-info/#_ftn10 Государственная территория и государственная граница Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100103064730/http://gpk.gov.by/ru-border-info#_ftn10 |date=3 студзеня 2010 }}</ref>. Пачынаецца ад патройнага сутыку з [[Латвія]]й на поўначы і цягнецца да патройнага сутыку з [[Украіна]]ю на поўдні. == Гісторыя == === РСФСР і БССР === [[БССР]] была ўтворана [[1 студзеня]] [[1919]] года ў складзе [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]] цалкам, амаль усёй [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], пяці заходніх паветаў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]], чатырох паўночных паветаў [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] і па адным павеце [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерняў]]. Ужо [[16 студзеня]] [[1919]] Цэнтральны Камітэт Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў) пастанавіў вывесці са складу [[БССР]] [[Віцебская губерня|Віцебскую]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]] і [[Смаленская губерня|Смаленскую губерні]], пакідаючы ў яе складзе толькі [[Мінская губерня|Мінскую]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]]. Пасля БССР была аб’яднаная з Літвой ў [[Літбел|Літоўска-Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]], а з яе складу быў выведзены і перададзены ў склад [[РСФСР]] у лютым [[1919]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]]. Далейшы перадзел межаў быў спынены польска-бальшавіцкай вайной. Пасля адыходу палякаў у [[1920]] годзе БССР была абвешчана наноў. Тэрыторыя БССР ахоплівала толькі 6 няпоўных паветаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (52,4 тыс. км², дзе жыло 1,5 млн чал.).<ref>[http://n-europe.eu/article/2008/09/10/eurapeiskiya_granitsy_belarusi_nyalegkaya_gistoryya_pytannya Еўрапейскія граніцы Беларусі: нялёгкая гісторыя пытання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815144646/http://n-europe.eu/article/2008/09/10/eurapeiskiya_granitsy_belarusi_nyalegkaya_gistoryya_pytannya |date=15 жніўня 2014 }}</ref> === Сучасны стан === Статус дзяржаўнай граніцы з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] нададзены пастановай Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь ад [[11 чэрвеня]] [[1993]], але маюцца міжнародныя дамовы між Беларуссю і Расіяй, у якіх яны наўзаем прызнаюць тэрытарыяльную цэласнасць у існуючых межах. Фактычнае знаходжанне беларуска-расійскай граніцы па адміністрацыйнай мяжы РСФСР і БССР упершыню было прызнанае Дамовай ад [[18 снежня]] [[1990]] года. На сённяшні дзень становішча граніцы з Расіяй рэгулюецца Дамовай аб сяброўстве, дабрасуседстве і супрацоўніцтве паміж РБ і Расійскай Фэдэрацыяй ад [[21 лютага]] [[1995]]<ref name="gr_BY_RU" />. 20 жніўня 2020 года прэм'ер-міністр Беларусі [[Раман Галоўчанка]] паведаміў, што тэхнічна абсталяваць беларуска-расійскую мяжу, паводле папярэдніх разлікаў, будзе каштаваць бюджэту 2,5-3 мільярды рублёў, а на такія працы прыйдзецца патраціць 3-5 гадоў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=257521 Прэм'ер: Тэхнічна абсталяваць мяжу з Расіяй каштуе амаль 3 мільярды рублёў]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ostro.by/safety/chamu-maskva-uzvodzits-myazhu-z-belarussyu-i-perashkadzhae-suvyazyam-z-ukrainaj-i-baltyyaj/ Чаму Масква ўзводзіць мяжу з Беларуссю і перашкаджае сувязям з Украінай і Балтыяй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171028031736/http://ostro.by/safety/chamu-maskva-uzvodzits-myazhu-z-belarussyu-i-perashkadzhae-suvyazyam-z-ukrainaj-i-baltyyaj/ |date=28 кастрычніка 2017 }} Ostro.by * [http://ostro.by/safety/yak-belarus-sprabue-kantralyavats-svae-myazhy/ Як Беларусь спрабуе кантраляваць свае межы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170921070855/http://ostro.by/safety/yak-belarus-sprabue-kantralyavats-svae-myazhy/ |date=21 верасня 2017 }} Ostro.by {{Граніцы Беларусі}} [[Катэгорыя:Граніцы Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны]] [[Катэгорыя:Граніцы Беларусі]] p826kzr22vn0judd0mt4a82omnaj8ze 0 78429 5156782 5047124 2026-06-21T10:04:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156782 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-туркменскія адносіны |Выява = Belarus Turkmenistan Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Туркменістан |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''[[Дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Туркменістан]]ам і [[Беларусь|Беларуссю]]''' ўсталяваны [[21 студзеня]] [[1993]] г.<ref>http://www.turkmenistan.belembassy.org/rus/relations/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221001937/http://www.turkmenistan.belembassy.org/rus/relations |date=21 лютага 2020 }} Политические отношения</ref> У цяперашні час паслом Беларусі ў Туркменістане з'яўляецца [[Станіслаў Уладзіміравіч Чапурны]]<ref>{{Cite web |url=https://turkmenistan.mfa.gov.by/be/embassy/ambassador/ |title=Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Туркменістане |access-date=18 лютага 2025 |archive-date=20 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220025903/https://turkmenistan.mfa.gov.by/be/embassy/ambassador/ |url-status=dead }}</ref>. На працягу першых пятнаццаці гадоў незалежнасці дзвюх краінаў, іх адносіны заставаліся абмежаванымі. Падпісана толькі каля 40 міждзяржаўных, міжурадавых і міжведамасных пагадненняў, якія рэгулююць двухбаковае ўзаемадзеянне ў розных галінах. Падтрымліваюцца сувязі ў палітычнай сферы, у тым ліку на вышэйшым і высокім узроўнях. Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка|А. Р. Лукашэнка]] чатыры разы наведаў Туркменістан (май [[2002]] г. — праведзены першы афіцыйны візіт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у Туркменістан, чэрвень [[2009]] г. — адбыўся другі афіцыйны візіт, красавік [[2011]] г. — трэці афіцыйны візіт, сакавік [[2017]] г. — чацвёрты афіцыйны візіт<ref>http://president.gov.by/press117129.html#doc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105013653/http://president.gov.by/press117129.html#doc |date=5 лістапада 2013 }} Александр Лукашенко совершит официальный визит в Туркменистан</ref>). У студзені 2010 г. адбыўся афіцыйны візіт Прэзідэнта Туркменістана [[Гурбангулы Бердымухамедаў|Г. М. Бердымухамедава]] ў Рэспубліку Беларусь. Ажыццяўляюцца кантакты паміж знешнепалітычнымі ведамствамі дзвюх краін, узаемадзеянне ў міжнародных арганізацыях. == Эканамічнае супрацоўніцтва == Беларусь, у асобе ААТ «Белгорхімпрам», вясной [[2017]] г. скончыла будаўніцтва ў Туркменістане Гарлыкскага завода калійных угнаенняў (1,4 мільёна тон хларыду калію за год) коштам $1 млрд. Але да лістапада [[2018]] г. туркменскі бок не змог запусціць вытворчасць<ref>{{cite web|url = https://nn.by/?c=ar&i=219351|title = Туркменістан пагражае беларускаму «Белгорхімпраму» пазовам у міжнародны арбітраж|date = 2018-11-05|work = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate = }}</ref>. == Культурнае супрацоўніцтва == Праводзяцца сумесныя выставы і іншыя мерапрыемствы. Акрамя таго, некалькі тысяч туркменскіх студэнтаў навучаюцца ва [[Вышэйшыя навучальныя ўстановы Беларусі|ўніверсітэтах Беларусі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.turkmenistan.belembassy.org/rus/ Пасольства Рэспублікі Беларусь у Туркменістане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110310011034/http://www.turkmenistan.belembassy.org/rus |date=10 сакавіка 2011 }} * [http://mfa.gov.by/ МЗС Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161108091642/http://mfa.gov.by/ |date=8 лістапада 2016 }} * [http://ostro.by/politics/belarus-turkmenistan-kanets-gistoryi-pospehu/ Беларусь — Туркменістан: канец гісторыі поспеху?]{{Недаступная спасылка}} Ostro.by {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Туркменістан]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Туркменістана]] eq0tr06r6lgt1mwirzd8c57jf4rel7e 0 96715 5156687 5072115 2026-06-21T05:19:13Z StarDeg 16311 5156687 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Хігінс}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Майкл Дэніел Хігінс''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Ірландыя|ірландскі]] палітык, паэт, пісьменнік і тэлевядучы. Ён стаў дзявятым [[Прэзідэнт Ірландыі|прэзідэнтам Ірландыі]] па выніках [[Прэзідэнцкія выбары ў Ірландыі (2011)|прэзідэнцкіх выбараў]], якія адбыліся 27 кастрычніка 2011 года і на якіх ён быў кандыдатам ад {{нп5|Лейбарысцкая партыя (Ірландыя)|Лейбарысцкай партыі|en|Labour Party (Ireland)}}. Актыўна ўдзельнічае ў палітыцы з пачатку 70-х гадоў, у 1982—1983 і 1991—1992 гадах быў мэрам горада [[Голуэй|Голуэя]], з 1993 па 1997 год займаў пост міністра па справах мастацтваў<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/10/29/gramps/|title=Прэзідэнцкія выбары ў Ірландыі выйграў 70-летні паэт|publisher=Лента.ру|date=29 кастрычніка 2011|lang=ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.michaeldhiggins.ie/|title=Старонка Майкла Хігінса на сайце Лейбарысцкай партыі}} {{Прэзідэнты Ірландыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хігінс Майкл}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] ne6l77p1oae37unwai8al12znvm4vff 10 96717 5156686 4983544 2026-06-21T05:18:26Z StarDeg 16311 5156686 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэзідэнты Ірландыі |загаловак = [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнты Ірландыі]] |выява = |клас_спісаў = hlist |спіс1 = * [[Дуглас Хайд]] * [[Шон Томас О’Келі]] * [[Эйман дэ Валера]] * [[Эрскін Гамільтан Чайлдэрс|Эрскін Чайлдэрс]] * [[Кэрал О’Дэлі]] * [[Патрык Хілеры]] * [[Мэры Робінсан]] * [[Мэры Патрысія Мак-Эліс|Мэры Мак-Эліс]] * [[Майкл Хігінс]] * [[Кэтрын Коналі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы прэзідэнтаў|Ірландыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Ірландыя]] </noinclude> ibbpf4dye0coj56g1p5xxr2g68q1ipp 0 98262 5156652 4580945 2026-06-20T23:05:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156652 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = {{Вымер}} Баразаўр | image file = Barosaurus-sketch3.jpg | image descr = | regnum = Жывёлы | latin = Barosaurus | parent = | author = [[Marsh]], 1890 | rang = Від | wikispecies = Barosaurus | commons = Category:Barosaurus | itis = | ncbi = | eol = 4531275 | children name = Віды | children = * {{bt-bellat||Barosaurus lentus}}{{тып}} *{{bt-bellat||Barosaurus africanus}} *{{bt-bellat||Barosaurus gracilis}} }} '''Баразаўр''' (''Barosaurus'') — вялікі траваедны [[дыназаўр]] з сямейства дыплацыд, які жыў каля 150 млн гадоў назад у [[Юрскі перыяд]]. Рэшткі выяўлены ў Афрыцы, у [[Танзанія|Танзаніі]], а таксама ў ЗША. == Біялогія == Гэта было вялікая жывёла, вагай у 30 тон і даўжынёй 20 метраў. У вышыню дасягаў 12 метраў — зусім, як [[брахіязаўр]]. Быў падобны на сваіх суродзічаў, асабліва на [[дыпладок]]а, але адрозніваўся буйнейшым памерам і масіўным целам. Хвост у яго аднак быў карацешы. І ўсё ж у баразаўра была вельмі доўгая шыя. == Лад жыцця == Баразаўр быў расліннаеднай жывёлам. Вялікую частку свайго часу ён прысвячаў кармленню. Кормам баразаўру служыла лісце з верхавін дрэў ці нізкарослыя хмызнякі. Такому велізарнаму дыназаўру, як баразаўру напэўна патрабавалася каласальнае харчаванне. У дзень ён мог з'ядаць па 500 ці нават па 1000 кг. Жылі баразаўры, як і ўсе буйныя траваедныя дыназаўры, статкамі. Верагодна, баразаўры, як і ўсе дыназаўры, добра клапаціліся пра сваё нашчадства. Раней жа лічылася, што буйныя заўраподы проста пакідалі яйкі на волю лёсу. Але хутка стала вядома, што гэта зусім не так. Баразаўры абараняліся магутным хвастом, а ў выпадку неабходнасці маглі карыстацца шыяй ці пярэднімі канечнасцямі. [[Выява:Barosaurus mount 1.jpg|thumb|200px|left|Шкілет баразаўра ў Музеі прыродазнаўчай гісторыі ў Нью-Ёрку.]] == Спасылкі == * [http://www.dinosaurfact.net/jurassic/Barosaurus.php Барозавр на сайце www.dinosaurfact.net] * [https://web.archive.org/web/20120319070047/http://dinoweb.narod.ru/Diplodocimorpha.htm Дыплацыды на сайце Дынавэб] * [https://archive.today/20121225052145/www.dinoweb.narod.ru/ranisob33.htm Выява баразаўра, выкананае Чарльзам Найтом] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1890 годзе]] [[Катэгорыя:Дыназаўры юрскага перыяду]] [[Катэгорыя:Дыназаўры Афрыкі]] [[Катэгорыя:Дыназаўры Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Дыпладацыды]] 8axgph2o6394tr5ejro8m2fdsrw8wcr 0 100703 5156792 4917921 2026-06-21T10:19:09Z JerzyKundrat 174 5156792 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | parent = Ondatra | rang = Від | latin = Ondatra zibethicus | author = [[Linnaeus]], 1766 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range legend = | wikispecies = Ondatra zibethicus | iucn = 15324 | iucnstatus = LC }} '''Андатра''', або '''Мускусны пацук'''<ref name=pr>Напісанне '''Андатра''', '''Мускусны пацук''' у адпаведнасці з: {{Крыніцы/БелЭн|1|||353}}</ref> (''Ondatra zibethicus'') — [[сысуны|млекакормячае]] падсямейства палёвак атрада [[грызуны|грызуноў]]; адзіны від роду андатраў. == Апісанне == Даўжыня цела да 40 см, хваста да 35 см, маса да 2 кг. Поўсць густая, шаўкавістая, ад светла-карычневай да чорнай. Хвост з бакоў пляскаты, укрыты рагавымі лускавінкамі. У самцоў у перыяд гону похвенныя залозы выдзяляюць сакрэт з мускусам. == Распаўсюджанне == Радзіма гэтага грызуна — [[Паўночная Амерыка]]. У Заходнюю Еўропу людзі ўпершыню завезлі андатру ў 1905 годзе дзеля акліматызацыі, таму што футра ў гэтага звярка вельмі трывалае і прыгожае. Акліматызацыя прайшла паспяхова, андатры паступова рассяліліся па ўсёй Еўропе. На тэрыторыю Беларусі першыя звяркі праніклі з Польшчы, але потым іх ужо спецыялына пачалі рассяляць. == Біялагічныя асаблівасці == Андатра вядзе паўводны спосаб жыцця. Яна добра плавае і нырае. Корміцца ў асноўным раслінамі. У «меню» андатры ўваходзіць і жывёльная ежа: у першую чаргу [[малюскі]], але яна можа паляваць і на ракаў. 3 расліннай ежы аддае перавагу маладым сакавітым сцяблінам, лісцю і карэнню водных і каляводных раслін. Харчуецца андатра на строга вызначаных і пастаянных пляцоўках, так званых сталоўках. Зімой таксама даволі актыўная: робіць прадушыны ў лёдзе, хады пад снегам. Жывуць андатры ў прыбярэжных норах альбо хатках з трыснягу, асакі, у старыцах, невялікіх з павольным цячэннем рэчках, каналах, азёрах, сажалках, багатых воднай і прыбярэжнай расліннасцю. Уваход у жытло абавязкова знаходзіцца пад вадой, што павялічвае бяспеку звяркоў. Сярод ворагаў андатры — воўк, ліс, [[янотападобны сабака]], [[выдра]], [[балотны лунь]]. У звяркоў вялікая пладавітасць. Адна самка нараджае да 10 дзіцянят, якія даволі хутка растуць, а за сезон самка андатры можа даць да трох вывадкаў. Са з’яўленнем на беларускіх вадаёмах андатры канчаткова знікла [[хахуля]]. Андатра на хахулю не палюе, але, жывучы з ёй прыкладна ў адных і тых жа месцах, складае апошняй канкурэнцыю (хахуля ж значна драбнейшая і слабейшая за андатру). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Аўласенка Г.'' Казкі дзядулі Дняпра. — Мн., 2012. {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палёўкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе]] beo2k2gf6bml50utm5dzhzhy4vw8yks 0 101805 5156731 5147687 2026-06-21T08:13:12Z 5156731 wikitext text/x-wiki {{Авіякампанія | Авіякампанія = Belavia | logo = Belavia_logo.svg | logo_size = 200px | памер флота = 31 + 10 заказаны | Пунктаў прызначэння = 56 | ІАТА = B2 | ІКАА = BRU | пазыўны = Belarus Avia | бонусная праграма = Belavia Leader | дата заснавання = 5 сакавіка 1996 | штаб-кватэра = [[Мінск]], [[Беларусь]] | Уладальнік = [[Рэспубліка Беларусь]] | Кіраўнік = [[Ігар Мікалаевіч Чаргінец]] | порт прыпіскі = | хабы =[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]] | дадатковыя хабы = | альянс = | сайт = http://www.belavia.by }} '''«Белавія»''' або '''Belavia''' — [[Беларусь|беларуская]] дзяржаўная [[авіякампанія]]. == Гісторыя == [[Файл:Belavia Tupolev 134 @ FRA;19.10.1994 (4704812492).jpg|міні|Ту-134А пад бел-чырвона-белым сцягам (Франкфурт-на-Майне, 1994 год)|alt=]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] і набыцця незалежнасці Рэспублікай Беларусь у 1991 годзе, было створана ''Беларускае аб’яднанне грамадзянскай авіяцыі «Белавія»'', якое атрымала ў спадчыну парк паветраных суднаў, што належалі ''[[Беларускае ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі СССР|Беларускаму ўпраўленню грамадзянскай авіяцыі СССР]]''. У структуру аб’яднання ўваходзілі ўсе прадпрыемствы [[Грамадзянская авіяцыя|грамадзянскай авіяцыі]] Рэспублікі Беларусь. 5 сакавіка 1996 года Беларускае аб’яднанне грамадзянскай авіяцыі «Белавія» рэарганізавана ў ''Нацыянальную авіякампанія «Белавія»''. Флот новай авіякампаніі складаўся з самалётаў [[Ту-154]] і [[Ту-134А]]. У 1998 годзе адбылося аб’яднанне авіякампаній «Белавія» і «Мінскавія», у выніку на баланс «Белавіі» паступілі самалёты [[Ан-24]], [[Ан-26]] і [[Як-40]]. У 2000 годзе адбылося аб’яднанне «Белавія» і «Магілёўавія». Першы самалёт заходняй вытворчасці ў «Белавіі» з’явіўся ў 2003 годзе — у аператыўны [[лізінг]] быў узяты [[Boeing 737|Boeing 737—500]] (бартавы нумар EW-250PA). 29 студзеня 2014 года РУП «Нацыянальная авіякампанія „Белавія“» было рэарганізавана ў ''ААТ «Авіякампанія „Белавія“»''. Станам на сакавік 2018 года, «Белавія» мела 50 прадстаўніцтваў за межамі Беларусі, была сябрам [[Міжнародная асацыяцыя паветранага транспарту|Міжнароднай асацыяцыі паветранага транспарту (IATA)]] і [[Еўрапейская асацыяцыя рэгіянальных авіякампаній|Еўрапейскай асацыяцыі рэгіянальных авіякампаній (ERAA)]]. === Замежныя санкцыі === З 2021 года, пасля [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|прымусовай пасадкі ўладамі Беларусі самалёта авіякампаніі Ryanair]], які ляцеў транзітам над тэрыторыяй краіны, беларускім авіякампаніям забаронена ажыццяўляць рэйсы ў аэрапорты [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і здзяйсняць палёты над тэрыторыяй Еўрасаюза<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11461229 Саммит ЕС постановил запретить авиакомпаниям Белоруссии летать в Евросоюз]{{ref-ru}}</ref>. За [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|перавозку мігрантаў з Блізкага Усходу ў Беларусь у канцы 2021 года]] [[Чорны спіс Еўрасаюза|еўрапейскія санкцыі]] не дазваляюць кампаніі «Белавія» заключаць новыя [[лізінг]]авыя кантракты з еўрапейскімі кампаніямі. Таксама кампанія была вымушана вярнуць самалёты, якія ўзяла ў іх у лізінг раней<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6656ee719a7947e3d643eac7 Суд ЕС отклонил иск «Белавиа» о снятии санкций]{{ref-ru}}</ref>. З чэрвеня 2022 да верасня 2025 года, за [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|падтрымку ўладамі Беларусі расійскага ўварвання ва Украіну]], у дачыненні да «Белавія» дзейнічалі санкцыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У гэты час авіякампанія не магла атрымліваць для сваіх самалётаў вытворчасці кампаній Boeing і Embraer запчасткі, а таксама карыстацца паслугамі па рамонце і абслугоўванні з ужываннем амерыканскага абсталявання<ref>[https://people.onliner.by/2025/09/11/ssha-snyali-sankcii-s-belavia США сняли санкции с «Белавиа»]{{ref-ru}}</ref>. У 2025 годзе ў абыход міжнародных санкцый кампанія «Белавія» атрымала адразу тры далёкамагістральныя лайнеры [[Airbus]] A330-200. Самалёты прыбылі ў краіну прыхаваным шляхам праз афрыканскую кампанію Magic Air ([[Гамбія]]) і фармальнага пасрэдніка ў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]<ref>[https://www.avianews.com/cis/2025/06/29/belavia-secret-delivery-airbus-a330/ Белавиа тайно получила три широкофюзеляжных Airbus A330]{{ref-ru}}</ref>. == Паказчыкі дзейнасці == [[Файл:Belavia Headquarters - 1.jpg|thumb|Цэнтральны офіс авіякампаніі «Белавія» (Мінск, Беларусь)]] === Структура рэалізацыі паслуг === Удзельная вага паслуг, якія надае «Белавія»: * авіяперавозка пасажыраў — 65,6 % * перавозкі пасажыраў на чартарных рэйсах — 21,6 % * запраўка авіяпалівам паветраных суднаў, якія здзяйсняюць палёты ў Нацыянальны аэрапорт, — 11,0 % * тэхнічнае абслугоўванне паветраных суднаў, якія здзяйсняюць палёты ў Нацыянальны аэрапорт, — 0,5 % * іншыя паслугі — 1,3 % === Статыстыка === {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |- style="text-align:center;" ! !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 |- |<small>ЗАРОБАК _{млн дол}</small> | align=center|119 | align=center|151 | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center|300 | | |- |<small>ПРЫБЫТАК _{млн дол}</small> | align=center|2,9 | align=center|7,9 | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | | |- |<small>ЧЫСТЫ ПРЫБЫТАК _{млн дол}</small> | align=center|0,7 | align=center|2,7 | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center|12 | | |- |<small>ПАСАЖЫРЫ _тыс</small> | align=center| | align=center|968 | align=center|1 036 | align=center|1 284 | align=center|1 612 | align=center| | align=center| | align=center|2 488 | align=center|3 008 |3 386 | |- |<small>САМАЛЁТЫ _{у канцы года}</small> | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center| | align=center|26 | | align=center|31 |- |<small>КІРУНКІ _{у канцы года}</small> | | | | | | | | align=center|49 | | | align=center | 56 |- |''крыніцы'' | align=center| | align=center| | align=center| | align=center|<ref name="ref3">{{Спасылка | дата публікацыі = 1 студзеня 2013 | url = https://by.belavia.by/news/1392698/ | загаловак = Нацыянальная авіякампанія “Белавія” падвяла вынікі дзейнасці за 2012 г. | назва праекту = Навіны | выдавец = Belavia | дата = 4 сакавіка 2018 | мова = be | access-date = 4 сакавіка 2018 | archive-date = 6 снежня 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221206085042/https://by.belavia.by/news/1392698/ | url-status = dead }}</ref> | align=center|<ref name="ref4">{{Спасылка | дата публікацыі = 4 студзеня 2014 | url = https://belavia.by/novosti/1760469/ | загаловак = «Белавиа» подвела итоги деятельности за 2013 год | назва праекту = Навіны | выдавец = Belavia | дата = 4 сакавіка 2018 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 4 сакавіка 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230905152234/https://belavia.by/novosti/1760469/ | archive-date = 5 верасня 2023 | url-status = dead }}</ref> | align=center| | align=center| | align=center|<ref name="hod2016">{{Спасылка | дата публікацыі = 8 лютага 2017 | url = https://by.belavia.by/news/3624494/ | загаловак = Авіякампанія «Белавія» падвяла вынікі працы за 2016 год | выдавец = Belavia | дата = 15 снежня 2019 | мова = be | title = Архіўная копія | access-date = 16 снежня 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191216012633/https://by.belavia.by/news/3624494/ | archive-date = 16 снежня 2019 | url-status = dead }}</ref> | align=center|<ref name="ref5">{{Спасылка | дата публікацыі = 30 снежня 2017 | url = https://belavia.by/novosti/3809221/ | загаловак = «Белавиа» впервые перевезла трехмиллионного пассажира с начала года | назва праекту = Навіны | выдавец = Belavia | дата = 16 студзеня 2018 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 16 студзеня 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230905152230/https://belavia.by/novosti/3809221/ | archive-date = 5 верасня 2023 | url-status = dead }}</ref><ref name="ref6">{{Спасылка | дата публікацыі = 14 лютага 2018 | url = https://news.tut.by/society/581052.html?utm_campaign=news-feed&utm_medium=rss&utm_source=rss-news | загаловак = "Мы не планируем создавать свой лоукост". "Белавиа" в 2017 году заработала 12 миллионов долларов | назва праекту = Общество | выдавец = Tut.by | дата = 4 сакавіка 2018 | мова = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref> | align=center|<ref name="4miljonny">{{Спасылка | дата публікацыі = 24 снежня 2019 | url = https://www.belta.by/economics/view/belavia-chestvovala-4-millionnogo-passazhira-za-god-373981-2019/ | загаловак = "Белавиа" чествовала 4-миллионного пассажира за год | выдавец = БелТА | дата = 24 снежня 2019 | мова = ru }}</ref> | |} == Флот == [[Файл:Boeing 737-800 of Belavia.jpg|міні|Boeing 737—800|alt=]] [[Файл:Belavia EW-400PO (28153957280).jpg|міні|Embraer E195]] Станам на снежань 2019 года, флот «Белавіі» налічваў 31 самалёт трох вытворцаў: [[Boeing]], [[Bombardier]] і [[Embraer]]. Сярэдні ўзрост самалётаў складаў 12,5 года<ref name="nordic"/>. Паводле праграмы панаўлення флоту на 2019—2020 гады, «Белавія» мела набыць у лізінг 7 новых самалётаў Boeing 737 MAX 8 і 5 новых самалётаў Embraer E-Jet у лізінгавай кампаніі [[Nordic Aviation Capital]]. Прыбыццё апошняга з 5 самалётаў Embraer было запланавана на красавік 2020 года<ref name="nordic">{{Спасылка | дата публікацыі = 14 снежня 2019 | url = https://belavia.by/novosti/4101452/ | загаловак = Новый Embraer-195 пополнил флот Белавиа | выдавец = Belavia | дата = 20 снежня 2019 | мова = ru | access-date = 20 снежня 2019 | archive-date = 20 снежня 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191220131200/https://belavia.by/novosti/4101452/ | url-status = dead }}</ref>. З прычыны прыпынення палётаў Boeing 737 MAX набыццё гэтага самалёта было адтэрмінавана да 2020 года. Пасля 2020 года планавалася набыццё ў лізінг самалётаў Embraer сямейства E-Jet E2<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 31 кастрычніка 2018 | url = https://www.belta.by/economics/view/flot-belavia-v-blizhajshie-dva-goda-popolnjat-5-embraer-i-6-boeing-737-mah8-323792-2018/ | загаловак = Флот "Белавиа" в ближайшие два года пополнят пять Embraer и шесть Boeing | назва праекту = Эканоміка | выдавец = БелТА | дата = 7 лістапада 2018 | мова = ru }}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Флот Belavia |- ! rowspan="2" style="width:150px;" |Самалёт ! rowspan="2" style="width:80px;" |Колькасць ! rowspan="2" |Заказана ! colspan="3" |Пасажыры ! rowspan="2" |Заўвагі |- ! style="width:21px;" |<abbr title="Бізнес-клас">C</abbr> ! style="width:21px;" |<abbr title="Эканом-клас">Y</abbr> ! style="width:21px;" |Разам |- |[[Boeing 737|Boeing 737—300]] |5 |- |- |148 |148 |<s>EW-254PA</s><ref>[https://myfin.by/article/zhizn/belavia-vyvela-iz-ekspluatacii-odin-iz-samoletov-pocemu-43683 «Белавиа» вывела из эксплуатации один из самолетов]{{ref-ru}}</ref> у ліўрэі [[World of Tanks]] |- |[[Boeing 737|Boeing 737—500]] |6 |- |8 |112 |120 | |- |[[Boeing 737|Boeing 737—800]] |7 |2 |- |189 |189 | |- |[[Boeing 737|Boeing 737 MAX 8]] |1 |6 | | | | |- |[[Canadair Regional Jet|Bombardier CRJ200]] |2 |- |- |50 |50 | |- |[[Embraer E-Jet|Embraer E175]] |4 |1 |12 |64 |76 | |- |[[Embraer E-Jet|Embraer E195]] |7 |- |11 |96 |107 |EW-400PO у ліўрэі World of Tanks |- |[[Airbus A330|Airbus A330-200]] |3 |- |18 |263 |281 | |- | style="width:20px;" | | style="width:20px;" |'''35''' | style="width:20px;" |'''9''' | colspan="4" | |} == Інцыдэнты == * [[Аварыя Bombardier CRJ-100 у Ерэване 14 лютага 2008 года]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://by.belavia.by Белавія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121218160306/http://by.belavia.by/ |date=18 снежня 2012 }} * [http://by.belavia.by/table/ Табло вылету / прылёту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190308050549/https://by.belavia.by/table/ |date=8 сакавіка 2019 }} * [http://www.airliners.net/search/photo.search?aircraft_genericsearch=&airlinesearch=%3A%28%22belavia%22+OR+%22%28belavia%29%22%29&countrysearch=&specialsearch=&keywords=&sort_order=photo_id+desc&page_limit=15&daterange=&range=&thumbnails=&engine_version=6.0 Фатаграфіі самалётаў «Белавіі»] * [https://cfts.org.ua/articles/polovina_passazhirov_reguljarnyh_rejsov_belavia_ukrainskij_tranzit_1323/96573 Інтэрв’ю камерцыйнага дырэктара «Белавіі»] {{Авіякампаніі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Авіякампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя авіякампаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Мінска]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] n3z4wik4xuluvqt5amhgh622hf9p1db 0 102605 5156703 5007035 2026-06-21T05:59:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156703 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = горад |беларуская назва = Баёна |арыгінальная назва = {{lang-fr|Bayonne}} <br />{{lang2|oc|eu|Baiona}} |краіна = Францыя |герб = Blason Bayonne.svg |сцяг = Bayonne flag.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = 120 |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 29|lat_sec = 37 |lon_dir = W|lon_deg = 1|lon_min = 28|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Рэгіёны Францыі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Новая Аквітанія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Атлантычныя Пірэнеі |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = Мэр |глава = Жан Грэнэ |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 21,7 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 0 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 44 300 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 64100 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Bayonne |сайт = |мова сайта = }} '''Баёна''' ({{lang-fr|Bayonne}} {{IPA|[baˈjɔn]}}, {{lang2|oc|eu|Baiona}}) — горад і камуна на паўднёвым захадзе [[Францыя|Францыі]], адміністрацыйны цэнтр аднайменнай акругі ў дэпартаменце [[Атлантычныя Пірэнеі]]. Стаіць у вусце ракі [[Адур]]. Курортны прыгарад Баёны — [[Біярыц]]. == Гарады-пабрацімы == * {{сцяг Іспаніі}} [[Памплона]] * {{сцяг ЗША}} [[Дэйтона-Біч]] == Спасылкі == {{Commons|Bayonne}} * [http://www.ville-bayonne.fr/ City council website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071222011651/http://www.ville-bayonne.fr/ |date=22 снежня 2007 }} {{ref-fr}} * [http://france-for-visitors.com/pyrenees/pays-basque/bayonne-baiona.html Visiting Bayonne (tourist map, guide and photos)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011232407/http://france-for-visitors.com/pyrenees/pays-basque/bayonne-baiona.html |date=11 кастрычніка 2007 }} {{ref-en}} * [http://www.fortified-places.com/bayonne.html Webpage about the citadel and fortifications of the town] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081021012846/http://www.fortified-places.com/bayonne.html |date=21 кастрычніка 2008 }} * [http://www.euskomedia.org/euskomedia/SAunamendi?idi=en&op=7&voz=BAIONA BAIONA in the Bernardo Estornés Lasa — Auñamendi Encyclopedia (Euskomedia Fundazioa)] {{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20051231074702/http://graphikdesigns.free.fr/fetes-de-bayonne-chansons.html Fiestas Songs] {{ref-fr}} [[Катэгорыя:Гарады Новай Аквітаніі]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Атлантычныя Пірэнеі]] [[Катэгорыя:Баёна| ]] c44kgxt45pct9bf5y0ook77yx2q4a64 0 108776 5156440 4386946 2026-06-20T14:11:58Z DenisBorum 139498 дапаўненне 5156440 wikitext text/x-wiki [[Выява:Carboxylic-acid.svg|thumb|150px|Карбонавыя кіслоты]] '''Карбонавыя кіслоты''' — клас арганічных злучэнняў, [[Малекула|малекулы]] якіх ўтрымоўваюць адну або некалькі функцыянальных ''карбаксільных груп'' -COOH, злучаных з вуглевадародным радыкалам ці атамам [[вадарод]]у<ref name="§ 31">[https://profil.adu.by/mod/book/view.php?id=2099 Хімія. 10 клас. § 31. Карбонавыя кіслоты.]</ref>. == Уласцівасці == [[Кіслата|Кіслыя]] ўласцівасці тлумачацца тым, што карбаксільная група можа параўнальна лёгка адшчыпляць пратон. Лік карбаксільных груп у малекуле карбонавай кіслаты вызначае яе ''асноўнасць''. За рэдкімі выключэннямі карбонавыя кіслоты з’яўляюцца слабымі. Напрыклад, у [[воцатная кіслата|воцатнай кіслаты]] CH₃COOH канстанта кіслотнасці роўная 1,75{{e|−5}}. Ды-і трыкарбонавыя кіслоты больш моцныя, чым монакарбонавыя. Карбонавыя кіслоты могуць быць насычанымі, ненасычанымі, [[Араматычныя злучэнні|араматычнымі]], аднаасноўнымі і мнагаасноўнымі<ref name="§ 31" />. == Гл. таксама == * [[Смаляныя кіслоты]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Крэацін]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Carboxylic acids}} {{Арганічныя рэчывы}} [[Катэгорыя:Карбонавыя кіслоты| ]] 7iy6dmvpfdyfa3r1ftuco5idzhdu11j 0 109507 5156509 5145450 2026-06-20T17:01:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156509 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бабінічы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бабінічы |краіна = Беларусь |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 =Бабініцкі |выява = Babinichy-Vitsebsk.jpg |плошча = 1,808595<ref name="Пл">[http://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf Решение Витебского районного Совета депутатов 30 ноября 2017 г. № 175 «Об установлении границ сельских населенных пунктов Витебского района Витебской области и признании утратившими силу некоторых решений Витебского районного Совета депутатов» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124184641/https://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf |date=24 лістапада 2020 }}</ref> }} '''Ба́бінічы'''<ref>''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с. (ст. 35).</ref> ({{lang-be-trans|Babiničy}}, {{lang-ru|Бабиничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039808&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 13 марта 2008 года № 89 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Беларусі, цэнтр сельсавета. Насельніцтва — 1004 чал. (2018). == Геаграфія == За 11 км на паўночны ўсход ад [[Віцебск]]а, на аўтадарозе {{таблічка-by|Р|112}} Віцебск — ДППП «Стайкі» (мяжа з [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]]){{sfn|БелЭн|1996}}. За 3 км на паўночны ўсход ад паселішча радовішча глін Хахлоўшчына (назва ад былой вёскі Хахлоўшчына), пластападобны паклад звязаны з азёрна-ледавіковымі адкладамі часу адступання паазерскага ледавіка. == Гісторыя == У XVI ст. згадана ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1667 годзе маёнтак, прыватная ўласнасць зямяніна Корсака. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1839 г. існавала праваслаўная Свята-Петра-Паўлаўская царква. У 1841 г. пабудавана драўляная праваслаўная [[Бабініцкая Свята-Мікалаеўская царква|Свята-Мікалаеўская царква]]. У 1862 г. адкрыта народнае вучылішча, у якім вучыліся 41 хлопчык і 1 дзяўчынка. У 1867 годзе адкрыта царкоўнапрыходская школа. У 1880 годзе сяло — цэнтр Бабініцкай воласці. За 10 вёрст ад павятовага горада, была валасная ўправа, за 1 вярсту была таксама ваколіца Бабінавічы і праваслаўная царква, пры якой царкоўнапрыходская школа, за 6 вёрст быў кардон паштовай станцыі. Дзейнічаў прызыўны вайсковы ўчастак, пазыкова-ашчаднае таварыства. У 1895 г. існавалі двухкласнае народнае вучылішча і аднакласная царкоўнапрыходская школа, для якой сяляне ў 1899 годзе на свае сродкі пабудавалі ўласнае драўлянае памяшканне. У 1905 годзе сяло — цэнтр воласці і сельскагаспадарчай грамады. Мелася мяшчанская ўправа. Маёнтак (7 двароў, 22 жыхары) належаў мяшчанам-стараверам (Смірнову і 5 другім уладальнікам), якія валодалі 165 дзесяцінамі зямлі. Агулам ў воласці 6286 жыхароў, 12 517 дзесяцін зямлі. 12 чэрвеня 1919 годзе вёску на чале агітпоезда «Кастрычніцкая рэвалюцыя» наведаў [[М. І. Калінін]]. З 20 жніўня 1924 — цэнтр сельсавета [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] і [[Віцебская акруга|акругі]]. На базе дарэвалюцыйнай школы была створана чатырохгадовая школа, якую наведвалі дзеці з 12 навакольных вёсак. У 1926 г. 23 двары, 78 жыхароў. Непадалёку знаходзілася аднайменная вёска (25 двароў, 111 жыхароў). У 1929 годзе арганізаваны калгас імя Молатава. У калгасе працавала кузня. У 1939 годзе школа была пераўтворана ў сярэднюю. У 1941 годзе ў Бабінічах 114 двароў. У час нямецкай акупацыі, у снежні 1943 года нямецкія акупацыйныя ўлады знішчылі тут 104 двары і 7 мірных жыхароў. У баях за вызваленне вёскі ад нямецкай акупацыі загінула 2527 савецкіх салдат. Пасля вайны вёска адбудавалася. Станам на 1977 год, у складзе [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]], калгас «Беларусь». У 1995 годзе ў вёсцы 734 жыхары, 294 двары{{sfn|БелЭн|1996}}. На 1 студзеня 2003 г. 297 двароў, 761 жыхар. У вёсцы размешчана цэнтральная сядзіба камунальнага ўнітарнага сельгаспрадпрыемства «Падбярэззе». Тут працуюць жывёлагадоўчая ферма, машынны двор, сярэдняя школа (пры школе дзейнічаў [[Краязнаўчы музей Бабініцкай СШ|краязнаўчы музей]]), дзіцячы сад, дзіцячая школа мастацтваў, участковая бальніца, аптэка, Дом культуры, бібліятэка, аддзяленне сувязі, АТС, комплексны прыёмны пункт, сталовая, 2 магазіны. == Славутасці == * Брацкая магіла (1941—1944) — {{ГККРБ 4|213Д000263}}. * [[Краязнаўчы музей Бабініцкай СШ]]. * Абеліск невядомаму салдату з 825-га батальёна (2009). Скульптар — [[Азат Нікагосавіч Тарасян|Тарасян А. Н.]] === Страчаныя === * [[Свята-Мікалаеўская царква (Бабінічы)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1841) — помнік [[Народнае дойлідства Беларусі|народнага драўлянага дойлідства]]. Страчана ў 1930-х. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Цімафеевіч Курыленка]] (1924—1942) — партызан-падрыўнік партызанскага атрада І. Р. Шлапакова, дзейнічаўшага ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1942, пасмяротна)<ref name="nav">{{кніга|загаловак=Навечно в сердце народном: Справочник|адказны=Главный ред. И. П. Шамякин|выданне=3-е изд., испр. и доп|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1984|старонак=607|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. * [[Аляксей Філатаў]] (нар. 1939) — беларускі пісьменнік, педагог, публіцыст. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * З гісторыі населеных пунктаў / Падрыхт. В. В. Віталева // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебскага раёна / Рэдкал.: А. П. Красоўскі і інш.; Уклад. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Маст. літ., 2004. — 772 с.: іл. — С. 728—729. * {{Крыніцы/БелЭн|том=2|старонкі=182}} {{Бабініцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Бабінічы (Віцебскі раён)| ]] 92o5zl7dwntyq78jhwzk59huhvq5amf 0 109685 5156737 4877876 2026-06-21T08:30:13Z DzBar 156353 дапаўненне, катэгорыі 5156737 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кларксан}} {{Музыкант | Імя = Келі Кларксан | Подпіс = Kelly Clarkson | Лога = | Фота = Kelly Clarkson, Women's World Awards 2009 d.jpg | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Гады = [[2002]] — цяпер. час | Жанр = [[Поп-музыка|Поп]], [[Поп-рок]] | Лэйбл = [[RCA Records]] | Сайт = [http://www.kellyclarkson.com/ Афіцыйны сайт] }} '''Келі Кларксан''' ({{lang-en|Kelly Brianne Clarkson}}, нар. [[24 красавіка]] [[1982]], [[ЗША]]) — [[ЗША|амерыканская]] і [[Канада|канадская]] спявачка, [[актрыса]] і дзіцячая пісьменніца. Кларксан здабыла вядомасць пасля ўдзелу ў тэлешоу ''American Idol'' у 2002 годзе і прэзентавала ЗША ў конкурсе «World Idol» у 2003-м. Першапачаткова, пасля выхаду першага альбома Thankful, крытыкі лічылі Кларксан поп-спявачкай. У ЗША было прададзена больш за 10,5 мільёнаў копій яе альбомаў. == Дыскаграфія == === Альбомы === {| border="4" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !align="left"|Album Information |- |align="left"|'''''[[Thankful]]''''' * Дата выхаду: [[15 красавіка]] [[2003]] * Лепшыя пазіцыі ў чартах : #1 ЗША, #5 Канада, #33 Аўстралія, #41 Вялікабрытанія. * У ЗША альбом двойчы прызнаны плацінавым * Продажы ў ЗША: 2.5 мільёна экзэмпляраў * Сусветныя продажы: 3 мільёна экзэмпляраў |- |align="left"|'''''[[Breakaway, альбом Келі Кларксан|Breakaway]]''''' * Дата выхаду: [[30 лістапада]] [[2004]] * Лепшы пазіцыі ў чартах : #3 U.S., #6 CAN, #2 AUS, #3 U.K. * У ЗША альбом шэсць разоў прызнаны плацінавым * Продажы ў ЗША: 5,5 мільёнаў экзэмпляраў * Сусветныя продажы: 11 мільёнаў экзэмпляраў |- |align="left"|'''''[[My December]]''''' * Дата выхаду: [[22 чэрвеня]] [[2007]] * Сусветныя продажы: 1,228,000+ экз. * Продажы ў ЗША: 652,000+ экз. |- |align="left"|'''''[[All I Ever Wanted (альбом)|All I Ever Wanted]]''''' * Дата выхаду: [[10 сакавіка]] [[2009]] * Сусветныя продажы: * Продажы ў ЗША: |- |align="left"|'''''[[Stronger (альбом)|Stronger]]''''' * Дата выхаду: [[24 кастрычніка]] [[2011]] * Сусветныя продажы: * Продажы ў ЗША: |- | align="left" |''Wrapped in Red'' * Дата выхаду: 2013 |- | align="left" |''Piece by Piece'' * Дата выхаду: 2015 |- | align="left" |''Meaning of Life'' * Дата выхаду: 2017 |- | align="left" |''When Christmas Comes Around...'' * Дата выхаду: 2021 |- | align="left" |''Chemistry'' * Дата выхаду: 2023 |} === Сінглы === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed plainrowheaders" style="text-align:center;" border="1" |+ Пазіцыі сінглаў у чартах свету ! rowspan="2" style="width:19em;"| Назва ! rowspan="2"| Год ! colspan="10"| Пік пазіцыя ! rowspan="2" style="width:12em;"| [[Сертыфікацыя]] ! rowspan="2"| Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/artist/kelly-clarkson/chart-history/498064?f=379&g=Singles|title=Kelly Clarkson Album & Song Chart History: Hot 100 |work=[[Billboard, часопіс|Billboard]] |publisher=Prometheus Global Media |access-date=2011-09-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.billboard.com/#/charts/hot-100|title=Top 100 Music Hits, Top 100 Music Charts, Top 100 Songs & The Hot 100 |work=[[Billboard, часопіс|Billboard]] |publisher=Prometheus Global Media |access-date=2011-09-16}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[ARIA Charts|AUS]]<br /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[O3 Austria Top 40|AUT]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/artist/kelly-clarkson/chart-history/498064?f=793&g=Singles|title=Kelly Clarkson Album & Song Chart History: Canadian Hot 100|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=Prometheus Global Media |access-date=2011-09-04}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[Media Control Charts|GER]]<br /><ref>{{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Clarkson%2CKelly/single?sort=entry|title=Chartverfolgung / Clarkson, Kelly / Single|language=de|publisher=musicline.de PhonoNet|access-date=2011-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115657/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Clarkson%2CKelly/single?sort=entry|archive-date=26 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[Irish Singles Chart|IRE]] ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[Dutch Top 40|NLD]]<br /><ref>{{cite web |url=http://www.top40.nl/search.aspx?keyword=kelly%20clarkson |title=Top 40 – Zoekresultaten (10): Kelly Clarkson |language=nl |publisher=Stichting Nederlandse Top 40 |access-date=2012-01-04 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[Recording Industry Association of New Zealand|NZ]]<br /><ref name=nz/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[Swiss Music Charts|SWI]]<br /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"|[[UK Singles Chart|UK]]<br /> |- | «[[A Moment Like This|Before Your Love / A Moment Like This]]» | 2002 | 1 || — || — || 1 || — || — || — || — || — || — | * US: Platinum<ref name=riaa>{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinum.php |title=Recording Industry Association of America |publisher=RIAA |access-date=2011-08-06}}</ref> * CAN: 2? Platinum<ref name=mc>{{cite web|url=https://musiccanada.com/GPSearchResult.aspx?sa=Kelly+Clarkson|title=Gold and Platinum Search (Kelly Clarkson)|publisher=[[Music Canada]]|access-date=2011-12-29|archive-url=https://www.webcitation.org/688BJDx5L?url=http://musiccanada.com/GPSearchResult.aspx?sa=Kelly+Clarkson|archive-date=2012-06-02}}</ref> |Non-album single |- | «[[Miss Independent]]» | rowspan="3"| 2003 | 9 || 3 || 39 || 6 || 52 || 11 || 9 || — || 44 || 6 | * US: Gold<ref name=riaa/> * AUS: Gold<ref>{{Cite certification |region=Australia |type=single |certyear=2003 |accessdate=2011-12-29}}</ref> |rowspan="3"| ''Thankful'' |- | «[[Low, песня Келі Кларксан|Low]]» | 58 || 11 || — || 2 || — || — || — || — || — || rowspan="2"| 35 | * AUS: Gold<ref name=aria04>{{Cite certification |region=Australia |type=single |certyear=2004 |accessdate=2011-12-29}}</ref> |- | «[[The Trouble with Love Is]]» | — || 11 || — || 25 || 42 || — || 32 || — || 62 | * AUS: Gold<ref name=aria04/> |- | «[[Breakaway, песня|Breakaway]]» | rowspan="2"| 2004 | 6 || 10 || 8 || 3 || 13 || 12 || 9 || 12 || 14 || 22 | * US: Gold<ref name=riaa/> * AUS: Gold<ref name=aria04/> * CAN: Gold<ref name=mc/> | rowspan="5"| ''Breakaway'' |- | «[[Since U Been Gone]]» | 2 || 3 || 3 || 1 || 6 || 4 || 4 || 11 || 7 || 5 | * US: Platinum<ref name=riaa/> * AUS: Platinum<ref name=aria05>{{Cite certification |region=Australia |type=single |certyear=2005 |accessdate=2011-12-29}}</ref> * CAN: Platinum<ref name=mc/> |- | «[[Behind These Hazel Eyes]]» | rowspan="2"| 2005 | 6 || 6 || 9 || 4 || 16 || 4 || 7 || 7 || 20 || 9 | * US: Platinum<ref name=riaa/> * CAN: Platinum<ref name=mc/> |- | «[[Because of You]]» | 7 || 4 || 3 || 2 || 4 || 5 || 1 || 19 || 1 || 7 | * US: Platinum<ref name=riaa/> * AUS: Gold<ref name=aria05/> * CAN: Gold<ref name=mc/> * GER: Gold<ref>{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strTitel=Because+of+You&strInterpret=Kelly+Clarkson&strTtArt=alle&strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (Kelly Clarkson; 'Because of You')|lang=de|publisher=Bundesverband Musikindustrie}}</ref> |- | «[[Walk Away, песня Келі Кларксан|Walk Away]]» | 2006 | 12 || 27 || 29 || 4 || 30 || 10 || — || 19 || 58 || 21 | * US: Gold<ref name=riaa/> * CAN: Gold<ref name=mc/> |- | «[[Never Again]]» | rowspan="4"| 2007 | 8 || 5 || 36 || 8 || 19 || 11 || 23 || 20 || 27 || 9 | * US: Gold<ref name=riaa/> * AUS: Gold<ref>{{Cite certification |region=Australia |type=single |certyear=2007 |accessdate=2011-12-29}}</ref> * CAN: Gold<ref name=mc/> | rowspan="4"| ''My December'' |- | «[[Sober, песня Келі Кларксан|Sober]]» | — || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- | «[[One Minute]]» | — || 36 || — || — || — || — || — || — || — || — | |- | «[[Don't Waste Your Time]]» | — || — || — || — || 93 || — || — || — || — || — | |- | «[[My Life Would Suck Without You]]» | rowspan="3"| 2009 | 1 || 5 || 6 || 1 || 6 || 4 || 3 || 11 || 5 || 1 | * AUS: Platinum<ref name=aria09>{{Cite certification |region=Australia |type=single |certyear=2009 |accessdate=2011-12-29}}</ref> * CAN: 2? Platinum<ref name=mc/> * UK: Silver<ref name=bpi>{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|title=BPI Certified Awards|publisher=[[British Phonographic Industry]]|access-date=2009-10-27|archive-url=https://www.webcitation.org/688BLAAPS?url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|archive-date=2012-06-02}}</ref> |rowspan="4"| ''All I Ever Wanted'' |- | «[[I Do Not Hook Up]]» | 20 || 9 || 68 || 13 || 55 || 30 || 19 || 31 || — || 36 | * AUS: Gold<ref name=aria09/> * CAN: Gold<ref name=mc/> |- | «[[Already Gone]]» | 13 || 12 || 37 || 15 || 23 || — || — || 23 || 15 || 66 | * AUS: Gold<ref name=aria09/> * CAN: Gold<ref name=mc/> |- | «[[All I Ever Wanted, песня|All I Ever Wanted]]» | 2010 | 96 || — || — || — || — || — || — || — || — || — | |- | «[[Mr. Know It All]]» | 2011 | 10<br /><ref name="BB-Nov12(11-20)">[http://www.billboard.com/#/charts/canadian-hot-100?begin=11&order=position «Canadian Hot 100: Week of November 12, 2011 (11-20)»]. Billboard.com. Retrieved 2011-11-04.</ref> || 1 || 26 || 11<br /><ref name="BB-Nov19(11-20)">[http://www.billboard.com/#/charts/canadian-hot-100?begin=11&order=position «Canadian Hot 100: Week of November 19, 2011 (11-20)»]. Billboard.com. Retrieved 2011-11-10.</ref>|| 18 || 14 || — || 8 || 22 || 4<br /><ref>[http://www.theofficialcharts.com/singles-chart/ Official «UK Singles Top 100 — 12th November 2011»]. [[The Official Charts Company]].</ref> | * AUS: 2? Platinum<ref>{{cite web|url=http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display.asp?chart=1U50|title=ARIA Top 50 Singles Charts: 26/12/2011|work=[[ARIA Charts|ARIA]]|publisher=[[Australian Record Industry Association]] |access-date=2011-12-29}}</ref> * NZ: Gold <ref name="nz">{{cite web |url=http://nztop40.co.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |title=Singles: 21 November 2011 |work=The Official New Zealand Music Chart |publisher=[[Recording Industry Association of New Zealand]] |date=2011-11-21 |access-date=2011-11-21 |archive-date=15 красавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415113207/http://nztop40.co.nz/index.php?option=com_content&task=view&id=77&Itemid=63 |url-status=dead }}</ref> | rowspan="2"| ''Stronger'' |- | «[[Stronger (What Doesn't Kill You)]]» | 2012 | 64<br /><ref name="Hot100(61-70)">{{cite web |url=http://www.billboard.com/#/charts/hot-100?begin=61&order=position |title=Hot 100: Week of November 12, 2011 (61–70) |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=Prometheus Global Media |access-date=2011-11-04}}</ref> || 24 || — || 3<br /><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/2012-03-10/canadian-hot-100|title=Billboard Canadian Hot 100 : Mar 10, 2012 | work = Billboard Chart Archive|publisher=Billboard.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617121127/http://www.billboard.com/charts/2012-03-10/canadian-hot-100|archive-date=17 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> || — || — || — || 26 || — || 145<br /><ref>{{cite web|first=Tobias|last=Zywietz|url=http://www.zobbel.de/cluk/111105cluk.txt|title=Chart Log UK – Update 5.11.2011|publisher=Zobbel|access-date=2011-11-16}}</ref> | |- | colspan="14" style="font-size:90%"| «—» Сінгл не з’яўляўся ў чарце |} == Бібліяграфія == * {{cite book|last=Clarkson|first=Kelly|title=River Rose and the Magical Lullaby|location=New York|publisher=[[HarperCollins]]|year=2016|isbn=978-0-0624-2756-4|title-link=River Rose and the Magical Lullaby}} * {{cite book|last=Clarkson|first=Kelly|title=River Rose and the Magical Christmas|location=New York|publisher=HarperCollins|year=2017|isbn=978-0-0626-9764-6|title-link=River Rose and the Magical Christmas}} == Узнагароды == * Grammy ** 2006: Лепшае жаночае поп-выкананне («Since U Been Gone») ** 2006: Лепшы поп-альбом (''Breakaway'') == Туры == ;Прома-туры * Kelly Clarkson in Concert (2003) * Kelly Clarkson: Live in Concert (2009) ;Туры * Breakaway World Tour (2005—2006) * My December Tour (2007—2008) * All I Ever Wanted Tour (2009—2010) * Stronger Tour (2012) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Kelly Clarkson|Келі Кларксан}} * [http://www.kellyclarkson.com/ Афіцыйны сайт Келі Кларксан] * [https://www.bravolyrics.ru/kelly_clarkson Тэксты песень Kelly Clarkson] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124102757/https://www.bravolyrics.ru/kelly_clarkson |date=24 студзеня 2022 }} * {{imdb name|1225628|Келі Кларксан}} * {{twitter|kelly_clarkson|Келі Кларксан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кларксан Келі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы ЗША XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзённай прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі рэаліці-шоў ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы RCA Records]] [[Катэгорыя:Тэлепрадзюсары ЗША]] bh6gwev8k7uxg7j9xtg0y5cn3nat1xs 0 110976 5156510 4411737 2026-06-20T17:11:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156510 wikitext text/x-wiki [[Выява:Ludwigstraße, München.jpg|thumb|right|250px|Будынак Баварскай бібліятэкі (справа)]] '''Баварская дзяржаўная бібліятэка''' ({{lang-de|Bayerische Staatsbibliothek}}) — цэнтральная бібліятэка федэральнай зямлі [[Баварыя]], адна з найбольш значных еўрапейскіх універсальных бібліятэк. Размешчана ў горадзе [[Мюнхен]] на вуліцы Людвігштрасэ 16. Баварская дзяржаўная бібліятэка прызнана важнай міжнароднай навуковай бібліятэкай сусветнага ўзроўня. У супрацоўніцтве з [[Дзяржаўная бібліятэка, Берлін|Дзяржаўнай бібліятэкай у Берліне]] і [[Нямецкая нацыянальная бібліятэка|Нямецкай нацыянальнай бібліятэкай]] яна складае «Віртуальную нацыянальную бібліятэку Германіі». Баварская дзяржаўная бібліятэка мае адзін з самых важных у свеце збораў [[Рукапіс|рукапісаў]], самую вялікую калекцыяй [[інкунабула|інкунабул]] у [[Германія|Германіі]], а таксама шматлікія іншыя значныя адмысловыя калекцыі (музычных выданняў, карт і ізавыданняў, краін Усходняй Еўропы, Усходу і Усходняй Азіі). == Гісторыя == Бібліятэка была заснавана ў [[1558]] годзе [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахскім]] герцагам [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхтам V]]. У аснову прыдворнай бібліятэкі лягло набыццё прыватнай бібліятэкі Іагана Альбрэхта Відманштэтэра. У 1571 годзе фонд бібліятэкі быў пашыраны за кошт набытага збору Іагана Якаба Фугера, які ўключаў бібліятэку Хартмана Шэдэля. З 1663 года ў Баварыі існуе закон пра [[Абавязковы экзэмпляр|абавязковы экзэмпляр]], паводле якога два экзэмпляра кожнага выпушчанага ў Баварыі друкарскага выдання павінны перадавацца Баварскай дзяржаўнай бібліятэцы. Гэта правіла засталося нязменным да нашых дзён. З 1802 па 1804 год, падчас [[Секулярызацыя (гісторыя)|секулярызацыі]] ў Баварыі і далучэння фондаў прыдворнай бібліятэкі [[Курпфальц|Пфальцкага]] курфюрства, Баварская дзяржаўная бібліятэка папоўнілася 550 000 тамамі літаратуры і 18 600 рукапісамі. З 1919 года былая мюнхенская прыдворная бібліятэка носіць назву «Баварская дзяржаўная бібліятэка». Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] бібліятэка страціла парадку 500 000 тамоў, нягледзячы на эвакуацыю фондаў. Сам будынак быў разбурана на 85 %. Распачатыя ў 1946 годзе аднаўленчыя працы былі завершаны ў 1970 годзе адкрыццём нанова адрамантаванага паўднёвага крыла. У 1988 годзе распачала працу бібліятэка-дэпазітар у Гархінзе. У 1997 годзе быў заснаваны «Мюнхенскі цэнтр аблічбоўкі дакументаў», а ў 2007 годзе было абвешчана пра супрацоўніцтва бібліятэкі з кампаніяй [[Google]] па аблічбоўцы адзінак захоўвання, на якія не распаўсюджваецца аўтарскае права. У 2011 годзе Баварская дзяржаўная бібліятэка ў супрацоўніцтве з Інстытутам еўрапейскай гісторыі ў Майнцы і Германскім гістарычным інстытутам у Парыжы адкрыла шматмоўную платформу рэцэнзій [[Recensio.net]]. Тэксты рэцэнзій размешчаны пад ліцэнзіяй [[Ліцэнзіі і інструменты Creative Commons|CC-BY-ND-NC]] (свабодная спампоўка пры ўмове ўказання аўтарства, забароне камерцыйнага выкарыстання і стварэння вытворных прац). == Фонды == * каля 9,39 млн тамоў; * каля 92 000 рукапісаў, напрыклад: ** «Залаты Кодэкс св. Эмерама», ** рукапіс «[[Песня пра Нібелунгаў|Песні пра Нібелунгаў]]» (рукапіс А), ** «[[Карміна Бурана]]», ** «[[Фрэйзінгскія ўрыўкі]]» — адзін з першых славянскіх помнікаў (і першы помнік [[славенская мова|славенскай мовы]]), ** «[[Баварскі географ]]» IX стагоддзя, які змяшчае адно з першых згадванняў [[русь, народ|народа русь]] і шэрагу іншых плямёнаў Усходняй Еўропы, ** перыкопы Генрыха II, ** «Вавілонскі [[Талмуд]]», ** харавыя кнігі [[Арланда дзі Ласа]], ** [[Кодэкс 053|Кодэкс 053 (Gregory-Aland)]]; * больш 52 500 друкарскіх і электронных часопісаў; * каля 19 900 экзэмпляраў 9 660 інкунабул (складае каля 1/3 ад 28 000 захаваных у свеце інкунабул), напрыклад: ** [[Біблія Гутэнберга]], ** «Турэцкі» каляндар; * 35 000 аблічбаваных тамоў (аб'ём даных: 103 тэрабайта). == Спасылкі == * [http://www.bsb-muenchen.de/ Афіцыйная старонка]{{ref-de}} * [http://www.bsb-muenchen.de/index.php?L=3 Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125024117/http://www.bsb-muenchen.de/index.php?L=3 |date=25 студзеня 2021 }}{{ref-en}} * [http://www.bsb-muenchen.de/Osteuropaabteilung.286.0.html Аддзел Усходняй Еўропы на афіцыйнай старонцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090505231458/http://bsb-muenchen.de/Osteuropaabteilung.286.0.html |date=5 мая 2009 }}{{ref-de}} * [http://www.bsb-muenchen.de/Department-of-Eastern-Europe.286+M57d0acf4f16.0.html Аддзел Усходняй Еўропы на афіцыйнай старонцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091031015513/http://www.bsb-muenchen.de/Department-of-Eastern-Europe.286+M57d0acf4f16.0.html |date=31 кастрычніка 2009 }}{{ref-en}} * [http://www.digital-collections.de/index.html?c=startseite&l=de Лічбавыя калекцыі]{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.vifaost.de/ru Віртуальная Бібліятэка Усходняя Еўропа ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100801071046/http://www.vifaost.de/ru |date=1 жніўня 2010 }}{{ref-ru}}{{ref-de}}{{ref-en}} {{coord|48|08|50|N|11|34|50|E|region:DE-BY_type:landmark|display=title}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Германіі]] [[Катэгорыя:Культура Мюнхена]] a9rnpr42lw8je9jhl42bi6pue0rg2gp 0 111690 5156751 5147696 2026-06-21T09:24:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156751 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-латвійскія адносіны |Выява =Belarus Latvia Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Латвія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-латвійскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Латвія|Латвійскай Рэспублікай]]. Краіны маюць агульную дзяржаўную мяжу і ўзаемадзейнічаюць у эканамічнай, палітычнай і культурнай сферах. Важным аспектам двухбаковых адносін з’яўляецца транзіт беларускіх тавараў праз латвійскія порты на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Абедзве краіны з’яўляюцца членамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]. Дыпламатычныя адносіны былі ўстаноўлены 7 красавіка 1992 года<ref name="mfa_lv">{{cite web |url=http://www.mfa.gov.lv/lv/Arpolitika/divpusejas-attiecibas/4176/ |title=Двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Латвіі |lang=lv |accessdate=25 мая 2026 |archive-date=7 верасня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907025526/http://www.mfa.gov.lv/lv/Arpolitika/divpusejas-attiecibas/4176/ |url-status=bot: unknown }}</ref>, а адкрыццё абодвух пасольстваў адбылося ў 1993 годзе<ref name="mid_rb">{{cite web |url=http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html |title=Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |archivedate=6 сакавіка 2016 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У Беларусі ёсць пасольства ў [[Рыга|Рызе]] і консульства ў [[Даўгаўпілс]]е. Пасол Беларусі ў Латвіі — [[Васіль Міхайлавіч Марковіч]]. Раней пасламі былі [[Міхаіл Афанасьевіч Марыніч|Міхаіл Марыніч]], [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]], [[Марына Іванаўна Даўгаполава]]. У Латвіі ёсць пасольства ў [[Мінск]]у і консульства ў [[Віцебск]]у. Пасол Латвіі ў Беларусі — [[Міхаіл Папкоў]]. Раней паслом была [[Майра Мора]]. У Латвіі на сярэдзіну 2010 года пражывала 2014 грамадзян Беларусі<ref name="pmlp">{{cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |title=Колькасць жыхароў Латвіі па грамадзянстве |publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі Латвіі |date=2010 |lang=lv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811060350/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у Латвіі пражывае каля 79 700 [[Беларусы ў Латвіі|этнічных беларусаў]], якія з’яўляюцца другой па колькасці нацыянальнай меншасцю краіны (каля 3,5 % насельніцтва). У Беларусі паводле дадзеных перапісу 1999 года пражывала 2239 латышоў<ref name="belstat">{{cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |title=Нацыянальны склад насельніцтва Рэспублікі Беларусь |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |date=1999 |lang=ru |accessdate=25 мая 2026 |archive-date=7 лютага 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207141941/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |url-status=dead }}</ref>. Латвійскі экспарт у Беларусь склаў у 2009 годзе 92 млн латаў, беларускі ў Латвію — 163 млн латаў<ref name="csb">{{cite web |url=http://data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=AT0020a&ti=AT02.+EXPORTS+AND+IMPORTS+BY+COUNTRIES+AND+TERRITORIES+(thsd+LVL)&path=../DATABASEEN/atirdz/Annual%20statistical%20data/Foreign%20trade/&lang=1 |title=Экспарт і імпарт паводле краін і тэрыторый |publisher=Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне Латвіі |date=2009 |lang=en |accessdate=25 мая 2026 |archive-date=9 ліпеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120709120606/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=AT0020a&ti=AT02.+EXPORTS+AND+IMPORTS+BY+COUNTRIES+AND+TERRITORIES+(thsd+LVL)&path=../DATABASEEN/atirdz/Annual%20statistical%20data/Foreign%20trade/&lang=1 |url-status=bot: unknown }}</ref>. З 2004 па 2008 год тавараабарот паміж краінамі вырас з 395,8 да 2322,2 мільёнаў долараў<ref name="mid_rb" />. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту — [[нафтапрадукты]], прадукцыя хімічнай, металургічнай і машынабудаўнічай галін прамысловасці, а таксама неапрацаваныя лесаматэрыялы; асноўныя артыкулы латвійскага экспарту — морапрадукты, кормы для жывёл, прадукцыя тэкстыльнай, фармацэўтычнай і металургічнай прамысловасці<ref name="mid_rb" />. == Гісторыя ўзаемных адносін == === Перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі === У перыяд існавання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1919—1920 гадах назіралася актывізацыя беларуска-латвійскіх кантактаў. У жніўні 1919 года ў [[Рыга|Рызе]] адкрылася [[Консульства БНР у Рызе|консульства БНР]], якое ўзначаліў [[К. Цярэшчанка]] (пазней абавязкі консула выконваў [[Б. Шымковіч]], а затым [[Я. Чарапук]]). Тагачасны міністр замежных спраў Латвіі абяцаў беларускаму боку падтрымку на міжнароднай арэне і перадачу пад кантроль [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урада БНР]] [[Люцынскі павет|Люцынскага]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (а магчыма, і [[Полацк]]а) пасля іх вызвалення ад [[бальшавікі|бальшавікоў]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У верасні 1919 года ў латвійскай сталіцы пачала працаваць [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]] пад кіраўніцтвам [[К. Езавітаў|К. Езавітава]]. Місія займалася дыпламатычнай і консульскай працай, наладзіла ўласнае прэс-бюро, а ў снежні 1919 года адкрыла рэгістрацыйна-пашпартнае аддзяленне ў [[Ліепая|Лібаве]]. Адной з яе галоўных задач было фарміраванне [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеных сіл]] і [[партызанскі рух|партызанскіх атрадаў]] для падтрымкі «[[зялёныя паўстанцы|зялёнага]]» руху на [[Віцебшчына|Віцебшчыне]]. 5 лістапада 1919 года ўрад БНР афіцыйна дазволіў набіраць беларусаў у спецыяльныя атрады ў складзе [[Узброеныя сілы Латвіі|латвійскага войска]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У сакавіку 1920 года ў Рызе адбыліся перагаворы аб тэрытарыяльным размежаванні паміж Беларуссю і Латвіяй. Дэлегацыю БНР прадстаўлялі [[Я. Чарапук]], [[Г. Казячы]] і [[Б. Шымковіч]], латвійскую — [[Ю. Фельдман]] і [[А. Швабэ]]. Латвійскі бок патрабаваў прызнаць свае правы на Дзвінск ([[Даўгаўпілс]]), але дэлегацыя БНР адхіліла гэтыя патрабаванні, прапанаваўшы вырашыць пытанне праз [[Плебісцыт|апытанне]] мясцовага насельніцтва. У выніку бакі падпісалі дакумент «Асновы размежавання паміж БНР і Латвіяй», які прадугледжваў вырашэнне тэрытарыяльных спрэчак на аснове нацыянальна-этнаграфічнага прынцыпу і плебісцыту, а таксама выплату кампенсацый. [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] зацвердзіў гэтыя вынікі, аднак змешаная памежная камісія больш не збіралася, бо Латвія палічыла больш перспектыўным вырашаць пытанне межаў з [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] да Латвіі адышлі [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскі]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскі]], [[Люцынскі павет|Люцынскі]] і [[Себежскі павет|Себежскі]] паветы, дзе пражывала каля 150 тыс. беларусаў. Урад БНР паставіўся да гэтага без моцнага супраціўлення, паколькі латышы ўспрымаліся як больш прыязныя суседзі да справы незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У ліпені—жніўні 1920 года дыпламатыя БНР (у прыватнасці [[К. Езавітаў]]) зрабіла спробу далучыцца да [[Рыжская канферэнцыя (1920)|Рыжскай канферэнцыі]] прыбалтыйскіх дзяржаў. Міністр-прэзідэнт Латвіі [[К. Улманіс]] і міністр замежных спраў Мееровіц выказалі гатоўнасць падтрымаць удзел беларусаў. Іх падтрымалі таксама прадстаўнікі [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]], але праз нежаданне [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвы]] прадстаўнікі БНР на канферэнцыю дапушчаны не былі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. === Сучасны перыяд === У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 7 красавіка 1992 года. У 1993 годзе ў Мінску адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Даўгаўпілсе, а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў_пагоня">{{cite web |author=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 |title=Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс |publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]] |date=9 сакавіка 2009 |lang=be |accessdate=25 мая 2026 |url-status=dead }}</ref>.[[File:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj) - First day cover.jpg|thumb|left|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаны 25-годдзю беларуска-[[Латвія|латвійскіх]] адносін, 2017 год.]]У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр замежных спраў Беларусі]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента ([[Сейм Латвіі|Сейма]]). У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс|Вільні]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У сакавіку 1998 года Латвію наведаў міністр замежных спраў Беларусі [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антановіч]], у маі таго ж года — [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністр]] [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]]. [[Уладзімір Васільевіч Ярмошын|Уладзімір Ярмошын]], які змяніў яго на пасадзе кіраўніка ўрада, ажыццявіў візіт у Латвію ў сакавіку 2001 года. У кастрычніку 2000 года адбыўся візіт у Беларусь міністра эканомікі Латвіі [[Айгарс Калвіціс|Айгара Калвіціса]]. У 1998 і 2001 гадах Беларусь для ўзаемінаў з [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]] наведвалі латвійскія парламенцкія дэлегацыі. У 2001 годзе ў латвійскім Сейме была створана група па супрацоўніцтве з Рэспублікай Беларусь. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. 31 студзеня 2008 года бакі падпісалі пагадненне аб узаемных паездках грамадзян. У лютым пагадненне набыло моц. Першая сустрэча кіраўнікоў урадаў [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргея Сідорскага]] і [[Іварс Годманіс|Іварса Годманіса]] адбылася 11 ліпеня 2008 года ў будынку латвійскай памежнай аховы на памежным пункце пропуску «Урбаны — Сілене». У лістападзе 2008 года ў рамках правядзення чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА» ў Рызе пабываў Сяргей Сідорскі. Візіт у адказ Іварса Годманіса, падчас якога адбылася сустрэча і з [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], адбыўся ў лютым 2009 года<ref name="Ціхаміраў_пагоня" />. У 2011 годзе Латвія, нароўні з шэрагам іншых краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], адмяніла пошліны за доўгатэрміновыя [[Віза|візы]] для беларускіх грамадзян<ref name="dw">{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14780060,00.html |title=Латвія будзе выдаваць візы беларусам бясплатна |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=22 студзеня 2011 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін ЕС, у якія ў XXI стагоддзі здзяйсніў візіт прэм’ер-міністр Беларусі<ref name="naviny">{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |title=Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію |publisher=Naviny.by |date=23 верасня 2010 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |archivedate=29 верасня 2010 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. 24 мая 2021 года, пасля таго, як [[Мэр|мэр]] Рыгі замяніў дзяржаўны [[Сцяг Беларусі|чырвона-зялёны сцяг Беларусі]] на нацыянальны [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]], у МЗС Беларусі быў выкліканы амбасадар Латвіі [[Эйнарс Семаніс]]. Амбасадару прапанавалі пакінуць Беларусь цягам 24 гадзін, а астатнім супрацоўнікам пасольства — цягам 48 гадзін<ref name="belta">{{cite web|url = https://www.belta.by/politics/view/makej-posol-latvii-byl-priglashen-v-mid-v-svjazi-s-oskorbleniem-gosflaga-belarusi-v-rige-442750-2021/|title = Макей: пасол Латвіі быў запрошаны ў МЗС у сувязі са знявагай дзяржсцяга Беларусі ў Рызе |date = 24 мая 2021|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]|language = ru|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. У адказ на гэта Латвія выслала ўсіх беларускіх дыпламатаў. == Мяжа == У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову міждзяржаўнай мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс [[Дэмаркацыя межаў|дэмаркацыі]] і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі [[Карасіна (Браслаўскі раён)|Карасіна]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У верасні 2007 года ў Мінску на пасяджэнні змешанай дэмаркацыйнай камісіі былі падпісаны, сшыты і апячатаны пячаткамі міністэрстваў замежных спраў пратаколы і каталог каардынат, памежных знакаў, дэмаркацыйная карта і апісанне дзяржаўнай мяжы<ref name="Ціхаміраў_пагоня"/>. == Скандалы == У 2006 годзе супраць латвійскага дыпламата ў Мінску была ўзбуджана [[Крымінальная справа|крымінальная справа]] аб распаўсюджванні [[Парнаграфія|парнаграфічнай прадукцыі]]<ref name="vsesmi">{{cite web |url=http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |title=Латышскае порна ў Беларусі пераследуецца па законе |publisher=Все СМИ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171215/http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, пасля чаго пасол Латвіі быў адкліканы для кансультацый амаль на тры месяцы<ref name="bdg">{{cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |title=Пасол Латвіі Майра Мора: «Пасля ўсяго, што здарылася, гарката нейкая засталася…» |publisher=БДГ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714163929/http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. == Ваеннае супрацоўніцтва == 8 ліпеня 2022 года памочнік [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва палкоўнік Валерый Равенка паведаміў, што латвійскі бок адмовіў беларускім ваенным спецыялістам у наведванні воінскай часці ў Латвіі згодна з [[Венскі дакумент|Венскім дакументам]] аб мерах умацавання даверу і бяспекі<ref name="revenko">{{cite web|url = https://twitter.com/revenko_valery/status/1545388452585345024?s=12|title = The West's frivolity towards... |date = 8 ліпеня 2022|publisher = Twitter-старонка Валерыя Равенкі|language = en|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR Пасольства Латвіі ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216073740/http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR |date=16 лютага 2007 }} * [http://www.latvia.belembassy.org/ Пасольства Беларусі ў Латвіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224035931/http://www.latvia.belembassy.org/ |date=24 лютага 2012 }} * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |date=6 сакавіка 2016 }} ([http://www.peeep.us/6b740a26 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |date=6 сакавіка 2016 }}) * [http://www.likumi.lv/doc.php?id=33834 Дагавор аб прававой дапамозе] * [http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 Дагавор аб супрацоўніцтве ў сферы сацыяльнай бяспекі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726184524/http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 |date=26 ліпеня 2011 }} (у сіле з 2010 г.) {{Бібліяінфармацыя}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-латвійскія адносіны| ]] nw5z3vfxwdswz5qjcnbm765mtuwbpzj 0 111692 5156773 5147699 2026-06-21T09:54:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156773 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-сербскія адносіны |Выява = Belarus Serbia Locator.svg |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Сербія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} [[File:46-2014-11-04-blok.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі «20-годдзе ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Сербія»]] '''Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Сербія]]й''' былі ўстаноўлены ў [[1994]] годзе. Першапачаткова дыпламатычныя адносіны паміж дзвюма краінамі былі ўстаноўлены [[15 лістапада]] [[1994]] года ў выглядзе адносін Беларусі і [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|Саюзнай Рэспублікі Югаславія]] (гл. [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]]). У лістападзе [[1996]] года было адкрыта пасольства Рэспублікі Беларусь у [[Бялград]]зе. У [[2003]] годзе СРЮ была ператворана ў [[Сербія і Чарнагорыя|Сербію і Чарнагорыю]], а [[27 снежня]] [[2007]] года ў сувязі са спыненнем існавання Сербіі і Чарнагорыі як адзінай дзяржавы пасольства ў Сербіі і Чарнагорыі было ператворана ў пасольства ў Сербіі<ref>{{Cite web |url=http://www.pravoby.info/dok2008/part4/akt04908.htm |title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 27 декабря 2007 г. № 1847 «О преобразовании Посольства Республики Беларусь в Сербии и Черногории в Посольство Республики Беларусь в Республике Сербия» |access-date=25 сакавіка 2012 |archive-date=5 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005201750/http://www.pravoby.info/dok2008/part4/akt04908.htm |url-status=dead }}</ref>. У наш час часовым павераным Сербіі ў Беларусі з’яўляецца Уладан Сцеванавіч, паслом Беларусі ў Сербіі з’яўляецца Сяргей Маліноўскі. За [[2004]]—[[2008]] тавараабарот паміж дзвюма краінамі павялічыўся з 35,1 да 64,8 млн долараў з прыкметным дадатным сальда для Беларусі. У структуры беларускага экспарту пераважае прадукцыя машынабудавання, а таксама металургіі і хімічнай прамысловасці. У сакавіку [[2009]] года [[Аляксандр Лукашэнка]] наведаў Сербію з працоўным візітам<ref>[http://news.tut.by/130727.html TUT.BY | НОВОСТИ — Лукашенко обсудил с руководством Сербии возможности развития экономических отношений — Политика — 03.03.2009, 17:42] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090308031009/http://news.tut.by/130727.html |date=8 сакавіка 2009 }}</ref>. У маі [[2009]] года падчас Нацыянальнай выстаўкі Сербіі ў [[Мінск]]у быў падпісаны буйны кантракт на будаўніцтва дзелавога цэнтра «Delta city» і забудову тэрыторыі каля [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]] з агульным аб'ёмам інвестыцый у некалькі мільярдаў еўра<ref>[http://bel.biz/news/20106.html Сербы атрымалі бясплатную зямлю ў Мінску — Навіны — Беларускі дзелавы партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304130755/http://bel.biz/news/20106.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Беларусь падтрымлівае Сербію ў пытанні пра статус [[Рэспубліка Косава|Косава]] і не прызнае яго незалежнасць<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2008/02/28/ic_news_112_286631/ Лукашэнка: Беларусь выражае салідарнасць з імкненнем сербаў адстойваць свой суверэнітэт]</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2008/04/12/ic_news_112_289085/ Пасол Сербіі: мы ўдзячныя прэзідэнту Беларусі за магутную падтрымку ў нашай барацьбе за захаванне Косава]</ref>. Сербскі бізнесмен {{iw|Драгамір Карыч|||Dragomir Karić}} з’яўляецца ганаровым консулам Рэспублікі Беларусь у Бялградзе<ref>{{cite web|title=Почетные консулы Республики Беларусь|url=https://www.mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/GKU/2024_hr_spr.pdf|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]|date=2024|accessdate=2024-05-30|lang=ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Сербы ў Беларусі]] {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Знешняя палітыка Беларусі]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://serbia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ Беларуска-сербскія адносіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142226/http://serbia.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120220122059/http://www.mfa.gov.rs/Policy/Bilaterala/Belarus/agreements_e.html Падпісаныя паміж дзвюма краінамі дагаворы] {{ref-en}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Сербіі]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Сербія]] cqtoo2n3qhn0po5p2b3rwusn2nljkmq 0 114278 5156519 5140266 2026-06-20T18:09:00Z Için warum 153459 /* Этымалогія */ 5156519 wikitext text/x-wiki Назву '''Пліса''' маюць: == Азёры == * [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] — возера на мяжы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]] і [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * [[Пліса (возера, басейн Мнюты)|Пліса]] — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці == Рэкі == * [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Пліса]] — рака ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім]] і [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] раёнах * [[Пліса (прыток Бабра)|Пліса, Яблынька]] — рака ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] Віцебскай вобласці і [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток ракі [[Бобр (рака)|Бобр]] * [[Пліса (прыток Нёмана)|Пліса]] — рака ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Плі́са]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Пліса (Крупскі раён)|Пліса́]] — вёска ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] * [[Пліса 1|Пліса́ 1]] — вёска ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] * [[Пліса 2|Пліса́ 2]] — вёска ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] * [[Пліса (Смалявіцкі раён)|Пліса́]] — вёска ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] == Этымалогія == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы няяснае. Магчыма, звязанае са [[пруская мова|ст.-пруск.]] ''Plissingis'' (''-ing-'' — суфікс) або з [[лужыцкая мова|лужыцкай]] ракой ''Pleise''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва ракі Пліса звязаная з тэрмінам ''плёс'' — участак ракі ці вадаёма, спакойны, з роўным дном, таксама ўчастак, які свабодны ад рачной расліннасці. Ёсць паляўнічы выраз: «не выходзь на плісу, хавайся», г. зн. не выходзь на адкрытую ваду<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 292.</ref>. На думку У. Тапарова, сваёй структурай назва Пліса блізкая да балцкай назвы дзвінскай ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], у якім корань ''Dris-'' так жа сама дакладна не вытлумачваецца. Іх адносяць да групы гідронімаў з канчаткам ''-(с)са'': ''[[Іса (рака)|Іса]]'', ''Ліса'', ''Уса'', ''[[Эса (рака)|Эса]]'', ''[[Дрыса (рака)|Дрыса]]'', ''Пліса'', ''{{нп5|Неса (прыток Нерусы)|Неса|ru|Несса (приток Неруссы)}}'', ''Труса'', ''Таса'', ''Рэса'', ''Выса'', ''Васа'' (на Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы)<ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.</ref>. С. Роспанд параўноўваў з назвай р. Пліса і з ''плѣснь'' «плесня, гніль» назву горада Плесненск (Прэсненск) на Валыні<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 67.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} fa5g49wfuuafye6s48c09gm6vy4y6bo 5156521 5156519 2026-06-20T18:17:35Z JerzyKundrat 174 /* Этымалогія */ 5156521 wikitext text/x-wiki Назву '''Пліса''' маюць: == Азёры == * [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] — возера на мяжы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]] і [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * [[Пліса (возера, басейн Мнюты)|Пліса]] — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці == Рэкі == * [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Пліса]] — рака ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім]] і [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] раёнах * [[Пліса (прыток Бабра)|Пліса, Яблынька]] — рака ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] Віцебскай вобласці і [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток ракі [[Бобр (рака)|Бобр]] * [[Пліса (прыток Нёмана)|Пліса]] — рака ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Плі́са]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Пліса (Крупскі раён)|Пліса́]] — вёска ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] * [[Пліса 1|Пліса́ 1]] — вёска ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] * [[Пліса 2|Пліса́ 2]] — вёска ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] * [[Пліса (Смалявіцкі раён)|Пліса́]] — вёска ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] == Этымалогія == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы няяснае. Магчыма, звязанае са [[пруская мова|ст.-пруск.]] ''Plissingis'' (''-ing-'' — суфікс) або з [[лужыцкая мова|лужыцкай]] ракой ''Pleise''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202.</ref>. Сваёй структурай назва Пліса блізкая да балцкай назвы дзвінскай ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], у якім корань ''Dris-'' так жа сама дакладна не вытлумачваецца. Іх адносяць да групы гідронімаў з канчаткам ''-(с)са'': ''[[Іса (рака)|Іса]]'', ''Ліса'', ''Уса'', ''[[Эса (рака)|Эса]]'', ''[[Дрыса (рака)|Дрыса]]'', ''Пліса'', ''{{нп5|Неса (прыток Нерусы)|Неса|ru|Несса (приток Неруссы)}}'', ''Труса'', ''Таса'', ''Рэса'', ''Выса'', ''Васа'' (на Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы)<ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.</ref>. [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву ракі Пліса звязввае з тэрмінам ''плёс'' — участак ракі ці вадаёма, спакойны, з роўным дном, таксама ўчастак, які свабодны ад рачной расліннасці. Ёсць паляўнічы выраз: «не выходзь на плісу, хавайся», г. зн. не выходзь на адкрытую ваду<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 292.</ref>. С. Роспанд параўноўваў з назвай р. Пліса і з ''плѣснь'' «плесня, гніль» назву горада Плесненск (Прэсненск) на Валыні<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 67.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} k12i7sgx2cqj5q2el89vsenduksrsbt 5156522 5156521 2026-06-20T18:18:10Z JerzyKundrat 174 /* Этымалогія */ 5156522 wikitext text/x-wiki Назву '''Пліса''' маюць: == Азёры == * [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] — возера на мяжы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]] і [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * [[Пліса (возера, басейн Мнюты)|Пліса]] — возера ў Глыбоцкім раёне Віцебскай вобласці == Рэкі == * [[Пліса (прыток Бярэзіны)|Пліса]] — рака ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім]] і [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] раёнах * [[Пліса (прыток Бабра)|Пліса, Яблынька]] — рака ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] Віцебскай вобласці і [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток ракі [[Бобр (рака)|Бобр]] * [[Пліса (прыток Нёмана)|Пліса]] — рака ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Плі́са]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] * [[Пліса (Крупскі раён)|Пліса́]] — вёска ў [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] * [[Пліса 1|Пліса́ 1]] — вёска ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] * [[Пліса 2|Пліса́ 2]] — вёска ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] * [[Пліса (Смалявіцкі раён)|Пліса́]] — вёска ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] == Этымалогія == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы няяснае. Магчыма, звязанае са [[пруская мова|ст.-пруск.]] ''Plissingis'' (''-ing-'' — суфікс) або з [[лужыцкая мова|лужыцкай]] ракой ''Pleise''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202.</ref>. Сваёй структурай назва Пліса блізкая да балцкай назвы дзвінскай ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], у якім корань ''Dris-'' так жа сама дакладна не вытлумачваецца; іх адносяць да групы гідронімаў з канчаткам ''-(с)са'': ''[[Іса (рака)|Іса]]'', ''Ліса'', ''Уса'', ''[[Эса (рака)|Эса]]'', ''[[Дрыса (рака)|Дрыса]]'', ''Пліса'', ''{{нп5|Неса (прыток Нерусы)|Неса|ru|Несса (приток Неруссы)}}'', ''Труса'', ''Таса'', ''Рэса'', ''Выса'', ''Васа'' (на Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы)<ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.</ref>. [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву ракі Пліса звязввае з тэрмінам ''плёс'' — участак ракі ці вадаёма, спакойны, з роўным дном, таксама ўчастак, які свабодны ад рачной расліннасці. Ёсць паляўнічы выраз: «не выходзь на плісу, хавайся», г. зн. не выходзь на адкрытую ваду<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 292.</ref>. С. Роспанд параўноўваў з назвай р. Пліса і з ''плѣснь'' «плесня, гніль» назву горада Плесненск (Прэсненск) на Валыні<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 67.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} 07mcqimk125skouwox9asrssw1n24pf 0 114282 5156539 5140268 2026-06-20T18:32:51Z JerzyKundrat 174 5156539 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Возера |Назва = Плі́са |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Упадаюць = [[Шоша]], [[Свіліца]] |Выцякаюць = [[Мнюта (рака)|Мнюта]] |Краіна = Беларусь |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць |Плошча = 4,24 |Аб'ём = 0,0236 |Вышыня над узроўнем мора = 158 |Сярэдняя глыбіня = 5,6 |Найбольшая глыбіня=15 |Даўжыня =6,2 |Шырыня =1,43 |Даўжыня берагавой лініі=18,2 |Салёнасць =0,22—0,23 |Празрыстасць =2,5 |lat_dir = N|lat_deg = 55.201394|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 27.974556|lon_min = |lon_sec = |Плошча вадазбору = 542 |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Плі́са''' — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Мнюта (рака)|Мнюта]] за 17 км на паўночны ўсход ад горада [[Глыбокае]]. == Назва == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == Плошча паверхні возера складае 4,24 км², даўжыня 6,2 км, найбольшая шырыня 1,43 км. Найбольшая глыбіня дасягае 15 метраў, сярэдняя каля 5,6 м. Плошча [[вадазбор]]у 542 км². [[Катлавіна]] возера складанага тыпу, лопасцевай формы, выцягнутая з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй да 10 метраў, складзеныя з суглінкаў і супесяў. Берагавая лінія звілістая і ўтварае вялікія [[Заліў|залівы]]. Берагі нізкія, [[Пясок|пясчаныя]] і [[Балота|забалочаныя]]. [[Літараль]]ная зона вузкая. Глыбіні да 2 метраў займаюць каля 20 % плошчы возера. Дно да глыбіні 6—7 метраў пясчанае, глыбей выслана слоем [[Сапрапель|сапрапелю]] таўшчынёй каля 5 м.<br />Возера зарастае слаба. Уздоўж берагоў вузкая перарывістая паласа расліннасці — [[Трыснёг звычайны|трыснёг]], [[Чарот азёрны|чарот]], [[аер]], [[урэчнік]]. На возеры 7 [[Востраў|астравоў]] агульнай плошчай каля 0,025 км². Возера Пліса мезатрофнае, праточнае. Упадаюць рэкі [[Шоша]] і [[Свіліца]], [[Ручай|ручаі]]. Выцякае рака Мнюта. У возеры водзяцца [[шчупак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лешч]], [[лінь]], [[язь]], [[судак]] і іншыя [[Біялагічны від|віды]] [[Рыбы|рыб]]. На беразе паўночнага заліва вёска [[Пліса (Глыбоцкі раён)|Пліса]]. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пліса||}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Пліса|Мельнікаў А. К.|223}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=27|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Глубокский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=3000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Мнюты]] ifrbfatr6y150thqup1f44kkbly9kky 0 116857 5156725 5007075 2026-06-21T07:29:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156725 wikitext text/x-wiki '''Бекарэвіч''' ({{lang-pl|Bekarewicz}}) — беларускае прозвішча<ref>[http://www.onomastikon.ru/proishogdenie-familii-bekarevich.htm Значение и история фамилии Бекаревич]{{ref-ru}}</ref>. Паходжанне прозвішча Бекарэвіч — з Польшчы і суседніх з ёй краін (Беларусі і Украіны). Паводле адной версіі, гістарычна прозвішча ўтварылася ад мянушкі ці імя, дадзеных далёкаму продку дваранскага паходжання з [[Павія|Павіі]] ({{lang-it|Beccaria}}). Прыхільнікі гэтай версіі звяртаюць увагу, што ёсць прэцэдэнты з’яўлення ў гісторыі Беларусі выхадцаў з Італіі, да прыкладу, Карафа-Корбут. Некаторыя беларускія этнографы недакладна выводзяць гэта прозвішча ад традыцый гульні і [[фальклор]]у, дзе дзеці «бекаюць як авечкі» (абгрунтаванне толькі «бек» без «ар», дзе «віч» — гэта агульны канчатак). Вельмі вялікая частка носьбітаў прозвішча Бекарэвіч адносілася да польскай і беларускай шляхты. Паводле іншай, найбольш верагоднай версіі, прозвішча Бекарэвіч утварылася ад старажытнага рускага ''бѣкарь'', што азначае «мера солі»<ref>{{Крыніцы/Фасмер|бекарь|том=1|старонкі=146}}</ref><ref>[http://istorya-familii.ru/story.php?name=%25D0%2591%25D0%25B5%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587 Происхождение фамилии Бекаревич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030171231/https://istorya-familii.ru/story.php?name=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}}</ref>. Прозвішча Бекарэвіч ({{lang-ru|Бекаревич}}) з’яўляецца малавядомым на прасторы Расіі і краін блізкага замежжа: у Памятных кніжках губерняў Расійскай імперыі (па беларускім губерням), у Алфавітных спісах адны і тыя ж асобы паказваліся як «Бекарео» ці «Бекарей» і пазней «Бекарэвіч» (дынаміка разбурэння Вялікага Княства Літоўскага і «разбор беларускай шляхты» да [[1870]] г.). Пазней носьбіты гэтага прозвішча прызнаваліся ў расійскім дваранстве беларускіх губерняў да [[1917]] г. Вядомыя носьбіты: * [[Якаў Міхайлавіч Бекарэвіч]] (*1862 г. — †17 лютага (2 сакавіка) 1902 г., Чарнігаў) — біскуп Рускае праваслаўнае царквы, біскуп Ноўгарад-Северскі, вікарый Чарнігаўскае епархіі. * [[Аркадзь Мікалаевіч Бекарэвіч]] († не раней за 1914 г.) — педагог, аўтар перакладанняў царкоўных распеваў<ref>[http://www.pravenc.ru/text/77846.html БЕКАРЕВИЧ Аркадий Николаевич]{{ref-ru}}</ref>. * [[Вольга Яўгенаўна Бекарэвіч]] — маці [[Андрэй Грамыка|Андрэя Грамыкі]]. * [[Мікалай Паўлавіч Бекарэвіч]] (*1893 г. — † не раней за 1956 г.) — рэпрэсаваны<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bekarevich.html Бекаревич Николай Павлович]{{ref-ru}}</ref>. * [[Васіль Сафронавіч Бекарэвіч]] — святар. * [[Павел Бекарэвіч]] — святар, рэпрэсаваны. * [[Алег Бекарэвіч]] — протаіерэй. * [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч]] — беларускі краязнавец і этнограф. {{зноскі}} == Літаратура == * А. Окороков. Русские добровольцы. М., 2007. == Спасылкі == * [[:it:Beccaria]] * [[:ru:Караффа-Корбут]] * [http://krotov.info/history/20/1940/silova_02.htm «ПРАВОСЛАВНАЯ ЦЕРКОВЬ В БЕЛОРУССИИ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ (1941—1945 гг.)», Светлана Силова]{{ref-ru}} * [http://nadezhda13.ru/?p=1912 Священники на поле боя Второй мировой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110516071125/http://nadezhda13.ru/?p=1912 |date=16 мая 2011 }}{{ref-ru}} * [http://www.colecta.ru/theme_f.php?4 Бекаревич Аркадий Николаевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100822204329/http://www.colecta.ru/theme_f.php?4 |date=22 жніўня 2010 }}{{ref-ru}} * [http://histpol.pl.ua/pages/content.php?page=2746 Пилип (Яків Михайлович Бекаревич)] {{ref-uk}} * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bekarevich.html Бекаревич Николай Павлович]{{ref-ru}} * [http://kuz1.pstbi.ccas.ru/bin/db.exe/koi/nm/?HYZ9EJxGHoxITYZCF2JMTdG6Xbu-dOeUs8KWeCQUUe1Ve8iceG0FfiHUfeqiceXb** Бекаревич Василий Софронович (Новомученики и Исповедники Русской Православной Церкви XX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030171229/http://kuz1.pstbi.ccas.ru/bin/db.exe/koi/nm/?HYZ9EJxGHoxITYZCF2JMTdG6Xbu-dOeUs8KWeCQUUe1Ve8iceG0FfiHUfeqiceXb** |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} * [http://wiki.odigitria.by/index.php/%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9F%D0%90%D0%92%D0%95%D0%9B_%28%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%29 Священник ПАВЕЛ (Бекаревич)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030171229/http://wiki.odigitria.by/index.php/%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9F%D0%90%D0%92%D0%95%D0%9B_%28%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%29 |date=30 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} * [http://www.pravpiter.ru/pspb/n122/ta009.htm ПРОТОИЕРЕЙ ОЛЕГ БЕКАРЕВИЧ]{{ref-ru}} * [http://histpol.pl.ua/pages/content.php?page=7485 Анатолій Андрійович Бекаревич]{{ref-uk}} * [http://www.pstbi.ru/bin/db.exe/no_dbpath/koi/nm/?HYZ9EJxGHoxITYZCF2JMTdG6Xbu-dOeUs8KWeCQUXu0WdOgUXuLWs8uWeCQ* Бекаревич Павел Петрович]{{ref-ru}} * [http://www.srcc.msu.ru/jmp/ItemsA563.htm Бекаревич В., протоиерей]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://www.territorioscuola.com/wikipedia/ru.wikipedia.php?title=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%28%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%29 Яков Михайлович Бекаревич]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Прозвішчы]] [[Катэгорыя:Беларускія прозвішчы]] doqv4ewtaj3cttfrptjgoqh258l1pji 0 118850 5156772 5154541 2026-06-21T09:53:51Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Studio romanelli, da cesare zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg]] → [[File:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 5156772 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Галава}} {{твор мастацтва |тып = скульптура |выява = |памер = |назва = Галава фаўна |арыгінал = {{lang-it|Testa di fauno}} |аўтар = [[Мікеланджэла]] |год = каля&nbsp;[[1488]]&nbsp;—[[1489]]&nbsp;рр. |матэрыял = [[Мармур]] |тэхніка = |вышыня = ? см |шырыня = |месцазнаходжанне = |музей = }} [[Выява:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg|міні|200пкс|<center>[[Чэзарэ Дзочы]]. Копія статуі [[Эміліа Дзочы]] «Юны Мікеланджэла высякае „Галаву фаўна“»</center>]] '''«Галава фаўна»''' ({{lang-it|Testa di fauno}})&nbsp;— страчаная мармуровая скульптура [[Мікеланджэла]], створаная ім каля&nbsp;1488&nbsp;—1489{{efn|Паводле Фрыца Эрпеля — каля&nbsp;1490—1492&nbsp;гг.{{sfn|Эрпель|1990|с=13}}}}&nbsp;гг. == Звесткі пра твор == Па сведчаннях [[Вазары]], гэтая скульптура была створана Мікеланджэла ў Садзе скульптур [[Медычы]], як копія антычнай галавы «''старога маршчыністага, кірпатага фаўна, які смяецца»{{efn|Арыгінал не захаваўся і яго апісанне вядома толькі са слоў Вазары і Кандзіві}}{{sfn|Вазарі|1970|с=302}}. Мікеланджэла трохі перарабіў выраз твару [[фаўн]]а — рот адлюстраваў цалкам адкрытым, так што відаць было і язык, і ўсе зубы{{sfn|Микеланджело. Поэзия. Письма|1983|с=136}}. [[Ларэнца Цудоўны]], убачыўшы гэты твор, пахваліў яго (хлопцу тады было 13 ці 14 гадоў), але зрабіў заўвагу, што ў старых не могуць быць цэлымі ўсе зубы. Мікеланджэла зламаў Фаўну адзін зуб і зрабіў у дзяснах ямку{{sfn|Микеланджело. Поэзия. Письма|1983|с=136}}. І [[Вазары]] і [[Кандзіві]] згодныя з тым, што менавіта гэтая гісторыя дапамагла хлопцу атрымаць прыхільнасць Ларэнца Медычы{{sfn|Symonds|1893|с=14}}. [[Уільям Уолес (мастацтвазнавец)|Уільям Уолес]] лічыць, што на момант стварэння статуі Мікеланджэла было ўжо 15 гадоў, а значыць ён ужо быў адносна дарослым, і гэтая гісторыя больш нагадвае прыгожую легенду{{sfn|Wallace|2010|с=9}}. [[Эрыка Шыльяна]] лічыць і само існаванне скульптуры няпэўным — ніякіх сведчанняў пра яе, акрамя расказу самога Мікеланджэла сваім біёграфам ([[Кандзіві]] і [[Вазары]]), не захавалася{{sfn|Scigliano|2005|с=41}}. Мармуровая маска «Фаўн смяецца» у галерэі [[Барджэла]] лічыцца «страчанай» скульптурай Мікеланджэла. Яна не зусім адпавядае апісанню Вазары і Кандзіві, бо ў роце ёсць толькі два зубы, якія больш нагадваюць іклы, а паміж імі высоўваецца язык, але канчатковага адказу аб аўтарстве яшчэ няма{{sfn|Symonds|1893|с=14}}. == Вобраз у мастацтве == [[Эміліа Дзочы]] стварыў мармуровую статую «Юны Мікеланджэла высякае „Галаву фаўна“» ([[1861]]). Статуя зараз захоўваецца ў [[Палацца Піцці]]. Вядомыя копіі статуі, створаныя [[Чэзарэ Дзочы]], [[Генры Вулф]]ам і іншымі. У біяграфічным рамане [[Карэл Шульц|Карла Шульца]] «''Камень і боль''» гэтаму першаму скульптурнаму твору мастака прысвечаны раздзел «Фаўна смех»{{sfn|Шульц|2006|с=158}}: {{цытата|(…) Мікеланджэла схапіў разец і на вачах у князя і [[Анджэла Паліцыяна|Паліцыяна]] моцна ўдарыў па вуснах фаўна. Паміж імі засвяцілася дзірка. Стары паўбог застаўся без некалькіх зубоў… Ён больш не насміхаўся перад тым, як угрызціся зубамі ў мяса. На свет глядзеў як стары чалавек…}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар =[[Вазары|Вазарі Д.]] |загаловак =Життєписи найславетніших живописців, скульпторів та архітекторів |арыгінал ={{lang-it|Le Vite de’piu eccelenti Pittori, Scultori e Architetti}} |месца =К. |выдавецтва =Мистецтво |год =1970 |старонак =520 |старонкі =296&nbsp;—429, 497&nbsp;—507 |спасылка =ftp://lib.sumdu.edu.ua/Materiali_do_kyrsiv/Vazari.pdf |ref =Вазарі }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|загаловак =Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников / сост.&nbsp;В.&nbsp;Н.&nbsp;Гращенков |месца =М. |выдавецтва =Искусство |год=1983 |старонак =451 |ref =Микеланджело. Поэзия. Письма}} {{ref-ru}} * {{кніга|аўтар=Эрпель Фриц. |загаловак =Микельанджело / Пер.&nbsp;с нем.&nbsp;Сергея Данильченко |месца =Берлин |выдавецтва =Хеншель |год=1990 |старонак =72 |isbn =3-362-00044-4 |ref = Эрпель}} {{ref-ru}} * {{кніга|аўтар =[[Карэл Шульц|Шульц Карел]]. |загаловак =Камінь і біль: роман / З чес.&nbsp;пер.&nbsp;Д.&nbsp;Андрухів |месца =К. |выдавецтва =Юніверс |год=2006 |старонак =688 |isbn =966-8118-23-5 |ref =Шульц}} * {{кніга|аўтар =Eric Scigliano. |загаловак =Michelangelo's Mountain: The Quest For Perfection In The Marble Quarries Of Carrara |выдавецтва =Simon and Schuster |год=2005 |старонак =352 |ref =Scigliano}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар =John Addington Symonds. |загаловак =The Life of Michelangelo Buonarroti |год =1893 |спасылка =http://www.manybooks.net/support/s/symondsj/symondsj11241124211242-8pdfLRG.pdf |ref =Symonds |archive-url =https://web.archive.org/web/20140718010047/http://manybooks.net/support/s/symondsj/symondsj11241124211242-8pdfLRG.pdf |archive-date =18 ліпеня 2014 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20140718010047/http://manybooks.net/support/s/symondsj/symondsj11241124211242-8pdfLRG.pdf |archivedate =18 ліпеня 2014 }} {{ref-en}} * {{кніга|аўтар =William Wallace. |загаловак =The Treasures of Michelangelo |выдавецтва =Andre Deutsch |год=2010 |isbn =978-0-233-00253-8 |ref = Wallace}} {{ref-en}} {{Мікеланджэла}} [[Катэгорыя:Скульптуры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Скульптуры Мікеланджэла]] 4c6qhhk8f4srxnpo89y4rrpfdrl5bwi 100 121975 5156482 5156031 2026-06-20T15:50:57Z NirvanaBot 40832 +14 новых 5156482 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Юрый Патрыкеевіч|2026-06-20T15:13:57Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Нуарны чалавек-павук|2026-06-20T13:14:05Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Барыс Пятровіч Шэін|2026-06-20T12:29:54Z|DBatura}} {{Новы артыкул|The Pretty Reckless|2026-06-20T12:15:02Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Вікторыя Свароўскі|2026-06-20T12:03:51Z|Kvrtkmrtyrr}} {{Новы артыкул|Сяргей Фядосавіч Любчук|2026-06-20T11:24:01Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Аня Саўчыч|2026-06-20T10:10:14Z|Lucas artic}} {{Новы артыкул|Чарлз Брокдэн Браўн|2026-06-20T08:06:52Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Pet Shop Boys|2026-06-20T06:47:08Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Джэймс Расел Лоўэл|2026-06-19T21:59:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Філіп Фрэно|2026-06-19T21:16:25Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Людвіг Рэн|2026-06-19T19:56:06Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сямён Львовіч Дорскі|2026-06-19T18:53:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Taxman|2026-06-19T18:50:22Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Мікалай Міхайлавіч Лукін|2026-06-19T11:42:49Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Сяргеевіч Патаранскі|2026-06-19T11:26:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукаш Баляслававіч Свірскі|2026-06-19T09:05:35Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сяргей Чырык|2026-06-18T18:13:38Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка|2026-06-18T04:37:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Пётр Булгак|2026-06-17T18:20:50Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fytg7sc8babhnuajarefijznh31bg03 0 130890 5156617 5045359 2026-06-20T21:06:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156617 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Баляслаў Слосканс''' ({{lang-lv|Boļeslavs Sloskāns}}; {{ДН|19|8|1893}}, Цілглс [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкага пав.]] Віцебскай губерні, цяпер [[Латвія]] — {{ДС|18|4|1981}}, {{МС|Бельгія||}}) — каталіцкі святар, рэлігійны і грамадскі дзеяч беларускага замежжа. == Біяграфічныя звесткі == Паходзіў з латышскай каталіцкай сям’і: бацькі — Бернард і Цэцылія Слоскансы. У 1905-07 вучыўся ў Рэжыцкім гарадскім 3-класным вучылішчы. Скончыў Магілёўскую духоўную каталіцкую семінарыю (1917). Пасвячоны ў святары 21.1.1917. Душпастырскую дзейнасць пачаў на пасадзе вікарыя пры касцёле Св. Кацярыны ў [[Петраград]]зе. Выконваў святарскія абавязкі ў Абрамавай пустыні ў Лужскім павеце Петраградскай губерні. Кароткі час служыў у [[Віцебск]]у, у [[Касцёл Святой Варвары (Віцебск)|касцёле св. Барбары]]. У 1925 выкліканы духоўнымі ўладамі ў Ленінград. Узведзены ў сан біскупа ў маі 1926 ў [[Масква|Маскве]]. Прызначаны апостальскім адміністратарам Мінскім і Магілёўскім. За рэлігійную дзейнасць пераследаваўся савецкімі ўладамі. Першы раз арыштаваны 16.9.1926. Знаходзіўся ў канцэнтрацыйных лагерах на [[Салавецкія астравы|Салаўках]] (1927-30). Пасля адбыцця трохгадовага тэрміну вярнуўся ў [[Магілёў]]. 9.11.1930 арыштаваны органамі бяспекі другі раз. Да студзеня 1933 знаходзіўся ў сібірскай ссылцы. Вызвалены ў выніку абмену палітычнымі вязнямі паміж урадамі Латвіі і СССР. У перадваенны час служыў духоўнікам у Рыжскай духоўнай каталіцкай семінарыі і выкладаў на тэалагічным факультэце Рыжскага ўніверсітэта. У гады Другой сусветнай вайны жыў у Латвіі. З 1944 г. — у эміграцыі. Духоўны «патрон» беларускага студэнцкага асяродка ў [[Лёвенскі каталіцкі ўніверсітэт|Лёвенскім каталіцкім універсітэце]] (Бельгія). У 1952 вышэйшымі духоўнымі ўладамі [[Ватыкан]]а прызначаны апостальскім візітатарам для беларусаў-католікаў у Заходняй Еўропе. Прымаў удзел у культурным і нацыянальна-рэлігійным жыцці беларускага замежжа. Аказваў матэрыяльную падтрымку беларускім рэлігійным перыядычным выданням («Źnič», «Божым шляхам» і інш.). {{зноскі}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік: Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Горошко Л. Судьба епископа — судьба церкви // Деды: дайджест публикаций о беларусской истории. Выпуски 1-5 / Составление, научное редактирование А. Е. Тараса. — Мн.: Харвест, 2013. — С. 903—930. ISBN 978-985-18-2215-3 == Спасылкі == * [http://www.catholic.lv/Sloskans/parbiskapu.htm Hostia pro fratribus. Par Bīskapu Boļeslavu Sloskānu]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130503085718/http://www.catholic.lv/sloskans/parbiskapu.htm |date=3 мая 2013 }} {{ref-lv}} * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bsloskans.html Bishop Boleslas Sloskans] {{ref-en}} * M. DANGOISSE [http://www.paquenouvelle.be/2006_2/dangoisse.html Mgr SLOSKANS, évêque letton et " martyr " (1893—1981)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-fr}} * [http://www.livresenfamille.fr/p3451-van_calster_d._hanssens_osb_aneantissement_silencieux.html S. VAN CALSTER et de D. HANSSENS, o.s.b., L’anéantissement silencieux: Mgr. Boleslas Sloskans, 1893—1981, coll. Témoins de l’Amour, éd. Pierre Téqui, 108 pp., 2000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307163137/http://www.livresenfamille.fr/p3451-van_calster_d._hanssens_osb_aneantissement_silencieux.html |date=7 сакавіка 2012 }} ISBN 9782740307632 ISBN 2-7403-0763-2 {{ref-fr}} {{Біскупы мінскія}} {{Архібіскупы магілёўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Слосканс Б}} [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Расіі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Біскупы магілёўскія]] [[Катэгорыя:Біскупы Мінскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай каталіцкай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Латвіі]] ahdgl63prvf2sc9vy11869pfwjb2pgy 0 130898 5156387 4025818 2026-06-20T12:00:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156387 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Ача |Нацыянальная назва = es/Hacho |Выява = Monte Hacho.JPG |Подпіс выявы = Гара Ача, на пярэднім плане — гавань [[Сеута|Сеуты]]. На вяршыні ўзвышша бачная крэпасць Монтэ Ача. |Каардынаты = |Краіна = Іспанія |Рэгіён = Сеута |Раён = |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 204 |Крыніца вышыні = <ref name=pb>[http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11031 Monte Hacho - peakbagger.com]</ref> |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = }} '''Ача''' ({{lang-es|Hacho}}) — невысокая [[гара]], якая ўзвышаецца над [[Сеута]]й, іспанскім эксклавам у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Гара, якая ў антычнасці называлася '''Абіла''', размяшчаецца на беразе [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскага праліва]] і па адной з версій з’яўляецца паўднёвым [[Геркулесавы слупы|Геркулесавым слупом]]. Па іншай версіі пару [[Гібралтарская скала|Гібралтарскай скале]] складае гара [[Джэбель-Муса]] на тэрыторыі [[Марока]]. Ача знаходзіцца паўвостраве Альміна, які ўразаецца ў праліў, таму вышыня мела стратэгічнае значэнне, і форт ({{lang-es|Fortaleza de Hacho}}), пабудаваны на вяршыні ў часы [[Візантыя|Візантыі]], пасля падтрымліваўся і пашыраўся мараканцамі, партугальцамі і іспанцамі. У наш час належыць іспанскім ваенным. На гары таксама размешчаны кляштар Эрміта-дэ-Сан-Антоніа і помнік генералісімусу [[Франсіска Франка]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://reports.travel.ru/reports/2008/10/162105_4.html Фатаграфіі крэпасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090311033155/http://reports.travel.ru/reports/2008/10/162105_4.html |date=11 сакавіка 2009 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Іспаніі]] [[Катэгорыя:Сеута]] k9wqzahxm45zz216iwftasetx2bdgdb 0 131801 5156730 5051318 2026-06-21T07:59:41Z 5156730 wikitext text/x-wiki {{кампанія |назва = БелаПАН |лагатып = Belapan.gif |тып = інфармацыйнае агенцтва |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснаваная = [[1991]] |заснавальнікі = [[Алесь Ліпай]], [[Віталь Цыганкоў]] |размяшчэнне = [[Мінск]], [[Беларусь]] |ключавыя фігуры = |галіна = |прадукцыя = |абарачэнне = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = }} '''Белару́скае прыва́тнае аге́нцтва наві́н''' ('''БелаПАН''') — беларускае інфармацыйнае агенцтва, з’яўляецца крыніцай палітычнай, эканамічнай, дзелавой, фінансавай і іншай інфармацыі з Беларусі, займае сур’ёзнае месца на рынку розных даследаванняў, маніторынгу, рэкламы і PR-паслуг. Від уласнасці — закрытае акцыянернае таварыства, акцыянеры — прыватныя асобы. БелаПАН выпускае навіны на [[беларуская мова|беларускай]], [[руская мова|рускай]] і [[англійская мова|англійскай]] мовах у рэжыме рэальнага часу. Агенцтва мае разгалінаваную сетку карэспандэнтаў ва ўсіх рэгіёнах [[Беларусь|Беларусі]] і ў суседніх краінах. == Гісторыя == Створана [[19 лістапада]] [[1991]] года [[Алесь Ліпай|Алесем Ліпаем]] і [[Віталь Цыганкоў|Віталем Цыганковым]]. Спачатку ў БелаПАНе працавала 3 чалавекі, а навіны рассылаліся падпісчыкам уручную па факсе некалькі разоў у дзень. Сёння стужка навін агенцтва абнаўляецца кожныя некалькі хвілін, у дзень з’яўляецца каля ста паведамленняў. Паведамленні БелаПАН публікуюць буйнейшыя выданні Беларусі, цытуюць многія сусветныя радыёстанцыі і тэлекампаніі. Сярод кліентаў таксама — дзяржаўныя і міжнародныя арганізацыі, дыпламатычныя прадстаўніцтвы, банкаўскія і фінансавыя інстытуты, прадпрыемствы і кампаніі. У [[2001]] годзе паўстаў праект «Выбары ў Беларусі»<ref>[http://by.belaruselections.info/ belaruselections.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081223014102/http://by.belaruselections.info/ |date=23 снежня 2008 }}</ref>. Улетку [[2002]] года пачаўся выпуск інтэрнэт-газеты «[[Белорусские новости]]» ([[naviny.by]]). Інфармацыйнае агенцтва БелаПАН было генеральным спонсарам свята на [[Дзень Волі]], якое прайшло [[25 сакавіка]] [[2018]] года, калі адзначалася [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У сярэдзіне ліпеня Дэпартамент фінансавых расследаванняў завёў крымінальную справу на [[Алесь Ліпай|Алеся Ліпая]]. Яго абвінавацілі ў нясплаце падаткаў на суму 173 тысячы рублёў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=214852 nashaniva.by]</ref>. 7 жніўня 2018 года супрацоўнікі [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] і [[МУС Беларусі]] правялі ператрус у рэдакцыі кампаніі ў сувязі з распачатай крымінальнай справай на падставе ч. 2 арт. 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] («несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі, учынены з іншай асабістай зацікаўленасці, які пацягнуў прычыненне істотнай шкоды»). Падставай да [[Справа БелТА|справы БелТА]] паслужыла «паведамленне рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства „[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]“ аб збоях пры ажыццяўленні доступаў да платнай падпіскі паслуг, якія аказваліся названым прадпрыемствам аднаму з яго замоўцаў». 14 студзеня 2021 года ў рэдакцыі прайшоў ператрус, была канфіскавана аргтэхніка і частка рукапіснай і пячатнай дакументацыі, што паралізавала працу інфармацыйнага агенцтва<ref>{{Cite web|date=2021-01-14|title=«Работа парализована». В офисе агентства БелаПАН прошел обыск. Изъята техника и документы|url=https://news.tut.by/society/714822.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114143131/https://news.tut.by/society/714822.html|archive-date=2021-01-14|access-date=2021-01-14|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. 18 жніўня 2021 года сілавікі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] правялі ператрусы ў рэдакцыі і ў журналістаў, канфіскавалі тэхніку, некалькі супрацоўнікаў былі затрыманыя, у тым ліку галоўная рэдактарка [[Ірына Алегаўна Леўшына|Ірына Леўшына]], а сайты belapan.by і belapan.com перасталі працаваць<ref>{{Cite web|archive-url=https://archive.today/20210818162919/https://www.spiegel.de/ausland/belarus-lukaschenkos-regime-geht-gegen-unabhaengige-nachrichtenagentur-belapan-vor-a-0ccb58ef-b01e-4658-a445-28ca8ccaa283|archive-date=18 жніўня 2021|last=als|date=2021-08-18|title=Belarus: Lukaschenkos Regime geht gegen unabhängige Nachrichtenagentur Belapan vor|url=https://www.spiegel.de/ausland/belarus-lukaschenkos-regime-geht-gegen-unabhaengige-nachrichtenagentur-belapan-vor-a-0ccb58ef-b01e-4658-a445-28ca8ccaa283|access-date=2021-08-18|work={{нп3|Deutsche Presse-Agentur|Deutsche Presse-Agentur|uk|Deutsche Presse-Agentur}}|publisher=[[Der Spiegel]]|language=de|url-status=live}}</ref><ref name="трох" />. Праца БелаПАН у Беларусі была паралізаваная, але частка рэдакцыі паабяцала працягнуць дзейнасць за мяжой<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907191903/https://tvn24.pl/swiat/bialorus-bielapan-po-rewizji-sluzb-bedzie-kontynuowac-prace-z-zagranicy-5197981|archive-date=2021-09-07|last=asty\mtom|work={{нп3|Польскае агенцтва друку|Польскае агенцтва друку|pl|Polska Agencja Prasowa}}|title=Praca redakcji BiełaPAN sparaliżowana po rewizji białoruskich służb. Agencja będzie kontynuować pracę z zagranicy|date=2021-08-19|access-date=2021-08-19|publisher={{нп3|TVN24|TVN24|pl|TVN24}}|url=https://tvn24.pl/swiat/bialorus-bielapan-po-rewizji-sluzb-bedzie-kontynuowac-prace-z-zagranicy-5197981|language=pl}}</ref>. Зняволеныя ў рамках крымінальнай справы паводле арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] («Арганізацыя і актыўны ўдзел у дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак») Леўшына, былы дырэктар [[Зміцер Наважылаў]] і бухгалтар Кацярына Боева сумеснай заявай дзесяці арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], [[Прававая ініцыятыва (Беларусь)|Прававая ініцыятыва]], 19 жніўня 2021 года былі прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычнымі зняволенымі]]<ref name="трох">{{Cite web|date=2021-08-19|title=Заява аб прызнанні трох супрацоўнікаў «БелаПАН» палітычнымі зняволенымі|url=http://spring96.org/be/news/104721|archive-url=https://archive.today/20210826080927/https://spring96.org/be/news/104721|archive-date=26 жніўня 2021|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be|access-date=26 жніўня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-19|title=Зняволеныя супрацоўнікі «БелаПАН» прызнаныя палітвязнямі|url=https://novychas.by/hramadstva/znjavolenyja-supracouniki-belapan-pryznanyja-palit|archive-url=https://archive.today/20210826081825/https://novychas.by/hramadstva/znjavolenyja-supracouniki-belapan-pryznanyja-palit|archive-date=26 жніўня 2021|language=be|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date=26 жніўня 2021|url-status=live}}</ref>. У лістападзе 2021 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] прызнаў інфармацыйнае агенцтва БелаПАН [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Стварэнне такога фарміравання або ўдзел у ім з’яўляецца ў Беларусі крымінальным злачынствам, і сапраўды, Леўшыну і Наважылава абвінавацілі ў стварэнні экстрэмісцкага фарміравання<ref>{{cite web|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|url=https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|website=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|date=2021-11-17|access-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222210002/https://baj.by/be/content/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya|archive-date=22 снежня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=«Трапіўшы ў гістарычную мясарубку, мы ня сталі фаршам». Найстарэйшаму незалежнаму агенцтву навінаў БелаПАН — 30 гадоў|url=https://www.svaboda.org/a/31569202.html|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-11-19|access-date=2021-12-22|lang=be-tarask}}</ref>. 6 кастрычніка 2022 года Леўшынай, Наважылаву, Аляксандраву і Ірыне Злобінай прызначылі турэмныя тэрміны<ref>{{Cite web|date=2021-08-19|title=Вярхоўны суд пакінуў прысуды абвінавачаным па «справе БелаПАН»|url=https://novychas.online/hramadstva/vjarhouny-sud-pakinuu-prysudy-abvinavaczanym-pa-s|url-status=live|access-date=2023-01-06|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. Былое даменнае імя сайту БелаПАН у зоне [[.by]] — belapan.by — станам на кастрычнік 2025 года, куплена невядомымі і змяшчае агрэгатар рускамоўных навін. Арыгінал сайту БелаПАН захоўваецца толькі ў веб-архіве. == Кіраўнікі == * [[Алесь Ліпай]] (1991—2018) * [[Зміцер Наважылаў]] (чэрвень 2018 — 18 студзеня 2021) * [[Ірына Алегаўна Леўшына|Ірына Леўшына]] (з 21 студзеня 2021 года)<ref>{{Cite news|title=У інфармацыйнай кампаніі БелаПАН памяняўся дырэктар|url=https://by.belapan.by/archive/2021/01/21/ru_1075127_123|publisher=БелаПАН|date=21 студзеня 2021|access-date=21 студзеня 2021}}</ref> == Структура == У структуры інфармацыйнай кампаніі БелаПАН дзейнічаюць: * інфармацыйнае агенцтва; * рэдакцыя мультымедыйных навін; * аналітычная служба; * рэкламнае агенцтва; * служба маніторынгу; * рэдакцыя інтэрнэт-газеты «[[Белорусские новости]]»<ref>[http://naviny.by/ Белорусские новости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621011314/http://naviny.by/ |date=21 чэрвеня 2012 }}</ref> == Дасягненні == Інфармацыйнае агенцтва БелаПАН — адзіны беларускі ўдзельнік міжнароднага праекта «CEE-BusinessLine» — «Стужкі эканамічных навін з краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы». У [[2004]] годзе БелаПАН быў уганараваны прэміяй імя [[Дзмітрый Завадскі|Дзмітрыя Завадскага]] — «За мужнасць і прафесіяналізм», як «пацвярджэнне бездакорнай рэпутацыі БелаПАН і прызнанне высокага прафесіяналізму журналістаў». У [[2005]] годзе інфармацыйная кампанія БелаПАН была названа лаўрэатам Прэміі імя {{нп3|Герд Буцэрыўс|Герда Буцэрыўса|ru|Буцериус, Герд}} «{{нп3|Вольная прэса Усходняй Еўропы|Вольная прэса Усходняй Еўропы|ru|Свободная пресса Восточной Европы}}». У [[2006]] годзе БелаПАН і інтэрнэт-газета «Белорусские новости» ([[naviny.by]]) атрымалі «{{нп3|Прэмія Рунэта|Прэмію Рунэта|ru|Премия Рунета}}» ў намінацыі «Рунэт за межамі Ru». Цырымонія ўзнагароджання адбылася [[29 лістапада]] ў [[Масква|Маскве]]. == Адрас == Цэнтральны офіс інфармацыйнай кампаніі БелаПАН знаходзіцца ў [[Мінск]]у на вуліцы Акадэмічнай, 17 (офіс 3). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Белару́скае прыва́тнае аге́нцтва наві́н (БелаПАН)||399}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Беларускае прыватнае агенцтва навін|Міхальчанка А. М.|357}} == Спасылкі == * [http://by.belapan.by Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210813085144/https://by.belapan.by/ |date=13 жніўня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інфармацыйныя агенцтвы]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Вольная прэса Усходняй Еўропы»]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] fkgv0pctf0wsmpqa8kpguo194b120f0 0 140877 5156470 4921404 2026-06-20T15:21:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156470 wikitext text/x-wiki [[Файл:Infobrics.org logo.svg|міні|]] [[Файл:BRICS.svg|міні|Краіны члены BRICS]] [[Файл:BRIC leaders in 2008.jpg|міні|[[Манмахан Сінгх]], [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]], [[Ху Цзіньтаа]] і [[Луіс Інасіу Лула да Сілва]]]] [[Файл:GDP_BRICS_G7.svg|міні|ВУП БРIКС i G7 у сусветнай эканоміцы.]] '''БРІКС''' ({{Lang-en|BRICS}}, вымаўляецца па-беларуску як «''БРЫКС''») — група з десяці краін: [[Бразілія]], [[Расія]], [[Індыя]], [[Кітай]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]], [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Інданезія]] і [[ААЭ]]<ref>http://infobrics.org/</ref><ref>{{Cite web |url=https://ura.news/news/1052719555 |title=Склад БРІКС у 2024 годзе вырас удвая: новыя члены аб’яднання |access-date=3 студзеня 2024 |archive-date=3 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103152959/https://ura.news/news/1052719555 |url-status=dead }}</ref>. Першапачатковымі членамі былі Бразілія, Расія, Індыя, Кітай і ПАР. З 1 студзеня 2024 года членства атрымалі яшчэ пяць краін. У БРІКС таксама хацела ўступіць [[Аргенціна]]<ref>[https://www.forbes.ru/society/495150-v-briks-v-2024-godu-vojdut-sest-novyh-stran В БРИКС в 2024 году войдут шесть новых стран]</ref>, але ўрэшце адмовілася<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/19652537 Президент Аргентины отклонил приглашение в БРИКС]</ref>. 6 студзеня 2025 года абвешчана аб афіцыйным уступленні ў БРІКС, як паўнапраўнага члена, [[Інданезія|Інданезіі]], кандыдатура якой была падтрымана яшчэ ў жніўні 2023 года. На думку {{en|Goldman Sachs}}, да 2050 года сумарна эканомікі краін групы па памеры перавысяць сумарны памер эканомік самых багатых краін свету ([[G7]]). == Назва арганізацыі == Скарачэнне BRIC ('''B'''razil, '''R'''ussia, '''I'''ndia, '''C'''hina) было ўпершыню прапанавана Джымам О’Нейлам, аналітыкам Goldman Sachs, у лістападзе 2001 года ў аналітычнай запісцы банка і выкарыстоўвалася да 2011 года. У сувязі з далучэннем Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі ('''S'''outh Africa) да БРІК 18 лютага 2011 года, па заяве індыйскага міністра фінансаў з гэтага часу група пачала насіць назву BRICS. Паслядоўнасць літар у слове вызначаецца не толькі мілагучнасцю, але і тым, што само слова ў англійскай транскрыпцыі BRICS падобна да англійскага слова bricks — «цагліны», такім чынам, дадзены тэрмін выкарыстоўваецца ў якасці абазначэння групы краін, за кошт росту якіх будзе забяспечвацца будучы рост сусветнай эканомікі і фондавых рынкаў у прыватнасці. == Структура арганізацыі == БРІКС існуе як нефармальнае аб’яднанне, у блока няма статусу міжнароднай арганізацыі — у адрозненне, напрыклад, ад [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] ці [[НАТА]]. Таму і дакладнай структуры таксама няма. Няма ні статута, ні штаб-кватэры, ні сталага кіраўніка. На час саміту функцыі «кіраўніка БРІКС» выконвае прэзідэнт краіны, дзе праводзяць чарговую сустрэчу. У якасці нарматыўна-прававых дакументаў БРІКС выкарыстоўваюцца пратаколы самітаў і міжнародныя пагадненні па розных пытаннях<ref name="крыніца1">[https://journal.tinkoff.ru/guide/brics/ БРИКС: как устроен один из крупнейших экономических блоков мира]{{ref-ru}}</ref>. == Задачы арганізацыі == На саміце БРІКС 2023 года былі сфармуляваны наступныя асноўныя кірункі міжнароднага супрацоўніцтва: * '''Супрацоўніцтва ў сферы палітыкі і бяспекі.''' Размова пра агульныя падыходы ў пытаннях барацьбы з тэрарызмам, наркотыкамі і карупцыяй. Іх фармулююць, як правіла, на сустрэчах кіраўнікоў МЗС і дарадцаў па пытаннях бяспекі з краін БРІКС. Тамсама вызначаюць агульную пазіцыю па геапалітычных пытаннях. * '''Фінансавае і эканамічнае супрацоўніцтва.''' Гэта сустрэчы прадстаўнікоў эканамічных і каляэканамічных міністэрстваў: сельскай гаспадаркі, энергетыкі, фінансаў ды іншых. У гэтай сферы БРІКС дабіўся найбольш істотных поспехаў, калі стварыў свой банк. Таксама ўдзельнікі блока неаднаразова заяўлялі, што імкнуцца больш выкарыстоўваць нацыянальныя валюты ва ўзаемных разліках. * '''Культурнае супрацоўніцтва і супраца паміж народамі.''' Гэта сувязі ў сферы навукі і культуры. Напрыклад, касмічныя агенцтвы краін БРІКС дамовіліся дзяліцца дадзенымі са спадарожнікаў у рамках пагаднення ад 2021 года. А з 2022 года краіны БРІКС маюць віртуальны цэнтр распрацоўкі і даследаванняў у сферы вакцын<ref>[https://tass.ru/obschestvo/14147921 Страны БРИКС провели церемонию открытия онлайн-центра по исследованию и разработке вакцин]{{ref-ru}}</ref> — на выпадак новых пандэмій. Ёсць кінафестывалі краін БРІКС і сваё тэлебачанне<ref>[https://tvbrics.com/ TV BRICS - официальный сайт телеканала о жизни, истории, политике, экономике стран БРИКС – Бразилии, России, Индии, Китая, ЮАР]</ref>. Таксама краіны-ўдзельніцы рэалізуюць розныя сумесныя праекты ў адукацыі — у 2015 годзе яны заснавалі сеткавы універсітэт<ref>[https://xn--90anbiluj1h.xn--p1ai/ Университет БРИКС]</ref><ref name="крыніца1" />. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.goldman-sachs.com/ideas/brics/index.html Goldman Sachs — BRICs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090514034955/http://www.goldman-sachs.com/ideas/brics/index.html |date=14 мая 2009 }} * [http://danskeresearch.danskebank.com/link/PresentationAndreMarkeder27062006/$file/BRIC27062006.pdf Thomas Harr. BRIC The Major Issues] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061120051934/http://danskeresearch.danskebank.com/link/PresentationAndreMarkeder27062006/$file/BRIC27062006.pdf |date=20 лістапада 2006 }} * [http://siteresources.worldbank.org/INTRUSSIANFEDERATION/147270-1109938296415/20939460/Kristalina-Georgieva-BRICs.pdf Kristalina Georgieva. BRIC Countries in Comparative Perspective] * [http://www.nationalbanken.dk/DNUK/Publications.nsf/1c326d7c6cdf6f66c1256c080048787c/e620f890a6185dc9c1256f7200310bb6/$FILE/kap03.html Article on Brics from the Danish National Bank with extensive statistics and comaprisons with G7 countries and Denmark] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060530094122/http://www.nationalbanken.dk/DNUK/Publications.nsf/1c326d7c6cdf6f66c1256c080048787c/e620f890a6185dc9c1256f7200310bb6/$FILE/kap03.html |date=30 мая 2006 }} * [http://www.businessweek.com/magazine/content/03_43/b3855187_mz035.htm Businessweek article on Goldman Sach’s predictions regarding BRIC] * [http://www.gs.com/insight/research/reports/99.pdf Goldman Sach’s predictions for BRIC] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060305114725/http://www.gs.com/insight/research/reports/99.pdf |date=5 сакавіка 2006 }} * [http://www.dni.gov/nic/NIC_2020_project.html CIA 25 Year Forecast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060728132525/http://www.dni.gov/nic/NIC_2020_project.html |date=28 ліпеня 2006 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Міжнародная ўлада}} {{Міжнароднае права}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ПАР]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Бразіліі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Расіі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Кітайскай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Індыі]] 12jsw1ut2olcofd679a105i56mob06u 0 144244 5156520 5037321 2026-06-20T18:15:17Z Için warum 153459 /* Назва */ 5156520 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Рака |Назва = Пліса |Арыгінальная назва = |Выява =Usielub, Plisa. Уселюб, Пліса (T. Boretti, 1900) (2).jpg |Подпіс =Запруда на Плісе ва Уселюбе. Фота 1900 года |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 25 |Плошча басейна = 121 |Басейн = Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] |Вышыня вытоку =194 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53.6728|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 25.8372|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Нёман |Месцазнаходжанне вусця = за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] |Вышыня вусця =126,6 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл ракі = 3,2 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Навагрудскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пліса́''' — [[рака]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Нёман]]. == Назва == На думку Тапарова і Трубачова, паходжанне няяснае. Магчыма, звязанае са ст.-пруск. ''Plissingis'' (''-ing-'' — суфікс) або з лужыцкай ракой ''Pleise''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202.</ref>. На думку В. Жучкевіча, назва ракі Пліса звязаная з тэрмінам ''плёс'' — участак ракі ці вадаёма, спакойны, з роўным дном, таксама ўчастак, які свабодны ад рачной расліннасці. Ёсць паляўнічы выраз: «не выходзь на плісу, хавайся», г. зн. не выходзь на адкрытую ваду<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 292.</ref>. Назву [[Пліса]] маюць рэкі — прытокі бярэзінскага [[Бобр (рака)|Бабра]], [[Бярэзіна|Бярэзіны]], рака на Падзесенні на ўсходзе ад [[Чарнігаў|Чарнігава]], азёры паабапал [[Глыбокае|Глыбокага]] (на правабярэжжы дзвінскай ракі [[Дзісна (рака)|Дзісны]]). На думку У. Тапарова, сваёй структурай назва Пліса блізкая да балцкай назвы дзвінскай ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]], у якім корань ''Dris-'' так жа сама дакладна не вытлумачваецца. Іх адносяць да групы гідронімаў з канчаткам ''-(с)са'': ''[[Іса (рака)|Іса]]'', ''Ліса'', ''Уса'', ''[[Эса (рака)|Эса]]'', ''[[Дрыса (рака)|Дрыса]]'', ''Пліса'', ''{{нп5|Неса (прыток Нерусы)|Неса|ru|Несса (приток Неруссы)}}'', ''Труса'', ''Таса'', ''Рэса'', ''Выса'', ''Васа'' (на Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы)<ref>''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.</ref>. С. Роспанд параўноўваў з назвай р. Пліса і з ''плѣснь'' «плесня, гніль» назву горада Плесненск (Прэсненск) на Валыні<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 67.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 25 км, плошча [[вадазбор]]у 121 км², сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 3,2 м/км. Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] і за 8 км ад [[Навагрудак|Навагрудка]]. Генеральны кірунак цячэння — поўнач і паўночны ўсход. Працякае ў межах [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага ўзвышша]]. Рэчышча ў верхнім цячэнні на працягу 9 км каналізавана. Упадае ў Нёман за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]]. [[Рэчышча]] ў верхнім цячэнні на працягу 9 км [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. Найвялікшы населены пункт на рацэ — аграгарадок [[Уселюб]] (593 чалавекі на 2008 год). Акрамя яго, рака працякае каля вёсак [[Шкелічы]], [[Марцулі]], [[Зенявічы (Навагрудскі раён)|Зенявічы]], а таксама [[Пліса 1]] і [[Пліса 2]]. Ва Уселюбе на рацэ плаціна і запруда ў былой шляхецкай сядзібы [[О’Руркі|О’Руркаў]]. Асноўныя прытокі — [[Беніца (рака)|Беніца]], [[Ляхаўка (рака)|Ляхаўка]] (справа) і [[Лешчанка (рака)|Лешчанка]]<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|1}}</ref> (злева). Упадае ў [[Нёман]] каля вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]. Шырыня ракі ў ніжнім цячэнні каля 10 метраў, хуткасць цячэння — 0,2 м/с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|||}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |date=23 верасня 2015 }}{{ref-ru}} {{Нёман}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Нёмана]] 8iu6o90o6j9is9vf38393ttql5iv13p 5156523 5156520 2026-06-20T18:20:34Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5156523 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Рака |Назва = Пліса |Арыгінальная назва = |Выява =Usielub, Plisa. Уселюб, Пліса (T. Boretti, 1900) (2).jpg |Подпіс =Запруда на Плісе ва Уселюбе. Фота 1900 года |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 25 |Плошча басейна = 121 |Басейн = Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] |Вышыня вытоку =194 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53.6728|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 25.8372|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Нёман |Месцазнаходжанне вусця = за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] |Вышыня вусця =126,6 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл ракі = 3,2 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Навагрудскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пліса́''' — [[рака]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Нёман]]. == Назва == На думку Тапарова і Трубачова, паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 25 км, плошча [[вадазбор]]у 121 км², сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 3,2 м/км. Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] і за 8 км ад [[Навагрудак|Навагрудка]]. Генеральны кірунак цячэння — поўнач і паўночны ўсход. Працякае ў межах [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага ўзвышша]]. Рэчышча ў верхнім цячэнні на працягу 9 км каналізавана. Упадае ў Нёман за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]]. [[Рэчышча]] ў верхнім цячэнні на працягу 9 км [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. Найвялікшы населены пункт на рацэ — аграгарадок [[Уселюб]] (593 чалавекі на 2008 год). Акрамя яго, рака працякае каля вёсак [[Шкелічы]], [[Марцулі]], [[Зенявічы (Навагрудскі раён)|Зенявічы]], а таксама [[Пліса 1]] і [[Пліса 2]]. Ва Уселюбе на рацэ плаціна і запруда ў былой шляхецкай сядзібы [[О’Руркі|О’Руркаў]]. Асноўныя прытокі — [[Беніца (рака)|Беніца]], [[Ляхаўка (рака)|Ляхаўка]] (справа) і [[Лешчанка (рака)|Лешчанка]]<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|1}}</ref> (злева). Упадае ў [[Нёман]] каля вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]. Шырыня ракі ў ніжнім цячэнні каля 10 метраў, хуткасць цячэння — 0,2 м/с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|||}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |date=23 верасня 2015 }}{{ref-ru}} {{Нёман}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Нёмана]] ghsjx05d7iefrjgwpn4cxskehqc2o1u 5156524 5156523 2026-06-20T18:21:25Z JerzyKundrat 174 /* Гідраграфія */ 5156524 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Рака |Назва = Пліса |Арыгінальная назва = |Выява =Usielub, Plisa. Уселюб, Пліса (T. Boretti, 1900) (2).jpg |Подпіс =Запруда на Плісе ва Уселюбе. Фота 1900 года |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 25 |Плошча басейна = 121 |Басейн = Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] |Вышыня вытоку =194 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53.6728|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 25.8372|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Нёман |Месцазнаходжанне вусця = за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] |Вышыня вусця =126,6 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл ракі = 3,2 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Навагрудскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пліса́''' — [[рака]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Нёман]]. == Назва == На думку Тапарова і Трубачова, паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 25 км, плошча [[вадазбор]]у 121 км², сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 3,2 м/км. Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] і за 8 км ад [[Навагрудак|Навагрудка]]. Генеральны кірунак цячэння — поўнач і паўночны ўсход. Працякае ў межах [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага ўзвышша]]. Рэчышча ў верхнім цячэнні на працягу 9 км каналізавана. Упадае ў Нёман за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]]. [[Рэчышча]] ў верхнім цячэнні на працягу 9 км [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. Найвялікшы населены пункт на рацэ — аграгарадок [[Уселюб]] (593 чалавекі на 2008 год). Акрамя яго, рака працякае каля вёсак [[Шкелічы]], [[Марцулі]], [[Зенявічы (Навагрудскі раён)|Зенявічы]], а таксама [[Пліса 1]] і [[Пліса 2]]. Ва Уселюбе на рацэ плаціна і запруда ў былой шляхецкай сядзібы [[О’Руркі|О’Руркаў]]. Асноўныя прытокі — [[Беніца (рака)|Беніца]], [[Ляхаўка (рака)|Ляхаўка]] (справа) і [[Лешчанка (рака)|Лешчанка]]<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|1}}</ref> (злева). Упадае ў [[Нёман]] каля вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)]]. Шырыня ракі ў ніжнім цячэнні каля 10 метраў, хуткасць цячэння — 0,2 м/с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|||}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |date=23 верасня 2015 }}{{ref-ru}} {{Нёман}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Нёмана]] if7swwmgc88hy0om2bflfihgtl61veu 5156536 5156524 2026-06-20T18:31:25Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5156536 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пліса}} {{Рака |Назва = Пліса |Арыгінальная назва = |Выява =Usielub, Plisa. Уселюб, Пліса (T. Boretti, 1900) (2).jpg |Подпіс =Запруда на Плісе ва Уселюбе. Фота 1900 года |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 25 |Плошча басейна = 121 |Басейн = Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] |Вышыня вытоку =194 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53.6728|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 25.8372|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Нёман |Месцазнаходжанне вусця = за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] |Вышыня вусця =126,6 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл ракі = 3,2 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Навагрудскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пліса́''' — [[рака]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Нёман]]. == Назва == На думку [[У. Тапароў|У. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. Трубачова]], паходжанне назвы [[Пліса]] няяснае. Яе звязваюць з балцкімі або славянскімі тэрмінамі. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 25 км, плошча [[вадазбор]]у 121 км², сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 3,2 м/км. Пачынаецца за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Забалаць (Навагрудскі раён)|Забалаць]] і за 8 км ад [[Навагрудак|Навагрудка]]. Генеральны кірунак цячэння — поўнач і паўночны ўсход. Працякае ў межах [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага ўзвышша]]. Рэчышча ў верхнім цячэнні на працягу 9 км каналізавана. Упадае ў Нёман за 0,6 км на захад ад вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]]. [[Рэчышча]] ў верхнім цячэнні на працягу 9 км [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. Найвялікшы населены пункт на рацэ — аграгарадок [[Уселюб]] (593 чалавекі на 2008 год). Акрамя яго, рака працякае каля вёсак [[Шкелічы]], [[Марцулі]], [[Зенявічы (Навагрудскі раён)|Зенявічы]], а таксама [[Пліса 1]] і [[Пліса 2]]. Ва Уселюбе на рацэ плаціна і запруда ў былой шляхецкай сядзібы [[О’Руркі|О’Руркаў]]. Асноўныя прытокі — [[Беніца (рака)|Беніца]], [[Ляхаўка (рака)|Ляхаўка]] (справа) і [[Лешчанка (рака)|Лешчанка]]<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|1}}</ref> (злева). Упадае ў [[Нёман]] каля вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)]]. Шырыня ракі ў ніжнім цячэнні каля 10 метраў, хуткасць цячэння — 0,2 м/с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|||}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Гродненской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |date=23 верасня 2015 }}{{ref-ru}} {{Нёман}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Нёмана]] 6b04h793d96eewitpxu8noiagiszjuk 0 144477 5156534 5047909 2026-06-20T18:29:34Z JerzyKundrat 174 5156534 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Уселюб |выява = Уселюб. Касцёл Святога Казіміра.jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёл Св. Яна Хрысціцеля]] |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Уселюбскі }} '''Усе́люб'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Usieliub}}, {{lang-ru|Вселюб}}) — [[аграгарадок]] у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Уселюбскі сельсавет|Уселюбскага сельсавета]]. Размешчаны за 15 км на поўнач ад [[Навагрудак|Навагрудка]], на аўтамабільнай дарозе [[Навагрудак]] — [[Іўе]]. На рацэ [[Пліса (прыток Нёмана)]] плаціна і запруда. == Назва == Назва Уселюб, найбольш верагодна, ад двухасноўнага стараславянскага імя тыпу «Усялюб» з першай асновай ''Vьse-'', як у імёнах «[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў]]», «Усямір» (''*Vьse-mirъ<ref>Топоров В. Н. Праславянская культура в зеркале собственных имен (элемент *''mir''-) [1993] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т. 2. Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 2. Москва, 2006. С. 65-66.</ref>''). Імя мела значыць «Усім любы». Крыніцы не падаюць ніякіх звестак пра носьбіта такога імя. З Уселюба пісаўся раннелітоўскі баярын канца XIV — пачатку XV ст. [[Ян Няміра]]<ref>Р. Пятраўскас. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст. Склад — структура — улада. Смаленск, 2014. С. 280—284.</ref>, імя якога такога ж славянскага іменнага паходжання (''*Ne-mirъ''<ref>Топоров В. Н. Праславянская культура в зеркале собственных имен (элемент *''mir''-) [1993] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т. 2. Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 2. Москва, 2006. С. 50.</ref>). Ад роду Няміраў-Неміровічаў каля Уселюба застаўся тапонім (цяпер не існы) [[Неміроўшчына]]. Пазней, у «літоўскія» часы вакол Уселюба паўсталі адыменныя тапонімы балцка-літоўскага паходжання: [[Буйвідаўшчына]], Яўневічы (на сёння не існуюць), [[Гірдаўка]], [[Карабітаўка]], [[Ацмінава]] (ад імёнаў тыпу ''Buivydas, Jaunius, Girdžius, Karbitas, Eitminas''). == Гісторыя == Першы згадка пра Уселюб датуецца 1422 годам і змешчана на пячатцы [[Ян Няміра|Яна Няміры]]<ref>Przemysław Nowak, Piotr Pokora. Dokumenty strony polsko-litewskiej pokoju mełneńskiego z 1422 roku. — Poznań, 2004. S. 83.</ref>: {{Цытата|+ s(igillum) x iohan(n)is x de x wselub x}} У 1433 годзе вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] пацвердзіў наданне маёнтка роду [[Неміровічы|Неміровічаў]]. З тых часоў застаўся тапонім [[Неміроўшчына]] (ранейшая вёска, цяпер урочышча) на ўсходзе ад Уселюба. [[Файл:Usielub, Bielickaja, Śviatoha Kazimiera. Уселюб, Беліцкая, Сьвятога Казімера (1914).jpg|thumb|злева|130px|Касцёл, пачатак XX ст.]] У XV ст. тут заснавалі касцёл. У першай палове XVI ст. маёнткам супольна валодалі Неміровічы і іх родзічы [[Шчыты-Неміровічы|Шчыты]], пазней — ваявода полацкі [[Станіслаў Станіслававіч Давойна|Станіслаў Давойна]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Уселюб увайшоў у склад [[Наваградскі павет|Наваградскага павета]] [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]. Па смерці Станіслава Давойны ў 1571 годзе маёнтак перайшоў да яго ўдавы Б. Саламярэцкай, якая ў 1576 годзе прадала яго [[Мікалай Радзівіл «Руды»|Мікалаю Радзівілу «Рудому»]]. У 1576—1642 гадах касцёл перарабілі на кальвінскі збор. З 1713 года Уселюб ва ўладанні А. Навасельскага, потым М. Ф. Радзівіла, у 1746 годзе перайшоў да яго сына Альбрэхта, а ў 1790-я — да А. М. Пацея. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Уселюб апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Наваградскім павеце. Станам на 1799 год у мястэчку было 106 дамоў. Маёнтак перайшоў да графаў [[О’Руркі|О’Руркаў]] і зрабіўся адным з асяродкаў «галандскага» (і «швейцарскага») сыраварства ў Наваградскім павеце. У 1861 годзе Уселюб стаў цэнтрам воласці. У 1884 годзе тут збудавалі царкву. На 1886 годзе ў мястэчку было 108 двароў, існавалі валасная ўправа, 2 царквы, 2 капліцы, касцёл, сінагога, 2 крамы, 2 заезныя дамы. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Уселюб апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны<ref>Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej — podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku. Książnica-Atlas. — Lwów, 1933.</ref> Наваградскага павета. У 1939 годзе Уселюб увайшоў у [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 годзе стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 2000 год тут было 198 двароў. <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" perrow="4"> Выява:Usielub, Plisa. Уселюб, Пліса (T. Boretti, 1900) (2).jpg|Панарама Выява:Usielub. Уселюб (XX, I).jpg|Касцёл Выява:Usielub, kaścioł (XX, I).jpg|Касцёл, апсіда Выява:Usielub, Śviatoha Kazimiera. Уселюб, Сьвятога Казімера (1914).jpg|Касцёл, інтэр'ер </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1830—388 муж., з іх шляхты 3, духоўнага саслоўя 1, мяшчан-іўдзеяў 58, мяшчан-хрысціян і сялян 325, жабракоў 1<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 413.</ref>; 1886—730 чал.; 1897—1255 чал. * '''XX стагоддзе''': 1921—736 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I. Województwo Nowogródzkie / Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. — Warszawa, 1923.</ref>; 2000—717 чал.<ref>Вячаслаў Насевіч. Уселюб // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2к}}</ref>. == Інфраструктура == У ва Уселюбе працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, амбулаторыя, клуб, пошта. == Вядомыя асобы == У 1959—1960 гадах галоўным урачом участковай бальніцы працаваў [[Аляксандр Аляксандравіч Губко]], будучы навуковец у галіне [[Траўматалогія|траўматалогіі]] і [[Артапедыя|артапедыі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1983), выпускнік і [[прафесар]] [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]]<ref name="БЖМУ">[https://www.bsmu.by/page/55/3535/ Губко Александр Александрович (05.11.1936—10.06.1993)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210917080631/https://www.bsmu.by/page/55/3535/ |date=17 верасня 2021 }}{{ref-ru}} // Сайт УА «[[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]»</ref>. * [[Вольга Аляксееўна Ляшчынская]] (нар. 1946) — беларускі мовазнавец, педагог. [[Доктар філалагічных навук]], прафесар. == Славутасці == [[Файл:Капліца-пахавальня.JPG|thumb|Капліца-пахавальня]] [[Файл:Уселюб. Царква Святога Міхаіла Архангела.jpg|thumb|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] ([[15 стагоддзе|XV ст.]]) * [[Капліца-пахавальня О'Руркаў]] (1837) [[Файл:Usielub, O'Rourk. Уселюб, О’Рурк (1919-39) (2).jpg|thumb|Сядзіба О’Руркаў]] [[Файл:Usielub, O'Rourk. Уселюб, О’Рурк (1914).jpg|thumb|Старая сядзіба]] * Могілкі: старыя каталіцкія, яўрэйскія * Сінагога (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс О’Руркаў]] (XVIII ст.) * [[Свята-Міхайлаўская царква (Уселюб)|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] (1884) * [[Дуга Струвэ|Пункт Дугі Струвэ «Амальенгоф»]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * Wsielub // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/65 65]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/pub/951_m/ мяст. Уселюб] на [[Radzima.org]] {{Уселюбскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Уселюб| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] 1al9f14bp1oe8ye46i51qg6t8dlsunv 0 144504 5156467 5122191 2026-06-20T15:17:05Z Vadim i z 660 /* Гісторыя */ 5156467 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Каралішчавічы |краіна = Беларусь |першае згадванне = |плошча = |вышыня = 192 |насельніцтва = |год перапісу |двароў = |тэлефонны код = +375 17 |паштовы індэкс = 223016 |аўтамабільны код = 5 |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет2 = Навадворскі |lon_sec = |OpenStreetMap = 243017717 }} '''Каралі́шчавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Karališčavičy}}, {{lang-ru|Королищевичи}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Уваходзіць у склад [[Навадворскі сельсавет (Мінскі раён)|Навадворскага сельсавета]]. Месціцца на шашы {{таблічка-by|H|9050}}, за 4 км на паўднёвы ўсход ад [[Новы Двор (Навадворскі сельсавет, Мінскі раён)|Новага Двара]]. == Гісторыя == У 1582 годзе [[сяло]] [[Маёнтак|маёнтка]] [[Гатава]] і панскі двор, уласнасць князёў П. Крышынскага і Ю. Масальскага, у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1597—1598 гадах сяло, двор, уласнасць Д. С. Тышкевіча, Г. М. Масальскай, А. Крушынскага. У другой палове XVI ст. вядомы як прыватнае ўладанне на тэрыторыі [[Менскі павет|Менскага павета]]<ref>Спірыдонаў, М.Ф. Беларусь у другой палове XVI ст. [Карта] / М.Ф. Спірыдонаў // Нацыянальны атлас Беларусі. — Мінск: Белкартаграфія, 2002. — С. 266—267.</ref>. У 1667 годзе маёнтак, уласнасць Ф. К. Друцкага-Горскага. У 1778 годзе былі царква, фальварак, 2 сырабойні, уласнасць [[І. Прушынскі|І. Прушынскага]]. У 1785 годзе з фундацыі [[Станіслаў Ксаверый Прушынскі|Станіслава Прушынскага]] ў Каралішчавічах збудавалі драўляны [[Касцёл Апекі Маці Божай (Каралішчавічы)|касцёл Апекі Маці Божай]]. У 1791 годзе сяло — цэнтр маёнтка, 2 карчмы, уласнасць Менскай парафіі і Прушынскіх. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе сяло ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], ёсць драўляны касцёл Святой Тройцы, капліца, карчма, панскі двор з пабудовамі, драўляны мост цераз Свіслач, уласнасць С. Прушынскага і каталіцкай царквы. У 1858 годзе сяло, уласнасць К. Прушынскага і М. Прушынскага. У 1861 годзе Каралішчавічы, у сувязі з пабудовай у касцёле новага аргана, наведаў кампазітар [[Станіслаў Манюшка]]<ref>Ruch muzyczny, 1861.</ref>. Магчыма, Станіслаў Манюшка не раз быў у Каралішчавічах, нейкім чынам з Каралішчавічамі быў звязаны яго стрыечны брат (сын цёткі Міхаліны з Манюшак) [[Ян Эдвард Ваньковіч]], які тут і пахаваны. У 1897 годзе ёсць хлебазапасны магазін, касцёл, капліца, піцейны дом, у Пярэжырскай воласці Ігуменскага павета. З 1907 года працавала [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У канцы лютага 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Каралішчавіцкі сельсавет|Каралішчавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref> [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). У 1926 годзе працавалі кузня і шавецкая майстэрня. З 26 траўня 1935 года ў [[Мінскі раён|Менскім раёне]]. З 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года вёска акупаваная войскамі нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіі]]. Нямецкія войскі спалілі 56 двароў, забілі 6 жыхароў і 3 вывезлі на прымусовую працу ў Германію. З 1956 года за некалькі кіламетраў ад Каралішчавічаў на былой дачы Якуба Коласа дзейнічаў Дом творчасці беларускіх пісьменнікаў імя Якуба Коласа. З 5 сакавіка 1959 года па 20 студзеня 1960 года вёска ў складзе [[Трасцянецкі сельсавет|Трасцянецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў Навадворскім сельсавеце. У 2010 годзе дзейнічалі клуб-бібліятэка, магазін. <gallery caption="Каралішчавічы на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Karališčavičy. Каралішчавічы (1901-17).jpg|Касцёл, да 1917 г. Karališčavičy. Каралішчавічы (1914) (2).jpg|Касцёл, 1914 г. Karališčavičy. Каралішчавічы (1914) (3).jpg|Касцёл, 1914 г. Karališčavičy, Prušynski. Каралішчавічы, Прушынскі (1909).jpg|Сядзіба Прушынскіх, каля 1909 г. </gallery> == Вядомыя асобы == [[Файл:Krajobraz znad Świsloczy.jpg|міні|Краявід над Свіслаччу. Генрых Семірадскі, 1873, Каралішчавічы]] * [[Ганна Цюндзявіцкая]] (1803—1850) — аўтарка папулярнай кулінарнай кнігі «[[Літоўская гаспадыня]]». Сястра Ганны Прушынскай (Цюндзявіцкай) — Міхаліна Прушынская (у шлюбе Семірадская), маці вядомага польскага і рускага мастака [[Генрых Семірадскі|Генрыха Семірадскага]]. Генрых Семірадскі часта наведваў Каралішчавічы, дзе ў 1873 годзе ажаніўся са сваёй 18-гадовай кузінай Марыяй Прушынскай. *[[Язэп Пушча]] (1902—1964) — беларускі пісьменнік. *[[Язэп Гуткоўскі]] (1908—1986) — беларускі грамадскі дзеяч, публіцыст. * [[Іван Іосіфавіч Ляўко|Іван Ляўко]] (1920—?) — беларускі інжынер-будаўнік. == Славутасці == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Прушынскіх (Каралішчавічы)|Сядзіба Прушынскіх]] — {{ГККРБ 4|613Г000362}} * [[Касцёл Апекі Маці Божай (Каралішчавічы)|Касцёл Апекі Маці Божай]] * Магіла (кенатаф?) [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанца 1863 года]] на каталіцкіх могілках{{Efn-ua|Магіла Антонія Доўнар-Запольскага (1804 — 19 сакавіка 1873) і, верагодна [[кенатаф]], яго сына Гераніма Доўнар-Запольскага (12 жніўня 1841 – 1881), удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]. Доўнар Геранім, дваранін Мінскай губерні, за дачыненне да паўстання канфірмацыяй Міхаіла Мураўёва ад 1 лістапада 1864 года быў прысуджаны да канфіскацыі маёмасці<ref>{{крыніцы/Удзельнікі паўстання 1863-1864 гадоў. Біяграфічны слоўнік|1949. Доўнар Геранім}} С. 202</ref>. Патануў у рацэ [[Ангара|Ангары]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Гербоўнік беларускай шляхты|том=5|старонкі=426—427|артыкул=Доўнары, Доўнары-Запольскія герба «Побаг»|аўтар=|адказны=}}</ref>.}} <gallery caption="Каралішчавічы на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Karališčavičy 02.jpg|Касцёл, 2018 г. Ruins in Karaliscavici.jpg|Руіны стайні, 2018 г. Karališčavičy. Каралішчавічы (2021) 07.jpg|Руіны стайні, 2021 г. Karališčavičy, Doŭnar-Zapoĺski (Downar-Zapolski). Каралішчавічы, Доўнар-Запольскі 07.jpg|Магіла Антонія Доўнар-Запольскага і яго сына Гераніма, удзельніка паўстання 1863 года, які загінуў у Сібіры Karališčavičy, Doŭnar-Zapoĺski (Downar-Zapolski). Каралішчавічы, Доўнар-Запольскі 08.jpg| </gallery> {{зноскі|2}} ;Заўвагі {{notelist-ua}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Каралішчавічы|407}} * {{SgKP|IV|410|Koroliszczewicze}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навадворскі сельсавет (Мінскі раён)}} [[Катэгорыя:Навадворскі сельсавет (Мінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Каралішчавічы| ]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 1428mxjd2czwidnoe77vbfc8myuamnn 0 146411 5156611 4796015 2026-06-20T20:58:45Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156611 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява = Удзела. Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар францысканаў.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|212Г000417}} |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = Удзела |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 12|lat_sec = 38.39 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = 33.36 |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = Каталіцызм |Епархія = [[Віцебская дыяцэзія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[барока]], [[класіцызм]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва =1766 |Заканчэнне будаўніцтва = 1791 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons =Church of the Immaculate Conception of Blessed Virgin Mary in Udzieła }} '''Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў''' — помнік архітэктуры [[барока]] з рысамі [[класіцызм]]у ў в. Удзела, Глыбоцкі раён. Размяшчаецца ў цэнтры вёскі<ref name="vlib.by">[http://vlib.by/pridvinie/index.php/pomniki-all-raions-lib/600-kascel-dzevy-glub-raen Касцёл Беззаганнага зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў у в. Удзела, Глыбоцкі р-н]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == Пабудаваны ў [[1766]]—[[1791|91]] гг. з цэглы на месцы драўлянага храма [[1643]] г., фундаванага разам з [[кляштар]]ам [[францысканцы|францысканцаў]] [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Іосіфам Рыгоравічам Корсакам Удзельскім]] і яго жонкай Марыянай з [[Род Швыйкоўскіх|Швыйкоўскіх]]<ref>[http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/845/1/Galubovіch_2011-1-p13.pdf Галубовіч В.У. Каталiцкая царква у Полацкiм ваяводстве у канцы XVI - першай палове XVII стагоддзя // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал. — Новополоцк, 2011. — № 1. — С. 13-17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020154435/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/845/1/Galubov%D1%96ch_2011-1-p13.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}</ref>. Комплекс уключаў касцёл, жылы комплекс, гаспадарчыя пабудовы, цагляную агароджу з [[брама]]й-[[званіца]]й. Узорам для стварэння касцёла з'яўляўся [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|базыльянская царква]] ў [[Беразвечча|Беразвеччы]]<ref name="radzima"/>. Будаўніцтва мураванага жылога корпуса скончана ў [[1805]] г., гарэў у [[1809]] г<ref name="vlib.by"/>. У [[1837]] г. галоўны фасад увянчаны трохвугольным [[франтон]]ам і пазбаўлены бакавых вежаў. У гэты ж час выканана афармленне інтэр'ера ў стылі [[класіцызм]]у<ref name="radzima">{{radzima|object/4849}}</ref> Кляштар скасаваны ў [[1851]] г., касцёл пераведзены ў парафіяльны. У 1910 г. парафія налічвала 2978 вернікаў. У [[1948]] г. закрыты савецкімі ўладамі. У 1988 г. ўтварыўся касцёльны камітэт, які ў [[1989]] г. вярнуў храм парафіянам і адрэстаўраваў яго пад кіраўніцтвам кс. [[Ю. Булька|Ю. Булькі]]<ref name="radzima"/>. У 2002 г. на тэрыторыі касцёла адкрыты помнік Св. [[Максімілян Кольбэ|Максіміліяну Кольбэ]]<ref name="vlib.by"/>. <!--Адлюстраваны на фотаздымку [[Я. Балзункевіч]]а пачатку 20 ст<ref name="vlib.by"/>.--> == Архітэктура == [[File:Удзела. Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Мары. Галоўны алтар.jpg|thumb|Інтэр'ер касцёла]] Касцёл — трохнефавая 2-вежавая псеўда[[базіліка]]<ref name="hlybokaje">[http://hlybokaje.narod.ru/index.files/udela.htm Кляштар францысканцаў у вёсцы Удзела (Глыбоцкі раён)]</ref> з паўцыркульнай [[апсіда]]й і сіметрычнымі [[сакрысція]]мі па баках. Цэнтральны неф не мае верхняга асвятлення<ref name="hlybokaje"/>. Усе [[неф]]ы маюць аднолькавую вышыню і накрыты агульным двухсхільным дахам, што надае збудаванню важкую манументальнасць<ref name="hlybokaje"/>. [[барока|Познебарочны]] характар святыні відавочны толькі ў ніжняй частцы галоўнага фасада-[[нартэкс]]а. Яго хвалістая плоскасць расчлянёна 2-граннымі [[пілон]]амі і [[калона]]мі, квадратнымі [[плакетка]]мі, арачнымі [[экседра]]мі, што стварае вытанчаную нюансіроўку святла і ценю<ref name="hlybokaje"/>. Бакавыя і алтарны фасады расчлянёны арачнымі аконнымі праёмамі і [[Лапатка (архітэктура)|лапатка]]мі ў прасценках<ref name="vlib.by"/><ref name="radzima"/>. Унутраная прастора падзелена на нефы 6 магутнымі чатырохграннымі пілонамі і перакрыта цыліндрычным скляпеннем на папружных арках і [[распалубка]]х. Над [[прытвор]]ам размешчаны выгнутыя [[Хор (архітэктура)|хор]]ы<ref name="vlib.by"/>, на якіх размяшчаўся 12-галосны арган<ref name="radzima"/>. Барочнае афармленне інтэр'ера ў [[1809]] г. зменена на класіцыстычнае. Сцены апяразаны шырокім [[карніз]]ным поясам, крапаваны [[Іанічны ордар|іанічнымі]] [[канелюра]]ванымі [[пілястра]]мі. Пад храмам [[крыпта]] з 42 пахаваннямі манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]]. [[File:Удзела. Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі. Кляштарны будынак.jpg|thumb|злева|Кляштарны корпус]] [[Кляштар]]ны корпус вырашаны 2-павярховым П-падобным у плане будынкам, які быў злучаны з касцёлам калідорам. Ад кляштара захавалася адно крыло, іншыя разабраны ў [[1882]]. Перад галоўным фасадам касцёла па восі цэнтральнага ўвахода ў 2-й палавіне [[19 ст.]] пабудавана з цэглы квадратная ў плане двух'ярусная класіцыстычная [[брама]]-[[званіца]]<ref name="vlib.by"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў // Кулагін, А.М. Каталіцкія храмы Беларусі / А.М. Кулагін ; фатограф А.Л. Дыбоўскі. – Мн., 2008. – С. 354. * Касцёл Бязгрэшнага зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі // Кулагін, А.М. Каталіцкія храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А.М. Кулагін ; маст. І.І. Бокі. - Мн., 2000. – С. 152-153. * Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі // Хрысціянскія храмы Беларусі на фотаздымках Яна Балзункевіча. Пачатак XX стагоддзя / уклад.: А.М. Кулагін, У.А. Герасімовіч. – Мн., 2000. – С. 161. * Касцёл францысканцаў // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С.В. Марцэлеў [і інш.]. – Мн., 1985. – С. 238-239. * Костел Непорочного Зачатия Девы Марии // Духовные святыни Витебщины = Geistliche heiligtuemer des Gebiest Witebsk / текст Н.И. Степаненко, В.Г. Синковец. - Витебск, 2007. – С. 24. * Марцынкевіч, Р. Тут зноў гучыць малітва Францішка з Асіза / Р. Марцынкевіч // [[Веснік Глыбоччыны]]. - 2002. - 24 ліп. - С. 3. * Мурзіч, А. Гісторыя касцёла ў вёсцы Удзела / А. Мурзіч // [[Кліч Радзімы]] (Шаркаўшчына). - 2006. - 21 кастр. - С. 2, 6. * Габрусь Т. В. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока / Т. В. Габрусь. Мн.: Ураджай, 2001.— 287 с.: іл. ISBN 985-04-0499-X, с. 248-249. == Спасылкі == {{ГККРБ|212Г000417}} {{Commons|Category:Church of the Immaculate Conception of Blessed Virgin Mary in Udzieła}} * [http://vlib.by/pridvinie/index.php/pomniki-all-raions-lib/600-kascel-dzevy-glub-raen Касцёл Беззаганнага зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў у в. Удзела, Глыбоцкі р-н]{{Недаступная спасылка}} * {{radzima|object/4849}} * [http://hlybokaje.narod.ru/index.files/udela.htm Кляштар францысканцаў у вёсцы Удзела (Глыбоцкі раён)] {{Глыбоцкі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Віцебскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1791 годзе]] [[Катэгорыя:Францысканскія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзела]] [[Катэгорыя:1791 год у Беларусі]] a4tzrf58mk7yntce1pg0bcyxxjdwljz 0 147915 5156791 4881823 2026-06-21T10:18:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156791 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-чэшскія адносіны |Выява = Belarus_Czech_Republic_Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Чэхія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} == Гісторыя == Беларусь і Чэхію звязвае даўняя гісторыя адносін. У [[1517]] годзе беларускі першадрукар [[Францыск Скарына|Францішак Скарына]] надрукаваў у [[Прага|Празе]] сваю першую кнігу «Псалтыр», а таксама [[Біблія|Біблію]] і шэраг іншых. У [[1918]]—1945 гадах у Празе дзейнічалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны|Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства]] імя Ф.Скарыны, беларускае таварыства «Сокал» і Беларускі архіў. У міжваенны час урад Чэхіі фінансаваў навучанне беларускіх студэнтаў пераважна з [[Заходняя Беларусь|заходняй]] часткі краіны ў чэшскіх універсітэтах, дзейнічала Аб’яднанне беларускіх студэнтаў, якое выдавала свой бюлетэнь. У [[1923]] годзе ў сталіцу [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] перамясціліся з [[Коўна|Коўны]] Рада і ўрад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Рада БНР знаходзілася ў Празе да сакавіка [[1943]] года. Існавала і дыпламатычнае прадстаўніцтва БНР. == Сучаснасць == [[Выява:Czech embassy in Minsk 1.jpg|thumb|right|Пасольства Чэхіі ў Мінску]] [[5 студзеня]] [[1993]] года Рэспубліка Беларусь і Чэшская Рэспубліка ўстанавілі дыпламатычныя адносіны. У Празе і [[Мінск]]у з’явіліся пасольствы. У жніўні [[2001]] года ў Празе пабывала дэлегацыя [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь. У [[2002]] годзе Мінск наведаў прэм’ер-міністр Чэхіі [[Мілаш Земан]]. У канцы кастрычніка [[2008]] года Беларусь наведаў намеснік міністра замежных спраў Чэхіі Томаш Пояр<ref>[http://www.racyja.by/news/naviny/zamezhzha/13604.html Палітычны крызіс у Чэхіі аслабляе магчымасці Прагі ўплываць на падыходы да «беларускага пытання»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241211050538/http://www.racyja.by/news/naviny/zamezhzha/13604.html |date=11 снежня 2024 }}// [[Радыё Рацыя]]. [[7 красавіка]] [[2009]]</ref>. Як і сто гадоў таму, сёння Чэхія з’яўляецца надзейным сябрам тых беларусаў, хто не згодны з афіцыйным палітычным курсам, таму адносіны Прагі і Мінска часта бываюць напружанымі, а падчас — адкрыта непрыхільнымі. З [[1996]] года ў чэшскія ВНУ сталі прымаць беларускіх студэнтаў, выключаных за выяўленне грамадзянскіх поглядаў. У лістападзе 2002 года ўрад Чэхіі адмовіўся пусціць у краіну [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнку]], які намерваўся прысутнічаць на саміце [[Савет еўраатлантычнага партнёрства|Савета еўраатлантычнага партнёрства]]. У студзені [[2005]] года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] звінаваціў аташэ пасольства Чэхіі Паўла Кржываглавага ў гвалтаванні дзяцей і выслаў яго з краіны. У [[2006]] годзе ў пасольства Беларусі ў Празе не пусцілі былога прэзідэнта Чэхіі [[Вацлаў Гавел|Вацлава Гавела]], а ў Беларусь — чэшскага сенатара [[Карал Шварцэнберг|Карала Шварцэнберга]], якія ўзялі ўдзел у заснаванні грамадскага аб’яднання «Грамадзянская Беларусь» у 2005 годзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.czech.belembassy.org/ Пасольства Рэспублікі Беларусі ў Празе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626113032/http://www.czech.belembassy.org/ |date=26 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}} * [http://www.mzv.cz/minsk Пасольства Чэшскай рэспублікі ў Мінску] {{ref-be}}{{ref-cz}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-чэшскія адносіны| ]] n4jb25pszkweh5yln0n3g5npi4c36ws 0 151548 5156535 4373096 2026-06-20T18:29:40Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Tynwald (Parliament of the Isle Of Man).png]] → [[File:Tynwald flag.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 5156535 wikitext text/x-wiki [[Выява:Tynwald flag.svg|thumb|250px|right]] '''Тынвальд''' ({{lang-en|Tynwald}}, {{lang-gv|Tinvaal}}) — [[парламент]] [[востраў Мэн|Вострава Мэн]]. Тынвальд, адзін з найстарэйшых парламентаў у свеце, быў утвораны ў [[979]] годзе, размяшчаецца ў сталіцы Вострава Мэн горадзе [[Дуглас (востраў Мэн)|Дугласе]]. Складаецца з 35 дэпутатаў. Кіраўніком парламента з’яўляецца Старшыня, якога выбіраюць члены Тынвальда. Фармальна ён зацвярджаецца на пасаду прадстаўніком брытанскага манарха — лейтэнант-губернатарам, які прызначаецца кожныя пяць гадоў, але ўжо некалькі стагоддзяў не было выпадкаў адмовы. Прэзідэнт Тынвальда з’яўляецца [[дэ-факта]] кіраўніком вострава ([[дэ-юрэ]] «Лордам/Лэдзі вострава» застаецца манарх [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]). Парламент займаецца пытаннямі знешняй і ўнутранай палітыкі. У 1979 годзе пры святкаванні тысячагоддзя Тынвальда адбылося юбілейнае ўрачыстае пасяджэнне Тынвальда, якое праходзіла пад старшынствам Лэдзі Мэна [[Лізавета II|Лізаветы II]]. Тынвальд складаецца з дзвюх палат: ніжняй — Палаты ключоў, якую абіраюць прамым усеагульным галасаваннем, і верхняй палаты — Заканадаўчага савета, члены якога выбіраюцца ніжняй палатай. Распрацоўкай законаў займаецца ў асноўным ніжняя палата, а верхняя іх зацвярджае. Зацверджаны абедзвюма палатамі закон павінен быць прадстаўлены для зацвярджэння Лорду вострава Мэн або лейтэнант-губернатару для атрымання каралеўскай санкцыі. Зрэшты, калі верхняя палата не зацвердзіць закон або ўнясе непажаданыя папраўкі, ніжняя палата мае права прадставіць закон для каралеўскай санкцыі без адабрэння Заканадаўчага савета; ў сілу гэтага палітычная вага верхняй палаты не вельмі вялікая. Паміж 1706 і 1874 гадамі Палата ключоў засядала ў будынку ў [[Каслтаўн (Мэн)|Каслтаўне]], былой сталіцы вострава Мэн. == Спасылкі == * [http://www.tynwald.org.im/ Афіцыйны сайт Тынвальда] {{Востраў Мэн у тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Парламент|Парламенты}} [[Катэгорыя:Востраў Мэн]] [[Катэгорыя:Парламенты паводле краін]] ron7ye3ixjfpcl86zqwkgnvuh6pmspo 10 159772 5156562 3897417 2026-06-20T19:02:56Z Amire80 171 Згодна з маім разуменнем беларускага правапісу, я цалкам упэўнены, што ці — няправільна, а цы — правільна 5156562 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |колер = |выява = |выява2 = [[Выява:Emblem_of_Israel.svg|50px]] |загаловак = [[Прэзідэнт Ізраіля|Прэзідэнты Ізраіля]] |утрыманне = * [[Хаім Вейцман]] (1949—1952) * [[Іцхак Бен-Цві]] (1952—1963) * [[Залман Шазар]] (1963—1973) * [[Эфраім Кацыр]] (1973—1978) * [[Іцхак Навон]] (1978—1983) * [[Хаім Герцаг]] (1983—1993) * [[Эзэр Вейцман]] (1993—2000) * [[Машэ Кацаў]] (2000—2007) * [[Шымон Перэс]] (2007—2014) * [[Рэўвен Рыўлін]] (2014—2021) * [[Іцхак Герцаг]] (з 2021) |схаваць = }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||[[Катэгорыя:Прэзідэнты Ізраіля]]}}</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы прэзідэнтаў|Ізраіль]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Ізраіль]] </noinclude> emeynutgzxso25dmn9hvg089qegk1vv 10 160619 5156689 5057506 2026-06-21T05:20:14Z StarDeg 16311 5156689 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кіраўнікі дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза |загаловак = Кіраўнікі [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза]] |колер = {{Колер|{{{краіна}}}}} |схаваць = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |выява = |клас_спісаў = hlist |спіс1 = * [[Аляксандр Ван дэр Бэлен]] <small>([[Аўстрыя]])</small> * [[Румен Радзеў]] <small>([[Балгарыя]])</small> * [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп]] <small>([[Бельгія]])</small> * [[Тамаш Шуёк]] <small>([[Венгрыя]])</small> * [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] <small>([[Германія]])</small> * [[Канстанцінас Тасулас]] <small>([[Грэцыя]])</small> * [[Фрэдэрык X]] <small>([[Данія]])</small> * [[Кэтрын Коналі]] <small>([[Ірландыя]])</small> * [[Філіп VI (кароль Іспаніі)|Філіп VI]] <small>([[Іспанія]])</small> * [[Серджа Матарэла]] <small>([[Італія]])</small> * [[Нікас Хрыстадулідзіс]] <small>([[Кіпр]])</small> * [[Эдгарс Рынкевічс]] <small>([[Латвія]])</small> * [[Гітанас Наўседа]] <small>([[Літва]])</small> * [[Анры (вялікі герцаг Люксембурга)|Анры]] <small>([[Люксембург]])</small> * [[Мірыям Спітэры Дэбона]] <small>([[Мальта]])</small> * [[Вілем-Аляксандр]] <small>([[Нідэрланды]])</small> * [[Марселу Рэбелу ды Соза]] <small>([[Партугалія]])</small> * [[Караль Наўроцкі]] <small>([[Польшча]])</small> * [[Нікушар Дан]] <small>([[Румынія]])</small> * [[Зузана Чапутава]] <small>([[Славакія]])</small> * [[Наташа Пірц-Мусар]] <small>([[Славенія]])</small> * [[Александэр Стуб]] <small>([[Фінляндыя]])</small> * [[Эманюэль Макрон]] <small>([[Францыя]])</small> * [[Зоран Міланавіч]] <small>([[Харватыя]])</small> * [[Петр Павел]] <small>([[Чэхія]])</small> * [[Карл XVI Густаў]] <small>([[Швецыя]])</small> * [[Алар Карыс]] <small>([[Эстонія]])</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы кіраўнікоў|Еўрапейскі Саюз]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрапейскі Саюз|Кіраўнікі дзяржаў]] </noinclude> 9kv1tt8hzpsvw20sy828wxn46mvvrik 5156693 5156689 2026-06-21T05:26:52Z StarDeg 16311 5156693 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кіраўнікі дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза |загаловак = Кіраўнікі [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза]] |колер = {{Колер|{{{краіна}}}}} |схаваць = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |выява = |клас_спісаў = hlist |спіс1 = * [[Аляксандр Ван дэр Бэлен]] <small>([[Аўстрыя]])</small> * [[Румен Радзеў]] <small>([[Балгарыя]])</small> * [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп]] <small>([[Бельгія]])</small> * [[Тамаш Шуёк]] <small>([[Венгрыя]])</small> * [[Франк-Вальтэр Штайнмаер]] <small>([[Германія]])</small> * [[Канстанцінас Тасулас]] <small>([[Грэцыя]])</small> * [[Фрэдэрык X]] <small>([[Данія]])</small> * [[Кэтрын Коналі]] <small>([[Ірландыя]])</small> * [[Філіп VI (кароль Іспаніі)|Філіп VI]] <small>([[Іспанія]])</small> * [[Серджа Матарэла]] <small>([[Італія]])</small> * [[Нікас Хрыстадулідзіс]] <small>([[Кіпр]])</small> * [[Эдгарс Рынкевічс]] <small>([[Латвія]])</small> * [[Гітанас Наўседа]] <small>([[Літва]])</small> * [[Анры (вялікі герцаг Люксембурга)|Анры]] <small>([[Люксембург]])</small> * [[Мірыям Спітэры Дэбона]] <small>([[Мальта]])</small> * [[Вілем-Аляксандр]] <small>([[Нідэрланды]])</small> * [[Антоніу Жазэ Сегуру]] <small>([[Партугалія]])</small> * [[Караль Наўроцкі]] <small>([[Польшча]])</small> * [[Нікушар Дан]] <small>([[Румынія]])</small> * [[Зузана Чапутава]] <small>([[Славакія]])</small> * [[Наташа Пірц-Мусар]] <small>([[Славенія]])</small> * [[Александэр Стуб]] <small>([[Фінляндыя]])</small> * [[Эманюэль Макрон]] <small>([[Францыя]])</small> * [[Зоран Міланавіч]] <small>([[Харватыя]])</small> * [[Петр Павел]] <small>([[Чэхія]])</small> * [[Карл XVI Густаў]] <small>([[Швецыя]])</small> * [[Алар Карыс]] <small>([[Эстонія]])</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы кіраўнікоў|Еўрапейскі Саюз]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрапейскі Саюз|Кіраўнікі дзяржаў]] </noinclude> inent36wwtyvekrpcupwozrwpwmb52t 0 161573 5156769 4760100 2026-06-21T09:50:53Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Сінглы Columbia Records]]; +[[Катэгорыя:Сінглы XL Recordings]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156769 wikitext text/x-wiki {{Музычны сінгл | Назва = Skyfall | Вокладка = AdeleSkyfall.jpg | Выканаўца = [[Адэль (спявачка)|Адэлі]] | from Album = | Выпушчаны = [[5 кастрычніка]] 2012 | Фармат = [[CD single]], [[Music download|digital download]], [[Gramophone record |7" vinyl single]] | Запісаны = Май-жнівень 2012 | Жанр = [[Поп-музыка|Поп]], [[Соўл|соўл]] | Працягласць = 4:46 | Лэйбл = [[XL Recordings|XL]], [[Columbia Records|Columbia]] | Прадзюсар = Paul Epworth | Аўтары песні = Адэль Адкінс, Пол Эпуарт | Агляды = * [[About.com]] {{rating|5|5}}<ref>{{cite web|url=http://top40.about.com/od/singles/gr/Adele-Skyfall.htm|title=Adele — Skyfall|author=Bill Lamb.|work=top40.about.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxHI1wUp?url=http://top40.about.com/od/singles/gr/Adele-Skyfall.htm|archivedate=26 студзеня 2013|accessdate=12 мая 2013|url-status=live}}</ref> * [[Rolling Stone]] {{rating|3.5|5}}<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/music/songreviews/skyfall-20121009|title=Skyfall|author=Jody Rosen.|date=9.10.2012|work=rollingstone.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxHIZ2aK?url=http://www.rollingstone.com/music/songreviews/skyfall-20121009|archivedate=26 студзеня 2013|accessdate=12 мая 2013|url-status=dead}}</ref> | Папярэдні = [[Turning Tables]] | Прад_год = (2011) | Год = 2012 | Наступны = | Наст_год = | Яшчэ = {{Дадатковая храналогія | Выканаўца =галоўных тэм бандыяны | Тып = саўндтрэк | Пап_год = 2008 | Папярэдні = «Another Way to Die» | Назва = «'''Skyfall'''» | Год = 2012 | Наступны = }}}} '''«Skyfall»''' — песня, выкананая спявачкай [[Адэль (спявачка)|Адэль]], якая стала галоўнай тэмай [[007: Каардынаты «Скайфол»|фільма]] пра [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]] з аднайменнай назвай<ref name="Adele theme">«[http://www.bbc.co.uk/newsbeat/19785659 Adele confirms Skyfall Bond theme song]» BBC Newsbeat, retrieved 1 October 2012</ref>. Была выпушчана ў 2012 годзе лэйбламі «XL Recordings і Columbia Records». Трэк быў напісаны Адэль Адкінс і прадзюсарам Полам Эпуартам з аркестроўкай Дж. А. К. Рэдфарда<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/OfficialAdele/status/252762323884847104/photo/1|title=Skyfall sheet |publisher=Adele Official [[Twitter]]|date=1 October 2012|accessdate=1 October 2012}}</ref>. «Skyfall» была выпушчана 5 кастрычніка ў 0:07 (GMT+1). Песня ганаравана [[Прэмія «Залаты глобус» за лепшую песню|прэміі «Залаты глобус» за найлепшую песню]] ў рамках [[Залаты_глобус, прэмія, 2013|70-й цырымоніі ўручэння ўзнагарод прэміі «Залаты глобус»]] і атрымала прэмію «[[Оскар]]» у той жа катэгорыі. == Гісторыя == Адэль упершыню згадала, што запісвае «спецыяльны праект» у верасні 2011 у інтэрв'ю для The Jonathan Ross Show, прывядучы тым самым СМІ да меркавання, што яна будзе запісваць тэму для фільма<ref name="SpecialProjectMirror">{{cite web|url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/adele-is-back---listen-to-the-james-1361824|title=Adele's back! Listen to the new James Bond theme tune, Skyfall, here|publisher=''[[Daily Mirror|The Daily Mirror]]''|date=5 October 2012|accessdate=5 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxHJQL2n?url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/adele-is-back---listen-to-the-james-1361824|archivedate=26 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>. Пазней, у красавіку 2012, яна распавяла [[NRJ]], што выпусціць новы сінгл да канца 2012 года, але ён не будзе з'яўляцца часткай новага альбома<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/19634659|title=Skyfall: Adele reported to be singing James Bond theme|publisher=[[BBC Radio 1]]|date=18 September 2012|accessdate=1 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxHLS32c?url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/19634659|archivedate=26 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>. Чуткі працягнулі распаўсюджвацца ў верасні 2012, калі яе заўважылі ў студыі [[Эбі Роўд, студыя|Эбі Роўд]], дзе Томас Ньюмэн запісваў музыку да фільма [[007: Каардынаты «Скайфол»|«Скайфол»]]<ref>{{cite web|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/showbiz/bizarre/4533488/Adeles-secret-spy-studio-trip.html|title=Adele’s secret spy studio trip|publisher=[[The Sun (United Kingdom)]]|date=13 September 2012|accessdate=1 October 2012}}</ref>. Па чутках, песня павінна была першапачаткова звацца «Let The Sky Fall». У верасні 2012 года вакаліст групы [[OneRepublic]], [[Раян Тэдэр]] напісаў у сваім [[Twitter]], што ён чуў галоўны трэк фільма і тое, што гэта «лепшая тэма фільма пра Джэймса Бонда ў яго жыцці». Прэс-агент Адэль, Пол Мос, таксама згадаў песню ў сваім мікраблогу. Абодва пазней выдалілі паведамленні<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a408575/adeles-james-bond-theme-is-best-in-my-lifetime-says-ryan-tedder.html|title=Adele's James Bond theme is best in my lifetime, says Ryan Tedder|publisher=[[Digital Spy]]|date=27 September 2012|accessdate=1 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxHMb0Eg?url=http://www.digitalspy.com/music/news/a408575/adeles-james-bond-theme-is-best-in-my-lifetime-says-ryan-tedder.html|archivedate=26 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>. Інфармацыя пра вокладку сінгла прасачылася ў анлайн пазней, але дачыненне Адэль да праекта не было афіцыйна пацверджана да 1 кастрычніка<ref name="Adele theme"/>. == Кампазіцыя == Пасля таго, як Адэль падышла да напісання песні, яна прыцягнула Пола Эпуарта як свайго суаўтара і прадзюсара. Песня была запісана ў студыі [[Эбі Роўд, студыя|Эбі Роўд]] у Лондане з аркестрам Дж. А. К. Рэдфарда. З аб'явай, што яна будзе выконваць галоўную тэму фільма, Адэль прызналася, што яна была ўстрывожана гэтым праектам з-за ціску тых, хто ўдзельнічалі ў стварэнні тэмы<ref name=press>{{cite web|url=http://www.007.com/skyfall-official-theme-song-news/|title=Skyfall Official Theme Song News: Release To Coincide With Bond's 50th Anniverary|work=007.com|publisher=[[Eon Productions]]|date=1 October 2012|accessdate=1 October 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DxHNzaD5?url=http://www.007.com/skyfall-official-theme-song-news/|archivedate=26 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Вонкавыя спасылкі}} {{Adele}} [[Катэгорыя:Песні Адэлі]] [[Катэгорыя:Джэймс Бонд]] [[Катэгорыя:Сінглы Columbia Records]] [[Катэгорыя:Сінглы XL Recordings]] p4326bt581svwsobj22zl5molmpdipa 0 172769 5156623 5006940 2026-06-20T21:11:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156623 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Балійцы <br /> (''Suntikan Bali'')</center> | image = [[Выява:Kunigan2.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 3640 тыс. | popplace = [[Інданезія]] | langs = [[балійская мова|балійская]] | rels = [[індуізм]] | related = [[яванцы]], [[мадурцы]], [[сасакі]], [[мбоджа]], [[самава]] }} '''Балі́йцы''' (саманазва ''Suntikan Bali'') — народ, карэнныя насельнікі [[востраў|астравоў]] [[Балі (востраў)|Балі]] і [[Пеніда]] ў [[Інданезія|Інданезіі]]. Жывуць таксама на іншых астравах гэтай краіны, у [[Малайзія|Малайзіі]] і [[ЗША]]. Прыкладная агульная колькасць (2013 г.) — 3 640 тыс. чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=10606 Bali]</ref> == Гісторыя == [[Файл:Balinese king in Houtman Verhael vande Reyse Naer Oost Indien 1597.jpg|thumb|left|Балійскі раджа, малюнак 1597 г.]] [[Востраў Балі]] быў населены чалавекам сучаснага тыпу ў перыяд [[мезаліт]]у. Каля 2 тысячагоддзя да н.э. яго занялі плямёны [[аўстранезійцы|аўстранезійцаў]], якія стварылі ў [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н. э. — [[8 стагоддзе|VIII]] ст. н. э. дастаткова развітую [[археалагічная культура|культуру]], апрацоўвалі [[бронза|бронзу]], рабілі [[кераміка|кераміку]], [[рытуал]]ьныя [[барабан]]ы і [[Піраміда (збудаванне)|пірамідальныя]] магільні, падобныя да ''марае'' [[палінезійцы|палінезійцаў]]. У канцы 1 тысячагоддзя н. э. Балі быў заваяваны выхадцамі з суседняга [[востраў Ява|вострава Ява]], якія распаўсюдзілі тут [[будызм]] і [[індуізм]]. У [[1073]] г. адбылася [[рэлігія|рэлігійная]] рэформа, якая садзейнічала далейшаму ўкараненню індуізму сярод простага насельніцтва і падзелу яго на [[каста|касты]]. З прыходам індуізму звязана распаўсюджанне [[пісьмо]]васці. Найстаражытнейшыя вядомыя надпісы адносяцца да [[11 стагоддзе|XI]] ст. У [[1284]] г. Балі зноў быў заваяваны [[яванцы|яванцамі]] і ўвайшоў у склад яванскай дзяржавы [[Маджапахіт]]. Сюды перасяляліся выхадцы з вышэйшых колаў маджапахіцкага грамадства. У выніку яны сфарміравалі асноўную частку вышэйшых каст Балі. Частка мясцовага насельніцтва, якая не прыняла яванскую [[культура|культуру]], склала асобны пласт так званых ''балі ага''. Ужо ў [[14 стагоддзе|XIV]] ст. на Балі вылучылася асобная галіна маджапахіцкай дынастыі. Распад дзяржавы на Яве, а таксама кантакты з [[Еўропа|еўрапейскімі]] гандлярамі з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст. прывялі да актыўнасці мясцовых [[манарх]]аў-раджаў. Іх арміі ўрываліся на Усходнюю Яву і [[востраў Ламбок]]. З Балі вывозілі [[спецыі]], [[тканіна|тканіны]], [[рабства|рабоў]] і [[опіум]]. Але ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. адзіная балійская дзяржава канчаткова распалася на некалькі малых [[манархія|манархій]]. У [[1908]] г. востраў Балі быў акупаваны [[Нідэрланды|Нідэрландамі]]. У [[1949]] г. ён увайшоў у склад [[Інданезія|Інданезіі]]. Экспансія саміх балійцаў, а потым разбуральны землятрус [[1917]] г. і палітыка перасялення, якую праводзілі інданезійскія ўлады ў другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. у межах вырашэння [[сельская гаспадарка|аграрнага]] пытання, прывялі да з’яўлення асобных невялікіх раёнаў, кампактна населеных балійцамі, на іншых астравах Інданезіі (Ява, Ламбок, [[Востраў Сулавесі|Сулавесі]] і інш.). == Традыцыйная культура == === Заняткі === Асноўным заняткам балійцаў здаўна з’яўлялася [[земляробства]]. На штучных [[тэраса]]х [[гара|гор]] і пагоркаў яны вырошчваюць пераважна [[рыс]], для атрымання высокіх ураджаяў якога ўжо ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] была збудавана надзвычай складаная сістэма [[ірыгацыя|ірыгацыі]]. Рысавую расаду загадзя прарошчваюць у спецыяльна адведзеных месцах, а потым пераносяць на ўзаранае [[драўніна|драўляным]] [[плуг]]ам поле. Саспелыя [[Колас|каласы]] зразаюць [[нож|нажом]]. Акрамя таго, вырошчваюць [[садавіна|садавіну]] і [[гародніна|гародніну]], [[бабовыя]], [[кукуруза|кукурузу]], [[чай]], [[какава]], [[кветка|кветкі]] і г. д. Большасць земляў знаходзіцца ў карыстанні абшчыны. Плантацыйных гаспадарак на [[Балі (востраў)|Балі]] амаль няма. [[Жывёлагадоўля]] мае падсобны характар. [[карова|Быкоў]] і [[конь свойскі|коней]] трымаюць толькі для [[транспарт]]ыроўкі людзей і грузаў. З дапамогай быкоў таксама апрацоўваюць палеткі. Разводзяць [[Свойская свіння|свінняў]], [[качкі|качак]], [[Курыца|курэй]]. [[Мора]] лічыцца месцам, населеным злымі духамі, таму самі балійцы не займаюцца марскім [[рыбалоўства]]м. Гэтая праца аддадзена ў рукі нешматлікіх перасяленцаў з іншых [[востраў|астравоў]]. Аднак [[рыбы|рыбу]] ловяць з дапамогай плеценых [[кошык|кашоў]] на затопленых рысавых палях і на [[возера|азёрах]]. Да канца [[20 стагоддзе|XX]] ст. рамёствы не былі адасоблены ад занятку сельскай гаспадаркай. Але ў сувязі з распаўсюджваннем [[турызм]]у і попытам на сувенірную прадукцыю вылучыліся прафесійныя рамеснікі. Балійцы знакаміты сваім [[ткацтва]]м (ім займаюцца выключна жанчыны), [[ганчарства]]м, высокамастацкай апрацоўкай [[метал]]аў і дрэва. <gallery> Файл:Bali panorama.jpg|Тэрасы з палеткамі Файл:Bali-rice paddy.jpg|Сеў рысу Файл:Bali 0701a.jpg|Рамеснік Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Pottenbaksters Bali TMnr 10014171.jpg|Жанчыны-ганчары, фота першай паловы XX ст. </gallery> === Жытло === Найбольш распаўсюджаны тып паселішча — [[вёска]]. Балійскія вёскі маюць строгую планіроўку, выцягнуты ўздоўж [[дарога|дарог]] з поўначы на поўдзень. Асноўную дарогу пад прамым [[вугал|вуглом]] перасякаюць вузкія [[вуліца|вуліцы]]. Сялянскія сядзібы ''пекаранган'' акружаныя [[гліна|гліняным]] [[абарончая сцяна|мурам]], знутры якога размешчаны гаспадарчыя і жылыя пабудовы ''бале''. Іх узводзяць на [[фундамент|фундаменце]] з [[цэгла|цэглы]] або гліны. ''Бале'' уяўляюць сабою асобныя будынкі-пакоі на па́лях, якія накрываюць [[салома|саламяным]] [[дах]]ам. У вёсках абавязкова маюцца грамадскія пабудовы — храмы (''пура''), школа і абшчынны будынак для паседжанняў вясковай рады. <gallery> Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Het dorpje Wong Aju Gede is versierd voor de rijstoogst TMnr 10011063.jpg|Вёска, фота 1953 г. Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een Balinese leider (gusti) met een jongere broeder en volgelingen in nationaal kostuum TMnr 10003010.jpg|Абшчынны будынак, фота першай паловы XX ст. Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Ingestorte huizen na de aardbeving op Bali van 1917 TMnr 10004140.jpg|Саламяныя дахі, 1917 г. Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kampong TMnr 20018466.jpg|Сядзіба, фота 1971 г. </gallery> === Вопратка === Асноўнай [[вопратка]]й на [[Балі (востраў)|Балі]] з’яўляецца [[саронг (вопратка)|саронг]]. Жаночы саронг ''каін'' доўгі, шчыльна абгортваецца вакол сцёгнаў. Мужчынскі саронг ''камбен'' кароткі. У апошнія дзесяцігоддзі на змену яму прыйшлі кароткія [[штаны]] са скураным поясам. Па-над саронгам апранаюць [[кашуля|кашулі]] і кофты. Мужчыны звычайна павязваюць галаву [[хустка]]й. Сустракаюцца розныя [[тканіна|тканіны]] для вопраткі, пераважна [[бавоўна|баваўняныя]], упрыгожаныя гафтам, пазалотай, рознымі аплікацыямі. [[свята|Святочнае]] ўпрыгожванне жанчын надзвычай складанае. Яны робяць разнастайныя прычоскі, апранаюць на галаву вянкі з [[кветкі|кветак]], носяць розныя ювелірныя вырабы з [[бронза|бронзы]] і каштоўных [[метал]]аў. Распаўсюджаны завушніцы з [[ліст|лісця]]. Мужчыны нават у звычайныя дні маюць скураную перавязь з [[крыс]]ам. <gallery> Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een weefster achter een weeftoestel TMnr 10003771.jpg|Выраб тканін для вопраткі, першая палова XX ст. Файл:Balinese endek selendand, Silk Ikat of the warp. Collection of Balique Arts of Indonesia..jpg|Балійскі шоўк Файл:Geringsingi texttile in use.jpg|Дзяўчыны ў народных строях Файл:Hindu ritual in Pura Tirta Empul, Bali.JPG|Сучасная святочная вопратка </gallery> === Харчаванне === Паўсядзённай стравай балійскай [[кулінарыя|кухні]] з’яўляецца вараны [[рыс]]. Яго ядуць халодным, з [[галіт|соллю]], [[Чырвоны перац|перцам]] і іншымі спецыямі. У паўсядзённым рацыёне таксама шмат [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]], часам [[рыбы]] і [[Насякомыя|казурак]]. Дастаткова распаўсюджаная страва ''лавар'' з сечанай гародніны і [[какосавая пальма|какоса]]. [[мяса|Мясныя]] стравы (асабліва са [[свініна|свініны]]) ужываюць пераважна ў святочныя дні. [[Ялавічына]] не вельмі папулярна, а для прадстаўнікоў вышэйшых [[каста|каст]] — забаронена. Прысмакамі лічацца маладыя парсючкі, якіх смажаць цалкам, [[кажаны]], некаторыя казуркі, [[марскія чарапахі]], [[лічынка|лічынкі]] [[Мурашкі|мурашак]] і [[Пчала меданосная|пчол]]. Звычайныя і [[алкагольныя напоі]] робяць з [[пальмы|пальмавага]] соку і рысу. <gallery> Файл:Preparing The Feast.jpg|Прыгатаванне святочнай ежы Файл:Nasi Campur.jpg|Рыс са смажанай гароднінай Файл:Nasi bebek goreng Ubud Bali.JPG|Смажаная качка Файл:Lawar.jpg|Лавар </gallery> === Сацыяльная арганізацыя === У сельскай мясцовасці галоўным [[Сацыяльны інстытут|грамадскім інстытутам]] да нашых дзён з’яўляецца вясковая абшчына ''дэса''. Яна кіруецца радай з гаспадароў сядзіб на чале з выбраным імі старастам. У каланіяльныя часы [[Нідэрланды|галандцы]] спрабавалі прызначаць афіцыйных стараст, але іх роля абмежавалася зборам [[падатак|падаткаў]]. Акрамя старасты, існуюць іншыя грамадскія пасады (пісары, пасланцы, вартаўнік і г. д.). Абшчына аказвае абавязковую дапамогу сваім членам, у тым ліку кампенсуе страчанае ў выніку [[землятрус]]аў, [[пажар]]аў і [[крадзеж|крадзяжу]]. Стараста і рада выступаюць у якасці [[суд]]дзяў. Звычаёвае права, як і ў [[іслам|мусульманскіх]] грамадствах, мае назву ''[[адат]]''. У [[дзяржава|дзяржаўны]] суд балійцы звяртаюцца толькі ў выпадку цяжкіх [[Крымінальнае права|крымінальных злачынстваў]]. Другі тып суседскай абшчыны — ''банджар''. Звычайна ён уваходзіць у склад ''дэса'', але таксама мае свайго старасту, [[храм]] і агульныя [[свята|святы]]. У буйных [[вёска]]х і [[горад|гарадах]] ''банджар'' разглядаецца нават як больш важнае аб’яднанне, чым ''дэса''. Гэта залежыць ад таго, хто распараджаецца зямлёй абшчыны, агульнавясковая або суседская рада. Важнае месца ў жыцці вёскі таксама займаюць аб’яднанні ''субак'', створаныя для агульнага карыстання [[вада|вадой]] і падтрымання [[ірыгацыя|ірыгацыйных]] збудаванняў, кааператывы і прафесійныя згуртаванні і г. д. Большая частка ворыўных земляў на Балі заўсёды кантралявалася самімі абшчынамі, якія размяркоўвалі іх паміж [[сям'я|сем’ямі]], а таксама выплачвалі адзіны падатак дзяржаве. Але ў перыяд [[сярэднявечча]] ўзніклі асобныя землеўласніцтвы [[феадалізм|феадальнага]] тыпу. Яны былі не вельмі вялікімі і апрацоўваліся найманымі сялянскімі групамі ''сека меджукут''. Акрамя таго, балійскае грамадства з [[11 стагоддзе|XI]] ст. з’яўляецца [[каста]]вым. Большая частка насельніцтва належыць да ніжэйшай касты шудраў (''судра'', ''джаба''). Меней за 10 % насельніцтва складаюць вайш’і (''гусці''), кшатрыі (''дзева'' або '''анак'' і ''агунг''), брахманы (''іда'', ''іда багус''). Пераход з адной касты ў іншую прынцыпова не магчымы, але пры прасоўванні па сацыяльнай лесвіцы члены ніжэйшых каст могуць мяняць сабе тытул, які ў іншых абставінах захоўваецца ўсё жыццё і перадаецца па спадчыне. [[Шлюб]]ы паміж прадстаўнікамі розных каст не забаронены. Лічыцца, што муж павінен належаць да больш высокай касты, чым жонка. У мінулым шлюбы прадстаўніц высакародных каст з прадстаўнікамі ніжэйшых строга караліся. Брахманы і кшатрыі звычайна займаюць месцы (пры размове, жыцці ў шматпакаёвым доме, сядзенні ў крэслах і інш.) вышэй, чым вайш’і і шудры, з імі прынята размаўляць на асаблівым стылі [[мова|мовы]]. Брахманы абавязаны прытрымлівацца некаторых забарон у харчаванні і вопратцы. Каставая сістэма з’яўляецца ў сваёй аснове [[рэлігія|рэлігійнай]] і можа не супадаць з [[палітыка|палітычнай]] або [[уласнасць|маёмаснай]]. У мінулым на вышэйшай прыступцы сацыяльнай лесвіцы стаялі [[манарх]]і-раджы з касты ''агунг''. У сучаснасці большасць членаў вышэйшых каст займаецца [[земляробства]]м, як і шудры. Асобныя пачэсныя касты-''джаці'' складаюць кавалі ''пандэ весі'' і горцы ''балі ага''. Сем’і звычайна нуклеарныя, радзей пашыраныя. Сістэма сваяцтва патрылінейная. Шлюб адбываецца са згоды маладых, але жаніх плаціць выкуп бацькам нявесты. Выкуп пры жаніцьбе з дзяўчынай са сваёй вёскі неабавязковы. Дапускаецца [[палігінія]]. Мужчыны і жанчыны могуць разводзіцца і браць шлюб некалькі разоў у жыцці. <gallery> Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Balinese priester tijdens een ceremonie TMnr 10026903.jpg|Брахманы, першая палова XX ст. Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Balisch hoofd in hofkostuum met bediende Lombok TMnr 10001175.jpg|Прадстаўнік варны кшатрыяў разам з жонкай з ніжэйшай касты Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Portret van Anak Agung Gede Putu met familie bij een tempel op Bali TMnr 60048987.jpg|Балійская сям’я, першая палова XX ст. Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Bali vrouw (bruid ) in een draagstoel. TMnr 60008121.jpg|Вяселле на Балі, першая палова XX ст. </gallery> === Святы === [[Файл:Bali Dancers Balinese Dance - Yellow Gold Silk.jpg|thumb|Свята на Балі]] Большасць [[свята]]ў на [[Балі (востраў)|Балі]] мае [[рэлігія|рэлігійны]] характар. Але практыкуюцца і індывідуальныя цырымоніі, звязаныя з уяўленнем аб цыклічным жыцці кожнага чалавека. Найбольш важныя з іх — падпілоўванне [[зуб]]оў, [[вяселле]], [[пахаванне]]. Разам з [[індуізм]]ам на Балі прыйшоў звычай [[крэмацыя|крэмацыі]] памерлых. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. прадстаўніцы вышэйшых [[каста|варн]] маглі практыкаваць звычай самазабойства праз спаленне. Вядомы святы [[бог|багоў]]-заступнікаў пэўнай сям’і ''адалан сангух''. Найбольш папулярныя святы на Балі: * ''Усаба'' — [[вёска|вясковае]] свята, якое арганізуецца пасля збору [[рыс]]у. * ''Адалан'' — свята ў гонар гадавіны заснавання пэўнага [[храма]]. * ''Меласці'' — [[сакавік|сакавіцкае]] або [[красавік|красавіцкае]] свята ачышчэння [[вада|вадою]]. * ''Ньепі'' (літаральна «маўчанне») — балійскі [[Новы год]]. Святкуецца праз тры дні пасля ''меласці''. * ''Галунган'' — [[тыдзень|тыднёвы]] фестываль у гонар усіх багоў, калі сядзібы ўпрыгожваюць доўгімі дэкараванымі [[бамбук]]авымі тычкамі. * ''Агох-агох'' — вячэрняе і начное шэсце з маскамі і выявамі злых духаў. У сакавіку ў паселішчы Убуд святкуецца чатырохдзённы духоўны фестываль, які сумяшчае найбольш яркія рысы ўсіх іншых балійскіх фестываляў. Аднак ён папулярны больш сярод [[турызм|турыстаў]], чым сярод карэнных жыхароў. Для баўлення асабістага часу балійцы арганізуюць пеўневыя баі і гонкі быкоў па залітых вадою палетках. === Мастацтва === Балійскі [[фальклор]] знакаміты [[эпас|эпічным]] казаннем «Малат», якое па аб’ёму роўнае «[[Махабхарата|Махабхараце]]». З часоў [[сярэднявечча]] распаўсюджаны ''лантар'', [[кніга|кнігі]] на [[пальмы|пальмавым]] [[ліст|лісці]], а таксама [[летапіс]]ы-''бабад''. Балійскія майстры вырабляюць [[батык]], [[статуя|статуэткі]] з дрэва і металаў, розныя ўпрыгожванні. Далёка за межамі [[Балі (востраў)|Балі]] вядомы мясцовы [[арнамент]]. Развіта [[танец|танцавальнае]] мастацтва. Танец ''пендэт'', відавочна, раней меў [[рытуал]]ьнае значэнне, бо адлюстроўвае працэс ахвярапрынашэння. Танец ''легонг'' — гэта [[пантаміма]], якую выконваюць маладыя танцоркі. Ваенныя танцы — ''барыс'' і ''джаук''. Народныя [[музычны інструмент|музычныя інструменты]] — драўляная [[флейта]] ''сулінг'', скрыпка ''рэбаб''. Пры храмах і вёсках арганізуюцца [[гамелан]]ы. Яны суправаджаюць вяселлі, рэлігійныя цырымоніі, [[тэатр]]альныя пастановы «[[Рамаяна|Рамаяны]]», пастановы народнага тэатра ценяў. <gallery> Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Geschrift op lontarblad TMnr 1534-8b.jpg|''Лантар'' Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Beschilderd houten offermasker TMnr 5928-17b.jpg|Балійская маска Файл:Bali boy dancers - Pose.jpg|Балійскія танцоры Файл:The Pandan War.jpg|Пастаноўка «Рамаяны» </gallery> == Мова == [[Балійская мова]] адносіцца да [[аўстранезійскія мовы|аўстранезійскай сям’і моў]], [[лексіка|лексічна]] вельмі блізкая да [[яванская мова|яванскай]]. Балійская [[пісьмо]]васць ''каракан'' ўзнікла ў [[11 стагоддзе|XI]] ст. на аснове старажытнаіндыйскага пісьма [[брахмі]]. Ёй шырока карыстаюцца і ў наш час, хаця ў адукацыйных установах і афіцыйных выданнях распаўсюджана пісьмовасць на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. == Рэлігія == Большасць вернікаў-балійцаў — [[індуізм|індуісты]]. Індуізм разам з будызмам трапіў на [[Балі (востраў)|Балі]] з суседняй [[Востраў Ява|Явы]] ў канцы 1 тысячагоддзя н. э. і канчаткова замацаваўся ў [[11 стагоддзе|XI]] ст., калі адбыўся падзел мясцовага насельніцтва на [[каста|касты]]. У балійскім індуізме прасочваюцца некаторыя старажытныя [[паганства|паганскія]] [[аўстранезійцы|аўстранезійскія]] вераванні (шанаванне [[гара|гор]], адсутнасць выяў [[бог|багоў]] знутры [[храм]]аў, увядзенне ў [[пантэон]] некаторых мясцовых звышнатуральных істот, [[шаманізм|шаманская]] практыка і г. д.), а таксама ранняга [[будызм]]у ([[Гаўтама Буда|Буда]] шануецца як асобнае бажаство) і [[тантра|тантрызму]]. Самі балійцы называюць сваю [[рэлігія|рэлігію]] ''агама ціртха'' (літаральна «святая [[вада]]»). У ёй адводзіцца значная роля [[рытуал]]ьнай частцы і ахвярапрынашэнням. На Балі існуе мноства храмаў. Яны будуюцца асобнымі сем’ямі, прафесійнымі і каставымі аб’яднаннямі, абшчынамі, дзяржаўнымі ўстановамі. Сярод святароў вылучаюцца брахманы-''педанда'', якія лічацца найвышэйшым колам [[багаслоўе|тэолагаў]] і тлумачальнікаў свяшчэнных тэкстаў. Яны аб’ядноўваюцца ў гурткі ''секехе бебаасан'', якія займаюцца чытаннем і тлумачэннем рэлігійнай [[літаратура|літаратуры]]. Аднак правядзенне рытуалаў дазваляецца таксама святарам ''пемангку'' і ''баліян'' з ніжэйшых каст. Найвышэйшым бажаством лічыцца ''Саанг Х’янг Від’і Васа'', якога ўяўляюць старэйшым братам [[Шыва|Шывы]]. <gallery> Файл:PuraDalemSidan.jpg|Балійскі храм Файл:Acintya at the Bali Museum.jpg|Выява ''Саанг Х'янг Від'і Васа'' Файл:Offering (4033502208).jpg|Ахвярапрынашэнне Файл:TampakSiring.JPG|Ачышчэнне праз ваду </gallery> == Балі ага == [[Файл:Tenganan.jpg|thumb|У вёсцы Тэнганан]] ''Балі ага'' (літаральна «старыя балійцы») або ''вонг ага'' («старыя людзі») — невялікая група балійцаў (усяго некалькі тысяч чалавек), якая жыве ізалявана ад іншага насельніцтва ў [[гара]]х. Найбольш вядомы іх [[вёска|вёскі]] Тэнганан, Труньян, Пегрынгсінган і Педава на ўсходзе вострава. У мінулым ''балі ага'' таксама жылі ў іншых горных раёнах і на суседнім [[Востраў Пеніда|востраве Пеніда]]. Яны значна адрозніваюцца па сваёй [[культура|культуры]] і [[мова|мове]] ад астатніх балійцаў. Паводле [[легенда|легенд]] саміх ''балі ага'', яны з’яўляюцца паслядоўнікамі рышы Маркандэю, аднаго з першых на іх востраве прапаведнікаў [[індуізм]]у, які прыбыў з [[востраў Ява|Явы]] ў [[8 стагоддзе|VIII]] ст. Пасля заваявання [[Балі (востраў)|Балі]] [[яванцы|яванцамі]] ''балі ага'' мігрыравалі ў горную мясцовасць і фактычна не падпарадкоўваліся раджам. Старасты вёсак з’яўляліся аўтаномнымі кіраўнікамі абшчын. Іх аўтаномія падтрымлівалася [[Нідэрланды|галандскімі]] каланіяльнымі ўладамі, якія лічылі ''балі ага'' нашчадкамі дзікіх плямёнаў, што насялялі востраў да [[аўстранезійцы|аўстранезійцаў]]. Звычайныя балійцы прымалі «старых людзей» за [[магія|чараўнікоў]], лічылі іх [[канібалізм|людаедамі]] і прыхільнікамі крывавых звычаяў, а таму імкнуліся трымацца ад іх як мага далей. Гэтаму спрыяў звычай горцаў фарбаваць [[зуб]]ы ў чорны колер і прыносіць частыя ахвяры [[бог|багам]] і духам. ''Балі ага'' жывуць у буйных горных вёсках, абнесеных [[абарончая сцяна|мурам]]. У мінулым уваход на іх тэрыторыю жорстка абмяжоўваўся, а [[шлюб]]ы з іншымі балійцамі забараняліся. Зносіны паміж жыхарамі розных горных вёсак таксама не былі сталымі, таму ў кожным населеным пункце ''балі ага'' размаўляюць на характэрнай толькі для іх мясцовай [[дыялект|гаворцы]]. [[Рэлігія]]й горцаў з’яўляецца індуізм, аднак [[каста]]вы падзел адсутнічае, захаваліся многія рысы старажытнага [[культ продкаў|культу продкаў]], шанавання гор і камянёў. Падобна да іншых балійцаў, яны карыстаюцца [[пісьмо]]васцю ''каракан'' і маюць свае свяшчэнныя [[кніга|кнігі]] ''лантар''. Галоўны занятак ''балі ага'' — [[земляробства]]. На Балі яны вядомы як выдатныя [[ткацтва|ткачы]], якія карыстаюцца даволі складанай тэхнікай пляцення нітак ''ікат'', [[ганчарства|ганчары]] і рэзчыкі. Для рэчаў, зробленых горцамі, характэрны адрозны ад балійскага [[арнамент]]. Калісьці рамяство дазваляла ''балі ага'' весці абмежаваны [[гандаль]] са знешнім светам, каб забяспечыць абшчыну найбольш неабходнымі рэчамі. У наш час іх вырабы запатрабаваны сярод [[турызм|турыстаў]]. ''Балі ага'' не маюць прыватнай маёмасці. Зямля, жытло, ураджай, хатняя жывёла і нават хатнія рэчы належаць усёй абшчыне. Захавалася сістэма родавых аб’яднанняў. [[сям'я|Сем’і]] пашыраныя. Разводы і любыя формі [[палігамія|палігаміі]] забаронены. Існуюць адрозненні ад іншых балійцаў у правядзенні [[свята]]ў і рэлігійных [[рытуал]]аў. У вёсцы Тэнганан вядомы трохдзённы фестываль ''удаба самбах'', які арганізуецца ў летнія месяцы і суправаджаецца кровапралітнымі адзінаборствамі. == Гл. таксама == * [[Пупутан]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|People of Bali}} * [http://www.indo.com/culture/people.html People of Bali] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121103061444/http://www.indo.com/culture/people.html |date=3 лістапада 2012 }} * [http://www.balistarisland.com/Bali-Information/Balinese.htm Balinese People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130811011035/http://www.balistarisland.com/Bali-Information/Balinese.htm |date=11 жніўня 2013 }} * [http://www.omniglot.com/writing/balinese.htm Balinese alphabet, language and pronunciation ] * [http://www.2indonesia.com/history.htm History of Bali Island, Indonesia] * [http://www.villabali.com/bali-information/history-of-bali.php History of Bali] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130927155833/http://www.villabali.com/bali-information/history-of-bali.php |date=27 верасня 2013 }} * [http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/indon/balin.html Balinese Religion] * [http://www.baliadvertiser.biz/articles/feature/2013/bali_aga.html True Balinese, Bali Aga, the first inhabitants of Bali By Polly Christensen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131026122756/http://baliadvertiser.biz/articles/feature/2013/bali_aga.html |date=26 кастрычніка 2013 }} * [http://www.indo.com/featured_article/bali_aga.html Bali Aga: The Original Balinese] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023151823/http://www.indo.com/featured_article/bali_aga.html |date=23 кастрычніка 2021 }} * [http://www.nusapenida.nl/history/history-postcolonial/bali-aga-2009 The Bali Aga of Nusa Penida: historical notes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131126194234/http://nusapenida.nl/history/history-postcolonial/bali-aga-2009 |date=26 лістапада 2013 }} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Інданезіі]] [[Катэгорыя:Народы Явы]] [[Катэгорыя:Балі (востраў)]] [[Катэгорыя:Аўстранезійцы]] 6pv9i86wxkywnm9ghuox7a4urb3rfun 0 177170 5156619 4936511 2026-06-20T21:07:53Z Vitedg 130413 /* */ 5156619 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Энглер}} {{Вучоны}} '''Франсуа Энглер''' ({{lang-fr|François Englert}}, {{ДН|6|11|1932}} — [[18 чэрвеня]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.rtbf.be/article/le-physicien-belge-francois-englert-prix-nobel-de-physique-recompense-pour-la-decouverte-du-boson-de-higgs-est-decede-a-l-age-de-93-ans-10145446|title=Le belge François Englert, prix Nobel de physique pour la découverte du "boson de Higgs", est décédé à l’âge de 93 ans|website=RTBF|date=2026-06-19|access-date=2026-06-20}}</ref>) — бельгійскі [[фізік]]-тэарэтык, які спецыялізуецца ў галіне статыстычнай фізікі, [[квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]], касмалогіі, [[тэорыя струн|тэорыі струн]] і супергравітацыі, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] за 2013 сумесна з [[Пітэр Хігс|Пітэрам Хігсам]] за адкрыццё [[базон Хігса|базона Хігса]]. == Біяграфія == Франсуа Энглер нарадзіўся ў 1932 годзе ў Этэрбеке (адзін з раёнаў Бруселя) у [[яўрэі|яўрэйскай]] сям’і. Падчас нацысцкай акупацыі Бельгіі Энглер, хаваючы сваё яўрэйскае паходжанне, жыў у розных сірочых прытулках і дзіцячых дамах бельгійскіх гарадоў Дзіна, Люстэн, Стумон і, Анвуа-Руён, дзе быў вызвалены амерыканскімі войскамі. У 1955 годзе Энглер скончыў франкамоўны Брусельскі свабодны ўніверсітэт па спецыяльнасці інжынера-электрамеханіка. Там жа ў 1959 годзе атрымаў ступень PhD ў галіне фізікі. З 1959 па 1961 гады працаваў у Карнельскім універсітэце, быўшы спачатку асістэнтам Роберта Браута, а потым у якасці ад’юнкт-прафесара. Пасля Энглер вярнуўся ў Брусельскі ўніверсітэт, дзе атрымаў прафесарскую пасаду. У 1980 годзе ён сумесна з Робертам Браутам сфармаваў даследчую групу. У 1998 годзе Энглер атрымаў пасаду ганаровага прафесара. З 2011 года ён займае пасаду запрошанага прафесара ў Чэпменскім універсітэце ў Каліфорніі. Акрамя таго, з 1984 года ён з’яўляецца прафесарам каледжа фізікі і астраноміі [[Тэль-Авіўскі ўніверсітэт|Тэль-Авіўскага ўніверсітэта]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism Механізм Браўта-Энглера-Хігса на рэсурсе Scholarpedia] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Бельгіі]] [[Катэгорыя:Постаці бельгійскай фізікі]] [[Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сакураі]] {{Лаўрэаты прэміі Вольфа, фізіка}} {{DEFAULTSORT:Энглер}} {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025}} {{Нобелеўская прэмія 2013}} 0r426ft3492r7rmfrc4jirafkl2wdm9 0 186517 5156806 5155852 2026-06-21T10:39:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156806 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-ўкраінскія адносіны |Выява = Belarus Ukraine Locator.svg |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Украіна |Колер1 = green |Колер2 = orange }} [[Выява:Embassy of Ukraine in Belarus.jpg|thumb|right|Пасольства Украіны ў Мінску]] '''Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Украіна]]й''' былі ўсталяваны [[27 снежня]] [[1991]] года. У [[1993]] годзе адкрылася Беларускае пасольства ў [[Кіеў|Кіеве]]. З [[13 чэрвеня]] [[2016]] года амбасадарам Беларусі ва Украіне з’яўляецца [[Ігар Сяргеевіч Сокал|Ігар Сокал]]. З [[2017]] года амбасадар Украіны ў Беларусі — [[Ігар Кізім]]<ref>{{Спасылка|url=http://www.president.gov.ua/documents/392017-21322|загаловак=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №39/2017. Про призначення І.Кизима Надзвичайним і Повноважним Послом України в Республіці Білорусь|выдавец=Президент України Петро Порошенко. Офіційне інтернет-представництво|дата=16 лютага 2017|мова=uk}}</ref>. Двухбаковыя адносіны з’яўляюцца важнымі для абедзвюх дзяржаў, перш за ўсё з-за геаграфічнай і гісторыка-культурнай блізкасці. Аднак эканамічнае супрацоўніцтва паміж дзвюма краінамі доўгі час развіваецца значна больш актыўна палітычнага. == Украінска-беларускія адносіны да XX стагоддзя == Са старажытных часоў [[украінцы|ўкраінцаў]] і [[беларусы|беларусаў]] аб’ядноўвае агульныя гістарычныя карані. Блізкія сувязі протаўкраінскіх і протабеларускіх зямель існавалі і ў эпоху [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], і ў літоўскі перыяд гісторыі Украіны. Беларусы актыўна ўдзельнічалі ў грамадска-палітычным жыцці Украіны, разам з украінцамі выступалі ў народных паўстаннях супраць сваіх і чужаземных заваёўнікаў. Шмат беларусаў было сярод запарожскіх казакоў, у войсках [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] ў перыяд [[Паўстанне Хмяльніцкага|Украінскай Вызваленчай вайны]]. Пасля падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паміж [[Расійская імперыя|Расіяй]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]] ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзя, калі большасць украінскіх і беларускіх зямель апынуліся пад уладай Расійскай імперыі, Украіна і Беларусь сумесна выступілі супраць каланізатарскай палітыкі рускага царызму, накіраванай на поўную асіміляцыю ўкраінцаў і беларусаў. == Украінскі-беларускія дыпламатычныя кантакты ў 1917-1920-х гадах == Пад уплывам развіцця канфлікту паміж кіеўскай [[Украінская Цэнтральная Рада|Цэнтральнай Радай]] і [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] аб аўтаноміі Украіны, [[Беларуская сацыялістычная грамада]] (БСГ), а з ёй і [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый]], хутка пазбаўляліся ілюзій адносна здольнасці афіцыйнага Петраграда пайсці насустрач нацыянальным намаганням нярускіх народаў і прыняць меры ў напрамку федэралізацыі краіны. Таму цалкам лагічным стаў удзел беларускай дэлегацыі ў рабоце кіеўскага З’езду народаў. Ад БСГ у яе склад увайшлі [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак]] і І.Корбуш, ад меншавікоў — [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Лёсік]], беспартыйныя Л. Галькевіч, Паўліна Мядзіянка і І. Фарботка. Паказальна, што сёмым членам беларускай дэлегацыі стаў ураджэнец Гродзеншчыны, юрыст, эсэр Краскоўскі Іван Ігнатавіч. Падчас перамоў у Брэсце з нямецкім камандаваннем аб прадастаўленні ваеннай дапамогі, лічылася магчымым прыцягнуць нямецкія войскі, якія планавалася размясціць у Беларусі, прыцягваючы іх толькі да аховы паўночнай мяжы УНР з Беларуссю. === Пытанне прызнання === Яшчэ [[19 лютага]] [[1918]] г. на неакупаваную тэрыторыю Беларусі ўступілі нямецкія войскі. У гэтых абставінах [[Выканаўчы Камітэт Рады Усебеларускага з'езда]] звярнуўся да народа з [[Першая Устаўная грамата|Першай Устаўной граматай]], у якой абвясціў сябе часовай уладай у Беларусі. Для кіраўніцтва краем ствараўся ўрад — [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]]. [[9 сакавіка]] гэтага ж года Выканаўчы Камітэт з’езда прыняў [[Другая Устаўная грамата|Другую Устаўную грамату]], у якой абвешчалася [[БНР|Беларуская Народная Рэспубліка]]. Рада Усебеларускага з’езда надзялялася заканадаўчымі, а Народны Сакратарыят — выканаўчымі паўнамоцтвамі. [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] ад [[25 сакавіка]] 1918 года было аформлена Рашэнне аб незалежнасці. Ад гэтага часу Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася вольнай і незалежнай дзяржавай і народы Беларусі ў асобе свайго ўстаноўчага з’езду вызначаць будучыню сваёй краіны<ref name="Мартиненко">Мартиненко В. В. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Ltkp/2009_56/Statti/22.html Проблема кордонів у контексті налагодження українсько-білоруських відносин 1918 р.] // Література та культура Полісся. — Ніжин, 2009. — № 56</ref>. Прыняцце Акту аб незалежнасці ставіла першачарговую задачу для беларускага кіраўніцтва рашучых крокаў па прызнанні новай рэспублікі суседнімі дзяржавамі і еўрапейскай супольнасцю. === Цэнтральная Рада === Відавочна, што адзіным для Народнага Сакратарыята БНР партнёрскім «зацікаўленым бокам» магла быць толькі УНР, паколькі астатнія (Германія, Расія, варшаўская Рэгенцкая Рада) ні пры якіх умовах не пайшлі б на перамовы з прадстаўнікамі непрызнанага ўрада БНР. Нават петраградская і маскоўская арганізацыі БСН абвясцілі яго самазванай установай. У кастрычніку 1917 — лютым 1918 цесных кантактаў ні адбывалася. У значнай ступені гэта абумоўлена агульнай сітуацыяй грамадзянскай вайны на тэрыторыі як Беларусі, так і УНР. Але пэўную ролю ў з’яўленні нявызначанасці паміж двума кіруючымі цэнтрамі нацыянальна -дэмакратычных рэвалюцый адыграў і крызіс унутры вядучай партыі «Выканаўчага камітэта савета Усебеларускага з’езда» БСГ. Яе ўмеранае крыло паставілася з асуджэннем да бальшавіцкага перавароту ў Петраградзе, аднак левае (народніцкае) крыло праявіла схільнасць да згоды з Саўнаркамам. Урад [[УНР]] фактычна прызнаваў права Беларусі на самавызначэнне, аднак юрыдычнага пацверджання не адбылося. Увогуле, сакавік-красавік 1918 г вызначаліся інтэнсіўнасцю перамоўнага працэсу паміж Украінай і Беларуссю. Прадстаўнікі апошняй неаднаразова ўзнімалі пытанне дзяржаўных межаў падчас сумесных пасяджэнняў. Зыходзячы ўжо з таго, што ўкраінски ўрад уступіў з імі ў перамовы, беларусы на аснове законаў і звычаяў міжнароднага права бачылі ў гэтым схаваны акт прызнання Беларускай рэспублікі і паўнамоцтваў іх урада. Магчыма, у нейкай ступені, гэтаму спрыяла заява кіраўніка ўкраінскай дэлегацыі Ліхнякевіча, што ўкраінскі ўрад прызнаў БНР, але апублікаванне адпаведнага дакумента затрымалася<ref name="Мартиненко"/>. === Гетманат Скарападскага === [[Выява:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|thumb|400px|[[Беларуская Народная Рэспубліка]] (тэрытарыяльныя прэтэнзіі на 1918)]] Летам 1918 года Рада БНР і Народны Сакратарыят усталявалі консульскія адносіны з Украінай. Увосень гэтага ж года ў Кіеў прыбывае беларуская надзвычайная дэлегацыя з просьбай: * афіцыйнага прызнання Украінай незалежнасці беларускай дзяржавы як найбольш блізкай па сваім геаграфічным размяшчэннем, традыцыямі, і ў рэшце рэшт, кіруючыся палітычнымі і эканамічнымі інтарэсамі (гэта павінна было стаць асновай для больш цесных украінска-беларускіх адносін на глебе агульных мытных межаў, аб’яднання аўтаномных армій, скаардынаванасці знешняй палітыкі); * аказаць дапамогу ў стварэнні на тэрыторыі Беларусі арміі шляхам фінансавай падтрымкі, пастаўкі зброі, ваеннага рыштунку і харчавання, накіраванне ў рэспубліку ваенных спецыялістаў. Украінскае кіраўніцтва, у асобе гетмана П. Скарападскага, паабяцала пайсці насустрач у вырашэнні вышэйакрэсленых праблем, паабяцаўшы вярнуць беларускія паветы. У верасні-лістападзе сітуацыя становіцца пагрозлівай для беларускай дзяржаўнасці праз цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, адсутнасць моцнай баяздольнай арміі ва ўмовах акупацыі беларускіх зямель савецкімі войскамі. Ва ўмовах недахопу падрыхтаваных кіруючых кадраў, прадстаўнікі БНР адзначалі магчымасці прыцягнення ўкраінцаў да дзяржаўнага будаўніцтва, для прадухілення ўзмацнення ролі палякаў у палітычным жыцці Беларусі<ref name="Мартиненко"/>. Стаўленне ж гетманата ў БНР у многіх адносінах падобна на партнёрства Польскай Рэспублікі і УНР у эпоху дырэкторыі: аб’ектыўна з узаемнай цікавасцю ў супрацоўніцтве, але на самой справе з пазіцый сілы і прыярытэтнасці нацыянальна-дзяржаўных інтарэсаў. Слабасць БНР, з-за пастаянных унутрыпалітычных спрэчак і крызісу, нестабільнасць геапалітычнага становішча рабіла яе ў вачах Скарападскага непрывабным партнёрам на міжнароднай арэне. Будаваць з такім партнёрам адносіны на раўнапраўнай і доўгатэрміновай аснове гетманскім урадам не вырашалася, чым і тлумачыцца прамаруджванне Кіева па справе афіцыйнага прызнання БНР<ref name="Матвієнко">Матвієнко В. М. Українська дипломатія 1917—1921: на теренах постімперської Росії. — К.: Видавничо-поліграфічний центр «Київський університет», 2002. — 373 с.</ref>. === Дырэкторыя УНР === У снежні 1918 года ва Украіне адбываецца чарговая змена ўрада. Дырэкторыя Украінскай Народнай Рэспублікі, якая прыйшла да ўлады, дэкларавала: {{Цытата|«сяброўскія, брацкія зносіны паміж Беларуссю і УНР, якая ўжо гатовая і зараз адпаведна прыняць прадстаўнікоў Урада Беларускага народа на фоне паслаць сваіх<ref name="Мартиненко"/>.»}} 22 снежня 1918 г. надзвычайным паслом ва УНР быў прызначаны [[Аркадзь Смоліч]]. Аднак, праз бальшавіцкі наступ яму не ўдалося дабрацца да Кіева, таму 23 мая 1919 Надзвычайным Паслом БНР пры ўрадзе УНР урад А. Луцкевіча прызначыў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]]. А.Цвікевіч звярнуўся да кіраўніка МЗС УНР А.Лівіцкага з просьбай «пазыкі на 5-гадовы тэрмін у суме 20 млн нештэмпеляваных крон». Хадайніцтва беларускага пасла было задаволена. Палітычная і фінансавая падтрымка ўкраінскім урадам БНР набывала асаблівае значэнне яшчэ і таму, што менавіта ў той час, у кастрычніку-лістападзе 1919 г., дэлегацыя Беларускай Нацыянальнай Рады на чале з А.Луцкевічам дамагалася прызнання незалежнасці БНР у Варшаве. Непадатлівасць Варшавы ў пытанні прызнання БНР прывяла да расколу Беларускай Рады на сесіі ў Мінску 12-13 снежня 1919 г. Большая частка тэрыторыі Беларусі была тады акупаваная польскімі войскамі. Сацыял-дэмакраты і сацыял-федэралісты падтрымлівалі ідэю аб’яднання з Польшчай. Затое беларускія эсэры вылучылі лозунг барацьбы на два фронты — супраць палякаў і бальшавікоў. Іх урад на чале з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В.Ластоўскім]] эміграваў у [[Каўнас]], дзе ў красавіку 1920 было заключана беларуска-літоўскае пагадненне аб сумеснай барацьбе супраць Польшчы і бальшавікоў. Прыхільнікі польскай арыентацыі [[13 снежня]] 1919 г. стварылі «[[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду БНР]]» на чале з С.Ракам-Міхайлоўскім і ўласны ўрад на чале якога застаўся А.Луцкевіч. Абодва ўрады падтрымлівалі саюзніцкія адносіны з Саветам Народных Міністраў УНР, нават пасля падпісання Варшаўскага дагавора ў красавіку 1920 паміж УНР і Польшчай. Наступ бальшавіцкіх войскаў у лістападзе 1920 паклаў канец ідэі Украінска-беларускага саюза. А надзею «Вышэйшай Рады БНР» на абвяшчэнне незалежнасці краіны і ўвядзенне над яе тэрыторыяй пратэктарата Лігі Нацый ці хаця б на федэратыўнае аб’яднанне з Польшчай развеяліся пасля заключэння [[12 кастрычніка]] 1920 у Рызе папярэдніх умоў польска-савецкага мірнага дагавора<ref name="Матвієнко"/>. === Устаноўка міждзяржаўных межаў === Адной з ключавых у міждзяржаўным супрацоўніцтве Украіны і Беларусі на працягу 1918 заставалася праблема межаў. Асаблівую вастрыню яна набыла пасля падпісання пагаднення паміж прадстаўнікамі Украінскай Народнай Рэспублікі (УНР) і Германіі (люты 1918 г.), а пазней — пагаднення ад [[3 сакавіка]] 1918 паміж Савецкай Расіяй і краінамі Чацвярнога саюза. Па Брэсцкай дамове Беларусь фактычна дзялілася на тры часткі: * Заходняя — Гродзенская губерня і частка Віленскай з Вільняй — адышла да Германіі і атрымала назву Новая Усходняя Прусія, насельніцтва дадзеных тэрыторый станавілася грамадзянамі Германскай імперыі. * Цэнтральная частка Беларусі — Мінская губерня, частка Віцебскай і Магілёўскай губерняў — лічылася часова акупаванай тэрыторыяй. * Беларускае Падляшша — Белая, Янава, Тэраспаль, Кодзень, Канстанцінаў, Няміра, Міжрэчча; Берасцейшчына — паветы Брэста, Кобрын, Пружаны; Палессе — паветы Драгічына, Косаў, Лунінец, Пінск, Столін, Мазыр, Рэчыца, Гомель — прызнаваліся Германіяй за Украінай і толькі ўсходнія раёны Беларусі заставаліся ў складзе Савецкай Расіі. Абвешчаная БНР займала ўсе тэрыторыі, дзе пражывала і пераважала беларускае насельніцтва: Магілёўшчыну, беларускія часткі Міншчыны, Гродзеншчыны (з Гроднам, Беластокам і інш.), Віленшчыну, Віцебшчыну, Смаленшчыну, Чарнігаўскую і памежныя часткі суседніх губерняў, населеных беларусамі. Такім чынам, Трэцяя Устаўная грамата пераглядала на сваю карысць украіна-беларускую мяжу, усталяваную на перамовах у Брэст-Літоўску. А гэта ставіла пад пагрозу дыпламатычныя перамовы з УНР. Урад УНР адзначаў — пытанне вызначэння межаў паміж Донам, Кубанню, Беларуссю і Украінай павінна вырашацца сумеснымі дамоўленасцямі, без удзелу Расіі. Дыпламаты БНР адстойвалі этнаграфічны прынцып устанаўлення межаў з Украінай і Расіяй. На працягу сакавіка-красавіка 1918 года адбываўся актыўны перамоўны працэс паміж прадстаўнікамі Цэнтральнай Рады і Беларускай Народнай Рэспублікі. Аднак працяг сумесных пасяджэнняў і падпісанне пагаднення аб межах было перапынена ўсталяваннем гетманата Скарападскага. Што да спрэчных тэрыторый, аб якіх ішла гаворка, то гэта часткі Ноўгарад-Северскага і Гараднянскага паветаў Чарнігаўскай губерні, паўднёвыя воласці Мазырскага і Пінскага паветаў Мінскай губерні, часткі Пружанскага, Кобрынскага і Брэст-Літоўскага паветаў Гродзенскай губерні<ref name="Мартиненко"/>. === Налады гандлёвых сувязяў === [[Выява:Karta över de europeiska delarna av Sovjetunionen på 1920-talet.jpg|300px|thumb|right|[[БССР]] на [[швецыя|шведскай]] карце еўрапейскай часткі [[СССР]] 1926]] Немалыя цяжкасці як аб’ектыўнага, так і суб’ектыўнага характару чакалі абедзве краіны і ў справе наладжвання гандлёва-эканамічных сувязяў. На першы погляд, на іх адносіны ўплывалі спрыяльныя геапалітычныя фактары, абапіраючыся на якія можна было хутка арганізаваць узаемавыгадны тавараабмен. Як справядліва адзначаў у дакладзе міністру замежных спраў Украінскай консул у Мінску А.Квасніцкі: {{Цытата|«прыроднымі багаццямі Украіны і Беларусь дапаўняюць адзін аднаго: Беларусь надзвычай багатая лесам, лішак якога заўсёды ішоў ва Украіну, наўзамен чаго Беларусь атрымлівала б, збожжа і цукар. Спосабам абмену, акрамя чыгунак, служылі і водныя шляхі, якія перасякаюць амаль усю Беларусь і нясуць сваю плынь у межы Украіны (Бярэзіна, Прыпяць, Днепр)»}} Беларускія эканамічныя колы прапаноўвалі А.Квасніцкаму стаць пасярэднікам у справе адкрыцця аддзялення Украінскага дзяржаўнага банка, абяцаючы за кароткі час забяспечыць да 10 млн рублёў узносаў. На той час беларускі ўрад ужо рэалізаваў Украіне дроў на 3750 тыс. руб., 105 скрынь запалак, а таксама прапаноўваў продаж на 4 млн руб лясы, дровы і шкляных вырабы, акрамя таго, у неабмежаванай колькасці запалкі, грыбы, сушаныя садавіна і сена. Беларуская гандлёвая палата з тавараабмену на тэрыторыі Украіны [[29 мая]] 1918 p. звярнулася да ўкраінскага міністэрства гандлю і прамысловасці з просьбай дазволу на экспарт сельскагаспадарчых прылад працы, цвікоў, жалеза, скуры, соды, солі, мыла, свечак, тытуню<ref name="Матвієнко"/>. З дзяржаўных запасаў Украіны беларускім камерсантам рэалізоўваліся тытунь, цукар, соль, цвікі, сельскагаспадарчыя прылады працы. Аднак, даволі хутка ў эканоміку, не накарысць ёй, ўмяшалася палітыка. Народны Сакратарыят БНР [[20 лістапада]] 1918 адправіў у Кіеў Асаблівую Гандлёва-эканамічную камісію для ўрэгулявання праблемы тавараабмену і заключэння адпаведнага дагавора на аснове ўзаемнасці. У яе склад былі ўключаны прафесары [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі]], Аляксандр Цвікевіч і член Рады Украінскага МЗС Іван Краскоўскі. Час для візіту беларускай дэлегацыі апынуўся вельмі неспрыяльным: ва Украіне адбывалася антыгетманскага паўстанне. І ўсё ж на пачатак снежня быў падрыхтаваны і ўзгоднены тэкст грунтоўнай «Дамовы паміж Украінскай Дзяржавай і Беларускай Народнай Рэспублікай», якая па аб’ектыўных прычынах засталася непадпісанай. Гэта дамова варты на хоць беглы агляд, паколькі адлюстроўвае бачанне кіраўніцтвам Украіны і БНР пажаданых перспектыў развіцця міждзяржаўных адносін на постімперскай прасторы. Пагадненне мела эканамічны характар і меркавала, перш-наперш свабоднае перамяшчэнне праз беларуска-ўкраінскую мяжу людзей, тавараў і паслуг. Як прынцыповае абавязацельства для абодвух бакоў усталёўвалася — «не перашкаджаць узаемным гандлёвым зносінам, а тавары, якія падлягаюць дзяржаўнай манаполіі, павінны адпускацца на тэрыторыю іншай краіны па тых жа нормам і цэнах, устаноўленых для свайго насельніцтва». Аднак, з-за інтэрвенцыі бальшавіцкіх войскаў на тэрыторыю БНР і абвяшчэння Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі дамова не была падпісана і рэалізавана<ref name="Матвієнко"/>. === Удзел у вырашэнні міжнародных праблем === Украінская дыпламатыя разам з іншымі новаўтвораных рэспублікамі спрабавалі сумесна вырашыць шэраг рэгіянальных праблем. Адной з іх была ініцыятыва па стварэнні Балтыйска-Чарнаморскай федэрацыі, якая ставіла сваёй мэтай аб’яднанне краін, якім пагражала небяспека як з боку белагвардзейскай расійскай рэакцыі, так і бальшавіцкай Расіі. Ужо [[18 лютага]] 1919 г гэтая праблема абмяркоўвалася на ўкраінска-літоўска-беларускай нарадзе, скліканай ва ўкраінскім пасольстве ў Берліне па ініцыятыве М. Порша. Акрамя яго УНР прадстаўляў дарадца пасла і адначасова ўпаўнаважаны ЗУНР у Германіі Р. Смаль-Стоцкі. Была выяўлена агульнасць многіх праблем, якія стаяць перад маладымі дзяржавамі УНР, Беларуссю і Літвой і яны былі дакладна зафіксаваныя нарадай. Гаворка ішла пра: # небяспеку з боку Польшчы; # небяспеку з боку бальшавікоў; # небяспеку з боку расійскай рэакцыі, якая адстойвае «адзіную і непадзельную» Расію; # барацьбу за міжнароднае прызнанне, жаданне мець агульныя граніцы; агульнасць эканамічных, гандлёвых інтарэсаў; # інтэрнацыяналізацыю чыгункі Просткна-Граева-Брэст-Літоўск і інш. Адначасова Н. Порш і пасол Літвы ў Берліне Шаўліс абмеркавалі магчымасць сумесных крокаў у дыпламатычным і ваенным кірунках, а таксама магчымае супрацоўніцтва на сусветнай канферэнцыі ў Парыжы. Нараду выклікала цікавасць у Дзяржаўным Сакратарыяце УНР, які быў праінфармаваны саветнікам пасла Р. Смаль-Стоцкім аб яе правядзенні і праграму<ref>[http://histua.com/problemi-vivchennya-ukrainskoi-revolyucii/problemi-vivchenya/diplomatichni-predstavnictva-unr-u-krainax-zaxidnoi-yevropi-1918-1921-pp Дипломатичні представництва УНР у країнах західної Європи (1918—1921 pp.)]</ref>. Такім чынам, развіццё ўкраінскай і беларускай дзяржаўнасці ў 1917-1920-х гадах адбываліся ў складаных сацыяльна-эканамічных і ваенна-палітычных умовах, адбілася ў будучыні гістарычнага лёсу суседніх народаў. Менавіта гэтыя фактары ў спалучэнні з неспрыяльнай знешнепалітычнай кан’юнктурай перашкодзілі захаваць, абараніць незалежнасць і цэласнасць дзвюх рэспублік. Станаўленне ўкраінскай-беларускіх адносін адбывалася на фоне неспрыяльнай знешнепалітычнай сітуацыі ў Еўропе і ўнутрыпалітычнай у абедзвюх краінах, што не дазволіла ўсталяваць трывалыя дыпламатычныя кантакты, вырашыць шэраг міждзяржаўных праблем, і захаваць дзяржаўную незалежнасць. == Сучасны этап беларуска-ўкраінскіх адносін == Гісторыя ўтрымлівае пераканаўчыя прыклады ўзаемападтрымкі і ўзаемадапамогі ўкраінцаў і беларусаў у розных сферах грамадскага жыцця, на пераломных і вызначальных вехах іх нацыянальнага развіцця. Невыпадкова адным з першых міждзяржаўных дакументаў яшчэ Савецкай Украіны ў рамках Саюза ССР быў Дагавор паміж Украінскай ССР і Беларускай ССР ад [[29 снежня]] [[1990]] года. Літаральна праз год, [[27 снежня]] [[1991]] паміж ужо незалежнымі Украінай і Беларуссю былі ўсталяваны дыпламатычныя адносіны. [[30 чэрвеня]] [[1992]] г. было адкрыта [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]], а [[12 кастрычніка]] [[1993]] — [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|Пасольства Беларусі ў Кіеве]]. У [[2004]] годзе Консульскі пункт украінскага Пасольства, які размешчаны ў Брэсце, быў ператвораны ў Генеральнае консульства Украіны. [[17 жніўня]] [[1995]] года падчас афіцыйнага візіту ва Украіну Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] быў заключаны Дагавор аб дружбе, добрасуседстве і супрацоўніцтве паміж Украінай і Беларуссю. Вялікай дамовай замацавана развіццё сучасных украінскіх-беларускіх міждзяржаўных адносін на ўзаемнай павазе, даверы i згодзе, кіруючыся пры гэтым прынцыпамі павагі дзяржаўнага суверэнітэту, раўнапраўя і неўмяшання ва ўнутраныя справы адзін аднаго, а таксама іншымі агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права. Украіна і Беларусь прызналі непарушнасць існуючых паміж імі дзяржаўных межаў і пацвердзілі, што не маюць ніякіх тэрытарыяльных прэтэнзій адзін да аднаго і не вылучаць такіх прэтэнзій і ў будучыні. Грунтуючыся на гэтых прынцыпах, [[12 мая]] [[1997]] у Кіеве быў заключаны Дагавор паміж Украінай і Рэспублікай Беларусь аб дзяржаўнай мяжы, які з’яўляецца бестэрміновым. Ганаровым консулам Украіны ў Беларусі з’яўляецца беларускі бізнесмен [[Валянцін Валянцінавіч Байко|Валянцін Байко]]<ref>{{cite web|title=Дыпламатычны даведнік|url=https://mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/SGP/24.04.04_handbook.pdf|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]|date=2024|accessdate=2024-05-17|archive-date=9 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609015320/https://e-mail:russia.petersburg@mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/SGP/24.04.04_handbook.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>[https://afn.by/news/i/307424 Беларусь вошла в двадцатку стран по числу почетных консулов]</ref>. 17 жніўня 2020 года ўпершыню ў гісторыі двухбаковых адносін Украіна адклікала свайго амбасадара з Беларусі на кансультацыі для ацэнкі перспектыў украінска-беларускіх адносін у новай рэальнасці<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30788445.html|title=Украіна ўпершыню ў гісторыі адклікала свайго амбасадара зь Менску|date=2020-08-17|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|author=Алена Літвінава|lang=be-tarask}}</ref>. == Эканамічнае супрацоўніцтва == Тавараабарот Беларусі і Украіны (<font color="lightgreen">экспарт</font> ва Украіну і <font color="lightblue">імпарт</font> з Украіны; у млн. USD)<ref>[https://web.archive.org/web/20120502180346/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/ftrade1.php Асноўныя паказчыкі знешняга гандлю], ''Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:600 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.6,0.6,0.9) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) id:cobar3 value:rgb(0.9,0.3,0.3) DateFormat = yyyy Period = from:-200 till:4500 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:00e from:0 till:559 color:cobar2 bar:00i from:0 till:340 bar:01e from:0 till:421 color:cobar2 bar:01i from:0 till:277 bar:02e from:0 till:271 color:cobar2 bar:02i from:0 till:290 bar:03e from:0 till:343 color:cobar2 bar:03i from:0 till:362 bar:04e from:0 till:539 color:cobar2 bar:04i from:0 till:545 bar:05e from:0 till:907 color:cobar2 bar:05i from:0 till:893 bar:06e from:0 till:1234 color:cobar2 bar:06i from:0 till:1223 bar:07e from:0 till:1469 color:cobar2 bar:07i from:0 till:1534 bar:08e from:0 till:2777 color:cobar2 bar:08i from:0 till:2115 bar:09e from:0 till:1691 color:cobar2 bar:09i from:0 till:1290 bar:10e from:0 till:2560 color:cobar2 bar:10i from:0 till:1879 bar:11e from:0 till:4159 color:cobar2 bar:11i from:0 till:2035 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:00i at: -190 text: 2000 shift:(-24,4) bar:01i at: -190 text: 2001 shift:(-24,4) bar:02i at: -190 text: 2002 shift:(-24,4) bar:03i at: -190 text: 2003 shift:(-24,4) bar:04i at: -190 text: 2004 shift:(-24,4) bar:05i at: -190 text: 2005 shift:(-24,4) bar:06i at: -190 text: 2006 shift:(-24,4) bar:07i at: -190 text: 2007 shift:(-24,4) bar:08i at: -190 text: 2008 shift:(-24,4) bar:09i at: -190 text: 2009 shift:(-24,4) bar:10i at: -190 text: 2010 shift:(-24,4) bar:11i at: -190 text: 2011 shift:(-24,4) bar:06i at: 1220 text: 1223 shift:(-11,4) bar:07i at: 1570 text: 1534 shift:(-11,4) bar:08i at: 2140 text: 2115 shift:(-11,4) bar:09i at: 1290 text: 1290 shift:(-11,4) bar:10i at: 1900 text: 1879 shift:(-11,4) bar:11i at: 2050 text: 2035 shift:(-11,4) bar:06e at: 1280 text: 1234 shift:(-11,4) bar:07e at: 1470 text: 1469 shift:(-11,4) bar:08e at: 2800 text: 2777 shift:(-11,4) bar:09e at: 1720 text: 1691 shift:(-11,4) bar:10e at: 2580 text: 2560 shift:(-11,4) bar:11e at: 4180 text: 4159 shift:(-11,4) </timeline> Двухбаковае эканамічнае супрацоўніцтва развіваецца найперш дзякуючы геаграфічнай блізкасці дзвюх краін і ўзаемнай зацікаўленасці ў прадукцыі. За 2003—2008 тавараабарот павялічыўся больш як у 7 разоў — з 705,6 да 4905 млн долараў з нязначным станоўчым сальда для Беларусі. Аснову беларускага экспарту складае прадукцыя машынабудаўнічай і хімічнай прамысловасці, аснову ўкраінскага эксперту — прадукцыя металургічнай, машынабудаўнічай і харчовай прамысловасці, а таксама пастаўкі электраэнергіі. На тэрыторыі Украіны працуе некалькі супольных зборачных прадпрыемстваў. Найбуйнейшае з іх — прадпрыемства па зборцы трактараў [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]] у [[Кіеў|Кіеве]]. Таксама працуюць прадпрыемствы па зборцы іншай сельскагаспадарчай тэхнікі і ліфтавага абсталявання. Украіна — другі паводле сукупнага аб’ёму гандлёвы партнёр Беларусі, у тым ліку трэці паводле ўзроўню беларускага экспарту. Для Украіны Беларусь з’яўляецца пятым паводле аб’ёму гандлёвым партнёрам<ref>[http://www.ukraine.belembassy.org/rus/relations/ Двухбаковыя стасункі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304103735/http://www.ukraine.belembassy.org/rus/relations/ |date=4 сакавіка 2016 }}, Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне</ref>. Тавараабарот між краінамі змяніўся з $4,9 млрд у 2008 годзе (беларускі экспарт — 2,8 млрд; імпарт — 2,1 млрд.) да 3 млрд у 2009 (1,7 млрд; 1,3 млрд.) і 4,4 млрд у 2010 (2,5 млрд; 1,9 млрд.). Украінскія інвестыцыі ў Беларусь за 2010 год склалі $5,7 млрд<ref>[http://www.ukraine.belembassy.org/rus/relations/trade/ Пра гандлёва-эканамічнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Украины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304110058/http://www.ukraine.belembassy.org/rus/relations/trade/ |date=4 сакавіка 2016 }}, Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне</ref>. === Прамысловасць === 22 красавіка 2021 года на падставе матэрыялаў [[Міністэрства развіцця эканомікі, гандлю і сельскай гаспадаркі Украіны]], у якім выкладзены факты дыскрымінацыйных і недружалюбных дзеянняў з боку Беларусі (у прыватнасці, да такіх адносяцца ўтылізацыйны збор, які спаганяецца пры ўвозе ў Беларусь колавых транспартных сродкаў з Украіны, а таксама няроўныя ўмовы ўдзелу ў дзяржаўных закупках), Міжведамасная камісія па міжнародным гандлі Украіны (МКМГУ) прыняла рашэнне ўвесці спецыяльныя імпартныя пошліны (35 % ад мытнага кошту) на тэхніку з Беларусі (аўтобусы, транспартныя сродкі для перавозкі 10 чалавек і больш, у тым ліку вадзіцеля, грузавікі з дызельнымі рухавікамі і поўнай масай 5-20 т і больш за 20 т, а таксама грузавыя аўтамабілі для аварыйнага рамонту, аўтакраны, аўтамабілі-прыбіральнікі для дарог, аўтагідрапад’ёмнікі, аўтамабілі для паліва і аўтамабілі-майстэрні)<ref>{{cite web|url = https://ukurier.gov.ua/uk/articles/vstanovlennya-faktiv-diskriminacijnih-ta-nedruzhni/|title = Встановлення фактів дискримінаційних та недружніх дій з боку Республіки Білорусь щодо законних прав та інтересів суб’єктів зовнішньоекономічної діяльності України — підприємств автомобілебудування та застосування адекватних заходів у відповідь|date = 2021-04-22|work = [[Урядовый кур’ер]]|language = ua|access-date =2021-12-08}}</ref>. Перад гэтым, 20 красавіка на сустрэчы з дэпутатам [[Вярхоўная рада Украіны|Вярхоўнай рады Украіны]] [[Яўген Уладзіміравіч Шаўчэнка|Яўгенам Шаўчэнкам]] прэзідэнт Беларусі [[А. Лукашэнка]] выказаў шкадаванне наконт таго, што суседняя краіна вядзе антыдэмпінгавыя расследаванні ў дачыненні да беларускай прадукцыі і папярэдзіў, што беларускі бок можа адказаць<ref>{{cite web|url = https://t.me/pul_1/2681|title = Лукашенко откровенно об экономике|date = 2021-04-20|work = Telegram-канал «Пул Первого»|language = ru|access-date =2021-12-08}}</ref>. Дылеры беларускіх машынабудаўнічых прадпрыемстваў падалі пазоў на Міжведамасную камісію па міжнародным гандлі Украіны, які разглядаў Акруговы адміністрацыйны суд горада Кіева. Суд прызнаў супрацьпраўным і адмяніў рашэнне Міжведамаснай камісіі па міжнародным гандлі Украіны<ref>{{cite web|url = https://ukraine.mfa.gov.by/ru/embassy/news/fc634bc5e6819f88.html|title = О решении украинских судов|date = 2021-11-04|work = Посольство Республки Беларусь в Украине|language = ru|access-date =2021-12-08}}</ref>. 8 снежня 2021 года МКМГУ адмяніла мытную спецпошліну ў 35 %<ref>{{cite web|url = https://ukurier.gov.ua/uk/articles/povidomlenn-pro-skasuvannya-rishennya-mizhvidomc/|title = ПОВІДОМЛЕННЯ Про скасування рішення Міжвідомчої комісії з міжнародної торгівлі від 16.04.2021 № 486/2021/4411-03|date = 2021-12-08|work = [[Урядовый кур’ер]]|language = ua|access-date =2021-12-08}}</ref>. === Энергетыка === 18 мая 2021 года [[Міністэрства энергетыкі Украіны|міністр энергетыкі Украіны]] [[Герман Валер'евіч Галушчанка|Герман Галушчанка]] звярнуўся да Нацыянальнай камісіі, якая ажыццяўляе дзяржаўнае рэгуляванне ў сферах энергетыкі і камунальных паслуг (НКРЭКП), каб НКРЭКП не выкарыстоўвала энергію з Беларусі і Расіі, таму што гэта «супярэчыць стратэгічным мэтам Украіны ў сферы энергетыкі, у прыватнасці сінхранізацыі Аб’яднанай энергетычнай сістэмы Украіны з ENTSO-E (Еўрапейская супольнасць аператараў магістральных сетак у галіне электраэнергетыкі), і патэнцыйна пагражае энергетычнай бяспецы»<ref>{{cite web|url = https://www.rbc.ru/politics/18/05/2021/60a3bb309a7947d7d7baa684|title = Минэнерго Украины призвало запретить импорт электричества из двух стран|date = 2021-05-18|work = [[РБК]]|language = ru|access-date =2021-12-08}}</ref>. 26 мая НКРЭКП забараніла пастаўкі электраэнергіі з Расійскай Федэрацыі і Рэспублікі Беларусі да 1 кастрычніка 2021 года<ref>{{cite web|url = https://t.me/oleksiihoncharenko/6218|title = Только что НКРЕКП запретила импорт российской и белорусской электроэнергии в Украину до 1 октября 2021 года|date = 2021-05-26|work = Telegram-канал «Гончаренко»|language = ru|access-date =2021-12-08}}</ref>. 29 верасня НКРЭКП працягнуў забарону на імпарт электраэнергіі да 1 лістапада<ref>{{cite web|url = https://www.nerc.gov.ua/news/regulyator-prodovzhiv-zaboronu-importu-elektroenergii-z-rosii-ta-bilorusi-do-1-listopada-2021-roku?news=12031|title = Регулятор продовжив заборону імпорту електроенергії з Росії та Білорусі до 1 листопада 2021 року|date = 2021-09-29|work = Національна комісія, що здійснює державне регулювання у сферах енергетики та комунальних послуг|language = ua|access-date =2021-12-08}}</ref>. 2 лістапада Беларусь паставіла Украіне электраэнергію ў межах дамовы аб аказанні аварыйнай дапамогі магутнасцю 500 МВт<ref>{{cite web|url = https://t.me/Minenergo_by/486|title = Беларусь возобновила поставки электроэнергии в Украину|date = 2021-11-02|work = Telegram-канал «Минэнерго Официальный»|language = ru|access-date =2021-12-08}}</ref>. 6 лістапада Беларусь аднавіла пастаўкі электраэнергіі ва Украіну ў рамках камерцыйнага пагаднення<ref>{{cite web|url = https://t.me/Minenergo_by/490|title = Беларусь возобновила поставки электроэнергии в Украину|date = 2021-11-06|work = Telegram-канал «Минэнерго Официальный»|language = ru|access-date =2021-12-08}}</ref>. == Інцыдэнты == * [[21 кастрычніка]] [[2016]] года авіялайнер [[Boeing 737 Next Generation|Boeing 737-8ZM]] беларускай авіякампаніі «[[Белавія]]» выконваў рэгулярны міжнародны пасажырскі рэйс В2-840 па маршруце [[Кіеў]]—[[Мінск]], але неўзабаве пасля ўзлёту па патрабаванні [[Служба бяспекі Украіны|СБУ]] быў вымушаны вярнуцца ў [[Кіеў (аэрапорт)|аэрапорт вылету]]. Пасля прызямлення быў затрыманы, а пасля адпушчаны журналіст і блогер [[Армен Араратовіч Марцірасян|Армен Марцірасян]]. Прадстаўнікі авіякампаніі «Белавія» сцвярджалі, што ўкраінскі дыспетчар апавясціў аб узняцці, у выпадку непадпарадкавання, знішчальнікаў на перахоп, падаўшы аўдыёзапісы перамоваў з пілотамі. Украінскі бок, у сваю чаргу, адмаўляў абвінавачванні. (гл. [[Інцыдэнт з пасадкай Boeing 737 у Кіеве]]) * [[24 студзеня]] [[2022]] года праўладныя беларускія прапагандысцкія telegram-каналы апублікавалі фота БПЛА, які нібыта парушыў дзяржаўную мяжу Беларусі ў «мэтах правядзення нелегальнай разведвальнай дзейнасці над ваенным палігонам „Брэсцкі“»<ref name="МЗС">{{cite web|url = https://www.mfa.gov.by/press/news_mfa/ad04a678833d5e9d.html|title = О вызове в МИД Беларуси Посла Украины|date = 2022-02-03|work = Сайт Министерство иностранных дел Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2022-02-03}}</ref>. Паводле звестак [[Міністэрства замежных спраў Беларусі]], беспілотнік быў прымушаны да пасадкі спецыялістамі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброенных Сіл Беларусі]]<ref name="МЗС" />. [[Міністэрства замежных спраў Украіны]] адказала на прэтэнзіі беларускага боку, што Украіна не выкарыстоўвала БПЛА і заклікала «Мінск не падыгрываць дэстабілізацыйным дзеянням Расіі»<ref>{{cite web|url = https://twitter.com/OlegNikolenko_/status/1489151076918083591|title = Чергова провокація влади в Білорусі|author = Ніколенко, Олег|date = 2022-02-03|work = Oleg Nikolenko ў Твітары|language = ua|access-date = 2022-02-03}}</ref>. [[3 лютага]] [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] выклікала ваеннага аташэ пры Пасольстве Украіны палкоўніка Сяргея Кацубу і ўручыла ноту пратэсту<ref>{{cite web|url = https://t.me/modmilby/11069|title = Сообщение пресс-службы|date = 2022-02-03|work = Министерство обороны Республики Беларусь в Telegram|language = ru|access-date = 2022-02-03}}</ref>. * [[29 снежня]] [[2022]] года, на фоне маштабных ракетных удараў Расіі па Украіне<ref>{{cite web|url=https://24tv.ua/ru/padenie-rakety-brestskoj-oblasti-29-dekabrja-2022-goda-belarus_n2227552|title=Беларусь выдала 2 версии по поводу падения ракеты в Брестской области|work=[[24 канал]]|author=Назарий Лазур|date=2022-12-30|lang=ru}}</ref>, адзін са снарадаў украінскай ЗРК [[С-300]] упаў каля вёскі [[Гарбаха]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] Брэсцкай вобласці. Як паведаміла Мінабароны Беларусі, ракета была збіта сіламі войскаў [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|супрацьпаветранай абароны рэспублікі]]. Інцыдэнт адбыўся па аналогіі з [[Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022)|лістападаўскім выпадкам у Польшчы]], калі ракета СПА Украіны выпадкова трапіла на тэрыторыю гэтай краіны<ref>[https://sputnik.by/20221230/kreml-prokommentiroval-padenie-ukrainskoy-rakety-v-belarusi--1070758391.html Кремль прокомментировал падение украинской ракеты в Беларуси]</ref>. Разглядаліся дзве версіі: ненаўмысны пуск зенітна-кіраванай ракеты з прычыны нізкай навучанасці разліку або няспраўнасці ракеты; наўмысная правакацыя [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]]<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/novaya_versiya_padenie_ukrainskoy_rakety_na_territorii_belarusi_mozhet_byt_provokatsiey_kievskogo_re/ Казанцев: Падение украинской ракеты на территории Беларуси может быть провокацией киевского режима]</ref>. * 17 чэрвеня 2026 года ў [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] была ўчынена атака [[Ваеннае прымяненне БПЛА#Ударныя БПЛА|ўдарным]] [[БПЛА]] па аўтобусе, які перавозіў па маршруце [[Гомель]] — [[Геленджык]] 44 пасажыраў, у тым ліку 28 дзяцей-спартсменаў дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы № 2 г. [[Рэчыца|Рэчыцы]]<ref name="belta1">[https://blr.belta.by/society/view/gomelskija-balnitsy-gatovy-prynjats-patsjarpelyh-paslja-udaru-usu-pa-autobuse-z-dzetsmi-ablvykankam-159257-2026/ Гомельскія бальніцы гатовы прыняць пацярпелых пасля ўдару УСУ па аўтобусе з дзецьмі — аблвыканкам]</ref>. Ахвярамі атакі ўкраінскага<ref>[https://blr.belta.by/president/view/geta-ukrainski-bespilotnik-lukashenka-ab-padrabjaznastsjah-ataki-drona-na-autobus-u-branskaj-voblastsi-159302-2026/ «Гэта ўкраінскі беспілотнік»]</ref> беспілотніка сталі грамадзяне Рэспублікі Беларусь: адна жанчына загінула, шэсць дзяцей і двое дарослых пацярпелі<ref name="belta1"/>. 18 чэрвеня [[МЗС Беларусі]] ўручыла ноту пратэста часоваму паверанаму у справах Украіны ў Рэспубліцы Беларусь І. Навіцкаму<ref>[https://zviazda.by/news/mzs-belarusi-nota-pratestu-ruchana-chasovamu-paveranamu-spravakh-ukrainy-/ МЗС Беларусі: нота пратэсту ўручана часоваму паверанаму ў справах Украіны]</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Кіеве]] * [[Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны]] * [[Атрад Пагоня]] * [[Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну]] * [[Тактычная група «Беларусь»]] * [[Усеўкраінскі саюз беларусаў]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://belarus.mfa.gov.ua/ua Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121231164858/http://belarus.mfa.gov.ua/ua |date=31 снежня 2012 }} {{ref-uk}} * [http://ukraine.mfa.gov.by/ Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне] {{ref-ru}} * [http://ostro.by/politics/belarus-i-ukraina-supratsounichayuts-pad-pagrozaj-rasijskaga-tsisku/ Беларусь і Украіна супрацоўнічаюць пад пагрозай расійскага ціску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210507112711/http://ostro.by/politics/belarus-i-ukraina-supratsounichayuts-pad-pagrozaj-rasijskaga-tsisku/ |date=7 мая 2021 }} Ostro.by {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-ўкраінскія адносіны| ]] 8mfiakwmidv77codfwhmuwfg2bdwzur 0 186788 5156804 5047159 2026-06-21T10:32:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156804 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-іранскія адносіны |Выява = Belarus Iran Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Іран |Колер1 = green |Колер2 = orange }} [[File:Ali Khamenei met with Belarusian President Lukashenko (2006 11 06) 03.jpg|міні|Злева направа: М. Ахмадзінежад, А. Лукашэнка і А. Хаменеі, 6 лістапада 2006 год]] '''Беларуска-іранскія адносіны''' — міжнародныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларуссю]] і [[Іран|Ісламскай Рэспублікай Іран]]. Абедзве краіны ўсталявалі дыпламатычныя адносіны ў [[1992]] годзе. Беларусь мае амбасаду ў [[Тэгеран]]е. Іран мае амбасаду ў [[Мінск]]у. Дзве краіны маюць добрыя адносіны ў апошнія гады, што адлюстравана ў рэгулярных сустрэчах на высокім узроўні і розных пагадненнях. У [[2008]] годзе міністр замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]] назваў Іран важным партнёрам Беларусі ў рэгіёне і ў свеце<ref>http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=184639</ref>. == Пагадненні == У ліпені [[2004]] года была праведзена сустрэча сумеснай ірана-беларускай эканамічнай камісіі і падпісаны дагавор аб ўмацаванні ўзаемнага эканамічнага супрацоўніцтва<ref>{{Cite web |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-21903187_ITM |title=Архіўная копія |access-date=16 ліпеня 2012 |archive-date=18 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018021913/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-21903187_ITM |url-status=dead }}</ref>. У красавіку [[2006]] года дзве краіны падпісалі шэраг эканамічных і гандлёвых пагадненняў<ref>http://english.cri.cn/706/2006/04/22/191@80242.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303192136/http://english.cri.cn/706/2006/04/22/191@80242.htm |date=3 сакавіка 2016 }}</ref>. У лістападзе 2006 года прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] наведаў Тэгеран і падпісаў пагадненні па пашырэнню двухбаковага супрацоўніцтва, а таксама пацвердзіў падтрымку Беларусі ядзернай праграмы Ірана<ref name="rferl.org">http://www.rferl.org/content/article/1072553.html</ref><ref>https://archive.today/20120729041945/www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-24262937_ITM</ref>. === Сустрэча 2007 === У маі [[2007]] года дзве краіны падпісалі пагадненні аб супрацоўніцтве, пасля сустрэчы прэзідэнта Беларусі Лукашэнкі і прэзідэнта Ірана [[Махмуд Ахмадзінежад|Махмуда Ахмадзінежада]]. Яны падпісалі сумеснае камюніке па выніках візіту ў Беларусь прэзідэнта Ахмадзінежада<ref>http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=BBAB&d_place=BBAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=1194B431C5E02A68&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM</ref><ref>http://www.rferl.org/content/article/1072528.html</ref>. Прэзідэнт Лукашэнка заявіў, што Беларусь і Іран знялі ўсе перашкоды на шляху двухбаковага гандлю<ref>http://law.by/work/EnglPortal.nsf/0/5BEC2C29B50B348CC22572E300457DE3?OpenDocument {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720070511/http://law.by/work/EnglPortal.nsf/0/5BEC2C29B50B348CC22572E300457DE3?OpenDocument |date=20 ліпеня 2011 }}</ref>. Прэзідэнт Ахмадзінежад сказаў, што «з гэтага часу беларуска-іранскія адносіны будуць развівацца дзеля забяспячэння стабільнасці і бяспекі ў свеце»<ref>http://news.belta.by/en/news/politics/?id=156369 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163148/http://news.belta.by/en/news/politics/?id=156369 |date=6 ліпеня 2011 }}</ref>. == Гандаль == У [[2008]] годзе гандаль Беларусі з Іранам склаў $ 93,8 млн (павысіўся на 23,6 %), у тым ліку экспарт Беларусі павысіўся на $83,7 млн (на 25,8 %), імпарт — на $ 10,2 млн (на 8,3 %). Сальда знешняга гандлю склала $ 73,5 млн. Асноўнымі таварамі экспарту Беларусі з'яўляюцца калійныя ўгнаенні, сінтэтычныя валокны, кабелі з сінтэтычных валокан, у той час як асноўныя таварамі імпарту з'яўляюцца аўтамабілі, вінаград, запасныя часткі для аўтамабіляў і трактароў<ref name="government.by">http://www.government.by/en/eng_dayevents20090213.html{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[2008]] годзе іранскія інвестыцыі ў Беларусь склалі $ 13,1 млн, у тым ліку $ 9,9 млн прамых інвестыцый<ref name="government.by"/>. У [[2010]] годзе Іран адкрыў вялікі завод па вытворчасці меднага дроту і распачаў другі этап па наладжанню массавай вытворчасці аўтамабіляў [[IKCO Samand|Samand]] ў Беларусі<ref name="payvand.com">http://www.payvand.com/news/10/may/1084.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924115844/http://www.payvand.com/news/10/may/1084.html |date=24 верасня 2015 }}</ref>. Беларусь і Іран заяўляюць, што могуць падняць ўзаемны тавараабарот да $ 1 млрд. Аб гэтым заявіў міністр гандлю Ірана Масуд Мір-Каземі пры сустрэчы з прэм'ер-міністрам Беларусі [[Сяргей Сідорскі|Сяргеем Сідорскім]]<ref name="government.by"/>. У цяперашні час тавазварот дзвюх краін складае $ 3,250 млрд.<ref name="payvand.com"/>. == Ваеннае супрацоўніцтва == {{Main|Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь}} Паведамлялася, што Беларусь экспартавала танкі, бронетранспарцёры, і цяжкую артылерыю ў Іран<ref name="rferl.org"/>. У студзені [[2007]] года дзве краіны падпісалі мемарандум аб узаедзеянні для абароны<ref>http://en.rian.ru/world/20070124/59644294.html</ref>. Абароннае супрацоўніцтва абмерковалася на сустрэчы двух прэзідэнтаў у маі 2007<ref>http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=15489&sectionid=351020101 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120910232755/http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=15489&sectionid=351020101 |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У [[2009]] годзе стала вядома, што Беларусь прадавала Ірану аператыўна-тактычныя ракетныя комплексы расійскай вытворчасці Іскандэр-М<ref>http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=193641</ref>. [[4 снежня]] [[2011]] іранскімі вайскоўцамі быў перахоплены амерыканскі беспілотнік Lockheed Martin RQ-170 Sentinel. Як мяркуецца, для нейтралізацыі дрона былі выкарыстаныя беларускія сістэмы РЭБ<ref>[https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ Посадить американский беспилотник Ирану помогли белорусские технологии? // belvpo (15 декабря 2011)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190328102118/https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ |date=28 сакавіка 2019 }}</ref>. У 2010-х гадах пастаўляліся прыцэлы ПГО-7В3, ракеты 5В55КД да комплексу СПА С-300, стралковая зброя і радары «Усход»<ref>[https://zen.yandex.ru/media/busel/v-kakie-strany-belarus-postavliaet-orujie-6049e5fc013fe76fa3861d4a В какие страны Беларусь поставляет оружие?]</ref>. == Энергетыка == У маі [[2007]] года Іран прадаставіў Беларусі больш шырокі доступ да запасаў нафты пасля сустрэчы двух прэзідэнтаў, што беларускі прэзідэнт Лукашэнка ахарактарызаваў як «стратэгічнае партнёрства». Пасля шматгадовага абмеркавання, Іран прадаставіў Беларусі доступ да нафтавага радовішча Джафеір, якое знаходзіцца паблізу [[ірак]]скай мяжы і можа даваць у працоўным стане да 30 000 барэляў у дзень. Лукашэнка заявіў, што сырая нафта з Джафеіра будзе альбо ачышчацца ў Іране, альбо проста здабывацца Беларуссю і прадавацца на сусветных рынках. Гэта быў першы энергетычны праект за мяжой для Беларусі<ref>http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2003716752_beliran22.html</ref><ref>http://www.moscowtimes.ru/article/852/49/194549.htm{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ён таксама сказаў, што «Іран гатовы дапамагчы Беларусі дыверсіфікаваць маршруты энергапаставак»<ref>http://en.rian.ru/world/20070522/65909833.html</ref>. У маі [[2009]] года намеснік прэм'ер-міністра Беларусь [[Уладзімір Сямашка]] сустрэўся з віцэ-губернатарам Цэнтральнага банка Ісламскай Рэспублікі Іран Рэза Раі<ref>http://www.tvr.by/eng/economics.asp?id=11366 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605233656/http://www.tvr.by/eng/economics.asp?id=11366 |date=5 чэрвеня 2011 }}</ref>. Пасля гэтай сустрэчы Цэнтральны банк Ірана аб'явіў, што будзе крэдытаваць $ 212 млн ў беларускую дзяржаўную фірму Беларуснафта для развіцця нафтавага радовішча Джафеір<ref>http://www.meed.com/news/2009/05/iran_grants_cash_injection_for_jofeir_oil_field_exploration.html</ref>. == Спасылкі == * [http://www.iran.belembassy.org/ Беларускае пасольства ў Тэгеране (на рускай, англійскай і персідскай)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120220134840/http://www.iran.belembassy.org/ |date=20 лютага 2012 }} * [http://iran.mfa.gov.by/ Вэб-сайт Пасольства Рэспублікі Беларусь у Ісламскай Рэспубліцы Іран] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328155040/http://iran.mfa.gov.by/ |date=28 сакавіка 2014 }} {{зноскі}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Іран]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Ірана|Беларусь]] hblkef60k17q0ttdv8l170d6ozp3wyt 0 190643 5156801 4916645 2026-06-21T10:28:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156801 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-індыйскія адносіны |Выява = Belarus_India_Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Індыя |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-індыйскія адносіны''' — дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларуссю]] і [[Індыя|Рэспублікай Індыяй]]. Індыя адной з першых прызнала незалежнасць [[Беларусь|Беларусі]]. Дыпламатычныя адносіны былі ўсталяваны ў красавіку [[1992]]. [[Прэзідэнт Беларусі]] двойчы наведваў Індыю з афіцыйнымі візітамі, падчас апошняга — у красавіку [[2007]] — у [[Нью-Дэлі]] была падпісана супольная дэкларацыя, якая адлюстроўвае высокі ўзровень узаемаразумення паміж дзвюма краінамі ў палітычнай сферы і вызначае асноўныя кірункі супрацоўніцтва. Высокія бакі таксама дамовіліся павысіць аб’ём гандлёвага абароту з цяперашніх амаль 200 млн да 500 млн долараў у [[2010]]. У 2009 годзе Беларусь экспартавала ў Індыю тавараў на 487,8 млн долараў, чым дасягнула па гэтым пункце максімуму<ref>[https://web.archive.org/web/20120502180346/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/ftrade1.php Годовые данные. Основные показатели внешней торговли] // [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Індыі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Індыя]] m7ufhbn6tuwxntgfwn9g8sub71z6gmw 0 191575 5156752 5150014 2026-06-21T09:31:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156752 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-літоўскія адносіны |Выява = Belarus Lithuania Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Літва |Колер1 = green |Колер2 = orange }} [[Файл:Vilnius BY embassy by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|Пасольства Беларусі ў Літве]] [[Файл:Lithuanian embassy in Minsk 1.jpg|міні|Пасольства Літвы ў Мінску]] '''Белару́ска-літо́ўскія адно́сіны'''&nbsp;— двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]]. Сучасныя дыпламатычныя адносіны паміж краінамі былі ўсталяваны 30&nbsp;снежня 1992&nbsp;года. У 1993&nbsp;годы адкрыліся [[пасольства]] [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Вільня|Вільні]] і пасольства Літвы ў [[Мінск]]у. == Гісторыя == === Беларускі рух і Літоўская Рэспубліка (1918—1920-я гады) === У перыяд пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці Літвы і [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] адбылося збліжэнне нацыянальных рухаў дзвюх дзяржаў на фоне агульнай пагрозы з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]]. У канцы 1918&nbsp;года ў склад [[Тарыба|Дзяржаўнай Рады Літвы (Тарыбы)]] былі кааптаваныя прадстаўнікі беларускага руху, а ва ўрадзе Літвы было створана [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрства беларускіх спраў]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=43}}. Увосень 1920&nbsp;года, пасля захопу Вільні польскімі войскамі генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] і ўтварэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], урады Літвы і БНР (на чале з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]]), які знаходзіўся ў [[Каўнас|Коўна]], пачалі шчыльнае супрацоўніцтва. 11&nbsp;лістапада 1920&nbsp;года паміж імі быў падпісаны сакрэтны палітычны [[Беларуска-літоўскі дагавор 1920 года|дагавор аб узаемнай падтрымцы]]. Згодна з ім, беларусы абавязваліся дакласці ўсе намаганні, каб падчас магчымага [[Плебісцыт|плебісцыту]] ў Сярэдняй Літве мясцовае насельніцтва прагаласавала на карысць Літвы. У абмен на гэта літоўскі бок гарантаваў беларусам шырокую нацыянальна-тэрытарыяльную аўтаномію ў складзе літоўскай дзяржавы на землях [[Віленская вобласць|Віленшчыны]] і [[Гродзеншчына|Гарадзеншчыны]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=99—100}}. Літоўскі ўрад аказваў ураду Ластоўскага значную фінансавую і матэрыяльную падтрымку. 13 верасня 1920&nbsp;года была выдадзена пазыка ў 1&nbsp;мільён [[Аўксін|аўксінаў]], рэгулярна фінансавалася выданне беларускай прэсы і літаратуры (напрыклад, часопіса «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]»). Акрамя таго, Літва, пры фінансавай падтрымцы [[Веймарская рэспубліка|Германіі]], стала галоўнай базай для падрыхтоўкі і ўзбраення беларускіх партызанскіх і дыверсійных атрадаў (у прыватнасці, пад камандаваннем [[Вячаслаў Разумовіч|Вячаслава Разумовіча-Хмары]]), якія дзейнічалі супраць польскіх улад на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=101, 138—139, 161}}. Аднак пасля таго, як у сакавіку 1923&nbsp;года [[Канферэнцыя паслоў|Канферэнцыя паслоў Лігі Нацый]] прызнала ўсходнія межы Польшчы і дэ-юрэ замацавала за ёй Віленшчыну, літоўскі ўрад паступова згубіў практычную палітычную зацікаўленасць у беларускім нацыянальным руху. У канцы 1923&nbsp;года ўрад БНР В.&nbsp;Ластоўскага пад ціскам мясцовых улад быў вымушаны пакінуць Коўна і пераехаць у [[Прага|Прагу]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=190}}. === 1990-я гады === Вышэйшая Рада Літоўскай ССР 11&nbsp;сакавіка 1990&nbsp;года абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. У адказ на гэта [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] 29&nbsp;сакавіка 1990&nbsp;года прыняў заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР». У дакуменце падкрэслівалася, што ў выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі, а менавіта горад Вільню і Віленскую вобласць, [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]], якія ў 1939—1940&nbsp;гадах былі перададзеныя Літве [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.&nbsp;В.&nbsp;Сталіным]] у якасці дара за яе ўваходжанне ў склад СССР<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>. Гэтая заява, ініцыяваная кіраўніцтвам у Крамлі, не сустрэла пазітыўных водгукаў з боку грамадска-палітычных колаў Беларусі. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў і новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990&nbsp;года. Аднак заяву ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М.&nbsp;С.&nbsp;Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3&nbsp;чэрвеня 1990&nbsp;года пацвердзіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393.</ref><ref>{{cite web|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf|title=Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985–1994 гг.)|author=В. Е. Снапковский|publisher=БДУ|date=2014|accessdate=30 снежня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf|archivedate=28 ліпеня 2020|lang=ru}}</ref>. У лютым 1995&nbsp;года падчас афіцыйнага візіту ў Літву Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.&nbsp;Р.&nbsp;Лукашэнка]] падпісаў Дагаворы аб добрасуседстве і супрацоўніцтве, а таксама аб [[Беларуска-літоўская граніца|дзяржаўнай граніцы]]. З мэтай пашырэння памежнага супрацоўніцтва ў верасні 1997&nbsp;года Беларусь і Літва ўзялі ўдзел у стварэнні еўрарэгіёна «Нёман», да якога ў верасні 1998&nbsp;года дадаўся еўрарэгіён «Азёрны край». У 1999&nbsp;годзе ўрад Літвы прыпыніў сувязі з урадам Беларусі на вышэйшым узроўні. === 2000—2010-я гады === З 2004&nbsp;года Беларусь і Літва пачалі праводзіць рэгулярныя кансультацыі па пытаннях рэгіянальнай бяспекі. Пасольства Літвы ўзяло на сябе выкананне функцый прадстаўніцтва [[Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора|Арганізацыі Паўночнаатлантычнага дагавора]] (НАТА) ў Беларусі. Упершыню з 2000&nbsp;года 25&nbsp;мая 2007&nbsp;года адбылася сустрэча міністраў замежных спраў абедзвюх краін на памежным кантрольна-прапускным пункце «Каменны Лог&nbsp;— Медзінінкай (Меднікі)». У кастрычніку 2007&nbsp;года ў Літве з візітам пабываў старшыня ўрада Беларусі [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|С.&nbsp;С.&nbsp;Сідорскі]] для адкрыцця ў Вільні чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА». У лістападзе таго ж года пасля далучэння да [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]] ўрад Літвы павысіў кошт уязной візы для беларускіх грамадзян з 5 да 60 [[еўра]]. Па стане на канец 2007&nbsp;года пабрацімскія адносіны падтрымлівалі 24 акругі і гарады Беларусі і Літвы. Старшыня камітэта па замежных справах Сойма Літвы Юсцінас Каросас 5&nbsp;жніўня 2008&nbsp;года заклікаў унесці прапанову аб спыненні палітычнай ізаляцыі Беларусі па прычыне яе безвыніковасці на бліжэйшым паседжанні [[Савет Еўропы|Еўрапейскага Савета]]. Яго ініцыятыву падтрымаў старшыня Сойма [[Чэславас Юршэнас]]. Другая сустрэча старшыняў урадаў з удзелам [[Гедзімінас Кіркілас|Гедзімінаса Кіркіласа]] адбылася 2&nbsp;верасня 2008&nbsp;года ў [[Друскенікі|Друскеніках]]. У хуткім часе, 11&nbsp;верасня 2008&nbsp;года, у [[Трокі|Троках]] у нефармальнай абстаноўцы сустрэліся міністры замежных спраў, а 29&nbsp;снежня таго ж года міністр замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|С.&nbsp;М.&nbsp;Мартынаў]] правёў другую сустрэчу з літоўскім калегам [[Вігаўдас Ушацкас|Вігаўдасам Ушацкасам]]<ref name="Ціхаміраў">{{cite web|url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1|title=Мінск — Вільнюс: блізка ехаць і шмат іншых рэзонаў сябраваць|author=[[Аляксандр Ціхаміраў]]|publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]]|date=29 сакавіка 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801081350/http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=29838&Itemid=1|archivedate=1 жніўня 2013|lang=be}}</ref>. === Палітычны крызіс і пагаршэнне адносін (з 2020 года) === Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] Літва стала адным з галоўных цэнтраў [[Беларуская палітычная эміграцыя пасля 2020 года|беларускай палітычнай эміграцыі]]. Афіцыйны Вільнюс адмовіўся прызнаваць легітымнасць А.&nbsp;Р.&nbsp;Лукашэнкі, даў палітычны прытулак лідару дэмакратычных сіл [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлане Ціханоўскай]] і 5&nbsp;ліпеня 2021&nbsp;года надаў яе [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офісу]] афіцыйны дыпламатычны статус<ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/1445037/litva-predostavila-ofisu-tikhanovskoi-diplomaticheskii-status|title=Літва дала Офісу Ціханоўскай дыпламатычны статус|publisher=[[LRT]]|date=5 ліпеня 2021|accessdate=17 лютага 2026|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. Дыпламатычнае напружанне ўзрастала. 4&nbsp;чэрвеня 2021&nbsp;года [[Міністэрства замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|МЗС Літвы]] абвінаваціла Беларусь у спробе ўмяшання ў дыпламатычную пошту і выклікала пасла Беларусі для ўручэння ноты пратэсту. Паводле інфармацыі літоўскага боку, літоўскага кур’ера, які выехаў на машыне з Вільнюса з дакументамі для пасольства Літвы ў Беларусі, беларускія памежнікі папрасілі адкрыць запячатаны кантэйнер. Кур’ер адмовіўся выканаць патрабаванне і быў вернуты ад мяжы, што з'яўлялася прамым парушэннем правіл міжнароднай дыпламатычнай дзейнасці згодна з [[Венская канвенцыя аб дыпламатычных зносінах|Венскай канвенцыяй аб дыпламатычных зносінах]]<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/2021/06/04/us-belarus-politics-lithuania|title=Літва выклікае пасла Беларусі з-за спрэчкі вакол дыпламатычнай пошты|publisher=[[Euronews]]|date=4 чэрвеня 2021|accessdate=17 лютага 2026|lang=en}}</ref>. У 2021&nbsp;годзе таксама пачаўся [[Міграцыйны крызіс у Літве (2021)|міграцыйны крызіс]], які літоўскія ўлады расцанілі як гібрыдную агрэсію з боку беларускага рэжыму. У адказ Літва пачала будаўніцтва фізічнага бар'ера на мяжы і ўвяла рэжым надзвычайнага становішча ў прыгранічных раёнах. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022&nbsp;года, падчас якога Беларусь дала сваю тэрыторыю для наступу расійскіх войскаў, двухбаковыя адносіны дасягнулі крытычна нізкага ўзроўню. З 1&nbsp;лютага 2022&nbsp;года ўрад Літвы ануляваў дамову аб чыгуначным транзіце прадукцыі «[[Беларуськалій|Беларуськалія]]», цалкам спыніўшы яе экспарт праз порт [[Клайпеда|Клайпеды]]<ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/1586566/tranzit-udobrenii-belaruskaliia-cherez-litvu-ostanovlen|title=Транзіт угнаенняў «Беларуськалія» праз Літву спынены|publisher=[[LRT]]|date=1 лютага 2022|accessdate=17 лютага 2026|lang=ru}}</ref>. На працягу 2023—2024&nbsp;гадоў Літва закрыла чатыры з шасці пунктаў пропуску на мяжы з Беларуссю ([[Шумск — Лоша|«Шумск»&nbsp;— «Лоша»]], [[Цверач — Відзы|«Цверач»&nbsp;— «Відзы»]], [[Лаварышкі — Катлоўка|«Лаварышкі»&nbsp;— «Катлоўка»]], [[Райгруд — Прывалка|«Райгруд»&nbsp;— «Прывалка»]]) у мэтах абароны нацыянальнай бяспекі і барацьбы з кантрабандай. У ліпені 2024&nbsp;года краіна, выконваючы санкцыі ЕС, увяла забарону на ўезд легкавых аўтамабіляў з беларускімі рэгістрацыйнымі нумарамі. У другой палове 2025&nbsp;года напружанне на мяжы зноў абвастрылася праз [[Крызіс з метэазондамі на мяжы Беларусі і краін ЕС|масавы запуск з тэрыторыі Беларусі метэаралагічных шароў]] з кантрабанднымі цыгарэтамі, што неаднаразова прыводзіла да прыпынення працы [[Вільнюскі аэрапорт|Вільнюскага аэрапорта]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383736|title=Гібрыдныя атакі і кантрабанда: Літва ўзмацняе ўвагу да мяжы з Беларуссю|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=17 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Літоўскі бок назваў такія дзеянні новай формай гібрыднай атакі. У кастрычніку 2025&nbsp;года Літва ў адказ на інцыдэнты амаль цалкам закрыла мяжу з Беларуссю<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/380112|title=ЗША далі зразумець Лукашэнку, што чакаюць спынення запуску метэазондаў у Літву|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=28 кастрычніка 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Сітуацыя змянілася ў снежні 2025&nbsp;года, калі пасля візіту ў Мінск спецпасланніка ЗША Джона Коўла беларускі бок паабяцаў спыніць запускі паветраных шароў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383492|title=Коўл: Лукашэнка пагадзіўся спыніць запуск паветраных шароў у бок Літвы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=13 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. У верасні і снежні 2025&nbsp;года Літва прыняла некалькі груп беларускіх палітычных зняволеных (агулам больш за 100 чалавек), якія былі [[Прымусовая дэпартацыя з Беларусі|прымусова дэпартаваны]] беларускімі ўладамі па выніках перамоў з Злучанымі Штатамі Амерыкі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/376773|title=Поўны спіс 52 вызваленых палітвязняў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=11 верасня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383456|title=На волі Марыя Калеснікава, Віктар Бабарыка, Марына Золатава, Алесь Бяляцкі, Максім Знак! Агулам вызвалены 123 палітвязні|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=13 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Прэзідэнт Літвы [[Гітанас Наўседа]] ацаніў гэтую падзею як дыпламатычны поспех<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/376737|title=Вызваленыя з дэпартацыяй 52 палітвязні. Статкевіч адмовіўся пакінуць Беларусь і вярнуўся|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=11 верасня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Нягледзячы на рашэнне ЗША зняць санкцыі з беларускага калію ў снежні 2025&nbsp;года, Міністэрства замежных спраў Літвы заявіла, што краіна не плануе аднаўляць транзіт угнаенняў праз сваю тэрыторыю, строга прытрымліваючыся санкцый Еўрапейскага Саюза<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383597|title=Літва не будзе прапускаць беларускі калій праз Клайпеду, нягледзячы на адмену санкцый ЗША|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=15 снежня 2025|accessdate=17 лютага 2026|lang=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-літоўская граніца]] * [[Міграцыйны крызіс у Літве (2021)]] * [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Канфлікт вакол Беларускай АЭС]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Кароткі нарыс беларускага пытання|адказны=Пераклад, каментарыі А. Вашкевіча, А. Пашкевіча, А. Чарнякевіча|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|год=2009|старонак=396|isbn=978-985-6901-22-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812103859/http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf|archive-date=2014-08-12|ref=Кароткі нарыс|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/20041-1.pdf}} == Спасылкі == * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/fc7db089e13ac7ac.html Беларуска-літоўскія адносіны на сайце МЗС РБ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.urm.lt/index.php?800162914 Спіс двухбаковых пагадненняў]{{Недаступная спасылка}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны| ]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Літва]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Літвы|Беларусь]] ecp6svai040louyph0nrbgx647cbuyq 0 196575 5156491 4462617 2026-06-20T16:09:47Z JerzyKundrat 174 5156491 wikitext text/x-wiki {{ Дзяржаўны дзеяч | імя = Улу-Мухамед | арыгінал імя = {{lang-tt3|Олуг-Мөхәммәт}} | выява = | апісанне выявы = | пасада = [[Залатая Арда|хан Залатой Арды]] |сцяг = Flag of Golden Horde-2-.gif |перыядпачатак = [[1419]] |перыядканец = [[1423]] |папярэднік = [[Хаджы-Мухамад|Кажы-Мухамед]] |пераемнік = [[Барак-хан]] |пасада_2 = |сцяг_2 = |перыядпачатак_2 = [[1426]] |перыядканец_2 = [[1427]] |папярэднік_2 = [[Барак-хан]] |пераемнік_2 = [[Барак-хан]] |пасада_3 = |сцяг_3 = |перыядпачатак_3 = [[1428]] |перыядканец_3 = [[1428]] |папярэднік_3 = [[Барак-хан]] |пераемнік_3 = [[Кічы-Мухамед]] |пасада_4 = |сцяг_4 = |перыядпачатак_4 = [[1428]] |перыядканец_4 = [[1432]] |папярэднік_4 = [[Кічы-Мухамед]] |пераемнік_4 = [[Кічы-Мухамед]] | пасада_5 = [[Казанскае ханства|хан Казані]] | сцяг_5 = Zilant flag.gif | перыядпачатак_5 = [[1438]] | перыядканец_5 = [[1445]] | каранацыя_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = [[Махмуд, казанскі хан|Махмуд (Мамутяк)]] |род = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |у шлюбе = |дзеці = |пахаваны = |нацыянальнасць = [[татарын]] |веравызнанне = [[іслам]] |бацька = |маці = |узнагароды = }} '''Улу-Мухамед хан''' ('''Улуг Мухамед''''','' {{lang-tt2|Oluğ Möxämmät|Олуг Мөхәммәт|اولوغ محمد}} [[1405]]—[[1445]], [[Казань]]) — сярэднявечны дзяржаўны дзеяч, [[чынгізід]], [[Залатая Арда|золатаардынскі]] (да [[1436]]), [[крым]]скі ([[1437]]) і [[Казанскае ханства|казанскі]] хан ([[1438]]—[[1445]]). Сын [[Ічкіле Хасан]] аглана, [[тукайцімурыды|тукайцімурыд]]. Атрымаў мянушку «Улу» — старшы, у адрозненне ад [[Кічы-Мухамед|іншага Мухамеда]], якога клікалі «Кічы» — малодшы. Заснавальнік Казанскага ханства (1438), заснавальнік [[Касімаўскае ханства|Касімаўскага ханства]]. Хан [[Улус Джучы|Улуса Джучы]] ў 1419—1423, 1426—1426, 1428. У 1428—1432 вёў зацятую барацьбу за валоданне Улусам Джучы з прадстаўнікамі малодшай галіны дынастыі Тукайцімурыдаў. Пацярпеў паражэнне, бег ([[1423]]) у [[Волжская Булгарыя|Волжска-Камскую Булгарыю]]. З дапамогай [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Вітаўт]]а вярнуў золатаардынскі прастол ([[1426]]). Распаўсюдзіўшы сваю ўладу на [[Крым]], усталяваў дружалюбныя адносіны з турэцкім султанам [[Мурад II|Мурадам II]]. Адправіў пасольства ў [[Егіпет]] (1428—1429). У 1431 годзе на суд да Улу-Мухамеда прыязджалі сын і ўнук [[Дзмітрый Данской|Дзмітрыя Данскога]], якія прэтэндавалі на велікакняжацкі сталец. Хан вырашыў справу на карысць унука, [[Васіль II|Васіля II Васільевіча]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Rodovid|276591}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ханы Залатой Арды]] [[Катэгорыя:Казанскія ханы]] [[Катэгорыя:Тукацімурыды]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя]] abg0tsotytwfh3kmo8rqcq80ln703rd 5156492 5156491 2026-06-20T16:10:43Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156492 wikitext text/x-wiki {{ Дзяржаўны дзеяч | імя = Улу-Мухамед | арыгінал імя = {{lang-tt3|Олуг-Мөхәммәт}} | выява = | апісанне выявы = | пасада = [[Залатая Арда|хан Залатой Арды]] |сцяг = Flag of Golden Horde-2-.gif |перыядпачатак = [[1419]] |перыядканец = [[1423]] |папярэднік = [[Хаджы-Мухамад|Кажы-Мухамед]] |пераемнік = [[Барак-хан]] |пасада_2 = |сцяг_2 = |перыядпачатак_2 = [[1426]] |перыядканец_2 = [[1427]] |папярэднік_2 = [[Барак-хан]] |пераемнік_2 = [[Барак-хан]] |пасада_3 = |сцяг_3 = |перыядпачатак_3 = [[1428]] |перыядканец_3 = [[1428]] |папярэднік_3 = [[Барак-хан]] |пераемнік_3 = [[Кічы-Мухамед]] |пасада_4 = |сцяг_4 = |перыядпачатак_4 = [[1428]] |перыядканец_4 = [[1432]] |папярэднік_4 = [[Кічы-Мухамед]] |пераемнік_4 = [[Кічы-Мухамед]] | пасада_5 = [[Казанскае ханства|хан Казані]] | сцяг_5 = Zilant flag.gif | перыядпачатак_5 = [[1438]] | перыядканец_5 = [[1445]] | каранацыя_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = [[Махмуд, казанскі хан|Махмуд (Мамутяк)]] |род = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |у шлюбе = |дзеці = |пахаваны = |нацыянальнасць = [[татарын]] |веравызнанне = [[іслам]] |бацька = |маці = |узнагароды = }} '''Улу-Мухамед хан''' ('''Улуг Мухамед''''','' {{lang-tt2|Oluğ Möxämmät|Олуг Мөхәммәт|اولوغ محمد}} [[1405]]—[[1445]], [[Казань]]) — сярэднявечны дзяржаўны дзеяч, [[чынгізід]], [[Залатая Арда|золатаардынскі]] (да [[1436]]), [[крым]]скі ([[1437]]) і [[Казанскае ханства|казанскі]] хан ([[1438]]—[[1445]]). Сын [[Ічкіле Хасан]] аглана, [[тукайцімурыды|тукайцімурыд]]. Атрымаў мянушку «Улу» — старшы, у адрозненне ад [[Кічы-Мухамед|іншага Мухамеда]], якога клікалі «Кічы» — малодшы. Заснавальнік Казанскага ханства (1438), заснавальнік [[Касімаўскае ханства|Касімаўскага ханства]]. Хан [[Улус Джучы|Улуса Джучы]] ў 1419—1423, 1426—1426, 1428. У 1428—1432 вёў зацятую барацьбу за валоданне Улусам Джучы з прадстаўнікамі малодшай галіны дынастыі Тукайцімурыдаў. Пацярпеў паражэнне, бег ([[1423]]) у [[Волжская Булгарыя|Волжска-Камскую Булгарыю]]. З дапамогай [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Вітаўт]]а вярнуў золатаардынскі прастол ([[1426]]). Распаўсюдзіўшы сваю ўладу на [[Крым]], усталяваў дружалюбныя адносіны з турэцкім султанам [[Мурад II|Мурадам II]]. Адправіў пасольства ў [[Егіпет]] (1428—1429). У 1431 годзе на суд да Улу-Мухамеда прыязджалі сын і ўнук [[Дзмітрый Данской|Дзмітрыя Данскога]], якія прэтэндавалі на велікакняжацкі сталец. Хан вырашыў справу на карысць унука, [[Васіль II|Васіля II Васільевіча]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Rodovid|276591}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ханы Залатой Арды]] [[Катэгорыя:Казанскія ханы]] [[Катэгорыя:Тукацімурыды]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Сярэдневякоўя]] 6irax3zibk8pkisxycubd3o2tidct5r 0 198334 5156544 4765845 2026-06-20T18:38:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156544 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Храм Святых Апосталаў Пятра і Паўла}} {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Базіліка Святых Пятра і Паўла |Арыгінальная назва = Bazilika svatého Petra a Pavla |Выява = SS Peter and Paul church Vysehrad Prageu CZ 821.jpg |Подпіс выявы = Сучасны від |Шырыня выявы = 290px |Сучасны статус = [[Прыхадская царква|Парафіяльны]] і [[капітул]]ьны храм, [[малая базіліка]] |Краіна = Чэхія |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Прага]] |lat_dir = N|lat_deg = 50.0644 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 14.4175|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Дыяцэзія = [[Пражская архідыяцэзія]] |Тып будынка = [[Базіліка]] |Архітэктурны стыль = [[Неаготыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = князь [[Ураціслаў II]] |Першае згадванне = |Заснаванне = 1070—1080 |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = Дзеючы |Сайт = }} '''Базіліка Святых Пятра і Паўла (Капітульны храм Св. Пятра і Паўла)''' ({{lang-cs|Bazilika svatého Petra a Pavla; Kapitulní chrám sv. Petra a Pavla}}) — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[капітул]]ьны [[касцёл]] у [[Вышаград]]зе ([[Прага]]) у [[неаготыка|неагатычным стылі]]. Касцёл з'яўляецца [[Прыхадская царква|парафіяльным]] і капітульным храмам [[Вышаградскі капітул|Каралеўскага калегіяльнага капітула Святых Пятра і Паўла на Вышаградзе]]. З [[25 сакавіка]] [[2003]] года мае тытул [[малая базіліка|малой базілікі]]. == Гісторыя == Узнікненне храма ў Вышаградзе шмат у чым звязана з барацьбой за ўладу ў другой палове XI стагоддзя паміж князем [[Ураціслаў II|Ураціславам II]] і яго братам [[Ярамір, біскуп пражскі|Ярамірам]], біскупам Пражскім. Ураціслаў, жадаючы стварыць новы цэнтр улады, абраў сваёй рэзідэнцыяй [[Вышаград]], дзе вырашыў заснаваць і царкоўную арганізацыю, незалежную ад [[Пражская архідыяцэзія|Пражскай дыяцэзіі]]. У выніку ў [[1070]] годзе быў заснаваны незалежны ад пражскага біскупа [[Вышаградскі капітул]], які падпарадкоўваўся непасрэдна [[Папства|Папе Рымскаму]] (капітул заставаўся незалежным да [[1763]] года), і закладзены касцёл Святых Пятра і Паўла, будаўніцтва якога, мабыць, працягвалася да [[1080]] года. Калі верыць хронікам, князь Ураціслаў асабіста ўдзельнічаў у будаўніцтве храма, даставіўшы 12 кошыкаў камянёў для падмурка. [[Файл:Praha, Vyšehrad 585.jpg|thumb|left|300px|[[Тымпан]] над галоўным уваходам у базіліку.<br /> «Страшны суд». [[Штэпан Залешак]]. 1901 год.]] [[Выява:Gothic Fresco in the Basilica of Saints Peter and Paul. Vysehrad, Prague.jpg|300px|міні|справа|Барочная фрэска з краявідам Вышаграда]] Касцёл быў збудаваны ў выглядзе [[базіліка|базілікі]] ў [[раманская архітэктура|раманскім стылі]] і прызначаўся ў тым ліку для пахавання ў ім [[Ураціслаў II|караля Ураціслава II]] і членаў каралеўскай сям'і. Лічыцца, што ў [[1092]] годзе кароль Ураціслаў быў пахаваны ў гэтым храме, аднак археалагічныя даследаванні не прывялі да выяўлення тут яго рэштак. Напачатку [[1129]] годзе храм быў істотна пашыраны. У [[1249]] годзе ў храме здарыўся пажар, пасля якога касцёл быў адноўлены ў раннегатычным відзе. Пры імператары [[Карл IV Люксембургскі|Карле IV]] у [[1369]] годзе ў выніку маштабнай рэканструкцыі касцёл атрымаў выгляд [[готыка|гатычнага]] [[неф|трохнефнага]] храма з бакавымі капліцамі. Падчас [[Гусіцкія войны|гусіцкіх войнаў]] у [[1420]] годзе Вышаград быў захоплены гусітамі і касцёл Святых Пятра і Паўла пры гэтым быў значна пашкоджаны. У [[1495]] годзе пасля канчатковага аднаўлення храм быў нанова асвячоны. У [[1576]] годзе храм быў перабудаваны ў [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансным стылі]], а ў 20-я гады [[XVIII]] стагоддзя — у стылі [[Архітэктура барока|барока]]. Аўтарам [[Архітэктура барока|барочнага]] праекта быў чэшскі архітэктар італьянскага паходжання [[Ян Санціні]], а кіраўніцтва працамі ажыццяўляў [[Францішак Максіміліян Канька]]. У [[1678]] годзе ў барочным жа стылі была пабудавана [[званіца]]. Апошняй перабудовай храма стала распачатая ў [[1885]] годзе рэканструкцыя ў [[неаготыка|неагатычным стылі]]. Яе аўтарам стаў вядомы архітэктар [[Ёзеф Моцкер]]. На [[тымпан]]е над галоўным уваходам у храм Штэпанам Залешакам у [[1901]] годзе быў выразаны рэльеф на тэму [[Страшны суд|«Страшнага суда»]]. Будаўніцтва скончылася ў [[1902]]—[[1903]] гадах, калі былі пабудаваны дзве [[неаготыка|неагатычныя]] пярэднія вежы, названыя «Адам» і «Ева», праект якіх быў выкананы архітэктарам [[Францішак Мікша|Францішкам Мікшам]]. Пасля завяршэння рэканструкцыі храм атрымаў яго сучасны выгляд. == Інтэр'ер храма == Інтэр'ер базілікі мае шмат упрыгажэннямі ў форме сцянных арнаментаў і фігурных роспісаў у стылі [[мадэрн]], выкананых [[Францішак Урбан|Францішкам Урбанам]] і яго жонкай Марыяй у [[1902]]—[[1903]] гадах. [[Прэзбітэрый]] распісаны фрэскамі венскага мастака [[Карл Ёбст|Карла Ёбста]], якія адлюстроўваюць сцэны з жыцця Святых апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]]. [[Выява:Frescoes in the Basilica of Saints Peter and Paul. Vysehrad, Prague..jpg|700px|міні|цэнтр|Фрэскі.]] Шкляныя вітражы храма былі выраблены па праекце [[Францішак Секвенс|Францішка Секвенса]]. Галоўны [[алтар]] базілікі быў выразаны ў [[1884]]—[[1889]] гадах разьбяром [[Ёзеф Грубеш|Ёзефам Грубешам]] па праекце [[Ёзеф Моцкер|Ёзефа Моцкера]]. У алтары намаляваны Святыя апосталы Пётр і Павел і Святыя [[Кірыл і Мяфодзій]]. [[Файл:Church of Saints Peter and Paul (Vyšehrad) main altar1 MK.jpg|300px|thumb|справа|Галоўны алтар храма.]] У першай капліцы знаходзіцца каменны [[саркафаг]] у [[раманская архітэктура|раманскім стылі]] [[XII]] стагоддзя. Паводле легенды ў ім знаходзяцца рэшткі Святога Лонгіна, але насамрэч у ім быў пахаваны адзін з прадстаўнікоў дынастыі [[Пржэмысловічы|Пржэмысловічаў]]. У другой капліцы храма знаходзіцца алтар чэшскіх заступнікаў. У трэцяй капліцы на алтары знаходзіцца знакамітае пано Дажджавой Дзевы Марыі, помнік гатычнага жывапісу сярэдзіны XIV стагоддзя. Пано захоўвалася ў калекцыях Карла IV і Рудольфа II, а ў [[1606]] годзе было падорана храму Святых Пятра і Паўла. Паводле падання, абраз Дажджавой Дзевы Марыі быў намаляваны самім [[Лука (евангеліст)|евангелістам Лукой]]. У часы засухі да абраза Дзевы Марыі прыходзілі працэсіі з маленнямі аб дажджы. На сцяне левага бакавога нефа можна бачыць [[Барока|барочную]] фрэску з краявідам Вышаграда, напісаную каля [[1420]] года. У [[1988]]—[[1994]] гадах інтэр'ер храма быў істотна перароблены, што запатрабавала немалых выдаткаў. == Вышаградскія могілкі == {{main|Вышаградскія могілкі}} [[Выява:Vysehrad cemetery church.jpg|thumb|left|180px]] [[Файл:Praha, Vyšehrad 597.jpg|thumb|300px|Аркады Вышаградскіх могілак]] Могілкі ў вакол храма Святых Пятра і Паўла існавала ўжо ў [[1260]] годзе. У [[XVII]] стагоддзі стагоддзі тут былі могілкі прыходу [[Вышаградскі капітул|Вышаградскага капітула]]. У [[1869]] годзе могілкам быў нададзены статус нацыянальных. Аўтарамі першых мармуровых надмагільных помнікаў на паўднёвым і ўсходнім боку былі скульптары А. Барвітыус і [[Антанін Віегл]], вучні [[Ёзеф Зітак|Ёзефа Зітака]]. Па праекце Віегла былі пабудаваны [[неарэнесанс]]ныя [[Аркада (архітэктура)|аркады]] вакол могілак. Цэнтральная алея Вышаградскіх могілак вядзе да пантэона [[Славін, пантэон|Славін]] (пабудаваны за храмам у 1889—1893 гадах па праекце А. Віегла), у якім пахаваны вядомыя дзеячы чэшскай нацыянальнай культуры і навукі ([[Карал Чапек]], [[Карал Гінек Маха]], [[Ян Неруда]], [[Бажэна Немцава]], [[Мікалаш Алеш]], [[Ян Маржак]], [[Вацлаў Левы]], [[Антанін Дворжак]], [[Бедржых Сметана]], [[Здэнек Фібіх]], [[Ян Эвангеліста Пуркінэ]], [[Яраслаў Гейраўскі]] і шматлікія іншыя). == Спасылкі == * [http://www.praguewelcome.cz/srv/www/ru/objects/detail.x?id=56095 Касцёл Св. Пятра і Паўла на Вышаградзе]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.worldwalk.info/ru/catalog/870/ Касцёл Святых Пятра і Паўла (Прага)] * [http://www.kkvys.cz/bazilika-sv-petra-a-pavla/ Афіцыйны сайт капітула Святых Пятра і Паўла на Вышаградзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191105100912/http://www.kkvys.cz/bazilika-sv-petra-a-pavla/ |date=5 лістапада 2019 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Малыя базілікі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Храмы Святых Пятра і Паўла]] [[Катэгорыя:Вышаград]] [[Катэгорыя:Касцёлы Прагі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XI стагоддзі]] [[Катэгорыя:XI стагоддзе ў Празе]] nhdq0crwi1816fbhxnaqm26lousvedh 0 200359 5156413 5142117 2026-06-20T13:16:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156413 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кавалюк}} {{пісьменнік}} '''Аўгіння Трафімаўна Кавалюк''', па нараджэнні '''Сідаровіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[паэтэса]], перакладчыца. == Біяграфія == Нарадзілася 13 сакавіка 1934 года ў в. [[Стральцы (Мастоўскі раён)|в. Стральцы]] (цяпер — [[Мастоўскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) ў [[Сялянства|сялянскай]] сям’і. Выхоўвалася без бацькі, які быў асуджаны як «вораг народа» і адбыў у [[ГУЛАГ]]у 15 гадоў. У 1954 годзе скончыла беларускую школу № 9 у [[Гродна]], а ў 1959 годзе — гісторыка-філалагічны факультэт [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага педагагічнага інстытута]], дзе наведвала літаратурны гурток. З 1952 года публікавалася ў раённай газеце. Першы верш быў змешчаны ў школьнай насценгазеце. Літаратурным настаўнікам быў [[Міхась Васілёк]], духоўную падтрымку мела яна і ад [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]. Па сямейных абставінах пераехала ў [[Рыга|Рыгу]] і ў 1959—1978 гадах працавала настаўніцай у адной з рыжскіх сярэдніх школ. Да 1982 года выкладала ў Міжгаліновым інстытуце павышэння кваліфікацыі спецыялістаў народнай гаспадаркі. Удзельнічала ў культурна-асветнай рабоце сярод латвійскіх беларусаў. З 1987 года жыла ў [[Ленінград]]зе, актыўна ўдзельнічала ў грамадскім жыцці беларусаў. Аўтар зборнікаў вершаў «Белае дзіва» (1964, для дзяцей), «Маўклівыя скарбы» (1966), «Кропля бурштыну» (1974), «Імгненняў след» (1987). Перастварала з [[Латышская мова|латышскай мовы]]. Творы Аўгінні Кавалюк перакладзены на [[латышская мова|латышскую]], [[руская мова|рускую]], [[украінская мова|украінскую]] мовы. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1993 года. Памерла 2 лістапада 2007 года ў [[Санкт-Пецярбург]]у. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [https://kamunikat.org/?pubid=18778 «Крывіцкія руны», Панізьнік Сяргей, Мінск: «Беларускі кнігазбор» 2003, ISBN 985-6730-29-5] * [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=4788&lang=BE Адклікаюцца рэхам гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306023432/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=4788&lang=BE |date=6 сакавіка 2016 }}. — Мінск: ЗБС «Бацькаўшчына», 2005. * [[Мікола Нікалаеў]]. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=12775 У Санкт‑Пецярбургу памерла паэтэса Аўгіння Кавалюк] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[4 лістапада]] [[2007]] == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130322}} {{DEFAULTSORT:Кавалюк Аўгіння Трафімаўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Санкт-Пецярбургу]] gmzos51udaj7h5xh93u4bbq86f8axsm 0 201311 5156409 4765801 2026-06-20T13:12:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156409 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = Augustin de Betancourt in Russian attire, 1810s.jpg |памер = |подпіс = |імя =Аўгусцін Аўгусцінавіч Бетанкур |арыгінальнае імя ={{lang-es|Agustín José Pedro del Carmen Domingo de Candelaria de Betancourt y Molina}} |грамадзянства ={{ESP}} <br /> {{Расійская імперыя}} |дата нараджэння = 1.2.1758 |месца нараджэння = {{МН|Пуэрта-дэ-ла-Крус|ў Пуэрта-дэ-ла-Крус}}, <br /> [[Канарскія астравы]], [[Іспанія]] |дата смерці =26.7.1824 |месца смерці = {{МС|Санкт-Пецярбург}}, <br /> [[Расійская імперыя]] |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{ордэн Святога Уладзіміра 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага}} {{!}}} |вікісховішча = }} [[Файл:RR5615-0003R.png|250px|thumb|[[190-годдзе Федэральнага дзяржаўнага унітарнага прадпрыемства «Дзяржзнак»|Памятная манета]] Банка Расіі з партрэтам А. Бетанкура, срэбра-золата, 25 рублёў, 2008 г.]] [[Файл:Stamp Russia 2008 9r Betankur 1220.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Расіі да 250-годдзя з дня нараджэння Аўгустына Бетанкура {{ЦФА|1220}}]] [[Файл:Надгробие Бетанкура.jpg|250px|thumb|Магіла А. А. Бетанкура на Лазараўскіх могілках Аляксандра-Неўскай лаўры ў Санкт-Пецярбургу]] '''Аўгусцін дэ Бетанкур і Маліна''', поўнае імя '''Аўгустын Хасэ Педра дэль Кармэн Дамінга дэ Кандэларыя дэ Бетанкур і Маліна''' ({{lang-es|Agustín José Pedro del Carmen Domingo de Candelaria de Betancourt y Molina}}; {{ДН|1|2|1758}} — {{ДС|26|7|1824|14|}}) — [[Іспанія|іспанскі]], затым расійскі дзяржаўны дзеяч і вучоны, [[генерал-лейтэнант]] рускай службы, [[архітэктар]], будаўнік, інжынер-механік і арганізатар [[транспарт]]най сістэмы Расійскай імперыі. == Біяграфія == === Сям'я === Аўгусцін дэ Бетанкур нарадзіўся [[1 лютага]] [[1758]] года ў Іспаніі ў горадзе {{нп3|Горад Пуэрта-дэ-ла-Крус|Пуэрта-дэ-ла-Крус|ru|Пуэрто-де-ла-Крус}} на востраве [[Востраў Тэнэрыфэ|Тэнэрыфэ]], у сям'і, заснаванай французскім продкам {{нп3|Жан дэ Бетанкур|Жанам дэ Бетанкурам|ru|Бетанкур, Жан де}}, які ў [[1417]] годзе абвясціў сябе каралём [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]]. === Дзейнасць у Іспаніі === Атрымаўшы ўсебаковую навуковую адукацыю ў [[Парыж]]ы, Бетанкур быў адпраўлены іспанскім урадам у найбольш культурныя краіны Заходняй Еўропы для агляду розных сістэм суднаходства, каналаў, паравых машын і т. п. Бетанкур паспяхова выканаў гэта даручэнне. У [[1798]] годзе на яго было ўскладзена прылада {{нп3|Аптычны тэлеграф|аптычнага тэлеграфа|ru|Оптический телеграф}} паміж [[Мадрыд]]ам і [[Кадыс]]ам і арганізацыя ў Іспаніі корпуса інжынераў шляхоў зносін. У [[1800]] годзе быў прызначаны генерал-інспектарам гэтага корпуса і членам савета фінансавага кіравання, а [[1803]] годзе — інтэндантам армій і галоўным дырэктарам пошт. === Прыезд у Расію === [[Файл:StarYarmDom (Nizheg Yarmarka).jpg|250px|thumb|right|Гасціны двор {{нп3|Ніжагародскі кірмаш|Ніжагародскага кірмашу|ru|Нижегородская ярмарка}}, фота сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] (не захаваўся)]] Беспарадкі, якія ўзніклі ў Іспаніі, прымусілі Бетанкура пакінуць краіну. Спачатку ён адправіўся ў Парыж, а ў [[1808]] годзе — у Расію, дзе і быў прыняты на службу ў чыне [[генерал-маёр]]а. Тут яму было адкрыта шырокая ніва для прымянення яго ведаў; ён ператварыў {{нп3|Тульскі збройны завод||ru|Тульский оружейный завод}}, пабудаваў [[гарматны ліцейны дом]] у [[Казань|Казані]], увёў новыя і палепшыў старыя машыны на [[Аляксандраўская мануфактура|Аляксандраўскай мануфактуры]], пабудаваў будынак [[Дзяржзнак|Экспедыцыі нарыхтоўкі дзяржаўных папер]] (дзе ім асабіста прыдумана вялікая частка машын), велічэзны па тых часах маскоўскі [[Ваенны манеж|экзэрцыргауз]] (крыты пляц для правядзення ваенных аглядаў, цяпер — [[Манеж (Масква)|Манеж]]), гасцінны двор {{нп3|Ніжагародскі кірмаш|Ніжагародскага кірмашу|ru|Нижегородская ярмарка}}, першы мост праз [[Нява|раку Няву]] з уладкаваннем [[Адміралцейская набярэжная|цэнтральнай набярэжнай]] [[Санкт-Пецярбург]]а і розныя іншыя будынкі і збудаванні. Прымаў удзел у пабудове [[Ісаакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]]. === Інстытут Корпуса інжынераў шляхоў зносін === Па праекце Бетанкура ў [[Санкт-Пецярбург]]у быў заснаваны [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Інстытут Корпуса інжынераў шляхоў зносін]], куды ён і быў прызначаны генеральным інспектарам<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/10603/%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D1%80 Большая биографическая энциклопедия]</ref>. Інстытут быў адкрыты 1 лістапада 1810 года. Бетанкур ўнёс важны ўклад у развіццё расійскай сістэмы вышэйшай інжынернай адукацыі ў XIX стагоддзі, якая адрознівалася спалучэннем фундаментальнай, агульнаінжынернай і спецыяльнай падрыхтоўкі. Пры складанні праграмы навучання ў Інстытуце ён пісаў: {{пачатак цытаты}}«Мэта інстытута забяспечыць Расію інжынерамі, якія, прама па выхадзе з яго, маглі б быць назначаемы да вытворчасці усялякіх работ у Імперыі».<ref>А. А. Бетанкур. «Распределение курсов учения в Институте путей сообщения».Цит. по: Барышников С. «… Движение внутренней и внешней торговли превосходит уже меру прежних путей сообщения…» // Водный транспорт. — 15 июля 2012. — № 7. — С. 6. [http://www.rus-shipping.ru/.../VT_007_12916__volgobalt_file_209_3372.pdf]{{Недаступная спасылка}} Таксама глядзі: Л. И. Коренев К истории образования и развития ПГУПС в XIXв. [http://korenev.org/index.php/en/2011-04-07-13-55-37/2011-04-07-14-09-50/66-xix?showall=&start=5]{{Недаступная спасылка}}</ref>{{канец цытаты}} === Дзейнасць у Ніжнім Ноўгарадзе === З [[1816]] года Бетанкур займаў пасаду старшыні {{нп3|Камітэт збудаванняў і гідраўлічных работ|Камітэту аб гарадскіх збудаваннях у Санкт-Пецярбургу|ru|Комитет строений и гидравлических работ}}. Вясной [[1817]] года прыбыў у Ніжні Ноўгарад будучы начальнікам Камітэта будынкаў і гідраўлічных работ для экспертызы праекта будаўніцтва [[Ніжагародскі кірмаш|Ніжагародскага кірмашу]]. Зацвердзіў наадварот для будаўніцтва месца, аднак не пагадзіўся з архітэктурным рашэннем, у сувязі з чым ўзяўся за праектаванне кірмашовага ансамбля і сістэмы камунікацый самастойна. 3 лістапад [[1817]] года рашэннем Камітэта міністраў Расійскай імперыі атрымаў у «адзінае і незалежнае распараджэнне… усю будаўнічую частку азначанага кірмаша». Мэтай будаўніцтва меў стварэнне лепшага гандлёвага комплексу ў Еўропе, «производством котораго я полагаю оказать истинную заслугу России» ({{lang-be|вытворчасцю якога я мяркую аказаць сапраўдную заслугу Расіі}})<ref name="Филатов">Николай Филатов. «Нижний Новгород. Архитектура XIV — начала XX веков». Нижний Новгород, РИЦ «Нижегородские новости», 1994.</ref>. Вясной [[1818]] года адбылася закладка кірмашовых будынкаў. З гэтага моманту і да 1822 (адкрыццё кірмашовых таргоў) Бетанкур праводзіў у Ніжнім Ноўгарадзе кожнае лета і асабіста кіраваў працай на ўсіх стадыях будаўніцтва. У [[1819]] годзе асабіста распрацоўвае праект рэканструкцыі ніжняй частцы горада. У [[1823]] годзе распрацоўвае (сумесна з {{нп3|Уільям Гестэ|В. І. Гестэ|ru|Гесте, Вильям}}) генеральны план будучага развіцця Ніжняга Ноўгарада, найвысока зацверджаны ў студзені 1824<ref name="Филатов" />. === Апошнія гады === У [[1819]] годзе стаў дырэктарам Галоўнага ўпраўлення шляхоў паведамленні і па пасадзе увайшоў у склад {{нп3|Камітэт міністраў|Камітэта міністраў Расійскай імперыі|ru|Комитет министров}}. На гэтай пасадзе ён заставаўся да самай смерці 14 (26) ліпеня 1824 года. Быў пахаваны на {{нп3|Смаленскія лютэранскія могілкі|Смаленскіх лютэранскіх могілках|ru|Смоленское лютеранское кладбище}} у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. У [[1979]] годзе прах А. А. Бетанкура і надмагільны помнік перанесены ў «Некропаль XVIII стагоддзя» на {{нп3|Лазараўскія могілкі, Санкт-Пецярбург|Лазараўскіх могілках|ru|Лазаревское кладбище (Санкт-Петербург)}} [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>[http://www.necropol.org/betankur.html Августин Августинович Де Бетанкур и Молина и его могила]</ref>. == Сям'я == * Жонка — Ганна Журдан (пам. [[1853]]). * Меў трох дачок (двух з іх клікалі Адэліна і Мацільда) і сына — {{нп3|Альфонс Аўгусцінавіч Бетанкур|Альфонса Аўгуставіча|ru|Бетанкур, Альфонс Августинович}} ([[1805]]—[[1875]]), які даслужыўся да [[генерал-лейтэнант]]а . == Памяць == * [[27 ліпеня]] [[1995]]года {{нп3|Міністэрства шляхоў зносін Расіі||ru|Министерство путей сообщения}} заснавала памятную [[медаль імя Бетанкура]], якой узнагароджваюцца спецыялісты за выбітны асабісты ўклад у развіццё транспартнага адукацыі. * Імем Бетанкура названая вуліца ў [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], на якой размешчаны пабудаваны па яго плане {{нп3|Спаскі Старакірмашны сабор|Старакірмашны сабор|ru|Спасский Староярмарочный собор}}. * У лістападзе 2009 года ў сувязі з 200-годдзем [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Пецярбургскага дзяржаўнага універсітэта шляхоў зносін]] імя А. Бетанкура прысвоена хуткаму фірменнаму цягніку № 25/26 «{{нп3|Змена - А. Бетанкур|Змена|ru|Смена — А.Бетанкур}}» паведамленнем [[Масква]] — [[Санкт-Пецярбург]]. == Узнагароды == * Удастоены шэрагу вышэйшых расійскіх ордэнаў, да ордэна Святога Аляксандра Неўскага уключна (1811). * За ўзоры асігнацый наміналам 100, 50, 25, 10 і 5 руб., распрацаваныя Бетанкурам і Хаванскім у [[1818]] годзе, [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] дараваў А. А. Бетанкур ордэн Св. Уладзіміра 2-й ступені. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Бетанкур, Августин}} * {{ВТ-РБС|Бетанкур, Августин Августинович}} == Спасылкі == * [http://www.lavraspb.ru/nekropol/view/item/id/514/catid/3 Бетанкур Августин Августинович] * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Гуманитарный%20словарь/Бетанкур%20Августин%20Августинович/ Биография на сайте «Яндекс. Словари»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140829064423/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83%D1%80%20%D0%90%D0%B2%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%20%D0%90%D0%B2%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=29 жніўня 2014 }} * [http://www.vodyanoyznak.ru/magazine/15-16/320.htm Он научил Россию печатать деньги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181217083456/http://www.vodyanoyznak.ru/magazine/15-16/320.htm |date=17 снежня 2018 }} {{start box}} {{succession box |title = [[Список ректоров ПДУШЗа|Кіраўнік навучальнай установы]] |years = 1809–1824 |before = няма (пасаду зацвердзілі) |after = {{нп3|П'ер-Дамінік Базен|П. П. Базен|ru|Базен, Пьер-Доминик}} }} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бетанкур Аўгусцін Аўгусцінавіч}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Міністры шляхоў зносін Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Іспаніі]] [[Катэгорыя:Інжынеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лазараўскіх могілках Аляксандра-Неўскай лаўры]] [[Катэгорыя:Архітэктары Ніжняга Ноўгарада]] [[Катэгорыя:Інжынеры Іспаніі]] [[Катэгорыя:Іспанцы ў Расіі]] lvtsjykkx5uafvr1beq5jc6k1ka627y 0 201561 5156606 4740480 2026-06-20T20:35:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156606 wikitext text/x-wiki [[Выява:SEB Building in Tallinn.jpg|thumb|250px|Будынак [[SEB Pank|банка SEB]] — сімвал [[Эканамічны бум|эканамічнага буму]] ў Эстоніі.]] '''Балты́йскія ты́гры''' — умоўная назва [[Прыбалтыка|Балтыйскіх дзяржаў]] ([[Эстонія]], [[Латвія]] і [[Літва]]) ў перыяд іх [[Эканамічны бум|эканамічнага буму]] (2000—2006/2007). Тэрмін створаны па аналогіі з [[Чатыры азіяцкія тыгры|Чатырма азіяцкімі тыграмі]] і [[Кельцкі тыгр|Кельцкім тыграм]], як у перыяды іх эканамічнага буму называлі адпаведна краіны [[Усходняя Азія|Усходняе Азіі]] і [[Рэспубліка Ірландыя|Ірландыю]]. == Характарыстыка == Пасля 2000 года ў эканоміках Балтыйскіх тыграў былі распачаты грунтоўныя рэформы і лібералізацыя. Разам з параўнальна таннай і эфектыўнай працоўнай сілай гэта прыцягнула вялікія аб'ёмы замежных інвестыцый і выклікала эканамічны рост. У 2006—2007 гадах Балтыйскія тыгры мелі найбольшыя аб'ёмы росту ў [[Еўропа|Еўропе]]. Прыкладам, у 2006 [[Эстонія]] павялічыла свой [[сукупны ўнутраны прадукт]] на 11,2%, [[Латвія]] — на 11,9%, [[Літва]] — на 7,5%. Усе тры краіны мелі ўзровень беспрацоўя меншы, чым у сярэднім па [[Еўрасаюз|ЕС]]. У той самы час адной з негатыўных характарыстык эканамічнага росту прыбалтыйскіх дзяржаў з'яўляўся ўзрослы дэфіцыт па [[Рахунак бягучых аперацый|бягучых аперацыях]] і знешні дысбаланс. У маі 2004 гэтыя тры краіны далучыліся да [[Еўрасаюз]]а. На момант іх далучэння сярэднедушавы даход быў значна ніжэйшы, чымся ў сярэднім па ЕС (у Літве — 47% ад сярэдняга ўзроўню ЕС), аднак былі вялікія спадзевы, што прытрыманне абранае палітыкі дазволіць наблізіцца да гэтага ўзроўню. На 2010 год быў запланаваны пераход усіх трох дзяржаў на еўра. Аднак у 2008 годзе з прычыны [[Сусветны эканамічны крызіс 2007—2010 гадоў|фінансавага крызісу]] наступавала значнае падзенне эканамічнага росту трох дзяржаў. Гадавыя тэмпы росту ў Літве ўпалі да 3%, у Латвіі да −4,6%, у Эстоніі да −3,6%. Найбольш адчувальна гэта адбілася на ВУП, які ў Латвіі зменшыўся ў параўнанні з мінулым годам на 19,6%, у Літве — на 16,8% і ў Эстоніі — на 16,2%<ref>{{Спасылка|год = 2009-08-10|url = http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a8U0aGhDyw68|загаловак = Latvia’s Economy Contracted Record 19.6% Last Quarter, Update3|выданне = Bloomberg|дата = 22 кастрычніка 2012|мова = en}}</ref>. Па выніках 2009 года ўсе тры дзяржавы апынуліся ў пяцёрцы найгоршых краін свету па дынаміцы ВУП<ref>{{Спасылка|url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html|загаловак = Country Comparison :: National product real growth rate|выданне = The World Factbook|выдавецтва = [[ЦРУ|CIA]]|дата = 22 кастрычніка 2012|мова = en|title = Архіўная копія|access-date = 21 чэрвеня 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20181226073527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2003rank.html%20|archive-date = 26 снежня 2018|url-status = dead}}</ref> (Латвія на апошнім месцы, Літва — на другім ад канца, Эстонія — на пятым). Узровень беспрацоўя перавысіў сярэдні па ЕЗ — у Латві да канца 2008 вырас у параўнанні з мінулым годам з 5,7% да 10,4%, у Эстоніі — з 4,1% да 9,2%, у Літве — з 4,3% да 8%<ref>{{Спасылка|год = 03.02.2009|url = http://rating.rbc.ru/article.shtml?2009/02/03/32292088|загаловак = Самые безработные страны ЕС|выданне = РБК. Рейтинг|дата = 22 кастрычніка 2012|мова = ru|url-status = dead}}</ref>. Улетку 2009 найвышэйшы ўзровень беспрацоўя быў зафіксаваны ў Латвіі (17,2%) і Эстоніі (17%). У 2010 эканамічная сітуацыя стабілізавалася, і ў 2011 тройка дзяржаў ізноў мела найбольшыя тэмпы эканамічнага росту ў Еўрапейскім Саюзе: латвійскі ВУП павялічыўся на 5,5%, літоўскі на 5,9%, а эстонскі — на 7,6% (найвялікшае значэнне ў ЕС)<ref>{{Спасылка|аўтар = Elita Kalniņa.|год = 09.03.2012|url = http://www.baltic-course.com/eng/analytics/?doc=54355|загаловак = GDP of Latvia increased by 5.5% in 2011|выданне = The Baltic Course.|дата = 22 кастрычніка 2012|мова = en}}</ref>. == Статыстыка == === Тэмпы росту ВУП === {| class="wikitable" |- ! ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 |- ! Латвія | 6,1% | 7,3% | 7,2% | 7,6% | 8,9% | 10,1% | 11,2% | 9,6% | −3,3% | −17,7% | −0,3% | 5,5% | 2,1% | 4,0% |- ! Літва | 12,3% | 6,7% | 6,8% | 10,3% | 7,4% | 7,8% | 7,8% | 9,8% | 2,9% | −14,8% | 1,4% | 5,9% | 2,3% | 3,8% |- ! Эстонія | 9,7% | 6,3% | 6,6% | 7,8% | 6,3% | 8,9% | 10,1% | 7,5% | −3,7% | −14,3% | 2,3% | 7,6% | 1,2% | 4,0% |- | colspan="15" align="center" | Звесткі паводле [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tsieb020 Еўрастату] (звесткі за 2012—2013 гады прагнозныя) |} === ВУП на душу насельніцтва === У табліцы прыведзеныя значэнні па [[Парытэт пакупніцкай здольнасці|парытэце пакупніцкай здольнасці]] (ППЗ) ў [[Міжнародны долар|міжнародных доларах]]. У дужках пазначаныя ВУП на душу насельніцтва ў працэнтах ад сярэдняга па [[Еўразона|Еўразоне]] (таксама ў ППЗ). {| class="wikitable" |- ! ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 |- ! Латвія | 7688<br /><small>(31,1%) | 8542<br /><small>(33,3%) | 9315<br /><small>(35,6%) | 10 262<br /><small>(38,3%) | 11 506<br /><small>(41,2%) | 13 181<br /><small>(45,3%) | 15 350<br /><small>(48,3%) | 17 437<br /><small>(52,4%) | 17 071<br /><small>(50,1%) | 15 218<br /><small>(46,6%) | 15 026<br /><small>(46,4%) | 15 367<br /> | 16 102<br /> |- ! Літва | 8437<br /><small>(34,1%) | 9257<br /><small>(36,1%) | 10 088<br /><small>(38,5%) | 11 410<br /><small>(42,6%) | 12 622<br /><small>(45,2%) | 14 218<br /><small>(48,8%) | 15 922<br /><small>(50,1%) | 17 907<br /><small>(53,8%) | 18 946<br /><small>(55,6%) | 17 315<br /><small>(53,0%) | 16 973<br /><small>(52,4%) | 17 669<br /> | 19 008<br /> |- ! Эстонія | 9909<br /><small>(40,0%) | 10 935<br /><small>(42,6%) | 12 044<br /><small>(46,0%) | 13 284<br /><small>(49,6%) | 14 882<br /><small>(53,3%) | 16 618<br /><small>(57,1%) | 18 819<br /><small>(59,3%) | 20 584<br /><small>(61,8%) | 20 259<br /><small>(59,4%) | 18 386<br /><small>(56,3%) | 18 266<br /><small>(56,4%) | 18 790<br /> | 19 811<br /> |- | colspan="14" align="center" | Звесткі паводле [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2000&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=71&pr1.y=10&c=946%2C939%2C941&s=PPPPC&grp=0&a= Міжнароднага валютнага фонду] |} == Гл. таксама == * [[Эканоміка Латвіі]] * [[Эканоміка Літвы]] * [[Эканоміка Эстоніі]] * [[Кельцкі тыгр]] * [[Чатыры азіяцкія тыгры]] * [[Татранскі тыгр]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя эканомікі]] [[Катэгорыя:Прыбалтыка]] kq3rx90e6e90oa0eavoba5tju054tig 0 204505 5156662 5133006 2026-06-21T01:38:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156662 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Борщевик Сосновского.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Pubescentia |rang = Від |latin = Heracleum sosnowskyi |author = [[Manden.]] |syn = {{btname|Heracleum persicum|[[auct.]] [[non]] [[Desv.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Fisch.]], [[p.p.]]}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Heracleum sosnowskyi |commons = Category:Heracleum sosnowskyi |itis = |ncbi = 360622 |eol = 5043177 |grin = 70345 |ipni = 843172-1 |tpl = kew-2846157 }} [[File:30-2014-11-07-m2.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] '''Баршчэўнік Сасноўскага''' (''Heracléum sosnówskyi'') — расліна [[род]]у [[Баршчэўнік]], якая валодае здольнасцю выклікаць моцныя апёкі, якія доўга не загойваюцца<ref>[http://www.nkj.ru/archive/articles/16099/ Мой друг борщевик] // Наука и жизнь : журнал. — № 7. — 2009. {{ref-ru}}</ref><ref>''[[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб С.В.]]'' [https://habr.com/ru/post/482654/ Заметки фитохимика 2021. БОРЩЕВИК] // Хабр — habr.com, 17 марта 2021, 19:39</ref>. ==Распаўсюджванне== Краіны Усходняй Еўропы і Скандынавіі, Расія. Таксама сустракаецца ў Германіі і на поўначы Балкан. == Барацьба з пашырэннем == У лістападзе 2008 года пастановай [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Мінпрыроды]] Беларусі баршчэўнік Сасноўскага разам з некаторымі іншымі раслінамі забаронены да інтрадукцыі і (або) акліматызацыі ў Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://minpriroda.gov.by/uploads/files/prilozhenie-k-PMP-106.pdf|title=ПЕРЕЧЕНЬ РАСТЕНИЙ, ЗАПРЕЩЕННЫХ К ИНТРОДУКЦИИ И (ИЛИ) АККЛИМАТИЗАЦИИ|access-date=29 снежня 2025|archive-date=1 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501182929/https://minpriroda.gov.by/uploads/files/prilozhenie-k-PMP-106.pdf|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2016 года на тэрыторыі Беларусі расліна — як асабліва небяспечная — занесена ў «чорны спіс» пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета міністраў]]<ref>[https://www.sb.by/articles/opredelen-spisok-naibolee-opasnykh-rasteniy-.html Определен список наиболее опасных растений] {{ref-ru}}</ref>. У лістападзе 2022 года палітолаг [[Уладзімір Рубінчык|Вольф Рубінчык]] звярнуў увагу на абмежаваныя поспехі барацьбы з баршчэўнікам у Беларусі — плошча, занятая раслінай, паводле афіцыйных звестак павялічылася з '''2295''' га ў жніўні 2014 года да '''4550,5''' га ў студзені 2022 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=32283|title=Баршчэўнік і ўсе-ўсе-ўсе|first=Aaron|last=Shustin|website=Independent Israeli site / אתר ישראלי עצמאי / Независимый израильский сайт / Незалежны iзраiльскi сайт /Незалежний ізраїльський сайт|date=2022-11-28|access-date=2025-12-29}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.molbiol.ru/pictures/80366.html Борщевик Сосновского (Heracleum sosnowskyi)] * [http://borshevik.net/ Борщевик] * [http://proborshevik.ru/ Про Борщевик] * [http://www.giant-alien.dk/manual.html Практическое пособие по борьбе с гигантскими борщевиками (на основе европейского опыта борьбы с инвазивными сорняками)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090116194624/http://www.giant-alien.dk/manual.html |date=16 студзеня 2009 }} * [http://ib.komisc.ru/add/files/heracleum.pdf Методические рекомендации по борьбе с нежелательными зарослями борщевика Сосновского] * [http://www.lesovod.org.ua/node/18309 Экология: Не божий «одуванчик» борщевик…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140809194512/http://www.lesovod.org.ua/node/18309 |date=9 жніўня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Баршчэўнік]] [[Катэгорыя:Расліны лугоў]] [[Катэгорыя:Флора Каўказа]] [[Катэгорыя:Флора Малой Азіі]] [[Катэгорыя:Флора Далёкага Усходу]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] 94yevi9tooar12ckgnbxiq4vv7qwmi3 0 213333 5156464 5045037 2026-06-20T15:01:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156464 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = БЕЛДЖЫ | лагатып = W1200_h854_belgee_темные_буквы.png | тып = [[Закрытае акцыянернае таварыства]] | лістынг на біржы = | дэвіз = | заснавана = {{Дата|23|12|2011|1}} | заснавальнікі = «[[БелАЗ]]», «[[Geely Automobile]]», «[[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|БАТЭ]]» | размяшчэнне = [[Барысаў]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] | ключавыя постаці = [[Генадзь Свідзерскі]] | галіна = [[аўтамабілебудаванне]] | прадукцыя = [[Легкавы аўтамабіль|легкавыя аўтамабілі]] | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | лік супрацоўнікаў = 2000 (2024) | матчына кампанія = Zhejiang Geely Holding Group | даччыныя кампаніі = | аўдытар = | сайт = [http://www.belgee.by www.belgee.by] }} '''БЕЛДЖЫ''' — [[Беларусь|беларуска]]-[[кітай]]ская [[Аўтамабілебудаванне|аўтамабілебудаўнічая кампанія]], заснаваная ў 2011 годзе. Інвестары, станам на 2023 год — Рэспубліка Беларусь, Zhejiang Jirun Automobile Co (уваходзіць у Zhejiang Geely Holding Group), CITICC International Investment Limited, Shenzhen Shentou Investment Co<ref>{{Cite web |url=http://belgee.by/news/belgee/2023/june/aktsionery-szao-beldzhi |title=Акцыянеры СЗАТ «БелДжы» |access-date=3 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703080533/http://belgee.by/news/belgee/2023/june/aktsionery-szao-beldzhi |archive-date=3 ліпеня 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.interfax.ru/business/887189 Беларуска-кітайскае «БелДжы» ў 2022 годзе скараціла выпуск аўтамабіляў Geely на 17 %]</ref>. == Гісторыя == СЗАТ «БЕЛДЖЫ» зарэгістраваны Мінскім абласным выканаўчым камітэтам 23 снежня 2011 года<ref name="about">{{Спасылка|url = http://belgee.by/o-kompanii-szao-beldzhi.html|загаловак = О компаніі|выдавецтва = Belgee|дата = 17 верасня 2013|мова = ru|title = Архіўная копія|access-date = 8 лістапада 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20150204215005/http://belgee.by/o-kompanii-szao-beldzhi.html|archive-date = 4 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Інвестары — ААТ [[БелАЗ]] (Беларусь, 50 % акцый), Geely (Кітай, 32,5 %) і ААТ [[БАТЭ (прадпрыемства)|БАТЭ]] (Беларусь, 17,5 %). 30 снежня 2011 года прадпрыемства зарэгістравана як рэзідэнт [[свабодная эканамічная зона «Мінск»|свабоднай эканамічнай зоны «Мінск»]]<ref>{{Спасылка|url = http://belgee.by/registriraciya-szao-beldzhi.html|загаловак = Регистрирация СЗАО «БЕЛДЖИ»|выданне = Новості компаніі|выдавецтва = Belgee|дата = 17 верасня 2013|мова = ru|title = Архіўная копія|access-date = 8 лістапада 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140817075415/http://belgee.by/registriraciya-szao-beldzhi.html|archive-date = 17 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Зборка аўтамабіляў наладжаная на арандаваных плошчах барысаўскага завода «[[Аўтагідраўзмацняльнік]]»<ref name="novy_zavod">{{Спасылка|год = 30 мая 2013|url = http://barysau.by/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0/1790/|загаловак = Кошт завода па вытворчасці кітайскіх Geely павялічыцца, а з чэрвеня пачнецца продаж аўто ў Расію|выданне = Эканоміка|выдавецтва = Інфармацыйны рэгіянальны партал «Барысаў»|дата = 18 верасня 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першыя мадэлі «[[Geely SC7]]» былі сабраны ў лютым 2013 года<ref>{{Спасылка|год = 2 красавіка 2013|url = http://belgee.by/prodazhi-avtomobiley-Geely-SC-startovali-v-gorode-minske.html|загаловак = Продажі автомобілей «Geely» SC7 стартовали в городе Минске|выданне = Новості компаніі|выдавецтва = Belgee|дата = 18 верасня 2013|мова = ru|title = Архіўная копія|access-date = 8 лістапада 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140817080021/http://belgee.by/prodazhi-avtomobiley-Geely-SC-startovali-v-gorode-minske.html|archive-date = 17 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. З кастрычніка 2013 плануецца з’яўленне ў продажы [[красовер (тып аўтамабіля)|красовера]] «[[Geely Emgrand X7]]»<ref>{{Спасылка|url = http://belgee.by/opisanie-Geely-EX.html|загаловак = Обзор кроссовера Geely Emgrand X7|выдавецтва = Belgee|дата = 18 верасня 2013|мова = ru|title = Архіўная копія|access-date = 8 лістапада 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141103041921/http://belgee.by/opisanie-geely-ex.html|archive-date = 3 лістапада 2014|url-status = dead}}</ref>. Колькасць супрацоўнікаў складала 128 чалавек<ref>{{cite web |url = https://av.by/news/kazhdye-chetyre-minuty-s-konvejera-shodit-avtomobil-kak-idut-dela-na-zavode-geely |title = «Каждые четыре минуты с конвейера сходит автомобиль». Как идут дела на заводе Geely? |date = 2019-05-29 |publisher = [[av.by]] |access-date = 2021-11-06 |language = ru |archive-date = 6 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211106141502/https://av.by/news/kazhdye-chetyre-minuty-s-konvejera-shodit-avtomobil-kak-idut-dela-na-zavode-geely |url-status = dead }}</ref>. У 2013 годзе на прадпрыемстве сабралі каля 2,5 тыс. аўтамабіляў<ref>{{Cite web|title=У Беларусі з'явіўся народны аўтамабіль уласнай зборкі - Лукашэнка|url=http://blr.belta.by/all_news/president/U-Belarus-zjavsja-narodny-atamabl-ulasnaj-zbork---Lukashenka_i_67141.html|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=5 мая 2014|access-date=6 мая 2014}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сакавіку 2015 года пачалося будаўніцтва новага завода для вытворчасці поўнага цыклу. 17 лістапада 2017 года адбылося яго ўрачыстае адкрыццё і з канвеера сышоў першы аўтамабіль<ref name="adt.by-2017-11-17">{{cite web |url = https://adt.by/s-konveyera-zavoda-beldzhi-pod-borisovom-soshel-pervyiy-geelyatlas-nl3/ |title = С конвейера завода “БелДжи” под Борисовом сошел первый GeelyAtlas NL3 |date = 2017-11-17 |publisher = adt.by |access-date = 2021-11-06 |language = ru |url-status = dead |archive-date = 6 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211106141501/https://adt.by/s-konveyera-zavoda-beldzhi-pod-borisovom-soshel-pervyiy-geelyatlas-nl3/ }}</ref>. У снежні 2019 года выпушчаны 20-тысячны аўтамабіль, у снежні 2020 года — 50-тысячны, у снежні 2021 года з канвеера сышоў 100-тысячны аўтамабіль. У 2023 годзе СЗАТ «БЕЛДЖЫ» сумесна з кампаніяй GIAC прынялі рашэнне аб стварэнні ўласнага новага брэнда BELGEE. У чэрвені прадпрыемства прыступіла да выпуску першага аўтамабіля пад уласным брэндам — BELGEE X50 (на аснове першага пакалення Geely Coolray). У 2024 годзе пад брэндам BELGEE наладжаны выпуск красовера X70 (на аснове Geely Atlas Pro) і седана S50 (на аснове Geely Emgrand). За 2024 год на прадпрыемстве выпушчана больш за 90 тыс. аўтамабіляў, з іх больш за 59 тыс. пад уласным брэндам. == Вытворчасць == З моманту запуску прадпрыемствам ажыццяўляецца вытворчасць метадам буйнавузлавой зборкі (SKD) машынакамплектаў (кузаў на шасі з крэсламі, рулём, панэллю кіравання, без колаў і хадавой часткі). Першапачаткова камплекты паступалі з Кітая марскім шляхам у літоўскі порт Клайпеда, адкуль па сушы дастаўляліся ў Барысаў. З 2022 года пастаўкі ажыццяўляюцца праз Казахстан і РФ. З 2017 года на прадпрыемстве таксама ажыццяўляецца вытворчасць некалькіх мадэляў метадам дробнавузлавой зборкі (CKD) поўнага цыкла. На тэрыторыі плошчай 118 га размешчаныя цэхі зваркі, афарбоўкі і зборкі. Цэх зваркі складаецца з лініі маторнага адсека (ручная лінія, дзе зварваецца пярэдні ланжэрон), лініі падлогі (зварваюцца элементы падлогі), галоўнай зварачнай лініі і лініі рэгулявання. Цэх зборкі складаецца з лініі інтэр’ера, лініі шасі і лініі фінішнай зборкі. Магутнасць пры рэжыме работы ў адну змену — 30 тысяч машын<ref name="av.by-2021-11-04">{{cite web|language=ru|url=https://av.by/news/rukovoditel-beldzhi-rasskazal-o-delah-na-zavode-novinkah-i-planah-na-novyi-god|title=«Либо выпускать меньше Coolray, либо убирать GS». Директор «БелДжи» рассказал о нюансах производства Geely|date=2021-11-04|publisher=[[av.by]]|access-date=2021-11-06|archive-date=6 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106141500/https://av.by/news/rukovoditel-beldzhi-rasskazal-o-delah-na-zavode-novinkah-i-planah-na-novyi-god|url-status=dead}}</ref>. === Выпуск аўтамабіляў === {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" !Брэнд !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |Geely |2 473 | | |5 721 | | |20 151 | |29 952 |24 833 |>62 000 |>30 000 |- |BELGEE |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |5 133 |59 303 |- !Ўсяго !2 473 ! ! !5 721 ! ! !20 151 ! !29 952 !24 833 !>67 000 !>90 000 |} == Прадукцыя == === Мадэлі, якія збіраліся раней === * Geely SC7 (2013—2016) * Geely Emgrand X7 (першае пакаленне 2013—2016, рэстайлінг 2016—2018, другое пакаленне 2018—2021) * Geely LC-Cr (2014—2017) * Geely Emgrand GT (2016—2017) * Geely Emgrand 7 (2016—2020) * Geely Atlas (першае пакаленне 2017—2021) * Geely GS (2021—2021) * Geely Atlas Pro (2021—2024) === Мадэлі, якія збіраюцца цяпер === * Geely Coolray (2019—2023, рэстайлінг 2024 — н.ч.) * Geely Tugella (2020 — н.ч.) * Geely Emgrand (2023 — н.ч.) * Geely Monjaro (2023 — н.ч.) * Geely Okavango (2024 — н.ч.) * Geely Atlas (другое пакаленне 2024 — н.ч.) * BELGEE X50 (2023 — н.ч.) * BELGEE X70 (2024 — н.ч.) * BELGEE S50 (2024 — н.ч.) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://belgee.by/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230715190114/http://belgee.by/ |date=15 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}} * {{cite web |url = https://av.by/news/segodnya-geely-a-zavtra-hot-volvo-ili-bmw-kak-ustroen-pervyj-belorusskij-zavod-gigant-beldzhi |title = «Сегодня Geely, а завтра хоть Volvo или BMW». Как устроен первый белорусский завод-гигант «БелДжи» |date = 2017-05-12 |publisher = [[av.by]] |access-date = 2021-11-06 |language = ru |archive-date = 6 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211106141502/https://av.by/news/segodnya-geely-a-zavtra-hot-volvo-ili-bmw-kak-ustroen-pervyj-belorusskij-zavod-gigant-beldzhi |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://av.by/news/geely-prodolzhayut-vypuskat-chto-izmenilos-na-zavode-beldzhi-za-god |title = Geely продолжают выпускать. Что изменилось на заводе «БелДжи» за год? |date = 2018-09-17 |publisher = [[av.by]] |access-date = 2021-11-06 |language = ru |url-status = dead }} {{Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Беларусі}} [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Барысава]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] 1msafacrmb7qp92e86hfi5nwgitz1to 0 218513 5156828 4942375 2026-06-21T11:28:31Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Персанажы-іншапланецяне]]; +[[Катэгорыя:Выдуманыя журналісты]]; +[[Катэгорыя:Коміксы 1938 года]]; +[[Катэгорыя:Літаратурныя архетыпы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156828 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў | Імя = Супермэн | Арыгінал імя = Superman | Фота =Superman154.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = | Выдавец = [[DC Comics]] | Першае з'яўленне = [[Action Comics]] №1 <br />(18 красавіка 1938) | Стваральнікі = [[Джэры Сігел]] (пісьменнік)<br />[[Джо Шустэр]] (мастак) | Альтэр-эго = Кал-Эл (пры нараджэнні)<br />Кларк Кент | Знешнасць = | Месца нараджэння = [[Крыптон, комікс|Крыптон]] | Каманды = [[Ліга Справядлівасці]] | Партнёры = [[Бэтмэн]]<br />[[Цуда-жанчына]]<br />[[Крыпта, комікс|Крыпта]] | Саюзнікі = | Ворагі =Лекс Лютар<br />Дарксайд<br />Генерал Зод | Здольнасці = }} '''Супермэ́н'''{{sfn|БелЭн|2002}} або '''суперме́н'''<ref>{{крыніцы/Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013)|superman}}</ref> ({{lang-en|Superman}}) — выдуманы [[супергерой]], персанаж [[комікс]]аў выдавецтва [[DC Comics]] і культавы амерыканскі герой. У [[Іронія|іранічным]] значэнні — чалавек, упэўнены ў сваёй перавазе над іншымі{{sfn|БелЭн|2002}}. Супермэн быў створаны мастаком [[Джо Шустэр]]ам і пісьменнікам [[Джэры Сінгел]]ам і ўпершыню з’явіўся ў коміксе [[Action Comics#1]] у [[1938]] годзе. Супермэн нарадзіўся на планеце Крыптон і атрымаў імя '''Кал-Эл'''. Калі ён быў дзіцём, бацькі адправілі яго на Зямлю на маленькім касмічным караблі за некалькі імгненняў да таго, як Крыптон быў знішчаны ў выніку прыроднага катаклізму. Яго карабель прызямліўся недалёка ад выдуманага гарадка Смолвіль. Ён быў знойдзены і ўсыноўлены фермерамі Джонатанам і Мартай Кент, якія назвалі яго '''Кларкам Кентам'''. Кларк развіў розныя звышчалавечыя здольнасці, такія як неверагодная сіла і непранікальная скура. Яго прыёмныя бацькі параілі яму выкарыстоўваць свае здольнасці на карысць чалавецтва, і ён вырашыў змагацца са злачыннасцю. Каб абараніць сваё асабістае жыццё, ён пераапранаецца ў стракаты касцюм і выкарыстоўвае псеўданім «Супермэн», калі змагаецца са злачыннасцю. Персанаж, як правіла, носіць сіні касцюм, чырвоны плашч і чырвона-жоўты сімвал «S» на грудзях. Кларк жыве ў выдуманым амерыканскім горадзе Метропаліс, дзе ён працуе журналістам у ''Daily Planet''. Супермэн — гэта [[архетып]] супергероя: ён носіць дзіўны касцюм, выкарыстоўвае кодавае імя і змагаецца са злом з дапамогай экстраардынарных здольнасцей. Хоць ёсць больш раннія персанажы, якія, магчыма, адпавядаюць гэтаму вызначэнню, менавіта Супермэн папулярызаваў жанр супергерояў і ўсталяваў яго ўмоўнасці. Ён быў самым прадаваным супергероем у амерыканскіх коміксах да 1980-х гадоў. == Сілы і здольнасці == * Сверхчалавечая сіла, цягавітасць, спрыт, рэфлексы * Палепшаны зрок * Палёт * Суперхуткасць * Непаражальнасць * Рэгенерацыя * Суперінтэлект * Паглынанне сонечнай энергіі == Фільмы і серыялы == {| class="wikitable" |- ! Год !! Фільм !! Акцёр !! Апісанне |- | 1948 || Супермэн || Кірк Элін ||Гэта быў самы прыбытковы шматсерыйны фільм у гісторыі кіно. |- | 1950 || Чалавек-Атам супраць Супермэна || Кірк Элін || |- | 1951 || Супермэн і людзі-краты | Джордж Рыўз || |- | 1951—1958 || Прыгоды Супермэна || Джордж Рыўз || |- | 1978 || [[Супермен (фільм, 1978)|Супермэн]] || Крыстафер Рыў || Самы паспяховы мастацкі фільм пра Супермэна. У ім Супермэн упершыню сустрэўся з Лексам Лютарам. |- | 1980 || Супермэн 2 || Крыстафер Рыў || Супермэн змагаецца з трыма крыптонцамі. |- | 1983 || Супермэн 3 || Крыстафер Рыў || |- | 1987 || Супермэн 4: У пошуках міру || Крыстафер Рыў || |- | 1988—1992 || Супербой || Джон Хеймс <br />Джэрард Крыстафер || |- | 1993—1997 || Лоіс і Кларк: Новыя прыгоды Супермэна || Дзін Кейн || |- | 2001—2011 || Таямніцы Смолвіля || Том Уэлінг || Серыял пра юнацтва Кларка Кента і момант яго станаўлення супергероем. |- | 2006 || Вяртанне Супермэна | Брэндан Раўт || |- | 2013 || Чалавек са сталі || [[Генры Кэвел]] || Перазапуск гісторыі Супермэна. |- | 2016 || Бэтмэн супраць Супермэна: Досвітак справядлівасці || [[Генры Кэвел]] || Першая сустрэча Супермэна з Бэтмэнам і Цуда-жанчынай у кіно. |- |2020 |Супермэн і Лоіс |Тайлер Гэклін |Спін-оф серыяла «Легенды заўтрага». |} == Мультфільмы == '''Мультсерыялы:''' * Супермэн (1941—1943) * Новыя Прыгоды Супермэна (1966—1970) * Супермэн (1988) * Супермэн (1997—2000) '''Мультфільмы:''' * Супермэн: Брэйніяк Атакуе (2006) * Супермэн: Судны дзень (2007) * Цёмная Ліга Справядлівасці: Вайна Апакаліпсіса (2020) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Супермэ́н||272}} == Спасылкі == * [https://www.dccomics.com/characters/superman Афіцыйны вэб-сайт] * [[centralwikia:w:c:dc:Superman|Супермэн]] у [[centralwikia:w:c:dc|Базе даных DC]] * [https://web.archive.org/web/20170629030355/http://www.imdb.com/character/ch0000196/ Супермэн] на [[Internet Movie Database|IMDb]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Супергероі DC Comics]] [[Катэгорыя:Персанажы-іншапланецяне]] [[Катэгорыя:Выдуманыя журналісты]] [[Катэгорыя:Коміксы 1938 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя архетыпы]] 5ko3xkned3yjhxoobvsd97jwddy9fs4 0 218518 5156435 4930948 2026-06-20T13:51:57Z DzBar 156353 + 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156435 wikitext text/x-wiki {{вікіфікацыя}} {{арфаграфія}} {{значэнні|Чалавек-павук (значэнні){{!}}Чалавек-павук}} {{Герой коміксаў | Імя = Чалавек-павук | Арыгінал імя = Spider-Man | Выдавец = [[Marvel Comics]] | Першае з'яўленне = [[Amazing Fantasy]] #15 (жнівень 1962) | Стваральнікі = * [[Стэн Лі]] (пісьменнік) * [[Стывен Дзітка]] (мастак) | Альтэр-эга = Пітэр Паркер | Месца нараджэння =Куінс, Нью-Ёрк | Каманды = * Мсціўцы * Фантастычная чацвёрка * X-Men * Сакрэтныя Абаронцы * Фонд Будучыні * Daily Bugle * Героі на пракат * Магутныя Мсціўцы * Новыя Мсціўцы * Армія павукоў / Ваяры павуціння | Партнёры = * Чорны кот * Чалавек-павук (Майлз Маралес) * Жанчына-павук (Гвен Стэйсі) * Шоўк | Саюзнікі = * [[Капітан Амерыка]] * [[Людзі Ікс]] * [[Жалезны чалавек]] | Здольнасці = *Звышчалавечая сіла, спрыт, рэфлексы, цягавітасць і трываласць *Здольнасць чапляцца за цвёрдыя паверхні *Пракагнітыўнае пачуццё павука *Інтэлект геніяльнага ўзроўню *Дасведчаны навуковец і інжынер *Выкарыстоўвае наручныя вэб-шутары }} '''Чалавек-павук''', або '''Спайдэр-мэн''' ({{lang-en|Spider-Man}}) — выдуманы [[супергерой]], персанаж коміксаў выдавецтва [[Marvel Comics]], а таксама шэрагу фільмаў і відэагульняў. Чалавек-павук быў створаны мастаком [[Стывен Дзітка|Стывенам Дзіткам]] і пісьменнікам [[Стэн Лі|Стэнам Лі]] і ўпершыню з’явіўся ў коміксе [[Amazing Fantasy]] № 15 (жнівень 1962). Стваральнікі надалі яму суперсілу і спрыт, здольнасць чапляцца да большасці паверхняў, выпускаць павуціну з запясця і хутка рэагаваць на небяспеку, дзякуючы «павучаму пачуццю», што дазваляе яму змагацца з праціўнікамі. Сакрэтная асоба Чалавека-павука — '''Пітэр Бенджамін Паркер''' ({{lang-en|Peter Benjamin Parker}}). Першапачаткова Пітэр быў намаляваны як падлетак-старшакласнік і сірата, якога выхоўвалі яго цётка Мэй і дзядзька Бэн у Нью-Ёрку пасля таго, як яго бацькі Рычард і Мэры Паркер загінулі ў авіякатастрофе. Лі і Дзітко сутыкнуліся з цяжкасцямі ў падлеткавым узросце і фінансавымі праблемамі і далі яму мноства персанажаў другога плана, такіх як Флэш Томпсан, Дж. Джона Джэймсан і Гары Осбарн; рамантычныя інтарэсы Гвен Стэйсі і Мэры Джэйн Уотсан; і такіх ворагаў, як Зялёны Гоблін і Доктар Васьміног. У сваёй гісторыі паходжання Чалавек-павук атрымлівае свае звышчалавечыя сілы і здольнасці пасля ўкусу радыеактыўнага павука. Гэтыя паўнамоцтвы ўключаюць звышчалавечую сілу, спрыт, рэфлексы, цягавітасць, трываласць, каардынацыю і раўнавагу; чапляюцца за паверхні і столі, як павук; і выяўляць небяспеку з яго здольнасцю прадбачання, званай «павуковым пачуццём». Ён стварае наручныя «павуцінневыя» прылады, якія страляюць у штучныя павуціны ўласнай распрацоўкі, якія ён выкарыстоўвае як для баёў, так і для катання павуціннем па горадзе. Першапачаткова Пітэр Паркер выкарыстаў свае здольнасці для асабістай выгады, але пасля таго, як яго дзядзьку Бэна забіў злодзей, якога Пітэр не змог спыніць, ён пачаў выкарыстоўваць свае здольнасці для барацьбы са злачыннасцю, стаўшы Чалавекам-павуком. Калі Чалавек-павук упершыню з’явіўся ў пачатку 1960-х гадоў, падлеткам у коміксах пра супергерояў звычайна адводзілася роля напарнікаў галоўнага героя. Серыя коміксаў пра Чалавека-павука паклала пачатак таму, што Пітэр Паркер, старшакласнік з Квінса, штат Нью-Ёрк, з’яўляецца таемнай асобай Чалавека-павука, чые «зацыкленасці на непрыняцце, неадэкватнасць і адзіноту» былі праблемамі для маладых чытачоў. ставіцца [8] У той час як Чалавек-павук быў квінтэсэнцыяй напарніка, у адрозненне ад папярэдніх герояў-падлеткаў Бакі Барнса і Робіна, у Чалавека-павука не было настаўніка-супергероя, як Капітан Амерыка і [[Бэтмен]]; ён засвоіў для сябе ўрок, што «з вялікай сілай прыходзіць вялікая адказнасць» — радок, уключаны ў тэкставае поле ў апошняй панэлі першай гісторыі пра паходжанне Чалавека-павука, але пазней заднім лікам прыпісаны дзядзьке Бэну Паркеру. Кампанія Marvel прадставіла Чалавека-павука ў некалькіх серыях коміксаў, першай і самай працяглай з якіх з’яўляецца Дзіўны Чалавек-павук. З моманту свайго ўвядзення асноўная версія Пітэра прайшла шлях ад старшакласніка да навучэнца ў каледжы і да цяперашняга часу, дзе яму за 20. Пітэр быў членам шматлікіх каманд супергерояў, асабліва Мсціўцаў і Фантастычнай чацвёркі. Доктар Васьміног таксама ўзяў на сябе асобу для сюжэтнай дугі, якая ахоплівае 2012—2014 гады пасля абмену целам, у якім Пітэр, здаецца, памірае. Кампанія Marvel таксама выпусціла коміксы з альтэрнатыўнымі версіямі Чалавека-павука, у тым ліку «Чалавек-павук 2099», які распавядае пра прыгоды Мігеля О’Хары, Чалавека-павука будучыні; Ultimate Spider-Man, які распавядае пра прыгоды падлетка Пітэра Паркера ў альтэрнатыўным сусвеце; і Ultimate Comics: Spider-Man, які адлюстроўвае падлетка Майлза Маралеса, які прымае мантыю Чалавека-павука пасля відавочнай смерці Ultimate Пітэра Паркера. Пазней Майлз сам па сабе стаў супергероем і быў перацягнуты ў мэйнстрым падчас падзеі Secret Wars, дзе ён часам працуе разам з асноўнай версіяй Пітэра. Чалавек-павук — адзін з самых папулярных і камерцыйна паспяховых супергерояў. Ён з’яўляўся ў незлічоных формах сродкаў масавай інфармацыі, у тым ліку ў некалькіх анімацыйных тэлесерыялах: першы арыгінальны мультсерыял «Чалавек-павук», дзе Пол Соўлз агучвае галоўнага героя, тэлесерыял з жывым дзеяннем, газетныя коміксы і некалькі серый фільмаў. Чалавек-павук быў упершыню адлюстраваны ў жывым экшне Дэні Сігрэнам у «Супергісторыях Спайдзі», перыядычным скетчы на ​​The Electric Company з 1974 па 1977 год. У гульнявых фільмах Чалавека-павука сыгралі акцёры Тобі Магуайр у трылогіі Сэма Рэймі пра Чалавека-павука, Эндру Гарфілд у двух фільмах рэжысёра Марка Уэба і ў кінематаграфічнам сусвеце Marvel — Том Холанд. Рыў Карні першапачаткова зняўся ў ролі Чалавека-павука ў брадвейскім мюзікле 2010 года «Чалавек-павук: Выключы цемру». Чалавека-павука таксама агучвалі Джэйк Джонсан і Крыс Пайн у анімацыйным фільме «Чалавек-павук: у Сусветным свеце», прычым першы паўтарыў сваю ролю ў сіквеле «Чалавек-павук: Праз Сусветны свет». Чандлер Рыггс сыграў Пітэра Паркера ў кароткаметражным фан-фільме «Павук». == Гісторыя публікацыі == === Стварэнне і развіццё === [[Файл:Spider Strikes v1n1 i05 Wentworth.png|міні|Рычард Вентворт, ён жа Павук у часопісе The Spider. Стэн Лі заявіў, што Павук паўплываў на стварэнне Чалавека-павука.]] У 1962 годзе, з поспехам «Фантастычнай чацвёркі», рэдактар ​​і галоўны [[сцэнарыст]] Marvel Comics Стэн Лі праводзіў кастынг на ідэю новага супергероя. Ён сказаў, што ідэя Чалавека-павука ўзнікла з-за ўсплёску падлеткавага попыту на коміксы і жадання стварыць персанажа, з якім падлеткі маглі б ідэнтыфікаваць сябе.  Як і ў выпадку з «Фантастычнай чацвёркай», Лі бачыў у Чалавеку-павуку магчымасць «выйсці са сваёй сістэмы», чаго, на яго думку, не хапала ў коміксах. У сваёй аўтабіяграфіі Лі згадвае нетхненне Павуком са старонак дэтэктыўных часопісаў, змагаром са злачыннасцю, які не з’яўляецца звышчалавекам. У шматлікіх друкаваных і відэаінтэрв’ю Лі заявіў, што яго натхніла, убачыўшы, як павук карабкаецца ўверх сцяны, дадаючы ў сваёй аўтабіяграфіі, што ён так часта распавядаў гэтую гісторыю, што стаў сумнявацца ў тым, праўда гэта ці не. Павука шукалі як законнікі, так і злачынны свет (вызначальная тэма ранніх гадоў Чалавека-павука) і за гады бесперапыннай барацьбы ён развіў «шостае пачуццё», якое папярэджвае яго аб небяспецы, якое стала натхненнем для «пачуцця павука». Нягледзячы на ​​тое, што ў той час супергероям-падлеткам звычайна давалі імёны, якія пачыналіся на «хлопчык», Лі кажа, што абраў «Чалавека-павука», таму што хацеў, каб персанаж старэў па меры развіцця серыяла, і адчуваў, што імя «Хлопчык-павук» зрабіла б выгляд, нібыта персанаж саступае іншым супергероям. Ён таксама вырашыў уставіць злучок у імя, бо адчуваў, што яно занадта падобна на Супермэна, яшчэ аднаго супергероя з чырвона-сінім касцюмам, які пачынаецца на «S» і заканчваецца на «man» (хоць мастак Стыў Дзітко планаваў, што персанаж будзе мець аранжавы і фіялетавы касцюм). У той час Лі заставалася толькі атрымаць згоду выдаўца Marvel Марціна Гудмана на зацвярджэнне персанажа. У інтэрв’ю 1986 года Лі падрабязна апісаў свае аргументы, каб пераадолець пярэчанні Гудмана. Гудман у рэшце рэшт пагадзіўся на спробу Чалавека-павука, пра што Лі ў шматлікіх інтэрв’ю ўспамінаў як аб апошнім выпуску [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]]. і серыі альманахаў аб звышнатуральным Amazing Adult Fantasy, якая была перайменавана ў Amazing Fantasy для нумара 15 (вокладка датавана жніўнем 1962 года, у продажы 5 чэрвеня 1962 года). У прыватнасці, Лі заявіў, што той факт, што ўжо было вырашана, што Amazing Fantasy будзе адменена пасля выпуску № 15, быў адзінай прычынай, па якой Гудман дазволіў яму выкарыстоўваць Чалавека-павука. Нягледзячы на ​​тое, што гэта быў апошні нумар, яго рэдакцыйная старонка чакала працягу коміксу і што «Чалавек-павук … будзе з’яўляцца кожны месяц у Amazing». Нягледзячы на ​​гэта, Лі атрымаў адабрэнне Гудмана на назву Чалавек-павук і канцэпцыю «звычайнага падлетка» і звярнуўся да мастака Джэка Кірбі. Як распавядае гісторык коміксаў Грэг Тэкстан, Кірбі распавёў Лі пра неапублікаванага персанажа, над якім ён супрацоўнічаў з Джо Сайманам у 1950-х гадах, у якім хлопчык-сірата, які жыве са старой парай, знаходзіць чароўны пярсцёнак, які надзяляе яго звышчалавечымі сіламі. Лі і Кірбі «неадкладна селі на сюжэтную канферэнцыю», піша Тэкстан, і пасля Лі загадаў Кірбі распрацаваць персанажа і намаляваць некалькі старонак. Стыў Дзітко будзе рэдактарам. Калі Кірбі паказаў Лі першыя шэсць старонак, Лі згадвае: «Я ненавідзеў тое, як ён гэта рабіў! Не тое каб ён зрабіў гэта дрэнна — проста гэта быў не той персанаж, якога я хацеў; гэта было занадта гераічна».  Лі звярнуўся да Дзітко, які распрацаваў мастацкі стыль, які Лі палічыў здавальняючым. Дзітко ўспамінаў: <blockquote>«Адной з першых рэчаў, якія я зрабіў, было прыдумаць касцюм. Жыццёва важная, візуальная частка персанажа. Я павінен быў ведаць, як ён выглядае … перш чым рабіць якія-небудзь перапрацоўкі. Напрыклад: здольнасць чапляцца, каб у яго не было цвёрдых чаравікоў або ботаў, схаваны „шутэр“ на запясце ў параўнанні з сеткавым пісталетам і кабурай і г.д. … Я не быў упэўнены, што Стэну спадабаецца ідэя закрыць твар персанажа, але Я зрабіў гэта таму, што гэта хавала відавочна хлапечы твар. Гэта таксама дадало б таямнічасці характару…»</blockquote> Нягледзячы на ​​тое, што ўнутранае мастацтва было зроблена толькі Дзітко, Лі адхіліў вокладку Дзітко і даручыў Кірбі напісаць алоўкам вокладку, якую Дзітко напісаў чарнілам. Як патлумачыў Лі ў 2010 годзе, «Я думаю, што я папрасіў Джэка накідаць вокладку для гэтага, таму што я заўсёды вельмі давяраў вокладкам Джэка». У ранніх успамінах аб стварэнні персанажа Дзітко апісаў свой уклад і Лі ў інтэрв’ю з Гэры Марцінам па пошце, апублікаваным у Comic Fan #2 (лета 1965 г.): «Стэн Лі прыдумаў назву. Я зрабіў касцюм, вэб-шутэр на запясце і сігнал павука.». У той час Дзітко дзяліў студыю на Манхэтэне з вядомым мастаком-фетышыстам Эрыкам Стэнтанам, аднакласнікам па мастацкай школе, які ў 1988 годзе ў інтэрв’ю Тэакстану нагадаў, што хаця яго ўклад у Чалавека-павука быў "амаль нулявым. ", ён і Дзітко «разам працавалі над раскадроўкамі, і я дадаў некалькі ідэй, але ўсё гэта было створана Стывам самастойна … Я думаю, што я дадаў частку пра павуцінне, якое выйшла з-пад яго рук.».  Дзітко сцвярджаў у рэдкім інтэрв’ю Джонатану Росу, што першапачаткова касцюм быў задуманы ў аранжавай і фіялетавай каляровай гаме, а не ў пазнавальных чырвоным і сінім. Кірбі аспрэчыў версію гісторыі Лі і сцвярджаў, што Лі меў мінімальны ўдзел у стварэнні персанажа. Па словах Кірбі, ідэя Чалавека-павука ўзнікла ў Кірбі і Джо Саймана, якія ў 1950-х гадах распрацавалі персанажа пад назвай Срэбраны павук для комікса Crestwood Publications Black Magic, але персанаж застаўся нявыкарыстаным. Сайман, у сваёй аўтабіяграфіі 1990 г., аспрэчыў справаздачу Кірбі, сцвярджаючы, што Black Magic не была фактарам і што Сайман прыдумаў назву «Чалавек-павук» (пазней змененую на «Срэбны павук»), у той час як Кірбі акрэсліў гісторыю і здольнасці персанажа. Пазней Сайман удакладніў, што яго і Кірбі канцэпцыя персанажаў стала асновай для супергероя Арчы Коміксаў Саймана, Мухі. Мастак Стыў Дзітко заявіў, што Лі падабалася імя Hawkman DC Comics, і што «Чалавек-павук» быў вынікам гэтага інтарэсу. Сайман пагадзіўся з тым, што Кірбі паказаў арыгінальную версію Чалавека-павука Лі, якому спадабалася ідэя і даручыў Кірбі намаляваць прыклады старонак новага персанажа, але яму не спадабаліся вынікі — у апісанні Саймана «Капітан Амерыка з павуціннем». Пісьменнік Марк Эванье адзначае, што меркаванне Лі аб тым, што персанаж Кірбі быў занадта гераічным, здаецца малаверагодным — Кірбі ўсё яшчэ маляваў вокладкі для Amazing Fantasy № 15 і першага выпуску Дзіўнага Чалавека-павука. Эванье таксама аспрэчвае прычыну Кірбі аб тым, што ён быў «занадта заняты», каб маляваць Чалавека-павука ў дадатак да іншых сваіх абавязкаў, паколькі Кірбі, па словах Эванье, «заўсёды заняты». Тлумачэнні ані Лі, ані Кірбі не тлумачаць, чаму ключавыя сюжэтныя элементы, такія як чароўны пярсцёнак, былі выключаны; Эванье сцвярджае, што найбольш праўдападобным тлумачэннем раптоўнай змены было тое, што Гудман або адзін з яго памочнікаў вырашылі, што Чалавек-павук, намаляваны і ўяўлены Кірбі, занадта падобны на Муху. Аўтар і даследчык Дзітко Блэйк Бэл піша, што менавіта Дзітко адзначыў падабенства з Мухай. Дзітко ўспомніў, што «Стэн патэлефанаваў Джэку наконт Мухі», дадаўшы, што «праз некалькі дзён Стэн сказаў мне, што я буду алоўкам пісаць разборкі панэлі гісторыі з канспекта Стэна». Менавіта ў гэты момант уся канцэпцыя паласы перажыла сур’ёзны рамонт. «Пайшоў чароўны пярсцёнак, дарослы Чалавек-павук і любыя легенды, якія ўтрымліваліся ў гісторыі Чалавека-павука». Лі даў Дзітко ўяўленне пра падлетка, якога ўкусіў павук і развіццё здольнасцяў, дзе Дзітко пашырыўся да такой ступені, што стаў тым, што Бэл апісвае як "першую працу наёмнага мастака свайго пакалення, які ствараў і кантраляваў апавядальную дугу сваёй серыі ". Па пытанні першапачатковага стварэння Дзітко заявіў: «Я да гэтага часу не ведаю, чыя гэта была ідэя першапачаткова». Дзітко, аднак, разглядаў апублікаваную версію Чалавека-павука як асобнае стварэнне ад таго, што ён бачыў на пяці старонках, напісаных алоўкам, якія завяршыў Кірбі. Каб пацвердзіць гэта, Дзітко выкарыстаў аналогію з Кірбі/Марвел Торам, якая была заснавана на імені або ідэі персанажа ў скандынаўскай міфалогіі: «Калі Тор Марвел з’яўляецца сапраўдным створаным творам Джэка, яго стварэннем, то чаму б і не „Чалавек-павук“ ад Стэна і мяне, сапраўдны твор, наша стварэнне?». Кірбі адзначыў у інтэрв’ю 1971 года, што менавіта Дзітко «закруціў Чалавека-павука, і гэтая рэч прыжылася дзякуючы таму, што ён зрабіў». Лі, удзячны заслузе першапачатковай ідэі, прызнаў ролю Дзітко, заявіўшы: «Калі Стыў хоча называцца сааўтарам, я думаю, што ён [гэтага] заслугоўвае». Далей ён пракаментаваў, што дызайн касцюмаў Дзітко быў ключом да поспеху персанажа; паколькі касцюм цалкам закрывае цела Чалавека-павука, людзі ўсіх рас маглі ўявіць сябе ўнутры касцюма і такім чынам лёгка ідэнтыфікаваць сябе з персанажам. === Камерцыйны поспех === Праз некалькі месяцаў пасля ўвядзення Чалавека-павука выдавец Гудман прагледзеў лічбы продажаў гэтага выпуску і быў шакаваны, выявіўшы, што гэта адзін з самых прадаваемых коміксаў Marvel.  Пасля гэтага пачалася сольная серыя, пачынаючы з The Amazing Чалавек-павук № 1 (вокладка датавана сакавіком 1963 г.). Назва ў рэшце рэшт стала самым прадаваным серыялам Marvel  з персанажам, які хутка стаў культурнай іконай; Апытанне Esquire у студэнцкіх гарадках у 1965 г. паказала, што студэнты прызналі Чалавека-павука і аднаго з герояў Marvel Халка разам з Бобам Дыланам і Чэ Геварай сваімі любімымі рэвалюцыйнымі іконамі. Адзін з апытаных абраў Чалавека-павука, таму што яго «акружылі бяды, праблемы з грашыма і пытанне існавання. Карацей кажучы, ён адзін з нас».  Пасля сыходу Дзітко пасля выпуску № 38 (ліпень 1966 г.) Джон Раміта-старэйшы замяніў яго на пасадзе маляра і маляваў серыю на працягу наступных некалькіх гадоў. У 1968 годзе Роміта таксама намалюе дадатковыя гісторыі персанажа ў часопісе коміксаў The Spectacular Spider-Man, пратаграфічным рамане, прызначаным для чытачоў старэйшага ўзросту. Гэта доўжылася два выпускі і ўяўляла сабой першае выданне пра Чалавека-павука, акрамя летніх штогадовых выпускаў арыгінальнай серыі, якія пачаліся ў 1964 годзе. Гісторыя Чалавека-павука пачатку 1970-х у канчатковым выніку прывяла да перагляду Кодэкса коміксаў. Раней Кодэкс забараняў адлюстраванне ўжывання забароненых наркотыкаў, нават у негатыўным плане. Аднак у 1970 годзе Дэпартамент аховы здароўя, адукацыі і сацыяльнага забеспячэння адміністрацыі Ніксана папрасіў Стэна Лі апублікаваць паведамленне супраць наркотыкаў у адным з самых прадаваных коміксаў Marvel.  Лі абраў самы прадаваны комікс Дзіўны павук- чалавек; у нумарах 96-98 (травень-ліпень 1971 г.) апавядаецца пра негатыўныя наступствы ўжывання наркотыкаў. У гісторыі сябар Пітэра Паркера Гары Осбарн становіцца залежным ад таблетак. Калі Чалавек-павук змагаецца з Зялёным Гоблінам (Норман Осбарн, бацька Гары), Чалавек-павук перамагае яго, раскрываючы нарказалежнасць Гары. Нягледзячы на ​​​​тое, што гісторыя мела выразнае пасланне супраць наркотыкаў, Упраўленне кодэкса коміксаў адмовілася выдаць пячатку адабрэння. Marvel, тым не менш, апублікавала тры нумары без адабрэння або пячаткі Упраўлення кодэкса коміксаў. Нумары прадаваліся настолькі добра, што самацэнзура ў галіны была паніжана, і Кодэкс быў пасля перагледжаны. У 1972 годзе пачаўся другі штомесячны серыял з удзелам Чалавека-павука: Marvel Team-Up, у якім Чалавек-павук быў у пары з іншымі супергероямі і суперзладзеямі. З гэтага моманту, як правіла, у любы час працягваліся па меншай меры дзве серыі пра Чалавека-павука. У 1976 годзе яго другая сольная серыя «Пітэр Паркер, захапляльны Чалавек-павук» пачала выходзіць паралельна з асноўнай серыяй. Трэцяя серыя з удзелам Чалавека-павука, Web of Spider-Man, была запушчана ў 1985 годзе на змену Marvel Team-Up. Запуск чацвёртай штомесячнай назвы ў 1990 годзе, «Чалавек-павук без прыметнікаў» (з сюжэтнай лініяй «Пакуты»), напісаны і намаляваны папулярным мастаком Тодам Макфарлейнам, дэбютаваў з некалькімі рознымі вокладкамі, усе з аднолькавым унутраным зместам. Усе чатыры версіі разам прадаліся накладам больш за тры мільёны копій, што з’яўлялася рэкордам галіны на той час. Некалькі міні-серыялаў, аднаразовых выпускаў і коміксаў, звязаных з імі, таксама былі апублікаваныя, і Чалавек-павук часта з’яўляецца эпізадычнымі ролямі і з’яўляецца госцем у іншых серыях коміксаў. У 1996 годзе «Сенсацыйны Чалавек-павук» быў створаны, каб замяніць «Павуцінне Чалавека-павука». У 1998 годзе пісьменнік-мастак Джон Бірн змяніў паходжанне Чалавека-павука ў абмежаванай серыі з 13 выпускаў «Чалавек-павук: Раздзел першы» (снежань 1998 г. — кастрычнік 1999 г.), падобна таму, як Бірн дадаў дэталі і некаторыя змены паходжання Супермэна ў Чалавек са сталі ад DC Comics. За гэты час арыгінальны «Дзіўны Чалавек-павук» скончыўся выпускам № 441 (лістапад 1998 г.), а «Дзіўны Чалавек-павук» пачаўся з тома 2, № 1 (студзень 1999 г.). У 2003 годзе Marvel аднавіла арыгінальную нумарацыю «Дзіўнага Чалавека-павука», і тое, што было томам 2, № 59, стала выпускам № 500 (снежань 2003 г.). Калі асноўная серыя «Дзіўны Чалавек-павук» дасягнула выпуску № 545 (снежань 2007 г.), Marvel адмовілася ад сваёй дадатковай серыі і замест гэтага пачала публікаваць Дзіўнага Чалавека-павука тры разы на месяц, пачынаючы з № 546—548 (увесь студзень 2008 г.).). Расклад «Дзіўнага Чалавека-павука» працягваўся да лістапада 2010 года, калі комікс павялічыўся з 22 да 30 старонак для кожнага выпуску. Пазней «Дзіўны Чалавек-павук» выходзіў два разы на месяц, пачынаючы з № 648—649 (абодва ў лістападзе 2010 г.). У наступным годзе Marvel запусціла Avenging Spider-Man у якасці першага спін-офа, які працягвае серыял у дадатак да The Amazing Spider-Man, паколькі папярэднія былі адменены ў канцы 2007 года. Серыя Amazing часова скончылася нумарам 700 у снежні 2012 года і была заменена на The Superior Spider-Man, у якой Доктар Васьміног стаў новым Чалавекам-павуком, захапіўшы цела Пітэра Паркера. Superior меў велізарны камерцыйны поспех для Marvel і меў 31 выпуск, перш чым сапраўдны Пітэр Паркер вярнуўся ў нядаўна перазапушчаным The Amazing Spider-Man #1 у красавіку 2014 года. Пасля красовера Secret Wars 2015 г. шэраг гульняў, звязаных з Чалавекам-павуком, былі альбо перазапушчаны, альбо створаны ў рамках мерапрыемства «All-New, All-Different Marvel». Сярод іх «Дзіўны Чалавек-павук» быў адноўлены і галоўным чынам засяроджаны на тым, што Пітэр Паркер працягвае кіраваць Parker Industries і становіцца паспяховым бізнесменам, які працуе па ўсім свеце. == Біяграфія выдуманага персанажа == === Раннія гады === У Форэст-Хілз, Кўінз, Нью-Ёрк, вучань сярэдняй школы Мідтаўн Пітэр Бенджамін Паркер — сірата-спецыяліст па навуцы, які жыве са сваім дзядзькам Бэнам і цёткай Мэй. Як паказана ў «Amazing Fantasy» № 15 (жнівень 1962 г.), яго ўкусіў радыеактыўны павук (памылкова класіфікаваны як казурка на панэлі) на навуковай выставе і «набыў спрыт і прапарцыйную сілу павукападобных». Разам з павышанымі спартыўнымі здольнасцямі, Паркер атрымлівае здольнасць прыліпаць да сцен і столі. Дзякуючы спрыту да навукі, ён распрацоўвае прыстасаванне, якое дазваляе яму страляць клейкай стужкай ўласнай распрацоўкі праз маленькія ствалы, усталяваныя на запясці. Першапачаткова імкнучыся зарабіць на сваіх новых здольнасцях, Паркер апранае касцюм і, як «Чалавек-павук», становіцца тэлевізійнай зоркай. Тым не менш, «ён бестурботна ігнаруе шанец спыніць уцякаючага злодзея і яго абыякавасць па іроніі лёсу даганяе яго, калі той жа злачынец пазней рабуе і забівае яго дзядзьку Бэна». Чалавек-павук высочвае і падпарадкоўвае забойцу і пазнае ў перадапошнім подпісе гісторыі: «З вялікай сілай павінна прыйсці таксама вялікая адказнасць!». У першым выпуску «Дзіўнага Чалавека-павука» (сакавік 1963 г.), нягледзячы на ​​свае звышздольнасці, Пітэр спрабуе дапамагчы сваёй аўдавелай цётцы Мэй аплаціць арэнду, Флэш здзекуецца з яго, і ён працягвае змагацца са злачыннасцю і ратаваць горад як Чалавек-павук, але яго гераічныя ўчынкі выклікаюць гнеў рэдакцыі выдаўца газеты Daily Bugle. Дж. Джона Джэймсан, крыўдуе на Чалавека-павука і працягвае рабіць ілжывыя заявы пра Чалавека-павука, нягледзячы на ​​яго гераізм. Містэр Джэймсан наняў Пітэра ў якасці фатографа-фрылансера для здымкі Чалавека-павука, пры гэтым ён не ведаў, што Чалавек-павук — гэта Пітэр Паркер. Чалавек-павук змагаецца са сваімі ворагамі, уключаючы звышмагутных і не звышмагутных суперзлодзеяў — свайго заклятага ворага Зялёнага Гобліна, а затым Доктара Васьмінога, Пясочнага Чалавека, Хамелеона, Яшчара, Сцярвятніка, Крэйвена Паляўнічага, Электра і Містэрыё, перамагаючы іх аднаго за адным. Але Пітэру цяжка жангліраваць сваім асабістым жыццём і жыццём супергероя. Праз некаторы час Пітэр заканчвае сярэднюю школу і паступае ў Empire State University (выдуманая ўстанова, якая нагадвае пра рэальныя Калумбійскі ўніверсітэт і Нью-Йоркскі універсітэт), дзе ён сустракае суседа па пакоі і лепшага сябра Гары Осбарна і сяброўку Гвен Стэйсі. Цётка Мэй знаёміць яго з Мэры Джэйн Уотсан. Пакуль Пітэр вырашае праблемы Гары з наркотыкамі, а бацька Гары, Норман Осбарн, аказваецца Зялёным Гоблінам, Пітэр спрабуе на некаторы час адмовіцца ад сваёй касцюміраванай асобы. Бацька Гвен Стэйсі, дэтэктыў паліцыі Нью-Ёрка капітан Джордж Стэйсі, выпадкова забіты падчас бітвы паміж Чалавекам-павуком і Доктарам Васьміногам (выпуск № 90, лістапад 1970 г.). === 1970-я гады === У выпуску № 121 (чэрвень 1973 г.) Зялёны Гоблін кідае Гвен Стэйсі з вежы альбо Бруклінскага моста (як намалявана на малюнку), альбо моста Джорджа Вашынгтона (як паказана ў тэксце). Яна гіне падчас спробы выратавання Чалавека-павука, і Чалавек-павук клянецца адпомсціць свайму ворагу; нататка на старонцы лістоў нумара 125 абвяшчае: «Нам сумна сказаць, што эфект хлыстовага ўдару, які яна адчула, калі павуцінне Спайдзі спыніла яе так раптоўна, было насамрэч тым, што яе забіла» Наступны выпуск, Чалавек-павук помсліва нападае і перамагае Зялёнага Гобліна, які выпадкова забівае сябе ў наступнай бітве з Чалавекам-павуком. Перажываючы сваё гора, у Пітэра ў рэшце рэшт узнікаюць няпэўныя пачуцці да Мэры Джэйн. Абое «сталі даверанымі асобамі, а не палюбоўнікамі». Рамантычныя адносіны ў выніку развіваюцца, і Паркер робіць ёй прапанову ў выпуску № 182 (ліпень 1978 г.), а пазней яму адхіляюць. Пітэр скончыў каледж у выпуску № 185 і ўступае ў адносіны з сарамлівай Дэбрай Уітман і экстравертнай, какетлівай злодзейкай у касцюме Феліцыяй Хардзі, таксама вядомай як Чорная Котка, з якімі ён сустракаецца ў выпуску № 194 (ліпень). 1979). === 1980-я гады === З 1984 па 1988 гады Чалавек-павук насіў чорны касцюм з белым малюнкам павука на грудзях. Новы касцюм узнік у міні-серыяле Secret Wars на чужой планеце, дзе Чалавек-павук удзельнічае ў бітве паміж галоўнымі супергероямі Зямлі і суперзладзеямі. Ён працягвае насіць касцюм, калі ён вяртаецца, пачынаючы з The Amazing Spider-Man #252. Змена дызайну даўняга персанажа выклікала спрэчкі: «многія фанаты хардкорных коміксаў асуджалі гэта як святатацтва. Традыцыйны чырвона-сіні касцюм Чалавека-павука быў культавым, як яны сцвярджалі, нароўні з касцюмамі яго канкурэнтаў з Калумбіі Супермэна і Бэтмэна. Затым стваральнікі выявілі, што касцюм быў іншапланетным сімбіётам, якога Чалавек-павук адхіляе пасля цяжкай барацьбы, хоць сімбіёт некалькі разоў вяртаецца як Веном для помсты. Пітэр робіць прапанову Мэры Джэйн у The Amazing Spider-Man #290 (ліпень 1987), і яна прымае яе праз два выпускі, прычым вяселле адбылося ў The Amazing Spider-Man Annual #21 (1987) — прапагандаваны з дапамогай рэальнага жыцця. вяселле з удзелам акцёраў на стадыёне Шы, са Стэнам Лі, 5 чэрвеня 1987 года. Дэвід Мікеліні, які напісаў сцэнарый паводле сюжэту галоўнага рэдактара Джыма Шутэра, сказаў у 2007 годзе: „Я не думаў, што яны сапраўды павінны [павінны былі] ажаніцца… Я насамрэч планаваў іншую версію, такую, якая не была выкарыстаная.“. Пітэр публікуе кнігу фатаграфій Чалавека-павука пад назвай „Павуцінне“ і вяртаецца да аспірантуры універсітэта Эмпайр-Стэйт па біяхіміі ў № 310 (снежань 1988). === 1990-я гады === У супярэчлівай сюжэтнай лініі 1990-х гадоў „Сага пра клонаў“, клон Паркера, створаны ў коміксах 1970-х вар’ятам навукоўцам Майлзам Уорэнам, таксама вядомым як Шакал, вяртаецца ў Нью-Ёрк, пачуўшы пра пагаршэнне здароўя цёткі Мэй. Клон жыў інкогніта як Бэн Рэйлі, але цяпер прымае вобраз супергероя Пунсовага Павука і ўступае ў саюз з Паркерам. Да здзіўлення абодвух, новыя тэсты паказваюць, што Бэн — арыгінал, а Пітэр — клон. Ускладняючы сітуацыю, Мэры Джэйн абвяшчае ў The Spectacular Spider-Man #220 (студзень 1995), што яна цяжарная дзіцем Пітэра. Пазней, аднак, уваскрослы Зялёны Гоблін (Норман Осбарн) атруціў Мэры Джэйн, выклікаўшы заўчасныя роды і смерць яе і ненароджанай дачкі Пітэра. Пазней высветлілася, што Зялёны Гоблін змяніў вынікі тэсту на клона, спрабуючы знішчыць жыццё Пітэра, прымусіўшы яго паверыць, што ён клон. Бэн забіты, ратуючы Пітэра, у Peter Parker: Spider-Man #75 (снежань 1996), і яго цела адразу рассыпаецца ў пыл, пацвярджаючы, што Бэн быў клонам. У выпуску № 97 (лістапад 1998 г.) другой серыі пад назвай Пітэр Паркер: Чалавек-павук Паркер даведаўся, што Норман Осбарн выкраў цётку Мэй і яе ўяўную смерць у Дзіўным Чалавеку-павуку № 400 (красавік 1995 г.). Неўзабаве пасля гэтага ў The Amazing Spider-Man (том 2) № 13 (№ 454, студзень 2000 г.) Мэры Джэйн загінула ў выніку выбуху самалёта. У томе 2, выпуск № 28 (№ 469, красавік 2001 г.) паказваецца, што яна жывая, але ў наступным выпуску яны з Пітэрам цалкам разлучаюцца. === 2000-я гады === Стваральнік Вавілона 5 Дж. Майкл Страчынскі пачаў пісаць „Дзіўнага Чалавека-павука“ з ілюстрацыямі Джона Роміты-малодшага, пачынаючы з тома 2, № 30 (№ 471, чэрвень 2001 г.). Праз два выпускі Пітэр, які зараз працуе настаўнікам у сваёй старой сярэдняй школе, сустракае загадкавага Эзэкіля Сімса, які валодае падобнымі здольнасцямі павука, і мяркуе, што Пітэр, атрымаўшы такія здольнасці, мог быць не выпадковасцю — што Паркер мае сувязь духу татэмнага павука. У т. 2, № 37 (№ 478, студзень 2002 г.), цётка Мэй выяўляе, што яе пляменнік — Чалавек-павук. Пітэр і Мэры Джэйн мірацца ў (т. 2) № 50 (№ 491, красавік 2003 г.) і ў № 512 (лістапад 2004 г.) — першапачатковая нумарацыя выпуску вярнулася з № 500 — Паркер пазнае што ў нябожчыцы Гвен Стэйсі было двое дзяцей ад Нормана Осбарна. Ён далучаецца да каманды супергерояў Новыя Мсціўцы ў Новых Мсціўцах № 1-2. Пасля таго, як звар’яцелы, надзелены звышмагутнасцю былы аднакласнік па сярэдняй школе разбурае іх дамы, Пітэр, Мэры Джэйн і Мэй пераязджаюць у Вежу Старка, а Пітэр пачынае працаваць памочнікам Тоні Старка, працуючы фрылансерам для The Daily Bugle і працягваючы сваю настаўніцкую кар’еру. У 12-серыйным апавяданні 2005 года „Іншы“ Пітэр перажывае трансфармацыю, якая развівае яго сілы. У коміксе Грамадзянская вайна № 2 (чэрвень 2006 г.), які з’яўляецца часткай агульнакампанійнай аркі перакрыжавання гэтай назвы, Закон урада ЗША аб рэгістрацыі звышчалавека прымушае Чалавека-павука публічна раскрыць сваю сапраўдную асобу. Рост трывогі з нагоды Закона аб рэгістрацыі падштурхоўвае яго ўцячы з Мэй і Мэры Джэйн і далучыцца да падполля супраць рэгістрацыі. У выпуску № 537 (снежань 2006 г.) цётка Мэй атрымлівае цяжкае раненне ад снайпера Уілсана Фіска і ўпадае ў кому. Пітэр, адчайна жадаючы выратаваць яе, вычэрпвае ўсе магчымасці і заключае дамову з уладаром дэманаў Мефіста, які ратуе жыццё Мэй у абмен на тое, што Пітэр і Мэры Джэйн пагаджаюцца на тое, каб іх шлюб і ўся памяць пра яго зніклі. У гэтай змененай рэальнасці асоба Чалавека-павука зноў сакрэтная, і ў № 545 (студзень 2008) Мэры Джэйн вяртаецца і ставіцца да яго холаднай. Супярэчлівы сюжэт „Яшчэ адзін дзень“ адкаціў вялікую частку выдуманай пераемнасці па загадзе галоўнага рэдактара Джо Кесады, які сказаў: „Быць адзінокім — неад’емная частка самой асновы свету Павука“. Гэта выклікала незвычайныя грамадскія трэнні паміж Кесада і пісьменнікам Страчынскі, які „сказаў Джо, што я збіраюся прыбраць сваё імя з апошніх двух выпускаў апавядання“, але яго адгаварылі ад гэтага. Кесада сказаў, што кульмінацыйны момант Страчынскага ў дузе быў пад пытаннем <blockquote>»…мы не атрымалі гісторыі і метадалогіі рэзалюцыі, якой мы ўсе чакалі. Што зрабіла гэта вельмі праблематычным, так гэта тое, што ў нас было чатыры аўтары і мастакі, якія працавалі над [працягам] «Brand New Day», якія чакалі і мелі патрэбу ў тым, каб «One More Day» скончыўся так, як мы ўсе пагадзіліся. … Тое, што нам прыйшлося папрасіць, каб гісторыя вярнулася да першапачатковага плану, зразумела, засмуціла Джо і выклікала некаторыя сур’ёзныя затрымкі і павелічэнне колькасці старонак у серыі. Акрамя таго, навука, якую Джо збіраўся прымяніць да рэканструкцыі шлюбу, зрабіла б бескарыснымі больш за 30 гадоў кніг пра Чалавека-павука, таму што іх ніколі б не было. …[Я] б скінуў занадта шмат рэчаў, акрамя назваў пра Чалавека-павука. Мы проста не маглі пайсці ў гэтым напрамку…"</blockquote> У гэтай новай бесперапыннасці, распрацаванай для вельмі абмежаванага ўздзеяння на астатнюю частку сусвету Marvel, Паркер вяртаецца да працы ў Daily Bugle, якая была перайменавана ў The DB пад новым выдаўцом. Неўзабаве ён пераходзіць на альтэрнатыўную прэсу The Front Line. Дж. Джона Джэймсан становіцца мэрам Нью-Ёрка ў нумары 591 (чэрвень 2008). Бацька Джоны, Дж. Джона Джэймсан-старэйшы, ажаніўся з Мэй у выпуску № 600 (верасень 2009). Падчас «Таемнага ўварвання» іншапланецян, якія змяняюць форму, скрулаў, Норман Осбарн страляе і забівае каралеву скрулаў Веранке. Ён выкарыстоўвае гэты шырока разрэкламаваны поспех, пазіцыянуючы сябе як новага кіраўніка ваенізаванага фармавання H.A.M.M.E.R., падобнага да Щ. И. Т. для прасоўвання сваёй праграмы, адначасова выкарыстоўваючы свой публічны імідж, каб заснаваць уласных Цёмных Мсціўцаў. Норман сам узначальвае Цёмных Мсціўцаў як Жалезны Патрыёт, даспехі, створаныя ім самім пасля даспехаў Жалезнага Чалавека з колерамі Капітана Амерыкі. Да Гары звяртаецца Норман з прапановай працы ў Цёмных Мсціўцах. Пазней высветлілася, што гэта хітрасць, каб прымусіць Гары забраць браню Амерыканскага сына, якога Норман планаваў забіць, каб павялічыць сімпатыю грамадскасці. Калі ў Гары ёсць магчымасць забіць Нормана, Чалавек-павук загадвае абезгаловіць яго, бо лячэбны фактар ​​Нормана можа ліквідаваць удар па галаве. Чалавек-павук таксама папярэджвае Гары, што забойства Нормана прывядзе да таго, што Гары «стане тым сынам, якога Норман заўсёды хацеў». Замест гэтага Гары адступае і назаўжды адварочваецца ад бацькі. === 2010-я гады === Па прапанове Локі Норман Осбарн стварае абгрунтаванне для ўварвання ў Асгард, сцвярджаючы, што свет уяўляе пагрозу нацыянальнай бяспецы. Ён церпіць паразу і трапляе ў турму Рафт. Канфлікт паміж Чалавекам-павуком і доктарам Васьміногам за сына Осбарна заканчваецца, калі высвятляецца, што бацькам дзіцяці з’яўляецца Гары, які пакідае горад, каб выхоўваць яго. Адзін з актаботаў Доктара Васьмінога мяняе сваю асобу і асобу Чалавека-павука, у выніку чаго Пітэр апынуўся ў пастцы цела доктара, які памірае, а той, у сваю чаргу, забраў жыццё Пітэра для сябе. Хаця Пітэру не ўдалося адмяніць змены, яму ўдаецца ўсталяваць слабую сувязь з розумам доктара, што прымушае яго перажыць усе свае ўспаміны; Ота разумее ідэалы ўлады і адказнасці Пітэра і клянецца працягваць жыццё Пітэра з годнасцю як «Вышэйшага» Чалавека-павука. Частка Пітэра захавалася ў яго першапачатковым целе ў выглядзе падсвядомасці. Пазней, разумеючы, што ён не справіўся са сваёй роляй «Вышэйшага» Чалавека-павука, Ота ахвотна дазваляе Пітэру вярнуць сваё цела, каб перамагчы Осбарна і выратаваць Ганну Марыю Марконі, каханне Ота. Пасля гэтых падзей Пітэр пачаў выпраўляць адносіны, пашкоджаныя фанабэрыстасцю і нядбайнасцю Ота, як Пітэра Паркера, так і Чалавека-павука. Акрамя таго, ён узначаліў невялікую кампанію Parker Industries, заснаваную Ота пасля сыходу з Horizon Labs. Неўзабаве Пітэр даведаецца, што радыеактыўны павук, Сіндзі Мун, укусіў другога чалавека. Чалавек-павук высочвае яе і вызваляе з бункера, які належаў нябожчыку Эзэкіэлю Сімму. Неўзабаве пасля выратавання Сіндзі, якая прыняла ўласную ідэнтычнасць гераіні Шоўк, Чалавек-павук сутыкаецца з групай людзей-павукоў з усяго Мультысусвету, якія аб’ядналіся, каб змагацца з Спадчыннікамі, групай псіхічных вампіраў, якія пачалі паляваць на павукоў-татэмаў іншых рэальнасцей. Падчас місіі па зборы новых рэкрутаў у 2099 годзе Армія павукоў наткнулася на іншую групу людзей-павукоў, якую ўзначальваў альтэрнатыўны варыянт Ота Актавіуса. Разам яны нейтралізуюць Спадчыннікаў. Затым Пітэр спыняе гнюсную задуму Шакала. Пасля падзей у «Go Down Swinging» жыццё Пітэра была перапоўнена праблемамі з абодвух бакоў. Як Чалавека-павука, мэр Фіск публічна падтрымлівае яго, асуджаючы ўсіх астатніх пільных людзей, каб ізаляваць яго ад аднагодкаў-супергерояў. Як Пітэр Паркер, яго акадэмічныя паўнамоцтвы былі адкліканы пасля абвінавачванняў у плагіяце яго доктарскай дысертацыі Актавіуса, у выніку чаго Пітэр быў звольнены з Daily Bugle. Пасля ў Пітэра завязаліся рамантычныя адносіны з Мэры Джэйн. Пітэр Паркер і Чалавек-павук падзяліліся на асобныя істоты з-за аварыі з удзелам паскаральніка ізатопнага геному з зваротнай інжынерыяй. У рэшце рэшт Піцеру ўдаецца звярнуць назад працэс і злучыць дзве яго паловы разам, перш чым пабочныя эфекты пагоршацца і прывядуць да іх смерці. === 2020-я гады === Кіндрэд выкарыстоўвае грахі ўваскрослага Пажыральніка грахоў, каб завалодаць Майлзам Маралесам, Спайдэр-Гвен, Жанчынай-павуком, Аняй Каразон і Джуліяй Карпентэр. Доктар Стрэндж, якому ўдаецца ўтаймаваць апантаную Шоўк, згаджаецца дапамагчы Чалавеку-павуку. Аднак Пітэр гіне, змагаючыся з Суроднікамі. У той час як Пітэр памёр, свядомасць памятае фатальны дзень пачатку яшчэ аднаго дня; Род жадае ўваскрэсіць Пітэра. == Асоба і тэмы == Салі Кемптан для Village Voice выказала меркаванне ў 1965 годзе, што «Чалавек-павук мае жудасную праблему ідэнтычнасці, выяўлены комплекс непаўнавартаснасці і страх перад жанчынамі. Ён асацыяльны, схільны кастрацыі, пакутуе ад эдыпавага пачуцця віны і схільны да няшчасных выпадкаў… .. функцыянуючы неўротык». Пакутуючы над сваім выбарам, заўсёды імкнучыся паступаць правільна, улады, тым не менш, глядзяць на яго з падозрай, якія, здаецца, не ўпэўнены ў тым, ці з’яўляецца ён карысным ахоўнікам ці спрытным злачынцам. Гісторык коміксаў Пітэр Сандэрсан кажа: <blockquote>«Людзі часта гавораць, што Marvel атрымалася, змяшаўшы прыгодніцкія гісторыі супергерояў з мыльнай операй. Тое, што Лі і Дзітко сапраўды зрабілі ў „Дзіўным Чалавеку-павуку“, гэта ператварылі серыял у бесперапынную навелістычную хроніку жыцця галоўнага героя. У большасці супергерояў былі праблемы не больш складаная і актуальная для жыцця іх чытачоў, чым перашкода дрэнным хлопцам гэтага месяца… У Паркера былі значна больш сур’ёзныя клопаты ў яго жыцці: прымірыцца са смерцю каханага чалавека, закахацца ў першы раз, змагацца ці зарабляць на жыццё і перажываць крызісы сумлення»</blockquote> Гісторык культуры Брэдфард У. Райт адзначае: <blockquote>«Цяжкае становішча Чалавека-павука было няправільна зразумета і пераследавана той самай грамадскасцю, якую ён пакляўся абараняць. У першым выпуску Дзіўнага Чалавека-павука Дж. Джона Джэймсан, выдавец Daily Bugle, пачынае рэдакцыйную кампанію супраць „пагрозы Чалавека-павука“. Выніковая негатыўная агалоска ўзмацняе падазрэнні насельніцтва ў дачыненні да таямнічага Чалавека-павука і робіць немагчымым больш зарабляць грошы на выступах. У рэшце рэшт, дрэнная прэса прымушае ўлады заклеймаваць яго па-за законам. Па іроніі лёсу, Пітэр нарэшце ўладкоўваецца фатографам у Daily Bugle.»</blockquote> Апавяданні сярэдзіны 1960-х адлюстроўваюць палітычную напружанасць таго часу; Гісторыі Marvel пачатку 1960-х часта датычацца халоднай вайны і камунізму. Райт піша: <blockquote>«Ад пачатку навучання ў сярэдняй школе да паступлення ў каледж Чалавек-павук заставаўся самым важным супергероем для свету моладзі. Такім чынам, дарэчы, яго комікс таксама ўтрымліваў некаторыя з самых ранніх спасылак на палітыку маладых людзей. У 1968 годзе, пасля сапраўдных ваяўнічых студэнцкіх дэманстрацый у Калумбійскім універсітэце, Пітэр Паркер апынуўся ў цэнтры падобных беспарадкаў у сваім Эмпайр-Стэйт-універсітэце… Пітэр вымушаны прымірыць сваю натуральную сімпатыю да студэнтаў з узятым на сябе абавязкам змагацца з іхным беззаконнем як чалавек-павук. Як ліберал, які адстойвае закон, ён апынаецца паміж ваяўнічымі левымі і раз’юшанымі кансерватарамі.»</blockquote> == Сілы, навыкі і абсталяванне == Пітэр Паркер валодае звышчалавечымі павуковымі здольнасцямі і здольнасцямі, атрыманымі ў выніку мутацый у выніку ўкусу радыеактыўнага павука. Пачынаючы з арыгінальных гісторый Лі-Дзітко, Чалавек-павук меў здольнасць чапляцца за сцены. Мяркуецца, што гэта звязана з залежным ад адлегласці ўзаемадзеяннем паміж яго целам і паверхнямі, вядомым як сіла Ван-дэр-Ваальса, хоць у фільме пра Чалавека-павука 2002 года яго рукі і ногі выкладзены малюсенькімі прыліплымі вейчыкамі. манера сапраўдных павуковых лапак. Іншыя здольнасці Чалавека-павука ўключаюць звышчалавечую сілу, спрыт і раўнавагу, а таксама шостае пачуццё, якое папярэджвае яго аб небяспецы. Чалавек-павук валодае лячэбным фактарам, які дазваляе яму аднаўляцца пасля раненняў, атрыманых падчас бітвы. Пасля сюжэтнай лініі 1989 года «Акты помсты» Чалавек-павук валодаў «звышчалавечымі здольнасцямі да аздараўлення», якія паскорылі яго аднаўленне пасля знясілення, якое ён атрымаў падчас перамогі над Тры-Сентынелем. Персанаж быў першапачаткова задуманы Стэнам Лі і Стывам Дзітко як інтэлектуальна адораны, а пазнейшыя пісьменнікі адлюстравалі яго інтэлект на геніяльным узроўні. Бліскучы ў вучобе, Пітэр валодае вопытам у галіне прыкладных навук, хіміі, фізікі, біялогіі, інжынерыі, матэматыкі і механікі. Дзякуючы сваім талентам, ён шые ўласны касцюм, каб схаваць сваю асобу, і стварае мноства прылад, якія дапаўняюць яго здольнасці, у першую чаргу механічныя вэб-стралялкі, якія дазваляюць яму страляць павуцінай, гойсаць на высокай хуткасці па горадзе, перамяшчацца і лавіць сваіх ворагаў сеткамі, а таксама сігналам павука ў якасці ліхтарыка і папераджальнага маяка для злачынцаў. Сусветна вядомыя навукоўцы Томаса Фаерхарта не могуць паўтарыць вадкасць, якую Паркер стварыў у сярэдняй школе. == Іншыя версіі == === Нябесны павук === У сусвеце Marvel Comics 2410 хлопчык па імені Пітэр збіраўся нарадзіцца ў маці Мары і бацькі Рыкара, як раптам у іх вёску прыйшла злая ведзьма і забрудзіла калодзеж сваёй крывёй. Такім чынам, усе дзеці гэтай вёскі нарадзіліся як мутанты і монстры і былі забітыя пры нараджэнні. Але маці Пітэра не захацела забіваць яго і вырасціла ў лесе (без ведама мужа). Праз 15 гадоў на вёску напалі захопнікі, званыя крэонтамі, таму Пітэр прыехаў у вёску, каб абараніць яе. Яму ўдалося разбіць нападнікаў, але ён страціў маці, а бацька не пазнаў яго, і ў выніку яго зноў выгналі з вёскі. === Чалавек-павук з Зямлі 93165 === Гэтага Чалавека-павука бачылі ў фільме «Што, калі…?» V1 55 пад назвай "Што, калі… Мсціўцы прайгралі аперацыю «Галактычны шторм?» Фактычна, «Аперацыя „Галактычны шторм“» была адной з самых важных і супярэчлівых падзей Marvel, якая была апублікаваная ў 1992 годзе. У гэтай падзеі Мсціўцы ўцягваюцца ў вайну паміж дзвюма іншапланетнымі расамі, кры і шы’ар. У гэтай гісторыі шы’ар падрываюць бомбу, якая забівае мільёны Кры. Тады Мсціўцы разумеюць, што ўсё знаходзіцца пад наглядам істоты пад назвай Вышэйшы розум. Яго вырашаюць пакараць смерцю. Капітан Амерыка катэгарычна супраць гэтага ўчынку. Гэта спрэчнае рашэнне было беспрэцэдэнтным у свеце коміксаў таго часу. Мсціўцам удаецца спыніць забойства Кры, але дзіўна, што замест таго, каб падзякаваць Мсціўцаў, яны атакуюць і знішчаюць Зямлю. На панэлі мы бачым, што Чалавек-павук забірае цела сваёй жонкі Мэры Джэйн, а потым усё знішчаецца. == Персанажы другога плана == У коміксах Чалавека-павука было прадстаўлена мноства другарадных персанажаў, якія важныя ў праблемах і сюжэтных лініях, у якіх ён здымаецца. Пасля смерці бацькоў Пітэр Паркер выхоўваўся сваёй цёткай Мэй Паркер і дзядзькам Бэнам Паркерам. Пасля таго, як дзядзька Бэн быў забіты рабаўніком, цётка Мэй стала практычна адзінай сям’ёй Пітэра, і яны з Пітэрам вельмі блізкія. Дж. Джона Джэймсан — выдавец Daily Bugle і бос Пітэра Паркера. Рэзкі крытык Чалавека-павука, ён пастаянна змяшчае ў сваёй газеце негатыўныя артыкулы пра супергероя. Нягледзячы на ​​сваю ролю рэдактара і даверанай асобы Джэймсана, Робі Робертсана заўсёды адлюстроўваюць як прыхільніка Чалавека-павука і яго альтэр-эга Пітэра Паркера. Юджына «Флэша» Томпсана звычайна малююць як школьнага мучыцеля і хулігана Пітэра Паркера, які абагаўляе Чалавека-павука, але не ведае, што Чалавек-павук — гэта Пітэр Паркер. Пазней ён становіцца сябрам Пітэра і прымае ўласную асобу супергероя, агента Венома, пасля зліцця з сімбіётам Венома. Між тым, Гары Осбарн, сын Нормана Осбарна, часцей за ўсё прызнаны лепшым сябрам Пітэра, хоць некаторыя версіі адлюстроўвалі яго як яго суперніка. === Ворагі === Пісьменнікі і мастакі на працягу многіх гадоў стваралі галерэю суперзлодеяў, каб яны маглі сутыкнуцца з Чалавекам-павуком у коміксах і іншых СМІ. Як і ў выпадку з Чалавекам-павуком, большасць здольнасцей зладзеяў узнікла ў выніку навуковых аварый або злоўжывання навуковымі тэхналогіямі, і многія з іх маюць касцюмы або здольнасці на тэму жывёл. Наступныя злыдні з Чалавека-павука пералічаны ў парадку іх першапачатковых храналагічных з’яўленняў: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+Ворагі Чалавека-павука !Назва суперзлодея / назва каманды суперзлодея !Альтэр эга / член групы !Першае з’яўленне !Творца |- |Хамелеон |Дзмітрый Мікалаевіч |''The Amazing Spider-Man'' #1 (March 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Грыф |Адрыян Тумс |''The Amazing Spider-Man'' #2 (May 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Доктар Васьміног |Ота Актавіус |''The Amazing Spider-Man'' #3 (July 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Пясочны чалавек |Уільям Бэйкер Флінт Марка |''The Amazing Spider-Man'' #4 (Sept. 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Яшчар |Курт Конарс |''The Amazing Spider-Man'' #6 (Nov. 1963) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Электра |Макс Дылан |''The Amazing Spider-Man'' #9 (Feb. 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Містэрыа |Квэнцін Бэк |''The Amazing Spider-Man'' #13 (June 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Зялёны гоблін |Норман Осбарн Гары Осбарн |''The Amazing Spider-Man'' #14 (July 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Кравен паляўнічы |Сяргей Кравінаў |''The Amazing Spider-Man'' #15 (Aug. 1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Злавесная шасцёрка |Спіс удзельнікаў |''The Amazing Spider-Man Annual'' #1 (1964) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Скарпіён |Мак Гарган |''The Amazing Spider-Man'' #20 (Jan. 1965) |Стэн Лі Стыў Дзітко |- |Насарог |Аляксей Сыцэвіч |''The Amazing Spider-Man'' #41 (Oct. 1966) |Стэн Лі Джон Роміта-старэйшы |- |Шокер |Герман Шульц |''The Amazing Spider-Man'' #46 (March 1967) |Стэн Лі Джон Роміта-старэйшы |- |Кінгпін |Уілсан Фіск |''The Amazing Spider-Man'' #50 (July 1967) |Стэн Лі Джон Роміта-старэйшы |- |Морбіус |Майкл Морбіус |''The Amazing Spider-Man'' #101 (Jan. 1971) |Рой Томас Гіл Кейн |- |Чорная котка |Феліцыя Хардзі |''The Amazing Spider-Man'' #194 (July 1979) |Марв Вулфман Кіт Поллард |- |Хобгоблін |Радэрык Кінгслі Джэйсан Макендэйл Нэд Лідс |''The Amazing Spider-Man'' #238 (March 1983) |Роджэр Стэрн Джон Роміта-старэйшы |- |Веном |Эдзі Брок |''The Amazing Spider-Man'' #300 (May 1988) |Дэвід Мішэліні Тод Макфарлейн |- |Карнаж\Бойня |Клетус Касадзі |''The Amazing Spider-Man'' #361 (April 1992) |Дэвід Мішэліні Эрык Ларсен Марк Бэглі |} У адрозненне ад большасці супергерояў, у Чалавека-павука няма ні аднаго злыдня, з якім ён часцей за ўсё канфліктаваў. Замест гэтага часта лічаць, што ў яго ёсць тры заклятыя ворагі: # Доктар Васьміног (ён жа Док Ок) — вельмі разумны вар’ят навуковец, які выкарыстоўвае чатыры механічныя прыдаткі як для перамяшчэння, так і для бою. Яго апісваюць як найвялікшага ворага Чалавека-павука і чалавека, якім мог бы стаць Пітэр Паркер, калі б яго не выхоўвалі з пачуццём адказнасці. Док Ок сумна вядомы тым, што перамог яго ў першы раз у баі і ледзь не ажаніўся з цёткай Пітэра Мэй. Ён таксама з’яўляецца лідарам Злавеснай шасцёркі і ў нейкі момант прыняў псеўданім «Галоўны планіроўшчык». («If This Be My Destiny…!») Пазнейшыя малюнкі выявілі яго ў целе Пітэра Паркера, дзе ён некаторы час быў галоўным персанажам. # Версія Зялёнага Гобліна Нормана Осбарна часцей за ўсё лічыцца заклятым ворагам Чалавека-павука. У той час як Нормана звычайна малююць як амаральнага прамыслоўца і кіраўніка навуковай карпарацыі Oscorp, Гоблін — псіхапатычная альтэрнатыўная асоба, якая нарадзілася пасля ўздзеяння на Нормана некаторых няўстойлівых хімікатаў, якія таксама павялічылі яго сілу і спрыт. Гоблін — гэта злыдзень на тэму Хэлоўіна, які апранаецца як сапраўдны гоблін і выкарыстоўвае вялікі арсенал высокатэхналагічнай зброі, уключаючы планёр і выбухоўку ў форме гарбуза. У адрозненне ад большасці зладзеяў, якія імкнуцца толькі забіць Чалавека-павука, Гоблін таксама нацэльвае сваіх блізкіх і не выказвае ніякіх раскаянняў у іх забойстве, пакуль гэта прычыняе Чалавеку-павуку боль. Яго самым сумна вядомым подзвігам з’яўляецца забойства дзяўчыны Чалавека-павука, што стала адной з самых вядомых гісторый пра Чалавека-павука ўсіх часоў і дапамагло скончыць Сярэбраны век коміксаў і пачаць Бронзавы век коміксаў. Нягледзячы на ​​тое, што Гоблін быў забіты ў той жа гісторыі, ён вярнуўся ў 1990-я гады, каб зноў напасці на Чалавека-павука, здзяйсняючы больш агідныя ўчынкі (напрыклад, удзел у забойстве цёткі Мэй). Ён таксама ўступаў у канфлікт з іншымі героямі, такімі як Мсціўцы. Нормана часам малююць як ворага Чалавека-павука, нават калі ён не Зялёны Гоблін. # Увасабленне Венома Эдзі Брока часта разглядаюць як самага смяротнага ворага Чалавека-павука і шмат у чым апісваюць як злую люстраную версію Чалавека-павука. Ён таксама ўваходзіць у лік самых папулярных зладзеяў Чалавека-павука. Першапачаткова рэпарцёр, які стаў пагарджаць Чалавекам-павуком, пазней Эдзі ўвайшоў у кантакт з сімбіётам Веномам, які быў адхілены Чалавекам-павуком. Сімбіёт зліваецца з Эдзі і дае яму тыя ж паўнамоцтвы, што і Чалавек-павук, у дадатак да таго, што робіць яго неўспрымальным да «пачуцця» прашчыка павуціння. Асноўная мэта Венома — разбурыць жыццё Пітэра Паркера і ўвесці яго ў зман любым спосабам. Персанаж валодае пачуццём гонару і справядлівасці, і пазней ён зняўся ў сваіх коміксах, дзе ён намаляваны як антыгерой і мае жаданне абараніць нявінных людзей ад зла. У некалькіх выпадках ён і Чалавек-павук нават адкладалі свае рознагалоссі і станавіліся саюзнікамі. === Рамантычныя інтарэсы === Рамантычныя інтарэсы Пітэра Паркера вар’іруюцца ад яго першай закаханасці, аднакурсніцы Ліз Алан, да яго першага спаткання з Бэці Брант, сакратаркай выдаўца газеты Daily Bugle Дж. Джонай Джэймсанам. Пасля разрыву з Бэці Брант Пітэр у рэшце рэшт улюбляецца ў сваю дзяўчыну з каледжа Гвен Стэйсі, дачку дэтэктыва дэпартамента паліцыі Нью-Ёрка капітана Джорджа Стэйсі, абодва з якіх пазней былі забіты суперзладзеямі, ворагамі Чалавека-павука. Мэры Джэйн Уотсан стала лепшым сябрам Пітэра і ў выніку яго жонкай. Феліцыя Хардзі, Чорная Котка, з’яўляецца рэфармаваным рабаўніком, якая ў нейкі момант была адзінай звышчалавечай дзяўчынай і партнёрам Чалавека-павука. === Дзеці === На працягу коміксаў у Пітэра Паркера нарадзілася некалькі біялагічных дзяцей у розных сетках, звычайна з Мэры Джэйн Уотсан, у тым ліку Дзяўчына-павук (Мэйдэй Паркер) і Бенджы Паркер з сусвету MC2, а таксама Павук (Эні Паркер) з Зямлі-18119. === Альтэрнатыўныя версіі Чалавека-павука === У Сусвеце Marvel існуе мультысусвет з мноствам варыяцый Чалавека-павука. Раннім персанажам, уключаным у 1980-я гады, з’яўляецца пародыя на выдуманую антрапаморфную жывёлу на Чалавека-павука ў ролі свінні па мянушцы Павук-Хэм (Пітэр Поркер). Было створана шмат адбіткаў Чалавека-павука, як футурыстычная версія Чалавека-павука ў Marvel 2099 па імі Мігель О’Хара. У адбітку Marvel Comics 2 Пітэр ажэніцца на Мэры Джэйн і мае дачку Мэйдэй Паркер, якая працягвае спадчыну Чалавека-павука, а ў Marvel Noir ёсць версія Пітэра Паркера 1930-х гадоў. Іншыя тэматычныя версіі існуюць у пачатку 2000-х, такія як версія Marvel Mangaverse і індыйская версія з Spider-Man: India, Павітр Прабхакар. Ultimate Spider-Man быў папулярным сучасным пераказам Чалавека-павука Пітэра Паркера. Версія Пітэра Паркера пазней будзе намалявана як забітая і замененая цемнаскурым іспанамоўным Чалавекам-павуком па імені Майлз Маралес​​. Сюжэтная лінія «Spider-Verse» вярнула шмат альтэрнатыўных поглядаў на Чалавека-павука і прадставіла шмат новых, такіх як альтэрнатыўны свет, дзе замест гэтага Гвен Стэйсі кусае радыеактыўны павук, а таксама версія на брытанскую тэматыку пад назвай Spider-UK, які Білі Брэдак з Капітанскага корпуса Брытаніі. == Спадчына == У «Стварэнні Чалавека-павука» пісьменнік-рэдактар ​​коміксаў і гісторык Пол Куперберг называе звышздольнасцямі персанажа «нічога занадта арыгінальнага»; арыгінальным было тое, што па-за таемнай асобай ён быў «старакласнікам-батанікам». У адрозненне ад тыповага супергероя, Чалавек-павук уключаў «цяжкія дозы мыльнай оперы і элементы меладрамы». Куперберг лічыць, што Лі і Дзітко стварылі нешта новае ў свеце коміксаў: «супергероя з недахопамі і штодзённымі праблемамі». Гэтая ідэя спарадзіла рэвалюцыю коміксаў. Няўпэўненасць і трывога ў коміксах Marvel пачатку 1960-х гадоў, такіх як Дзіўны Чалавек-павук, Неверагодны Халк, Фантастычная чацвёрка і Людзі Ікс, адкрылі новы тып супергерояў, вельмі адрозных ад пэўных і ўсемагутных супергерояў да іх, і змяніў уяўленне пра іх грамадскасцю. Пасля таго, як у коміксах рэзідэнцыяй Мэй Паркер быў паказаны рэальны адрас у Форэст-Хілз, Кўінз, Нью-Ёрк, яго жыхары атрымалі шмат лістоў ад дзяцей да супергероя. [[Файл:Barack Obama with Spider-Man.jpg|міні|Прэзідэнт ЗША Барак Абама прыкідваецца, што хлопчык, апрануты ў касцюм Чалавека-павука аблытаў яго павуціннем у Белым доме.]] Чалавек-павук стаў адным з самых пазнавальных выдуманых персанажаў у свеце і выкарыстоўваўся для продажу цацак, гульняў, круп, цукерак, мыла і многіх іншых тавараў. Ён быў выкарыстаны ў якасці талісмана кампаніі. Калі ў 1991 годзе Marvel стала першай кампаніяй коміксаў, якая зарэгістравалася на Нью-Йоркскай фондавай біржы, The Wall Street Journal абвясціла, што «Чалавек-павук прыходзіць на Уол-стрыт»; падзея, у сваю чаргу, прасоўвалася з акцёрам у касцюме Чалавека-павука, які суправаджаў Стэна Лі на фондавую біржу.  З 1962 года сотні мільёнаў коміксаў з удзелам гэтага персанажа былі прададзеныя па ўсім свеце. Чалавек-павук — самы прыбытковы супергерой у свеце. У 2014 годзе сусветныя рознічныя продажы ліцэнзійных прадуктаў, звязаных з Чалавекам-павуком, дасягнулі прыкладна 1,3 мільярда долараў. Параўнальна гэтая сума перавышае глабальны даход ад ліцэнзій Бэтмена, Супермэна і Мсціўцаў разам узятых. Чалавек-павук удзельнічаў у парадзе Мэйсі да Дня падзякі з 1987 па 1998 гады ў якасці аднаго з паветраных шароў, распрацаваных Джонам Ромітай-старэйшым, адным з знакавых мастакоў гэтага персанажа. З 2009 па 2014 год таксама з’явіўся новы, іншы паплавок на паветраным шары Чалавека-павука. Калі Marvel захацела апублікаваць гісторыю, прысвечаную непасрэдным наступствам тэрактаў 11 верасня, кампанія выбрала выпуск «Дзіўнага Чалавека-павука» за снежань 2001 года. У 2006 годзе Чалавек-павук атрымаў шырокае асвятленне ў СМІ з выкрыццём сакрэтнай асобы персанажа, падзея, падрабязна апісаная ў поўнастаронкавай гісторыі ў New York Post яшчэ да выхаду выпуску з гэтай гісторыяй. У 2008 годзе Marvel абвясціла аб планах выпусціць у наступным годзе серыю адукацыйных коміксаў у партнёрстве з Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый, якія адлюстроўваюць Чалавека-павука разам з міратворчымі сіламі ААН, каб асвятліць міратворчыя місіі ААН. У артыкуле BusinessWeek Чалавек-павук быў названы адным з 10 самых разумных выдуманых персанажаў амерыканскіх коміксаў. У 2015 годзе Вярхоўны суд ЗША прыняў рашэнне па справе Kimble v. Marvel Entertainment, LLC, якая датычылася ганарараў за патэнт на імітацыю вэб-шутэра. Заключэнне для суда, зробленае суддзёй Аленай Каган, уключала некалькі спасылак на Чалавека-павука, заканчваючы заявай, што «з вялікай сілай павінна прыйсці таксама вялікая адказнасць». Чалавек-павук стаў прадметам навуковых даследаванняў. У 1987 годзе даследчыкі з Універсітэта Лаёлы правялі даследаванне карыснасці коміксаў пра Чалавека-павука для інфармавання дзяцей і бацькоў аб праблемах, звязаных з жорсткім абыходжаннем з дзецьмі. === Прыём === У 2005 годзе тэлесерыял Bravo Ultimate Super Heroes, Vixens і Villains абвясціў, што Чалавек-павук быў супергероем нумар 1. Часопіс Empire прызнаў яго пятым найвялікшым персанажам коміксаў усіх часоў. Часопіс Wizard паставіў Чалавека-павука трэцім найвялікшым персанажам коміксаў на сваім сайце. У 2011 годзе Чалавек-павук заняў трэцяе месца ў спісе 100 лепшых герояў коміксаў усіх часоў IGN пасля персанажаў DC Comics Супермэна і Бэтмэна і шостае месца ў іх спісе «50 лепшых мсціўцаў» 2012 года. У 2014 годзе IGN прызнаў Чалавека-павука найвялікшым персанажам коміксаў Marvel усіх часоў. Апытанне Comic Book Resources у 2015 годзе назвала Чалавека-павука найвялікшым персанажам Marvel усіх часоў. IGN апісаў яго як звычайнага абывацеля, які прадстаўляе многіх нармальных людзей, але таксама адзначыў яго ўнікальнасць у параўнанні з многімі супергероямі з яго намаляванымі недахопамі як супергероя. IGN пісаў, што, нягледзячы на ​​тое, што ён адзін з самых трагічных супергерояў усіх часоў, ён з’яўляецца «адным з самых вясёлых і з’едлівых супергерояў, якія існуюць». Empire высока ацаніла заўсёды прысутнае пачуццё гумару і мудрасці Чалавека-павука перад тварам шмат трагедый, з якімі ён сутыкаецца. Вэб-сайт часопіса ацаніў адлюстраванне яго «культавых» поз супергероя, апісваючы гэта як «мару найвышэйшага мастака». {{Quote box|quote=Кульмінацыяй амаль усіх супергерояў, якія былі да яго, Чалавек-павук з'яўляецца героем герояў. У яго ёсць вясёлыя і крутыя здольнасці, але не на ўзроўні бога Тора. Ён проста звычайны хлопец з праблемамі з дзяўчынай і грашыма, таму ён больш блізкі, чым жалезны чалавек-мільярдэр-плэйбой. І ён нязграбны падлетак, а не сухарлявы дарослы, як Капітан Амерыка. Не занадта горача і не занадта холадна, Чалавек-павук у самы раз. — Супрацоўнікі IGN аб прызначэнні Чалавека-павука героем нумар адзін у Marvel.}} Джордж Марстан з Newsarama назваў паходжанне Чалавека-павука найвялікшай гісторыяй паходжання ўсіх часоў, выказаўшы меркаванне, што «паходжанне Чалавека-павука спалучае ў сабе ўсе самыя класічныя аспекты пафасу, трагедыі і навуковага цуду ў ідэальнае спалучэнне для паходжання супергероя». === Жыццёвыя параўнанні === Сярод рэальных людзей, якіх параўноўваюць з Чалавекам-павуком за іх скалалажанні: * У 1981 годзе актывіст абароны хмарачосаў Дэн Гудвін у касцюме Чалавека-павука падняўся на Сірс-Таўэр у Чыкага, штат Ілінойс, на вежу Рэнесанс у Даласе, штат Тэхас, і на Цэнтр Джона Хэнкока ў Чыкага. * Ален Роберт па мянушцы «Чалавек-павук» — скалалаз і гарадскі альпініст, які падняўся на больш за 70 высокіх будынкаў, выкарыстоўваючы рукі і ногі, без выкарыстання дадатковых прыстасаванняў. Часам падчас узыходжанняў ён апранае касцюм Чалавека-павука. У траўні 2003 года яму заплацілі каля 18 000 долараў за тое, каб падняцца на 95-метровы (312 футаў) будынак Лойда для прасоўвання прэм’еры фільма «Чалавек-павук» на брытанскім тэлеканале Sky Movies. * «Чалавек-павук», псеўданім Біл Стротэр, падняўся на будынак Ламара ў Огасце, штат Джорджыя, у 1921 годзе. * Кажуць, што ў Аргенціне злачынцы, якія залазяць на будынкі і пранікаюць у прыватную ўласнасць праз адкрытыя балконы, выкарыстоўваюць «метад Чалавека-павука» (на іспанскай мове el Hombre Araña). == У іншых СМІ == Чалавек-павук з’яўляўся ў коміксах, мультфільмах, фільмах, відэагульнях, размалёўках, раманах, запісах, дзіцячых кнігах і атракцыёнах у тэматычных парках. На тэлебачанні ён упершыню зняўся ў мультсерыяле ABC «Чалавек-павук» (1967—1970), «Супергісторыі павука» (1974—1977) на PBS і ў серыяле CBS «Дзіўны Чалавек-павук» (1978—1979).), з Нікаласам Хэмандам у галоўнай ролі. Іншыя мультсерыялы з удзелам супергероя ўключаюць сіндыкаваны Чалавек-павук (1981—1982), Чалавек-павук і яго дзіўныя сябры (1981—1983), Дзіцячы Чалавек-павук Fox (1994—1998), Чалавек-павук Unlimited (1999—2000), Чалавек-павук: Новы мультсерыял (2003), Эфектны Чалавек-павук (2008—2009), Канчатковы Чалавек-павук (2012—2017), [215] Чалавек-павук Disney XD (2017—2020), і Спайдзі і яго дзіўныя сябры (з 2021 г. па цяперашні час). Серыял токусацу з удзелам Чалавека-павука быў выраблены Toei і паказаны ў Японіі. Яго звычайна называюць японскім вымаўленнем Supaidā-Man. Чалавек-павук таксама з’яўляўся ў іншых друкаваных формах, акрамя коміксаў, у тым ліку ў раманах, дзіцячых кнігах і коміксах штодзённай газеты «Дзіўны Чалавек-павук», які дэбютаваў у студзені 1977 года, з самымі раннімі часткамі, напісанымі Стэнам Лі і намаляванымі Джонам Ромітай старшы. Чалавек-павук быў адаптаваны да іншых сродкаў масавай інфармацыі, уключаючы гульні, цацкі, прадметы калекцыянавання і розныя памятныя рэчы, і з’яўляўся ў якасці галоўнага героя ў шматлікіх камп’ютарных і відэагульнях на больш чым 15 гульнявых платформах. Чалавек-павук быў паказаны ў трылогіі жывых баевікоў рэжысёра Сэма Рэймі з Тобі Магуайрам у ролі тытулаванага супергероя. Першы фільм пра Чалавека-павука з трылогіі выйшаў 3 мая 2002 года, за ім рушылі ўслед «Чалавек-павук 2» (2004) і «Чалавек-павук 3» (2007). Трэці сіквел першапачаткова павінен быў выйсці ў 2011 годзе; аднак пазней Sony вырашыла перазагрузіць франшызу з новым рэжысёрам і акцёрскім складам. Перазагрузка пад назвай «Дзіўны Чалавек-павук» выйшла 3 ліпеня 2012 г. рэжысёрам Маркам Уэбам з Эндру Гарфілдам у ролі новага Чалавека-павука. За ім рушыў услед The ​​Amazing Spider-Man 2 (2014). У 2015 годзе Sony і Disney заключылі здзелку аб з’яўленні Чалавека-павука ў кінематаграфічнай сусвету Marvel. Том Холанд дэбютаваў у ролі Чалавека-павука ў фільме MCU «Капітан Амерыка: Грамадзянская вайна» (2016), а потым зняўся ў яго асобным фільме «Чалавек-павук: Вяртанне дадому» (2017), рэжысёрам Джонам Уотсам. Холанд паўтарыў сваю ролю Чалавека-павука ў фільмах «Мсціўцы: Вайна бясконцасці» (2018), «Мсціўцы: Фінал» (2019), «Чалавек-павук: Далёка ад дома» (2019) і "Павук- Чалавек: дарогі дадому няма (2021); Магуайр і Гарфілд паўтараюць свае ролі ў апошнім фільме. Джэйк Джонсан агучыў версію Чалавека-павука з альтэрнатыўнага сусвету ў анімацыйным фільме «Чалавек-павук: у Сусветным свеце» і паўтарыў ролю ў яго працягу «Чалавек-павук: Праз Сусветны свет» (2023). Крыс Пайн таксама агучыў іншую версію Пітэра Паркера ў Into the Spider-Verse. Чандлер Рыггс сыграў Пітэра Паркера ў кароткаметражным фільме 2024 года «Павук». Пасля кароткай спрэчкі па кантракце аб фінансавых умовах у 2019 годзе Sony і Disney дасягнулі пагаднення, каб Чалавек-павук вярнуўся ў MCU, і дзве студыі сумесна выраблялі фільмы пра Чалавека-павука. Папярэднія паказы брадвейскага мюзікла «Чалавек-павук: Выключы цемру» пачаліся 14 лістапада 2010 года ў тэатры Фоксвудс на Брадвеі з афіцыйнай прэм’ерай 14 чэрвеня 2011 года. Музыка і тэксты былі напісаны Бона і The Edge з рок-групы U2, з кнігай Джулі Тэймар, Глена Бергера і Раберта Агірэ-Сакасы. Turn Off the Dark на дадзены момант з’яўляецца самым дарагім мюзіклам у гісторыі Брадвея, кошт якога ацэньваецца ў 70 мільёнаў долараў. Акрамя таго, паведамляецца, што незвычайна высокія эксплуатацыйныя выдаткі шоу складалі каля 1,2 мільёна долараў у тыдзень. У выяўленчым мастацтве, пачынаючы з перыяду поп-арту 1960-х гадоў, персанаж Чалавека-павука быў «прысвоены» многімі візуальнымі мастакамі і ўключаны ў творы сучаснага мастацтва, у тым ліку Эндзі Уорхала, Роя Ліхтэнштэйна, Мэл Рамас, Віджай, Дульсе Пінзон, містэр Прамыванне мазгоў і Ф. Ленакс Кампела. == Заўвагі == # <small>Лі, Стэн; Мэйр, Джордж (2002). Excelsior!: Дзіўнае жыццё Стэна Лі. Ачаг. стар. 135. <nowiki>ISBN 978-0-684-87305-3</nowiki>.</small> # <small>Інтэрв’ю Detroit Free Press са Стэнам Лі, цытаванае ў The Steve Ditko Reader Грэгам Тэакстанам (Pure Imagination, Бруклін, Нью-Ёрк; <nowiki>ISBN 1-56685-011-8</nowiki>), с. 12 (без нумара). "Ён даў мне 1000 прычын, чаму Чалавек-павук ніколі не спрацуе. Ніхто не любіць павукоў; гэта занадта падобна на Супермэна, і як падлетак можа быць супергероем? Потым я сказаў яму, што хачу, каб персанаж быў вельмі чалавечным хлопцам, кімсьці хто памыляецца, хто хвалюецца, хто мае праблемы са сваёй дзяўчынай і такія рэчы [Гудман адказаў] 'Ён не звычайны мужчына!' Я сказаў: «Не, мы робім з яго звычайнага мужчыну, які валодае звышздольнасцямі, вось што зробіць яго добрым». Ён сказаў мне, што я звар’яцеў «.</small> # <small>Дзітко, Стыў (2000). Рой Томас (рэд.). Alter Ego: калекцыя мастакоў коміксаў. Выдавецтва TwoMorrows. <nowiki>ISBN 978-1-893905-06-1</nowiki>. „Стэн сказаў, што новы герой Marvel будзе прадстаўлены ў № 15 [з таго, што стала называцца Amazing Fantasy]. Ён будзе называцца Чалавек-павук. Джэк будзе пісаць алоўкам, а я павінен быў чарніламі персанажа“. У гэты момант Стэн сказаў, што Чалавек-павук будзе падлеткам з чароўным пярсцёнкам, які можа ператварыць яго ў дарослага героя — Чалавек-павук, як я сказаў, што гэта зрабіў Джо Сайман для Арчы Стэна Джэк пра гэта, але я не ведаю, што абмяркоўвалася, я ніколі не размаўляў з Джэкам пра Чалавека-павука… Пазней, у нейкі момант, мне далі заданне намаляваць Чалавека-павука».</small> # <small>Джэк Кірбі ў «Shop Talk: Jack Kirby», часопіс Уіла Эйснера Spirit № 39 (люты 1982): «Чалавек-павук абмяркоўваўся паміж Джо Сайманам і мной. Гэта было апошняе, што мы з Джо абмяркоўвалі. У нас была паласа называецца „Срэбны павук“. Сярэбраны павук збіраўся ў часопіс пад назвай „Чорная магія“. Супергерой. Я вельмі верыў у супергероя, што яго можна вярнуць… і я сказаў, што Чалавек-павук будзе выдатным персанажам для пачатку калі я размаўляў са Стэнам».</small> # <small>Сайман, Джо, з Джымам Сайманам. The Comic Book Makers (Crestwood/II, 1990) <nowiki>ISBN 1-887591-35-4</nowiki>. «Было некалькі дзірак у ніколі не надзейнай памяці Джэка. Напрыклад, увогуле не было задзейнічана чорнай магіі… Джэк прынёс лагатып Чалавека-павука, які я пазычыў яму, перш чым мы змянілі назву на The Silver. Павук. Кірбі расказаў Лі пра дзіця, які знайшоў пярсцёнак у павуціне, атрымаў ад пярсцёнка свае сілы і адправіўся змагацца са злачыннасцю, узброіўшыся старым пісталетам Срэбнага павука, які круціўся павуцінай, і сказаў: „Ідэальна, менавіта тое, што я хачу“. Атрымаўшы дазвол ад выдаўца Марціна Гудмана, Лі сказаў Кірбі скласці алоўкам гісторыю паходжання… з выкарыстаннем частак старога адхіленага супергероя па імі Начны баец… перарабіў стары сцэнарый Сярэбранага павука, у тым ліку змены, прапанаваныя Лі Бутам Калі Кірбі паказаў Лі старонкі з узорамі, ён чакаў худога маладога дзіцяці з павуціннем. Ён ператварыўся ў… Капітана Амерыку Чалавек-павук перайшоў да Стыва Дзітко, які… праігнараваў старонкі Кірбі, кінуў чароўны пярсцёнак, пісталет і акуляры персанажа… і цалкам перарабіў касцюм і экіпіроўку Чалавека-павука. У гэтым жыцці ён стаў вучнем сярэдняй школы Пітэрам Паркер, які атрымлівае здольнасці павука пасля ўкусу радыеактыўнага павука … Нарэшце, лагатып Чалавека-павука быў перароблены і дададзены рэзкі злучок».</small> # <small>Mondello, Salvatore (сакавік 2004). «Чалавек-павук: супергерой у ліберальнай традыцыі». Часопіс папулярнай культуры. X (1): 232—238. doi:10.1111/j.0022-3840.1976.1001_232.x.</small> # <small>У коміксах Marvel тэрмін «мутаваць» выкарыстоўваецца як назоўнік для абазначэння персанажаў, якія атрымалі звышздольнасцямі з вонкавай крыніцы, у адрозненне ад мутантаў Marvel.</small> {{Вонкавыя спасылкі}} {{НК}} [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Чалавек-павук| ]] [[Катэгорыя:Выдуманыя студэнты]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя фатографы]] [[Катэгорыя:Персанажы, якія з’явіліся ў 1962 годзе]] qbkm27xbc2e85q4mtvmjrhjzphpdvic 0 226146 5156681 4843881 2026-06-21T04:20:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156681 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Боснія}} {{Гісторыя Босніі і Герцагавіны}} '''Правінцыя Боснія''', або '''Баснійскі пашалык (эялет)''' — ключавая асманская правінцыя ў паўночнай частцы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]], якая ўключала ў свой склад усю тэрыторыю [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], частку [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Сербія|Сербіі]] і [[Харватыя|Харватыі]]. == Гісторыя == Да [[1580]] года Боснія была адзіным [[санджак]]ам у складзе аднаго пашалыка, які ўпершыню за гісторыю Асманскай імперыі быў падзелены на некалькі санджакаў пасля 1580 года. У перыяд свайго росквіту, у сярэдзіне [[XVII]] стагоддзя, пашалык уключаў усю Боснію і Герцагавіну, Славонію, Лику, Далмацыю (Харватыя). Пашалык быў падпадзелены на 8 санджакаў і 29 ваенных застаў. Пасля паражэння Асманскай імперыі ў [[Вялікая Турэцкая вайна|вайне 1683—1699 гадоў]] са [[Свяшчэнная ліга, 1684|Свяшчэннай лігай]] Баснійскі пашалык значна паменшыўся (паводле [[Карлавіцкі мір|Карлавіцкага дагавора]]). Цяпер у яго складзе было толькі 4 санджакі, якія былі значна паменшаны па тэрыторыі. У [[1833]] годзе<ref name="otm-enc">{{Google books|QjzYdCxumFcC|page=91|Encyclopedia of the Ottoman Empire}} By Gabor Agoston, Bruce Alan Masters</ref> тэрыторыя Герцагавіны была аддзелена ад Баснійскага пашалыка і пераўтворана ў асобны Герцагавінскі пашалык. У [[1851]] годзе Баснійскі і Герцагавінскі пашалыкі былі зліты ў новы рэгіён, пазней вядомы як [[Боснія і Герцагавіна]]. У [[1878]] годзе, пасля акупацыі Босніі і Герцагавіны Аўстра-Венгрыяй, пашалык быў скасаваны. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20070225012924/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/185915BK.GIF Карта (1)] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/329.gif Карта (2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080411035344/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/329.gif |date=11 красавіка 2008 }} [[Катэгорыя:Асманскія правінцыі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Босніі і Герцагавіны]] qgn099udgfzunpuzutmgne909vztfus 0 228225 5156407 4797986 2026-06-20T13:04:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156407 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Аўгуст Рэй |арыгінал імя = August Rei |выява = |пасада = [[Спіс прэм’ер-міністраў Эстоніі|Дзяржаўны старэйшына Эстоніі]] |парадак = 14 |сцяг = Flag of Estonia.svg |перыядпачатак = [[4 снежня]] [[1928]] года |перыядканец = [[9 ліпеня]] [[1929]] года |папярэднік = [[Яан Тынісан]] |пераемнік = [[Ота Штрандман]] |пасада_2 = Старшыня Устаноўчага сходу Эстоніі |парадак_2 = 1 |сцяг_2 = Flag of Estonia.svg |перыядпачатак_2 = [[23 красавіка]] [[1919]] года |перыядканец_2 = [[20 снежня]] [[1920]] года |папярэднік_2 = пасада заснавана |пераемнік_2 = пасада скасавана |пасада_3 = [[Рыйгікогу|Старшыня Парламента Эстоніі]] |парадак_3 = 5 |сцяг_3 = Flag of Estonia.svg |перыядпачатак_3 = [[9 чэрвеня]] [[1925]] года |перыядканец_3 = [[20 чэрвеня]] [[1926]] года |папярэднік_3 = [[Яан Тынісан]] |пераемнік_3 = [[Каарэл Ээнпалу]] |пасада_4 = [[Міністр замежных спраў Эстоніі]] |парадак_4 = 22 |сцяг_4 = Flag of Estonia.svg |перыядпачатак_4 = [[21 кастрычніка]] [[1932]] года |перыядканец_4 = [[18 мая]] [[1933]] года |папярэднік_4 = Міхаіл Пунг |пераемнік_4 = [[Антс Пійп]] |дата нараджэння = 22.3.1886 |месца нараджэння = [[воласць Кабала]], [[Вейсенштэйнскі павет]], [[Эстляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] |дата смерці = 29.3.1963 |месца смерці = [[Стакгольм]], [[Швецыя]] |партыя = ЭСДРП |адукацыя = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] |прафесія = юрыст |дзейнасць = палітыка }} '''Аўгуст Рэй''' ([[Эстонская мова|эст.]] ''August Rei''; [[22 сакавіка]] [[1886]], [[воласць Кабала]] — [[29 сакавіка]] [[1963]], [[Стакгольм]]) — [[Эстонія|эстонскі]] дзяржаўны дзеяч, дыпламат, [[Дзяржаўны старэйшына Эстоніі|Дзяржаўны старэйшына Эстонскай Рэспублікі]] (кіраўнік дзяржавы і ўрада) у [[1928]]—[[1929]]. == Адукацыя == Вучыўся ў Аляксандраўскай гімназіі ў Юр'еве ([[Тарту]]), выпускнік гімназіі ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. Скончыў юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] ([[1911]]), ганаровы доктар права [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускага ўніверсітэта]] ([[1932]]). == Сацыял-дэмакрат == Удзельнік рэвалюцыі [[1905]] у Расіі, быў датычны да арганізацыі паўстання на крэйсеры «[[Памяць Азова, крэйсер|Памяць Азова]]» ў [[1906]]. У [[1912]]—[[1913]] знаходзіўся на ваеннай службе, у 1913—[[1914]] працаваў юрыстам у [[Вільяндзі]]. У 1914—[[1917]] служыў артылерыйскім афіцэрам у рускай арміі. У 1917 удзельнічаў у фарміраванні эстонскіх нацыянальных вайсковых часцей. У 1917 быў адным з заснавальнікаў [[Сацыял-дэмакратычная рабочая партыя Эстоніі|Эстонскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]], кіраваў яе правым крылом, у 1917 і [[1919]] быў галоўным рэдактарам газеты ''Sotsiaaldemokraat''. == Дзяржаўны і грамадскі дзеяч == У [[1918]]—1919 — міністр працы і догляду Часовага ўрада [[Эстонія|Эстоніі]], намеснік прэм'ер-міністра, часова выконваючы абавязкі міністра адукацыі. У 1919—[[1920]] — старшыня Устаноўчага сходу Эстоніі. Дэпутат [[Рыйгікогу]] (парламента) першага — пятага скліканняў. З [[4 снежня]] [[1928]] па [[9 ліпеня]] [[1929]] — дзяржаўны старэйшына Эстоніі (кіраўнік дзяржавы і ўрада). У [[1930]]—[[1934]] — старшыня Талінскага гарадскога савета. У [[1932]]—[[1933]] — міністр замежных спраў. Да [[1936]] займаўся адвакацкай практыкай, быў абаронцам [[Ада Бірк]]а на судовым працэсе ў [[1927]]. Узнагароджаны [[Крыж Свабоды|Крыжам Свабоды]] трэцяга разраду першай ступені — за грамадзянскія заслугі. У [[1934]] быў кандыдатам на пасаду дзяржаўнага старэйшыны Эстоніі разам з [[Канстанцін Пятс|Канстанцінам Пятсам]], [[Ёхан Лайданер|Ёханам Лайданерам]] і [[Андрэс Ларка|Андрэсам Ларкам]], аднак [[Выбары дзяржаўнага старэйшыны Эстоніі (1934)|выбары]] не адбыліся з-за дзяржаўнага перавароту, арганізаванага Пятсам і Лайданерам, каб не дапусціць абрання правага кандыдата Ларкі. Быў старшынёй Эстонскага працоўнага музычнага саюза і Талінскага рабочага музычнага таварыства, заснавальнікам Талінскага народнага дому, Талінскага працоўнага тэатра і Талінскага працоўнага спартыўнага таварыства. У [[1936]]—[[1937]] — намеснік міністра замежных спраў. У 1937—[[1938]] — намеснік старшыні Эстонскага грамадства знешняй палітыкі. У 1938—[[1940]] — пасол Эстоніі ў [[СССР]]. Улетку 1940 змог з'ехаць у Швецыю, пазбегшы тым самым арышту. == Эмігрант == З [[18 верасня|18-га]] па [[20 верасня]] [[1944]] года — міністр замежных спраў ва ўрадзе [[Ота Тыіф]]а, які праіснаваў два дні ў перыяд паміж адступленнем [[Вермахт|германскіх войскаў]] з Таліна і яго заняццем савецкімі войскамі. У сучаснай эстонскай гістарыяграфіі Урад Ота Тыіфа разглядаецца як законны ўрад Эстоніі. У [[1945]] — [[1963]] гг. быў прэм'ер-міністрам [[Урад Эстоніі ў эміграцыі|урада Эстоніі ў эміграцыі]] і выконваючым абавязкі прэзідэнта рэспублікі. У эміграцыі ўзначальваў таксама [[Эстонскі нацыянальны фонд]] ([[1946]]—[[1949]]) і [[Эстонскі нацыянальны савет]] (1947—1963). Выступаў у прэсе як публіцыст. У жніўні [[2006]] рэшткі Аўгуста Рэя і яго жонкі Тэрэзы былі перапахаваны ў [[Талін]]е на могілках [[Метсакальмісту]]. == Бібліяграфія == * [[Эстонский биографический словарь]]. Таллин, 2002. {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар = Рупасов А. И. |загаловак = . Ант Ю. Август Рей – государственный деятель Эстонии, политик, дипломат. Тарту: Национальный архив, 2012. 399 с. |спасылка = |выданне = Труды Карельского научного центра РАН |тып = журнал |месца = Птз. |выдавецтва = |год = 2014 |нумар = 3 |старонкі = 176–179 }} == Спасылкі == * [http://www.president.ee/en/estonia/heads.php?gid=81971 Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927202928/http://www.president.ee/en/estonia/heads.php?gid=81971 |date=27 верасня 2007 }} * [http://vpoiske.com/world/news2608200610191.htm Пра перапахаванне праху] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930041004/http://vpoiske.com/world/news2608200610191.htm |date=30 верасня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэй Аўгуст}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Міністры працы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках Таліна]] [[Катэгорыя:Паслы Эстоніі ў СССР]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя старэйшыны Эстоніі]] 4fk8w76b0m4szjwg0xsnewknljrdm1u 0 235917 5156613 4895684 2026-06-20T21:01:33Z JerzyKundrat 174 5156613 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Адамаўцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Адамаўцы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Ада́маўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Adamaŭcy}}, {{lang-ru|Адамовцы}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней (1929) у складзе [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 100 жыхароў, 21 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 92 жыхары, 23 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|9|Adamowce, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] rw40jxprgjgc41lnbh8i777cskdt6v5 5156615 5156613 2026-06-20T21:04:10Z JerzyKundrat 174 5156615 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Адамаўцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Адамаўцы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Ада́маўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Adamaŭcy}}, {{lang-ru|Адамовцы}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней (1929) у складзе [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 100 жыхароў, 21 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 92 жыхары, 23 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|9|Adamowce, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] q94pfmxxamh7owzfnpl1sxki5yp3p7l 0 235918 5156614 4895685 2026-06-20T21:03:34Z JerzyKundrat 174 5156614 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Аўсянікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Аўсянікі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Аўся́нікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aŭsianiki}}, {{lang-ru|Овсяники}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 89 жыхароў, 21 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 95 жыхароў, 20 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VII|781|Owsianiki, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] kuapjzxjwna4w8ruhbvmbit8nje6ula 0 235919 5156616 4895686 2026-06-20T21:06:09Z JerzyKundrat 174 5156616 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бервякі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Бервякі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bierviaki}}, {{lang-ru|Бервяки}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 219 жыхароў, 45 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 234 жыхары, 48 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] qvl2iyuj905vn0w7zg6uu9l1uus7v09 0 235920 5156618 4895687 2026-06-20T21:07:26Z JerzyKundrat 174 5156618 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Варанцы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} {{значэнні|Спасылка=Варанцы}} '''Варанцы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Varancy}}, {{lang-ru|Воронцы}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 120 жыхароў, 26 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 109 жыхароў, 27 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 41</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ян Крэміс]] (нар. 1972) — каталіцкі святар, дырэктар [[Мінскі тэалагічны каледж імя святога Яна Хрысціцеля|Мінскага тэалагічнага каледжа]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] keeuty0lggvu32g83lg8nl4ldadrkwf 0 235921 5156620 4895688 2026-06-20T21:08:23Z JerzyKundrat 174 5156620 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ваські}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ваські |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Ваські́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vaśki}}, {{lang-ru|Васьки}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] bi6kxvo4n6jb7qqqt4jysm4a0hzvj4w 0 235922 5156621 4895689 2026-06-20T21:10:04Z JerzyKundrat 174 5156621 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Верхняе (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Верхняе |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Ве́рхняе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vierchniaje}}, {{lang-ru|Верхнее}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Верхненскі сельсавет|Верхненскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Верхняе)|Спаса-Праабражэнская царква]] (пачатак XX стагоддзя) [[Файл:Памятник - panoramio - Иван Бай.jpg|міні|злева|Помнік]] * Помнік землякам == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/verhnee/index.htm}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Верхняе| ]] 8wpwud230f9q1ae901uu5zzxegfqmlh 0 235923 5156622 4895690 2026-06-20T21:11:12Z JerzyKundrat 174 5156622 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гатоўкі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Гато́ўкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hatoŭki}}, {{lang-ru|Готовки}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 173 жыхары, 39 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 23.</ref>. * 1931 год — 147 жыхароў, 30 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Франц Пятровіч Вітко]] (нар. 1951) — беларускі прафсаюзны дзеяч і навуковец. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] ljlko3zq8s6oync3kk0nsgyklj7frdn 0 235925 5156624 4895692 2026-06-20T21:12:40Z JerzyKundrat 174 5156624 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзегцяры}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дзегцяры |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Дзегцяры́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziehciary}}, {{lang-ru|Дегтяри}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 5</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 91 жыхар, 15 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 45.</ref>. * 1931 год — 99 жыхароў, 17 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|II|269|Dziechciary, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 8pm4ajihknfqrocvzf1sucz4za6zgvg 0 235929 5156598 4895697 2026-06-20T19:53:54Z JerzyKundrat 174 5156598 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кавалёнкі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Кавалёнкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kavalionki}}, {{lang-ru|Ковалёнки}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 154 жыхары, 32 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. * 1931 год — 139 жыхароў, 34 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IV|513|Kowalonki, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 61qib2c8tk8x0fvsikc7z55psgotcsa 0 235930 5156597 4895698 2026-06-20T19:52:12Z JerzyKundrat 174 5156597 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кашталянаўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Кашталя́наўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kaštalianaŭščyna}}, {{lang-ru|Кашталяновщина}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года маёнтак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належаў да [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 5</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 54 жыхары, 8 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 45.</ref>. * 1931 год — 103 жыхары, 9 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|III|904|Kasztelanowszczyzna, dobra, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 0rogn87isde680qjzoagwjdb09cstyx 0 235931 5156596 5105680 2026-06-20T19:50:36Z JerzyKundrat 174 5156596 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лазічы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Лазічы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lazičy}}, {{lang-ru|Лозичи}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Назва == [[В. Жучкевіч]] звязваў назвы тыпу Лазы з тэрмінам «лазы» — «цяжкапраходная сцежка»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 17.</ref>. Ёсць літоўскае патранімічнае прозвішча ''Lazaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=cd4798295a6db69bc5b9588136ed5e81</ref>, было дзісенскае Лазэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9G3-TBL3?cat=koha%3A1142203&i=616&lang=pl</ref>, антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярных<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>. Было горадзенскае Лазовіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-N3NT-9?i=151&cat=1046002</ref>. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 351 жыхар, 73 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. * 1931 год — 358 жыхароў, 81 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|V|764|Łozicze, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 79dhwqi7jj4x364sshjfqywnhofflve 0 235933 5156595 4895701 2026-06-20T19:48:35Z JerzyKundrat 174 5156595 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Луцк Мосарскі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Лу́цк Мо́сарскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лу́цк-Мо́сар, Лу́цак Мо́сар'''</ref> ({{lang-be-trans|Luck Mosarski}}, {{lang-ru|Луцк Мосарский}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. На поўдзень ад вёскі знаходзіцца возера [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 196 жыхароў, 50 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 216 жыхароў, 47 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 21k64i2dq5g2k0rx8xgks7b741tr3jk 0 235934 5156599 4895702 2026-06-20T19:57:08Z JerzyKundrat 174 5156599 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мацясы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мацясы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Мацясы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Maciasy}}, {{lang-ru|Матясы}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 88 жыхароў, 17 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 88 жыхароў, 17 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|V|882|Maciasy, wieś, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] gqus8rnxxwy9ty0c7ltxxrqj2q0l6yc 0 235937 5156602 4895704 2026-06-20T20:03:35Z JerzyKundrat 174 5156602 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мурзы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мурзы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Мурзы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Murzy}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 156 жыхароў, 31 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 160 жыхароў, 37 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|813|Murzy, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] od7xtcbxjb89m0n7too5ftx02k49x2l 0 235938 5156607 5062617 2026-06-20T20:44:42Z JerzyKundrat 174 5156607 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мярэцкія |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Мярэ́цкія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Miareckija}}, {{lang-ru|Мерецкие}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. [[Файл:Мярэцкія Глыбоцкі сяляне традыцыйны строй намітка 1901.jpg|alt=Сяляне вёскі Мярэцкія ў традыцыйнай вопратцы. Фота Генрыка Віньчы, да 1901 года.|міні|323x323px|Сяляне вёскі Мярэцкія ў традыцыйнай вопратцы. Фота Генрыка Віньчы, да 1901 года.]] == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 5</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 224 жыхары, 48 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 46.</ref>. * 1931 год — 267 жыхароў, 53 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. == Культура == Традыцыі інсітнага (наіўнага) мастацтва Віцебшчыны — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23БК000140}}. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Канстанцінавіч Вайцецкі]] (1933—2017) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|257|Mereckie, wieś, powiat dzisieński, gmina Głębokie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] r1eoql3e721con4k8h3zl0c2jcl6k67 0 235939 5156608 4895706 2026-06-20T20:45:31Z JerzyKundrat 174 5156608 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Навасёлкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Навасёлкі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Навасёлкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Navasiolki}}, {{lang-ru|Новосёлки}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] s5jvydmj5tjne1q0jplgc48pccbr2zl 0 235940 5156637 4895707 2026-06-20T21:59:21Z JerzyKundrat 174 5156637 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Панфілаўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Панфі́лаўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Panfilaŭščyna}}, {{lang-ru|Панфиловщина}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 187 жыхароў, 23 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 169 жыхароў, 31 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] bclefydv6fco9gs6t93p7agqevlmbs6 0 235942 5156636 4895710 2026-06-20T21:57:33Z JerzyKundrat 174 5156636 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Петрунова |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Петруно́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pietrunova}}, {{lang-ru|Петруново}}) — [[вёска]] (да 2007 года [[хутар]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-309/2010_309_9_36432.pdf Решение Глубокского районного Совета депутатов от 6 декабря 2007 г. № 42 Об упразднении и переименовании сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421203154/https://www.pravo.by/pdf/2010-309/2010_309_9_36432.pdf |date=21 красавіка 2021 }} {{ref-ru}}</ref>) у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года фальварак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належаў да [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] <ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 5</ref>. У 1921 годзе — 23 жыхары, 3 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 46.</ref>. У 1931 годзе — 33 жыхары, 3 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Дзейнічае Дзяржаўная ўстанова сацыяльнага абслугоўвання «Глыбоцкі псіханеўралагічны дом-інтэрнат для састарэлых і інвалідаў», які першапачаткова месціўся ў драўляным доме. У 1979—1981 гадах быў пабудаваны 5-вярховы будынак. У распараджэнні ДУСА «Глыбоцкі псіханеўралагічны дом-інтэрнат для састарэлых і інвалідаў» знаходзіцца 77,4 гектара сельгасугоддзяў і ферма з буйной рагатай жывёлай<ref>Зінкевіч, А. Вернасць выбранай справе і роднаму калектыву / Анатоль Зінкевіч // Веснік Глыбоччыны. — 2020. — № 2 (9970). — 4 студзеня. — С. 4—5.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] i5cxyug9n32f2hv045nvp8xgffrbzm0 0 235943 5156635 4895711 2026-06-20T21:54:43Z JerzyKundrat 174 5156635 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пятроўскія |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Пятро́ўскія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piatroŭskija}}, {{lang-ru|Петровские}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 5</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 128 жыхароў, 22 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 46.</ref>. * 1931 год — 107 жыхароў, 28 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VIII|219|Piotrowskie, wieś, powiat dzisieński, gmina Głębokie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 7p102x7b90bd7zditjej9boaf5utv02 0 235945 5156633 4895712 2026-06-20T21:51:10Z JerzyKundrat 174 5156633 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Русакі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Русакі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Русакі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rusaki}}, {{lang-ru|Русаки}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 106 жыхароў, 18 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. У 1931 годзе — 114 жыхароў, 21 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Дзмітрый Георгіевіч Кальянаў]] (1898—1953) — аграном. Доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-10761</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|X|21|Rusaki, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 5x4awo9kd0bdl095qq9yihupahvqkus 0 235946 5156631 4895713 2026-06-20T21:30:37Z JerzyKundrat 174 5156631 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сапеліна |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Сапе́ліна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sapielina}}, {{lang-ru|Сапелино}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] <ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 208 жыхароў, 39 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. У 1931 годзе — 196 жыхароў, 44 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|X|304|Sapelino, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] qokjv0zztv2twq0caul24unz1dpk3uq 0 235947 5156630 4895714 2026-06-20T21:29:09Z JerzyKundrat 174 5156630 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сенькаўцы |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Се́нькаўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sieńkaŭcy}}, {{lang-ru|Сеньковцы}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 33 жыхары, 6 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. У 1931 годзе — 51 жыхар, 10 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] ku2zgl90mwjh7b84ukid0sfcf03wnsv 0 235948 5156629 4895715 2026-06-20T21:27:25Z JerzyKundrat 174 5156629 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сокалава |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Со́калава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sokalava}}, {{lang-ru|Соколово}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 60 жыхароў, 10 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. У 1931 годзе — 71 жыхар, 12 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 14ef4z9zts4n46ky3szjh5k07b5tykk 0 235949 5156609 5151792 2026-06-20T20:54:30Z JerzyKundrat 174 5156609 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Удзела |выява = Удзела. Касцёл са званіцай.jpg |подпіс = Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''У́дзела'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ву́дзела'''</ref> ({{lang-be-trans|Udziela}}, {{lang-ru|Удело}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0035427&q_id=6124965|title=Решение Глубокского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 112 «О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1643 годзе мсціслаўскі ваявода [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]] заснаваў ва Удзеле драўляны касцёл і кляштар для манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]]. Мясцовая парафія Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Марыі Панны афіцыйна заснавана ў 1727 годзе. На месцы ранейшага драўлянага будынку ў 1766—1791 гады ўзведзены новы мураваны касцёл у стылі позняга барока. У 1809 годзе пасля моцнага пажару храм часткова перабудавалі, дадаўшы рысы класіцызму. У 1832 годзе пасля вызваленчага паўстання расійскія ўлады скасавалі кляштар, але касцёл працягваў дзейнічаць як парафіяльны. У 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касцёл і ператварылі яго ў сховішча. У 1989 годзе храм вярнулі вернікам, а праз некаторы час сюды зноў вярнуліся манахі-францысканцы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Культура == У касцёле Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі праходзіць фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]. Канцэрты адбываюцца ў межах нядзельнай службы<ref>http://catholicnews.by/bogasluzhe-nne-u-udzelau-skim-kastsyole-supravadzhalasya-gukami-dudy/</ref>. == Славутасці == [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Удзела)|Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і кляштар францысканцаў (XVIII ст.). Парафія мае бібліятэку, катэхетычную залу. Пры касцёле ёсць цікавая батлейка, пабудаваная на ўзор непакалянаўскай, ёсць магчымасць наведаць касцёльныя сутарэнні == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/miesca/udzela.html Удзела] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/udelo/index.htm Здымкі на Globustut.by] {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Удзела| ]] cu9dv2azqxka16c5yx062ldgsfasxw4 5156610 5156609 2026-06-20T20:57:24Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156610 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Удзела |выява = Удзела. Касцёл са званіцай.jpg |подпіс = Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''У́дзела'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ву́дзела'''</ref> ({{lang-be-trans|Udziela}}, {{lang-ru|Удело}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0035427&q_id=6124965|title=Решение Глубокского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 112 «О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки»}}</ref> у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1643 годзе мсціслаўскі ваявода [[Юзаф Корсак (ваявода мсціслаўскі)|Юзаф Корсак]] заснаваў ва Удзеле драўляны касцёл і кляштар для манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]]. Мясцовая парафія Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі афіцыйна заснавана ў 1727 годзе. На месцы ранейшага драўлянага будынку ў 1766—1791 гады ўзведзены новы мураваны касцёл у стылі позняга барока. У 1809 годзе пасля моцнага пажару храм часткова перабудавалі, дадаўшы рысы класіцызму. У 1832 годзе пасля вызваленчага паўстання расійскія ўлады скасавалі кляштар, але касцёл працягваў дзейнічаць як парафіяльны. У 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касцёл і ператварылі яго ў сховішча. У 1989 годзе храм вярнулі вернікам, а праз некаторы час сюды зноў вярнуліся манахі-францысканцы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Культура == У касцёле Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі праходзіць фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]. Канцэрты адбываюцца ў межах нядзельнай службы<ref>http://catholicnews.by/bogasluzhe-nne-u-udzelau-skim-kastsyole-supravadzhalasya-gukami-dudy/</ref>. == Славутасці == [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Удзела)|Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і кляштар францысканцаў (XVIII ст.). Парафія мае бібліятэку, катэхетычную залу. Пры касцёле ёсць цікавая батлейка, пабудаваная на ўзор непакалянаўскай, ёсць магчымасць наведаць касцёльныя сутарэнні == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/miesca/udzela.html Удзела] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/udelo/index.htm Здымкі на Globustut.by] {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Удзела| ]] 1866t97wnl8fuj9w63pedhlg0tvsj9x 0 235950 5156628 5038834 2026-06-20T21:25:39Z JerzyKundrat 174 5156628 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Хоцькі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Хоцькі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Хо́цькі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Choćki}}, {{lang-ru|Хотьки}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 297 жыхароў, 61 двор<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. * 1931 год — 290 жыхароў, 59 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] 5nlsrta6j9ns91tjo84y1f6he6vmnnl 0 235951 5156627 4895718 2026-06-20T21:24:09Z JerzyKundrat 174 5156627 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шоці |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Шо́ці'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šoci}}, {{lang-ru|Шоти}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Глыбокае (гміна)|гміны Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 134 жыхары, 28 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. У 1931 годзе — 110 жыхароў, 23 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 17</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] s8ep7u2lx5lbev7v1zo6dkgotqmstyp 0 235952 5156626 4895719 2026-06-20T21:22:14Z JerzyKundrat 174 5156626 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ярыжына |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Удзелаўскі }} '''Яры́жына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jaryžyna}}, {{lang-ru|Ярыжино}}) — [[вёска]] ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]], пазней у складзе [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 32 жыхары, 6 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. * 1931 год — 33 жыхары, 6 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Удзелаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Удзелаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] iski1m6re4t3mhwmgqivm8q5atlrasn 0 237595 5156589 5013129 2026-06-20T19:32:21Z JerzyKundrat 174 5156589 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Асінагарадок |выява = Осиногородок Церковь Покровская.jpg |подпіс = Свята-Пакроўская царква |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Асінагарадо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Asinaharadok}}, {{lang-ru|Осиногородок}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 50 км у напрамку на ўсход ад горада [[Паставы]], за 200 км ад [[Віцебск]]а, за 2 км ад [[Чыгунка|чыгуначнага]] прыпыначнага пункта [[Навадруцк (прыпыначны пункт)|Навадруцк]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2}}</ref>. == Гісторыя == У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] належала шляхецкаму роду Жабаў, а пазней перайшла ў валоданне князёў [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]]. == Насельніцтва == * 1995 год — 224 жыхары, 93 двары<ref name="bel2" />. * 2009 год — 159 чал. == Помнікі гісторыі == [[Файл:Званіца (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Званіца]] * [[Свята-Пакроўская царква (Асінагарадок)|Свята-Пакроўская царква]] ([[1856]] год, {{ГККРБ 4|213Г000582}}) з асобнай званіцай [[Файл:Гарадзішча (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Гарадзішча]] * [[Асінагарадок (гарадзішча)|Гарадзішча]] перыяду ранняга жалезнага веку (V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э., {{ГККРБ 4|213Г000583}}) * Брацкая магіла 1812 года, {{ГККРБ 4|213Г000584}} [[Файл:Брацкая магіла 1812 г. (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Брацкая магіла 1812 г.]] * Брацкая магіла рускіх салдат 1706 года * [[Файл:Часовня и могила 1812 г. Осиногородок.jpg|міні|Капліца]]Капліца могілкавая [[Уладзімір Святаславіч|Святога Уладзіміра]] [[Файл:Брацкая магіла рускіх салдат 1706 года (Асінагарадок).jpg|міні|справа|Брацкая магіла рускіх салдат 1706 г.]] [[Файл:Капліца могілкавая Святога Уладзіміра (Асінагарадок).jpg|міні|справа|Капліца могілкавая Св. Уладзіміра]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асінагарадо́к||30}} * {{кніга|загаловак=Северная Беларусь: Атлас автотуриста|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2010|старонкі=9|старонак=48|isbn=978-985-6434-56-6|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2011|тыраж=3000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1983 год.{{ref-ru}} * ''[[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|Пракаповіч, I. М.]]'' [[Друцкія-Любецкія]]. Пастаўская галіна славутага роду / I. М. Пракаповіч. — Мінск : Ковчег, 2021. — 103 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/osinogorod/}} * [https://www.radzima.org/be/mesto/asinagaradok.html Асінагарадок] на сайце [[Radzima.org]] * [https://sakavik.net/2020/04/30/даря-данілевіч-аліса-януш-ігар-прак/ Дарья Данилевич, Алиса Януш, Игорь Прокопович. Наследие рода Друцких-Любецких в Поставском районе] {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Асінагарадок| ]] [[Катэгорыя:Друцкія-Любецкія]] 4h3d2rv2e8ck5r1xistzv65j5cu0azt 5156590 5156589 2026-06-20T19:35:14Z JerzyKundrat 174 /* Помнікі гісторыі */ 5156590 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Асінагарадок |выява = Осиногородок Церковь Покровская.jpg |подпіс = Свята-Пакроўская царква |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Асінагарадо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Asinaharadok}}, {{lang-ru|Осиногородок}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 50 км у напрамку на ўсход ад горада [[Паставы]], за 200 км ад [[Віцебск]]а, за 2 км ад [[Чыгунка|чыгуначнага]] прыпыначнага пункта [[Навадруцк (прыпыначны пункт)|Навадруцк]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2}}</ref>. == Гісторыя == У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] належала шляхецкаму роду Жабаў, а пазней перайшла ў валоданне князёў [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]]. == Насельніцтва == * 1995 год — 224 жыхары, 93 двары<ref name="bel2" />. * 2009 год — 159 чал. == Помнікі гісторыі == [[Файл:Званіца (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Званіца]] * [[Свята-Пакроўская царква (Асінагарадок)|Свята-Пакроўская царква]] ([[1856]] год, {{ГККРБ 4|213Г000582}}) з асобнай званіцай [[Файл:Гарадзішча (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Гарадзішча]] * [[Асінагарадок (гарадзішча)|Гарадзішча]] перыяду ранняга жалезнага веку (V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э., {{ГККРБ 4|213Г000583}}) * [[Брацкая магіла (Асінагарадок)|Брацкая магіла]] 1812 года, {{ГККРБ 4|213Г000584}} [[Файл:Брацкая магіла 1812 г. (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Брацкая магіла 1812 г.]] * Брацкая магіла рускіх салдат 1706 года * [[Файл:Часовня и могила 1812 г. Осиногородок.jpg|міні|Капліца]]Капліца могілкавая [[Уладзімір Святаславіч|Святога Уладзіміра]] [[Файл:Брацкая магіла рускіх салдат 1706 года (Асінагарадок).jpg|міні|справа|Брацкая магіла рускіх салдат 1706 г.]] [[Файл:Капліца могілкавая Святога Уладзіміра (Асінагарадок).jpg|міні|справа|Капліца могілкавая Св. Уладзіміра]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асінагарадо́к||30}} * {{кніга|загаловак=Северная Беларусь: Атлас автотуриста|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2010|старонкі=9|старонак=48|isbn=978-985-6434-56-6|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2011|тыраж=3000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1983 год.{{ref-ru}} * ''[[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|Пракаповіч, I. М.]]'' [[Друцкія-Любецкія]]. Пастаўская галіна славутага роду / I. М. Пракаповіч. — Мінск : Ковчег, 2021. — 103 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/osinogorod/}} * [https://www.radzima.org/be/mesto/asinagaradok.html Асінагарадок] на сайце [[Radzima.org]] * [https://sakavik.net/2020/04/30/даря-данілевіч-аліса-януш-ігар-прак/ Дарья Данилевич, Алиса Януш, Игорь Прокопович. Наследие рода Друцких-Любецких в Поставском районе] {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Асінагарадок| ]] [[Катэгорыя:Друцкія-Любецкія]] hd0r5w69tdlr8ds94n5z9434fyh2wwj 5156593 5156590 2026-06-20T19:42:11Z JerzyKundrat 174 /* Помнікі гісторыі */ 5156593 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Асінагарадок |выява = Осиногородок Церковь Покровская.jpg |подпіс = Свята-Пакроўская царква |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Асінагарадо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Asinaharadok}}, {{lang-ru|Осиногородок}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 50 км у напрамку на ўсход ад горада [[Паставы]], за 200 км ад [[Віцебск]]а, за 2 км ад [[Чыгунка|чыгуначнага]] прыпыначнага пункта [[Навадруцк (прыпыначны пункт)|Навадруцк]]<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2}}</ref>. == Гісторыя == У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] належала шляхецкаму роду Жабаў, а пазней перайшла ў валоданне князёў [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]]. == Насельніцтва == * 1995 год — 224 жыхары, 93 двары<ref name="bel2" />. * 2009 год — 159 чал. == Помнікі гісторыі == [[Файл:Званіца (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Званіца]] * [[Свята-Пакроўская царква (Асінагарадок)|Свята-Пакроўская царква]] ([[1856]] год, {{ГККРБ 4|213Г000582}}) з асобнай званіцай [[Файл:Гарадзішча (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Гарадзішча]] * [[Асінагарадок (гарадзішча)|Гарадзішча]] перыяду ранняга жалезнага веку (V стагоддзе да н.э. — V стагоддзе н.э., {{ГККРБ 4|213Г000583}}) * [[Брацкая магіла (Асінагарадок)|Брацкая магіла]] 1812 года, {{ГККРБ 4|213Г000584}} [[Файл:Брацкая магіла 1812 г. (Асінагарадок).jpg|міні|злева|Брацкая магіла 1812 г.]] * Брацкая магіла рускіх салдат 1706 года [[Файл:Брацкая магіла рускіх салдат 1706 года (Асінагарадок).jpg|міні|справа|Брацкая магіла рускіх салдат 1706 г.]] [[Файл:Капліца могілкавая Святога Уладзіміра (Асінагарадок).jpg|міні|справа|Капліца могілкавая Св. Уладзіміра]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асінагарадо́к||30}} * {{кніга|загаловак=Северная Беларусь: Атлас автотуриста|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2010|старонкі=9|старонак=48|isbn=978-985-6434-56-6|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Поставский район: карта|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2011|тыраж=3000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-31. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1983 год.{{ref-ru}} * ''[[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|Пракаповіч, I. М.]]'' [[Друцкія-Любецкія]]. Пастаўская галіна славутага роду / I. М. Пракаповіч. — Мінск : Ковчег, 2021. — 103 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/osinogorod/}} * [https://www.radzima.org/be/mesto/asinagaradok.html Асінагарадок] на сайце [[Radzima.org]] * [https://sakavik.net/2020/04/30/даря-данілевіч-аліса-януш-ігар-прак/ Дарья Данилевич, Алиса Януш, Игорь Прокопович. Наследие рода Друцких-Любецких в Поставском районе] {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Асінагарадок| ]] [[Катэгорыя:Друцкія-Любецкія]] a138k9fud226nrjk1v2g28vw0o7x2p8 0 237596 5156587 4981862 2026-06-20T19:29:01Z JerzyKundrat 174 5156587 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Буда |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} {{значэнні|Спасылка=Буда (значэнні)}} '''Бу́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Buda}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года фальварак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належаў да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўшчынскага сельсавета<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, да 7 жніўня 1979 года — у склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 13 жыхароў, 1 двор<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 23.</ref>. * 1931 год — 18 жыхароў, 3 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 38</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] o9fefzdhptzo4qqb95e3dl2wow517nu 0 237597 5156585 4897093 2026-06-20T19:27:47Z JerzyKundrat 174 5156585 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верацеі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Верацеі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі |ранейшыя імёны = Wierecieje Małe }} '''Вераце́і'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vieraciei}}, {{lang-ru|Веретеи}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]], у 1929—1945 гадах — [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 82 жыхары, 18 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. * 1931 год — 96 жыхароў, 19 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 17</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] qvp8ftizyfpdx5x266sgvl2dsi073et 5156638 5156585 2026-06-20T22:00:29Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156638 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верацеі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Верацеі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі |ранейшыя імёны = Wierecieje Małe }} '''Вераце́і'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vieraciei}}, {{lang-ru|Веретеи}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]], з 1929 года — [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 82 жыхары, 18 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. * 1931 год — 96 жыхароў, 19 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 17</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 4h1swd5lpubzkz2d1ryfq074xhqx0yq 5156639 5156638 2026-06-20T22:01:24Z JerzyKundrat 174 5156639 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верацеі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Верацеі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі |ранейшыя імёны = Wierecieje Małe }} '''Вераце́і'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vieraciei}}, {{lang-ru|Веретеи}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]], з 1929 года — [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 82 жыхары, 18 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 76.</ref>. У 1931 годзе — 96 жыхароў, 19 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 17</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 25d4hb0t4yur691lw52fvytuc9vpxv9 0 237598 5156584 4897094 2026-06-20T19:26:34Z JerzyKundrat 174 5156584 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вярцінскія |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Вярці́нскія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viarcinskija}}, {{lang-ru|Вертинские}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 102 жыхары, 18 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 118 жыхароў, 23 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 9g0hp6926jiepcdlu8wa3bok4ccv2vx 0 237599 5156583 4897095 2026-06-20T19:25:44Z JerzyKundrat 174 5156583 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Губіна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Губіна |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Гу́біна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hubina}}, {{lang-ru|Губино}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 96 жыхароў, 19 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. * 1931 год — 102 жыхары, 18 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Антон Уладзіміравіч Станкевіч]] (1862—1919) — ваенны дзеяч, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай]] войнаў, [[генерал-маёр]] (1917)<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15|||149}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|598|Hubino, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] gztrw5z1er1by1jgcaeylb13f3ltair 5156640 5156583 2026-06-20T22:05:37Z JerzyKundrat 174 5156640 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Губіна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Губіна |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Гу́біна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hubina}}, {{lang-ru|Губино}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Верхняе (гміна)|гміны Верхняе]], пазней у складзе [[Казлоўшчына (гміна)|гміны Казлоўшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref>. У 1921 годзе — 96 жыхароў, 19 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 75.</ref>. У 1931 годзе — 102 жыхары, 18 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 25</ref>. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Антон Уладзіміравіч Станкевіч]] (1862—1919) — ваенны дзеяч, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай]] войнаў, [[генерал-маёр]] (1917)<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15|||149}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XV_cz.1|598|Hubino, wieś, powiat dzisieński, gmina Wierzchnie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] gkfwj4n54x5czc8novnw2zwdnk3clb7 0 237600 5156588 5100436 2026-06-20T19:31:29Z JerzyKundrat 174 5156588 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Заканоўшчына |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Закано́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zakanoŭščyna}}, {{lang-ru|Законовщина}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Назва == У ХІХ ст. фіксавалася [[Друя|друйскае]] прозвішча Закан<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9XW-NV98?i=23&cat=2325332&lang=pl</ref>. Засведчанае літоўскае Заканіс<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-VQ34-P?i=602&cat=1647808&lang=ru https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=23lt&rid=D&search_lastname=zakan*&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable=</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] heamcdkhu8c0xagzbm4bi0cwqw0xjpk 0 237601 5156582 4897097 2026-06-20T19:23:46Z JerzyKundrat 174 5156582 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кавалі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} {{значэнні|Спасылка=Кавалі}} '''Кавалі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kavali}}, {{lang-ru|Ковали}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 92 жыхары, 18 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 109 жыхароў, 23 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] h6nltfhzoof71q1azto8wxtpoo2j479 0 237603 5156581 4897099 2026-06-20T19:23:02Z JerzyKundrat 174 5156581 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Куніцкія 1 |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Куні́цкія 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kunickija 1}}, {{lang-ru|Куницкие 1}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Паставы, пазней у складзе гміны Варапаева [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. Да 7 жніўня 1979 года вёска ўваходзіла ў склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 143 жыхары, 28 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 35.</ref>. * 1931 год — 149 жыхароў, 28 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IV|876|Kunickie, wieś, powiat dzisieński}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 9b38owxnjlysbx3d8cemjrmannx2bvg 0 237604 5156580 4897100 2026-06-20T19:22:16Z JerzyKundrat 174 5156580 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ласіца |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} {{значэнні|Ласіца (значэнні)}} '''Ла́сіца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lasica}}, {{lang-ru|Ласица}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 260 жыхароў, 59 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 292 жыхары, 60 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 3kicxpf7tryhohnonuwe8w505rheo0w 0 237605 5156579 4936944 2026-06-20T19:21:24Z JerzyKundrat 174 5156579 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ласькія |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} {{значэнні|Ласькія}} '''Ла́ськія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Laśkija}}, {{lang-ru|Ласькія}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 183 жыхары, 36 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 188 жыхароў, 35 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] jnx5tigxiq8wk5rx41mbrlaa7039u3v 0 237606 5156578 4897102 2026-06-20T19:20:44Z JerzyKundrat 174 5156578 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лашукі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Лашукі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lašuki}}, {{lang-ru|Лашуки}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 182 жыхары, 35 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 161 жыхар, 33 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 8w3c87zinqdfvieivlb0votjv7cvtpx 0 237607 5156565 4897104 2026-06-20T19:10:28Z JerzyKundrat 174 5156565 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Луцк Казлоўскі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Луцк Казло́ўскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лу́цак-Казло́ўск'''</ref> ({{lang-be-trans|Luck Kazloŭski}}, {{lang-ru|Луцк Козловский}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. За 2 км на паўночны ўсход ад вёскі з возера [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] выцякае рака [[Плісаўка]]. == Гісторыя == З 1921 вёска ў складзе Польшчы, належала гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 351 жыхар, 69 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 348 жыхароў, 65 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] if6g06i19w1bj0anqxzswem2rvbjtwr 5156577 5156565 2026-06-20T19:19:55Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156577 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Луцк Казлоўскі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Луцк Казло́ўскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лу́цак-Казло́ўск'''</ref> ({{lang-be-trans|Luck Kazloŭski}}, {{lang-ru|Луцк Козловский}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. За 2 км на паўночны ўсход ад вёскі з возера [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]] выцякае рака [[Плісаўка]]. == Гісторыя == З 1921 вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 351 жыхар, 69 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 348 жыхароў, 65 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] ai6k2ezj78i7ctcnbh9f5u6sh3ynd7y 0 237609 5156576 4897108 2026-06-20T19:19:33Z JerzyKundrat 174 5156576 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Навікі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} {{значэнні2|тып=тапонім|Навікі}} '''Навікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Naviki}}, {{lang-ru|Новики}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 46 жыхароў, 9 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 50 жыхароў, 8 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] f7fswxqfeqfor6juusx7gfgsta0ag8t 0 237612 5156564 4897110 2026-06-20T19:07:27Z JerzyKundrat 174 5156564 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Піскуны |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Піскуны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Piskuny}}, {{lang-ru|Пискуны}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. Каля вёскі рака [[Плісаўка]] ўпадае ў [[Галбіца|Галбіцу]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўшчынскага сельсавета<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, да 7 жніўня 1979 года — у склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 3ijl42eu425yl9so7yjld6erho1p1cm 0 237613 5156572 4897111 2026-06-20T19:17:17Z JerzyKundrat 174 5156572 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прусы |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} {{значэнні}} '''Пру́сы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Prusy}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 79 жыхароў, 12 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 66 жыхароў, 12 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] ezrnjvs529ybtfr1x3aesp7qm564bff 0 237614 5156571 4897112 2026-06-20T19:16:20Z JerzyKundrat 174 5156571 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рудае |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Ру́дае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rudaje}}, {{lang-ru|Рудое}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 241 жыхар, 46 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 256 жыхароў, 51 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 00r9f7cx143akkabjtsvyx9xcde0ykf 5156573 5156571 2026-06-20T19:17:51Z JerzyKundrat 174 5156573 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рудае |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Ру́дае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rudaje}}, {{lang-ru|Рудое}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 241 жыхар, 46 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 256 жыхароў, 51 двор<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] cctencxawism14l3ajdp8morvhviis9 0 237615 5156570 4897113 2026-06-20T19:15:38Z JerzyKundrat 174 5156570 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шчоткі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Шчо́ткі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ščotki}}, {{lang-ru|Щётки}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 289 жыхароў, 56 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 272 жыхары, 22 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Глафіра Вікенцьеўна Савіцкая]] (нар. 1940) — беларуская эканамістка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] d55nyrcfcmamnrg49spgqqoe5w84grw 5156574 5156570 2026-06-20T19:18:09Z JerzyKundrat 174 5156574 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шчоткі |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі }} '''Шчо́ткі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ščotki}}, {{lang-ru|Щётки}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 289 жыхароў, 56 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 24.</ref>. * 1931 год — 272 жыхары, 22 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Глафіра Вікенцьеўна Савіцкая]] (нар. 1940) — беларуская эканамістка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] o2yfpirvppk4gnehgqafxl6icd465db 0 237616 5156569 4897115 2026-06-20T19:14:48Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156569 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Якімаўцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 14|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 15|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011713 }} '''Які́маўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jakimaŭcy}}, {{lang-ru|Якимовцы}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўшчынскага сельсавета<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, да 7 жніўня 1979 года — у склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 113 жыхароў, 24 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 23.</ref>. * 1931 год — 107 жыхароў, 122 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] n285viq9r3fgsl1ft1udxhx4apqj64t 5156575 5156569 2026-06-20T19:18:27Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156575 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Якімаўцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 14|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 15|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243011713 }} '''Які́маўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jakimaŭcy}}, {{lang-ru|Якимовцы}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Казлоўшчынскага сельсавета<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, да 7 жніўня 1979 года — у склад [[Белькаўскі сельсавет|Белькаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 113 жыхароў, 24 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 23.</ref>. * 1931 год — 107 жыхароў, 122 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет, Пастаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 564ezxxisg5yw2yr1vtxd0mc7u8umif 0 237617 5156568 4897116 2026-06-20T19:14:15Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156568 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Яловікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 13|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 17|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет2 = Казлоўшчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012358 }} {{значэнні|Спасылка=Яловікі}} '''Яло́вікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jaloviki}}, {{lang-ru|Яловики}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Казлоўшчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе Польшчы, належала да гміны Казлоўшчына [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == * 1921 год — 93 жыхары, 15 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 23.</ref>. * 1931 год — 93 жыхары, 17 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 42</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Казлоўшчынскі сельсавет (Пастаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] r959h43y2b1a5z6z8ox74j6ggj8lqq1 0 244102 5156656 5105660 2026-06-21T00:57:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156656 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Баровая |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 32|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 39|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Чэрыкаўскі |сельсавет = Вепрынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045165 }} '''Баро́вая'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Barovaja}}, {{lang-ru|Боровая}}) — [[вёска]] ў [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вепрынскі сельсавет|Вепрынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома па пісьмовых крыніцах з 1547 года пад назвай Абароў<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/109110636/Мсціслаўская_княства_і_ваяводства_ў_ХІІ_XVIII_cтст|аўтар=Мяцельскі А. А.|загаловак=Мсціслаўскае княства і ваяводства ў XII–XVIII стст.|год=2014|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|старонкі=274, 626|старонак=664|isbn=978-985-08-1663-4}}</ref><ref>[[НГАБ]]. Ф. КМФ-18, воп. 1, адз. зах. 30. Арк. 154 адв.</ref>. У 1762 годзе сяло ў [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскім ваяводстве]], шляхецкая ўласнасць, меліся карчма і млын. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 31 двор, 150 жыхароў. У 1825 годзе заснавана прыгонніцкая мануфактура, якая давала да 900 аршынаў палатна ў год. У 1848 годзе 46 двароў, у 1858 годзе 142 жыхары мужчынскага полу, меўся заезны дом. У 1889 годзе адкрыта земская школа, для якой у тым жа годзе пабудавана памяшканне. У 1897 годзе ў Дубравіцкай воласці [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], 89 двароў, 645 жыхароў. Непадалёку быў аднайменны фальварак, 4 двары, 18 жыхароў. У 1909 годзе у вёсцы 111 двароў, 730 жыхароў; у маёнтку 2 двары, 4 жыхары; дзейнічаў вінакурны завод (у 1913 годзе 7 рабочых). Пасля 1917 года на базе дарэвалюцыйнай створана працоўная школа першай ступені, у якой у 1925 годзе было 47 вучняў. З 17 ліпеня 1924 года ў [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]] [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]]. У 1926 годзе 170 двароў, 1023 жыхары. З 9 чэрвеня 1927 года да 26 ліпеня 1930 года [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]], з 20 лютага 1938 года ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня 1941 года да 30 верасня 1943 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У баях супраць ворага ўдзельнічала 89 жыхароў, 24 з іх загінулі. У пасляваенны час у складзе саўгаса «Сцяг» (цэнтр — вёска [[Малінаўка (Чэрыкаўскі раён)|Малінаўка]]). У 1948 годзе радыёфікавана, у 1963 годзе электрыфікавана. З 16 верасня 1959 года ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім]], з 30 ліпеня 1966 года ў Чэрыкаўскім раёнах. У 1989 годзе 94 гаспадаркі, 224 жыхары, ферма буйной рагатай жывёлы, магазін, клуб са стацыянарнай кінаўстаноўкай, бібліятэка. У 2007 годзе дзейнічалі ферма буйной рагатай жывёлы, дом сацыяльных паслуг. Планіровачна складаецца з дзвюх прамалінейных, амаль паралельных паміж сабой вуліц, арыентаваных з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, падзеленых ракой і злучаных дзвюма кароткімі вуліцамі. Забудавана двухбакова, шчыльна, традыцыйна, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. На паўднёвым захадзе і паўночным усходзе гаспадарчы сектар<ref>{{Крыніцы/ГВБ|7-3|Баровая|343}}</ref>. У сувязі з [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыяй на Чарнобыльскай АЭС]] вёска Баровая, паводле пастановы [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] Рэспублікі Беларусь № 75 ад 8 лютага 2021 года, адносіцца да зоны з правам на адсяленне. Паводле папярэдняй пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 9 ад 11 студзеня 2016 года, вёска адносілася да той жа зоны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rad.org.by/radiation-in-rb/9128-%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F.html|title=Информация о д. Боровая|website=rad.org.by|publisher=«[[Белгідрамет|Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя]]» Мінпрыроды Рэспублікі Беларусь|access-date=1 сакавіка 2026|archive-date=12 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212065517/https://rad.org.by/radiation-in-rb/9128-%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F.html|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вепрынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вепрынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрыкаўскага раёна]] b24z7uk7uyqieidn8twr6wjjju2wyyd 0 246025 5156556 4526675 2026-06-20T18:52:01Z ~2026-35949-04 170071 Выдалена iнфармацыя аб грамадзянскай дзейнасцi па спасылцы, так як артыкул па спасылцы выдалены 5156556 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен}} {{Цёзкі2|Ватуцін}} '''Яўген Іванавіч Ватуцін''' ({{ДН|19|4|1962}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі [[спартсмен]] ([[шашкі]]) чэмпіён свету ў складзе зборнай Беларусі 1992 года на Каманднай Алімпіядзе, якая праходзіла ў [[Італія|Італіі]], чэмпіён Еўропы ў складзе зборнай Беларусі 2010 года. Міжнародны гросмайстар. Скончыў [[Беларускі інстытут фізічнай культуры]] ў 1988 годзе. Жыве ў Мінску. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|135519|Ватуцін Яўген Іванавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ватуцін Яўген Іванавіч}} [[Катэгорыя:Шашысты Беларусі]] b07m48ixjxsiyf8xd9zhtux80ngmc82 0 249213 5156643 4909144 2026-06-20T22:16:35Z JerzyKundrat 174 /* Славутасці */ 5156643 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Болтуп |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 22|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 50|lon_sec = 02 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Кальчунскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242993556 }} '''Бо́лтуп'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boltup}}, {{lang-ru|Болтуп}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Кальчунскі сельсавет|Кальчунскага сельсавета]]. == Назва == Назва балцка-літоўскага паходжання, ад {{lang-lt|baltas}} «белы» і ''upė'' «рака» (вёска знаходзіцца ля ўтоку ручая, што цячэ з балота на захадзе ад Болтупа, у раку [[Гаружанка|Граўжанку]]). == Славутасці == '''Маёнтак''' вядомы з XVI ст. як уласнасць Сташкевічаў, потым — Маляевічаў, Віламовічаў, Верашчакаў і інш. У 1806 г. уладальнікам Болтупа стаў [[Енджэй Снядэцкі]], вядомы ўрач, хімік і філосаф. Мясцовая капліца, як ужо дзеючая ад ашмянскай парафіі, адзначаецца з 1910-х гг. Магчыма, яна дзейнічала ў палацы Снядэцкіх<ref>[http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=2729%3A3-367&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by Ашмяны (капліцы)]</ref>. Звестак пра першапачатковую планіроўку сядзібы не захавалася. Вядома, што пасля вайны 1812 года была зруйнавана, але хутка адноўлена Е. Снядэцкім. Мураваны палац прамавугольны ў плане, асіметрычнай кампазіцыі з тэрасай на 1-м паверсе. Правы 2-павярховы аб’ём з балконам, завершаны, як і 1-павярховы, шчытом з аркатурнай акаймоўкай. Паўкруглы выступ пры 1-павярховым аб’ёме хутчэй за ўсё з’яўляўся [[апсіда]]й хатняй капліцы. Аконныя праёмы прамавугольныя, стральчатыя, у дэкоры выкарыстаны аркатурныя фрызы, гатычная «арка Цюдор». Планіроўка дома была анфіладная. Пакоі мелі афармленне ў стылі [[ампір]], Людовіка XV і інш. Засталіся рэшткі палаца. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кальчунскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Кальчунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] lado44vw1dhuad8db2msxzt2ad366f2 0 249381 5156525 5092117 2026-06-20T18:21:53Z Için warum 153459 5156525 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Маствілішкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 22|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 00|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242995339 }} '''Мастві́лішкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Масцві́лішкі'''</ref> ({{lang-be-trans|Mastviliški}}, {{lang-ru|Моствилишки}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[В. Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Маствілішкі — назва-характарыстыка, якая ўтворана ад асновы [[мост]]: жыхары каля маста<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 243.</ref>. == Іншае == Сярод ашмянскіях баяраў у Перапісе войска ВКЛ 1528 г. згадваюцца “''Кгабриал Моствилович", "Миколаи Моствилович''”<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 58.</ref>. У тым жа XVI ст. засведчаныя заходнелітоўскія, жамойцкія тапонімы Маствілы, Маствілішкі<ref>И. Я. Спрогис. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. Вильна, 1888. С. 195-196.</ref>. Ёсць сучаснае літоўскае прозвішча ''Mastvila'' (ад двухасноўнага імені)<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=d3e92ca8be85ba35294459a14a962ed6</ref>. У Літоўскай Метрыцы ў сярэдзіне XV стагоддзя у [[Клецк|Клецкім]] павеце згадваецца [[Масцілавічы|сяло]], якое адпісваецца "Андрушку Маствілавічу", а раней належыла "Валібуту" і "Алізару Аляхновічу":<blockquote>"''У Клецку. Што дали есмо Ондрушку Моствиловичу село Олизарово Олехновича''" (1441), "''Перво сего дали были есмо пану Ондрушку Моствиловичу у Клецкомъ повете село, што Волибутъ держалъ и Олизар''" (1456)<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3 // Vilnius, 1998. С. 43.</ref>.</blockquote> == Гісторыя == Назва вёскі пайшла ад пана Войцеха Маствілы, які валодаў гэтымі мясцінамі з 1620 года. У 1747 годзе тагачасныя ўладальнікі Ежы Баранэк і яго жонка Тэрэза (з Прушынскіх) падаравалі фальварак [[базыльяне|базыльянскаму]] кляштару ў [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]]. Але ў 1795 годзе Масцвілішкі (ці толькі іх частка) адзначаюцца як уласнасць ашмянскага рэгента Ануфрыя Масевіча. У 1940—1954 гадах вёска з’яўлялася цэнтрам [[Маствілішкаўскі сельсавет|Маствілішкаўскага сельсавета]]. Да 2 снежня 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Павяжынскі сельсавет|Павяжынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>, да 12 лістапада 1973 года — у склад [[Куцавіцкі сельсавет|Куцавіцкага сельсавета]]. == Славутасці == * ''Капліца''. У 1795 годзе была збудавана капліца ад ашмянскай парафіі, якая была скасавана падчас рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1863 года|паўстання 1863 года]], а праз тры гады і ўвогуле разабрана. Новая капліца паўстала ў 1996 годзе, пад яе быў прыстасаваны будынак былой пустуючай школы. Капліцу пад тытулам Найсвяцейшай Марыі Панны Вастрабрамскай, Маці Міласэрнасці, асвяціў гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]] 15 лістапада 1997 года<ref>[http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=2729%3A3-367&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by Ашмяны (капліцы)]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] 9ei5ihjyjsth0s9cct47q8ub6bnicq9 0 249759 5156533 5136207 2026-06-20T18:27:09Z Için warum 153459 5156533 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Лінава |статус = аграгарадок |герб = |сцяг = |гімн = |дата заснавання = |першае згадванне = 1563 |статус з = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |гарадскі савет = |від главы = |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 170 |унутраны падзел = |насельніцтва = 1691 |год перапісу = 2010 |нацыянальны склад = |двароў = |Крыніца колькасці двароў = |паштовы індэкс = 225149<ref>{{Спасылка|url = http://zip.belpost.by/street/linovo-brest-pruzhanskiy-linovskiy|загаловак = Алфавитный список улиц по Линово|выданне = Пружанский район|выдавецтва = [[Белпошта]]|дата = 28 кастрычніка 2011|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |КААТА = 1256835021 |выява = |подпіс = |lat_deg = 52 |lat_min = 28 |lat_sec = 28 |lon_deg = 24 |lon_min = 31 |lon_sec = 5 |катэгорыя ў Commons = Linava |сайт = |OpenStreetMap = 242985324 }} '''Лі́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ліно́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Linava}}, {{lang-ru|Линово}}) — [[аграгарадок]] у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назвы вёсак Лінова Пружанскага раёна і Лінкоўшчына Браслаўскага звязаныя з прозвішчамі Лінёў, Лінкоў<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 202.</ref>. Вёскі з такой жа назвай ёсць у Сумскай вобласці (укр. [[:uk:Линове|Линове]]) і Пскоўскай (рус. [[:ru:Линово (Псковская область)|Линово]]). == Гісторыя == Першыя згадкі пра вёску Лінава адносяцца да часоў [[ВКЛ]], калі яна з [[Лінаўскае войтаўства|аднайменным войтаўствам]] уваходзіла ў склад [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляскага ваяводства]]. Паводле рэвізіі [[Дзмітрый Сапега|Дзмітрыя Сапегі]] [[1563]] года вёска мела 49 [[валока]]ў. [[Войтаўства]] складалася з вёсак Лінава, [[Сланімцы]], [[Гарадняны (Пружанскі раён)|Гарадняны]], [[Альшаны (Пружанскі раён)|Альшаніца]], Машчоны і Абшар<ref name="gskp">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230}}</ref>. У 1567 уладальнікамі Лінава называюцца Ізбіцкія, аднак неўзабаве яны былі пазбаўлены правоў на маёнтак, які стаў каралеўскім уладаннем у складзе [[Ключ, маёнтак|Пружанскага ключу]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] маёнтак Лінава, які меў 4 тыс. дзесяцінаў зямлі, увайшоў у склад [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цэнтр [[Лінаўская воласць|воласці]]. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] падарыла гэтыя землі генералу [[Пётр Румянцаў-Задунайскі|Пятру Румянцаву]], нашчадкі якога неўзабаве па яго смерці распрадалі маёнткі розным уласнікам. Лінава з хутарам Ізабелін і ўрочышчам Ператэсы набыў Вінцэнт Трэмбіцкі (1762—1842) гербу «[[Слепаўрон]]», былы прэзідэнт судоў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]], галоўны кобрынскі [[лоўчы]] і [[камергер|шамбелян]] апошняга караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref name="aftanazy64">{{кніга|аўтар = [[Раман Афтаназы|Roman Aftanazy]].|частка = [http://orda.of.by/.lib/aftanazy/rezyd/t2/65 Linowa]|загаловак = [[Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej]]|месца = [[Уроцлаў|Wrocław]]|выдавецтва = [[Асалінеюм|Zakład Narodowy imienia Ossolińskich]]|год = 1992|том = 2. Województwa Brzesko-Litewskie, Nowogródzkie|старонкі = 64|isbn = 9788304037014}}</ref>. Тут было 52 двары, 751 мяшканец, 898 дзесяцін зямлі<ref name="gskp" />. Вінцэнт з жонкай Ізабелай з Пашкоўскіх заснавалі каля вёскі [[Палацава-паркавы комплекс Трэмбіцкіх|сядзібу]]. Пасля іх маёнтак перайшоў да сына Багуслава (1804—1896), пасля да яго сына Уладзіслава (1845—1907). У 1890 годзе зямельныя ўладанні маёнтку складалі 1970 дзесяцінаў<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины|артыкул = [http://orda.of.by/.add/gallery.php?internacio/manor_main/art/sub Линово]|старонкі = 285}}</ref>. Апошнім уладальнікам Лінава быў Казімір Трэмбіцкі, які перабудаваў родавую сядзібу. У 1903 у вёсцы атрымалі магчымасць сяліцца [[яўрэі]], у 1913 ім належалі ўсе 8 бакалейных шапікаў і шынок<ref>{{cite web|date = 15 лютага 2012|url = http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|title = Линова|work = Российская еврейская энциклопедия|language = ru|access-date = 15 ліпеня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE|archive-date = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — мястэчка, сядзіба [[гміна Лінова|гміны]] ў [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://www.radzima.net/be/miejsce/linowo_3.html| title = Linowo, вёска| publisher = Radzima.net| date = 15 лютага 2012}}</ref>. У [[1939]] годзе [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўключаныя ў склад БССР]], з 1940 — Цэнтр [[Лінаўскі сельсавет|сельсавета]]. У чэрвені 1941 года занятае [[Трэці рэйх|нацысцкімі]] войскамі, тут размяшчалася ўправа [[Украінская дапаможная паліцыя|ўкраінскай паліцыі]]. Было створанае [[Лінаўскае гета|гета]], арганізаваны [[юдэнрат]]. Улетку [[1942]] года гета было ліквідавана, амаль усе яго насельнікі былі расстраляныя. У 1987 годзе да вёскі Лінава 1 была далучана суседняя вёска [[Лінава 2]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * 2010 год — 1691 чалавек * 1999 год — 1786 чалавек == Транспарт == [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя Аранчыцы]] на лініі [[Баранавічы]] — [[Брэст]]. Побач з вёскай праходзіць [[аўтамабільная дарога]] {{Код дарогі|Дарога Р81, Беларусь|Р81|red|white}} [[Пружаны]] — [[Беларуска-польская граніца|мяжа Рэспублікі Польшча]]. == Турыстычная інфармацыя == === Страчаная спадчына === * [[Ліноўскі касцёл|Драўляны касцёл]] 1936 г. Разбураны ў 1995 == Вядомыя асобы == * {{нп5|Бесі Абрамовіч Хілман||en|Bessie Abramowitz Hillman}} (1889—1970) — амерыканская прафсаюзная дзяячка. * [[Мікола Папека]] (нар. 1961) — беларускі [[паэт]], пчаляр. == Іншае == У гэтым рэгіёне фіксавалася [[Косава (горад)|косаўскае]] прозвішча Лін, было далейшае слонімскае Ліноўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4WMF?i=198&cat=1054770&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9T3-L9MK-9?i=585&cat=2356543</ref>. Засведчанае віленскае Лінэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K36Q-F?cat=1647808&i=426&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Linas, Linionis'', латышскія ''Lins,'' ''Līnis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=edc66028445f916bbb6f9c30faf1432a</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/798601</ref>. Аснова ''Lin''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 108.</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Linn''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/3511/1 Linn // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Linne''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/5764/1 Linne // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гл. таксама == * [[Сядзібна-паркавы комплекс Трэмбіцкіх (Інтэрнацыянальны)|Сядзіба Трэмбіцкіх «Лінова»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{кніга|аўтар = [[Яўген Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]|загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці|адказны = Рэд. П. П. Шуба|месца = {{Мн.}}|выдавецтва = [[Навука і тэхніка]]|год = 1980|старонак = 176}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Linava}} * {{Радзіма майго духу|linova}} * [http://globustut.by/linovo/index.htm Фатаздымкі]{{ref-ru}} на «[[Глобус Беларусі|Глобусе Беларусі]]» * [http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Расійская яўрэйская энцыклапедыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063039/http://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [http://www.linovo.by/ Лінава і наваколле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013223119/http://www.linovo.by/ |date=13 кастрычніка 2014 }} {{Лінаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Лінава| ]] m7gn52c2l7ifnicsuh74t8y69rj6k8v 0 250265 5156644 5128472 2026-06-20T22:25:22Z JerzyKundrat 174 5156644 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Больцішкі |вобласць = Гродзенская |раён = Воранаўскі |сельсавет = Больцішскі }} '''Бо́льцішкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Boĺciški}}, {{lang-ru|Больтишки}}) — [[вёска]] ў [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Больцішскі сельсавет|Больцішскага сельсавета]]. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 5,5 км на паўднёвы захад ад [[Воранава|г.п. Воранава]], 115 км ад Гродна, 16 км ад чыгуначнай станцыі Ліда. 425 жыхароў, 151 двор (1995). Базавая школа, дзіцячы сад, клуб, бібліятэка, камбінат бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Назва == Паводле [[В. Жучкевіч]]а, назва ад прозвішча Больціс<ref>{{крыніцы/Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии|}}</ref>. Таксама, фіксаваліся слонімскія прозвішчы Балтовіч, Балтоўскі (''Bołtowski''). З-пад Вільні засведчанае Балт.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BZ-BN8Z?i=464&cat=2356543</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BZ-B6JP?i=942&cat=2356543</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K3T8-D?i=545&cat=1566392</ref> Ёсць літоўскае ''Baltaitis'', латышскія ''Balts, Baltis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=8435342e1a86bc9ee89355f135fc580a</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/798740 https://uzvardi.lv/surname/817775</ref>. Аснова ''Balt''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах (як у прозвішчы ''Baltrimas'')<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 76.</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=89b4dfcd35a3cc76a8ffc924834ff516</ref>. == Гісторыя == У 2-й пал. XIX ст. вёска ў Лідскім павеце Віленскай губерні Расійскай імперыі. У 1864 годзе ў Забалоцкай воласці, уладанне Гваздзікоўскага, 7 рэвізскіх душ. У 1897 годзе вёска ў Радунскай воласці гэтага ж павета. 3 1921 года ў складзе Польшчы, у Радунскай гміне Лідскага павета Навагрудскага ваяводства. 3 1939 года ў БССР. 3 24 крвсавіка 1978 года цэнтр сельсавета. == Насельніцтва == * 1897 год — 35 жыхароў, 5 двароў. * 1921 год — 38 жыхароў, 6 двароў. * 1960 год — 178 жыхароў. * 1970 год — 239 жыхароў. * 1995 год — 425 жыхароў, 151 гаспадарка. * 2009 год — 438 жыхароў. * 2011 год — 458 жыхароў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Больцішскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Больцішскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна]] j3qs1zmkaoqgtph995gti5m4l2angia 0 251809 5156642 5132024 2026-06-20T22:11:25Z JerzyKundrat 174 5156642 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бобравічы |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лаздунскі }} '''Бо́бравічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bobravičy}}, {{lang-ru|Бобровичи}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лаздунскі сельсавет|Лаздунскага сельсавета]]. Месціцца над ракой [[Чапунька]] ([[Шылве]]) пры ўпадзенні ў яе [[Гарача|Гарачы]]. == Гісторыя == З 1921 года ў складзе Польшчы. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927—1933 гады ў вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 91-100 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927—1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 галах цэнтр [[Бобравіцкі сельсавет|Бобравіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Культура == Народны ансамбль народнай песні «Спадчына» створаны ў 1993 годзе пры сельскім Доме культуры. Кіраўнікі: В. І. Янкевіч (з 1993), Т. М. Худык (з 1997), В. В. Балбатун (з 2000). У 1997 прысвоена званне «народны аматарскі калектыў». У складзе ансамбля людзі рознага ўзросту і прафесій. Асноўныя мэты дзейнасці — захаванне аўтэнтычнай песні, выхаванне моладзі. У рэпертуары песні беларускіх кампазітараў, аўтэнтычыя Іўеўскага раёна («Ой, ляцелі гусі з броду», «Чорна рэдзька», «Туман ярам», «Дарога ля жыта», «В понедзялэк рано» і інш.), канцэртныя праграмы «Свой край услаўляем мы звонкаю песняй», «Сяброў вітаем шчыра і сардэчна». Калектыў — удзельнік рэспубліканскіх свят «Траецкі Kipмаш» (Мінск, 2000), «Караван-Байрам» (Іўе, 2003), абласнога агляду-конкурсу «Іўеўскі карагод» (Гродна, 2004) і інш. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лаздунскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лаздунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] nq1lbhfg5ef6bm55lb4b7c8d31bms85 0 252222 5156480 5108677 2026-06-20T15:43:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156480 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бабонеўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 08|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Карэліцкі |сельсавет = Цырынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242994576 }} '''Бабо́неўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Babonieŭka}}, {{lang-ru|Бабоневка}}) — [[вёска]] ў [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цырынскі сельсавет|Цырынскага сельсавета]]. == Назва == На польскай карце 1933 г. - Бабанёўкі (''Boboniowki''). Фіксаваліся лідскія прозвішчы Бабан, Бабановіч, з-пад Шчучына ([[Ражанка (аграгарадок)|Ражанка]]) было Бабаніч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-3WTX-R?cat=741862&i=545&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-PSLK-Q?i=451&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-RSH1-5?i=121&cat=1059928</ref>. Было старое літоўскае Бабаніс, ёсць латышскае ''Babans''<ref>https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14208761{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/801407</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цырынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цырынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёна]] eqaitt5cnypa3uugq4c55vytx30gpzm 0 275389 5156527 4911344 2026-06-20T18:23:52Z JerzyKundrat 174 5156527 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лаўскія |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Уселюбскі }} '''Ла́ўскія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Laŭskija}}, {{lang-ru|Лавские}}) — [[вёска]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Уселюбскі сельсавет|Уселюбскага сельсавета]]. Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Ацмінаўскі сельсавет|Ацмінаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0085082&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 22 августа 2017 г. № 272 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Новогрудского района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122104836/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0085082&p1=1 |date=22 студзеня 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Уселюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] bvgknh3t7b0c4lu79rp3yqv1k0b0xiz 0 275390 5156528 4911345 2026-06-20T18:24:26Z JerzyKundrat 174 5156528 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лешчанка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лешчанка |выява = Lieščanka,_Navahrudak_District_(01).jpg |подпіс = |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Уселюбскі }} '''Ле́шчанка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lieščanka}}, {{lang-ru|Лещенка}}) — [[вёска]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Уселюбскі сельсавет|Уселюбскага сельсавета]]. Да 2017 года ўваходзіла ў склад [[Ацмінаўскі сельсавет|Ацмінаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0085082&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 22 августа 2017 г. № 272 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Новогрудского района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122104836/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917r0085082&p1=1 |date=22 студзеня 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Уселюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] pcnvniw3ovb0et5bth2pehww4fq9h22 0 275402 5156531 5140273 2026-06-20T18:26:27Z JerzyKundrat 174 5156531 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пліса}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пліса 1 |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Уселюбскі }} '''Пліса́ 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plisa 1}}, {{lang-ru|Плиса 1}}) — [[вёска]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Уселюбскі сельсавет|Уселюбскага сельсавета]]. Побач працякае рака [[Пліса (прыток Нёмана)]]. == Гісторыя == Паводле інвентара маёнтка Дзяляцічы князёў Радзівілаў 1652 года, 1 [[Морг (адзінка плошчы)|морг]] над ракой [[Пліса (прыток Нёмана)|Плісай]] трымаў шляхціч Грышка Калічыц з зямянскага сяла Калечыцы (цяпер не існуе) каля [[Дзяляцічы|Дзяляціч]]. У XVIII стагоддзі зямянскі засценак Пліса ў дзве валокі. Сярод жыхароў у 1778 годзе згадваюцца Сцяпан Татарын, Бараноўскія, Мікуці, Тарлоўскія, Снітчэўскія і інш.<ref>НГАБ. Ф. КМФ-5, Воп. 1.</ref> Да [[25 чэрвеня]] [[2008]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Бенінскі сельсавет|Бенінскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 93 «О решении вопросов административно-территориального устройства Новогрудского района»]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Уселюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] eltoc2sxknge3wz5m1s7k7qcbgkfchm 0 275403 5156532 5140274 2026-06-20T18:26:53Z JerzyKundrat 174 5156532 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Пліса}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пліса 2 |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Уселюбскі }} '''Пліса́ 2'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plisa 2}}, {{lang-ru|Плиса 2}}) — [[вёска]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Уселюбскі сельсавет|Уселюбскага сельсавета]]. Побач працякае рака [[Пліса (прыток Нёмана)]]. == Гісторыя == Да [[25 чэрвеня]] [[2008]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Бенінскі сельсавет|Бенінскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 93 «О решении вопросов административно-территориального устройства Новогрудского района»]{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Віктар Георгіевіч Сцянько]] (нар. 1949) — [[вучоны]] ў галіне [[хірург]]іі, [[доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||317}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Уселюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] k33giyjuv2ofdoz5kfycy4kqwzh9sgu 0 275572 5156526 4911493 2026-06-20T18:23:14Z JerzyKundrat 174 5156526 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Забалаць}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Забалаць |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Уселюбскі }} '''За́балаць'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabalać}}, {{lang-ru|Заболоть}}) — [[вёска]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Уселюбскі сельсавет|Уселюбскага сельсавета]]. За 1 км на поўдзень ад вёскі пачынаецца рака [[Пліса (прыток Нёмана)]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Уселюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] krhx3qwkowbbdit7wotan20jwjvv6fh 0 275580 5156530 5140281 2026-06-20T18:25:35Z JerzyKundrat 174 5156530 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шкелічы |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Уселюбскі }} '''Шке́лічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Škieličy}}, {{lang-ru|Шкеличи}}) — [[вёска]] ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Уселюбскі сельсавет|Уселюбскага сельсавета]]. Побач працякае рака [[Пліса (прыток Нёмана)]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Уселюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Уселюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] gf834ssh08ppeyy1ckdspkcyu8179mr 0 276858 5156767 5145963 2026-06-21T09:48:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156767 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Расійска-беларускія адносіны |Выява = Belarus Russia Locator in Europe.svg |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Расія |Колер1 = red |Колер2 = orange }} '''[[Расія]]''' і '''[[Беларусь]]''' з’яўляюцца цеснымі партнёрамі ў эканамічнай, палітычнай і ваеннай сферах. Расія і іншыя постсавецкія дзяржавы ўяўляюць для Беларусі вельмі важны рынак збыту прадукцыі і крыніца сыравіны. На думку экспертаў, значны эканамічны рост Беларусі ў 2004—2006 шмат у чым быў звязаны з яе асаблівымі адносінамі з Расіяй. Расія і Беларусь з’яўляюцца членамі-сузаснавальнікамі [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы]], [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытнага]] і [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], а таксама ажыццяўляюць ваеннае супрацоўніцтва ў рамках [[АДКБ]] (на тэрыторыі Беларусі размешчаны шэраг расійскіх ваенных аб’ектаў). Нягледзячы на цесную інтэграцыю, у адносінах паміж краінамі перыядычна ўзнікаюць ускладненні.<span class="cx-segment" data-segmentid="630"></span> Беларусь мае амбасаду ў [[Масква|Маскве]] з філіяламі ў [[Екацярынбург]]у, [[Казань|Казані]], [[Калінінград]]зе, [[Краснаярск]]у, Ніжнім Ноўгарадзе, [[Новасібірск]]у, Растове-на-Доне, Санкт-Пецярбургу, [[Смаленск]]у, [[Уфа|Уфе]] і [[Хабараўск]]у, а таксама ганаровыя консульствы ў [[Краснадар]]ы, [[Мурманск]]у і [[Цюмень|Цюмені]]. Расія мае амбасаду ў [[Мінск]]у і генконсульства ў [[Брэст|Брэсце]]. == Эканамічнае партнёрства == У 2013 годзе тавараабарот дзвюх краін склаў каля 40 млрд долараў, на Расію прыйшлося 42,4 % беларускага экспарту і 57,6 % імпарту<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 179</ref>. Асабліва вялікая роля Беларусі ў знешнім гандлі памежных з ей рэгіенах Расіі: напрыклад, у 2013 годзе на РБ прыйшлося 53,4 % імпарту і 60,3 % экспарту Бранскай вобласці<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskiy-potentsial-sotrudnichestva-bryanskoy-oblasti-s-prigranichiem-respubliki-belarus С. 180</ref>. Сацыяльная і эканамічная стабільнасць забяспечвалася доступам на расійскі рынак і атрыманнем энергарэсурсаў па ўнутраных расійскіх коштах. У той жа час беларуская эканоміка ў асноўным захавала гаспадарчыя сувязі з расійскімі прадпрыемствамі і значны прамысловы [[экспарт]] у Расію. У Расію, у прыватнасці, паступае 60-70 % усяго экспарта сродкаў транспарту, машын і абсталявання з Беларусі. У 2006 годзе на Расію прыйшлося $6,85 млрд з $19,74 млрд беларускага экспарту. Да канца 2006 г. Беларусь мела магчымасць закупляць [[Нафта|нафту]] ў Расіі па ўнутраных расійскіх цэнах і экспартаваць нафтапрадукты па сусветных цэнах, што дазваляла не толькі задавальняць унутраныя патрэбы краіны ў нафтапрадуктах, але і атрымліваць значныя даходы. Выдаткі на газазабеспячэнне часткова кампенсуюцца за кошт рээкспарту расійскага газу. У гэтай сітуацыі Беларусь не пацярпела, а выйграла ад росту сусветных цэн на энерганосьбіты. Практычна ўся беларуская энергетыка, а таксама хімія і вытворчасць угнаенняў залежаць ад расійскага газу, які атрымліваецца Беларуссю па зніжаных цэнах. Розніца паміж закупачнымі коштамі і адпускнымі цэнамі для прамысловых спажыўцоў ідзе ў дзяржбюджэт, дазваляючы ажыццяўляць розныя дзяржаўныя сацыяльныя праграмы. == Транзіт расійскіх вуглевадародаў == Нягледзячы на ўсе «газавыя канфлікты» ролю Беларусі як краіны-транзіцера ў 2000-я гады ўзрасла: аб’ем расійскага газу, прокачанного праз рэспубліку ў ЕС павялічыўся з 24, 6 млрд куб. м (2001 год) да 48,8 млрд куб. м. (2013 год)<ref name=autogenerated1>http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-i-perspektivy-tranzita-rossiyskih-energoresursov-cherez-belarus С. 143</ref>. Разам з тым увод у эксплуатацыю Балтыйскай трубаправоднай сістэмы прывеў да памяншэння ў 2005—2010 гадах экспарту нафты па трубаправодзе «Дружба» з 70 млн тон да 53 млн тон і да падзення даходаў беларускіх прадпрыемстваў ад транспарціроўкі «чорнага золата». == Ваеннае партнёрства == {{Main|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Расіі}} У Беларусі размешчаны два расійскіх ваенных аб’екта ВС: РЛС «Волга» (Баранавічы) — уваходзіць у склад сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе. Пастаўлена на баявое дзяжурства [[1 кастрычніка]] [[2003]] года. Станцыя дэцыметровага дыяпазону дазваляе адсочваць пускі МБР на паўночна-заходнім ракетоопасном кірунку. Згодна з пагадненням, падпісаным [[6 студзеня]] [[1995]] года, усе нерухомую маемасць і займаны «Волгай» і яе інфраструктурай зямельны ўчастак перададзеныя расійскаму боку ў карыстанне на 25 гадоў (да 2020 года). 43-ці вузел сувязі ВМФ (Вілейка) — забяспечвае сувязь на частотах звышдоўгіх хваль Галоўнага штаба ВМФ Расіі з атамнымі падводнымі лодкамі, якія нясуць баявое дзяжурства ў раенах Атлантычнага, Індыйскага і часткова Ціхага акіянаў. [[2 сакавіка]] [[2021]] года міністэрствы абароны Беларусі і Расіі падпісалі праграму стратэгічнага партнёрства<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711879|title=Министерства обороны Белоруссии и России подписали программу стратегического партнерства|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-02|accessdate=2021-03-02}}</ref>. У той жа дзень Аляксандр Лукашэнка прапанаваў размясціць расійскія самалёты на беларускіх базах для сумеснага карыстання ваеннымі дзвюх краін<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711907|title=Лукашенко предложил разместить российские самолеты в Белоруссии|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-02|accessdate=2021-03-02}}</ref>. == Храналогія == === 1990-я === ; 1991—1995 Пачаткам міжнародных адносін паміж Расіяй і Беларуссю як незалежнымі дзяржавамі, можна лічыць падпісанне Белавежскіх пагадненняў і ўтварэнне СНД пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[1991|1991 годзе]]. [[13 лістапада]] [[1992]] г. было падпісана Пагадненне аб свабодным гандлі. Беларуска-расійская інтэграцыя шмат у чым выгадная і Расіі, і Беларусі. Шматвяковае суседства брацкіх славянскіх народаў з адзінымі гістарычнымі каранямі спрыяла развіццю і взаимопроникновению іх нацыянальнай эканомікі, культуры. Каля 10 % насельніцтва Беларусі — рускія або дзеці ад змешаных шлюбаў. Разрыў гаспадарчых сувязяў вельмі балюча адбіўся на дабрабыце народа — асабліва ў Беларусі, практычна не мае ўласных энерганосьбітаў і завязанай на ўнутрысаюзны рынак. Геапалітычнае і ваенна-стратэгічнае значэнне Беларусі як партнера для Расіі абумоўлена яе зручным геаграфічным становішчам паміж Расіяй і Заходняй Еўропай. Саюз з Беларуссю дазваляе Расіі эканоміць значныя сродкі, неабходныя для стварэння сістэмы ваенна-стратэгічнага стрымлівання на заходняй мяжы Расіі, паколькі беларускія аб’екты [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] забяспечваюць бяспеку ўсяго паветранай прасторы Беларусі і еўрапейскай Расіі — асабліва ў сітуацыі, калі аналагічныя аб’екты ў [[Латвія|Латвіі]] і на [[Украіна|Украіне]] былі альбо знішчаныя, альбо зачыненыя для расійскіх ваенных. Расія, у сваю чаргу, уяўляе сабой гіганцкі рынак збыту для прадукцыі беларускай прамысловасці і сельскай гаспадаркі і з’яўляецца пастаўшчыком неабходных краіне энергарэсурсаў. Патэнцыйны саюз двух усходнеславянскіх дзяржаў зусім не заўседы расцэньваецца як спрыяльнае геапалітычнае змяненне і бліжэйшымі еўрапейскімі суседзямі і краінамі Захаду ў больш шырокім сэнсе — членамі [[Еўрасаюз]]а, НАТА, [[ЗША]]. У цэлым для заходнееўрапейскіх палітыкаў характэрна меркаванне аб непажаданасці ўзмацнення інтэграцыйнага працэсу вакол Расіі. Унутры Беларусі, а не аб’яднанню з Расіяй у адзіную дзяржаву супрацьстаяць разнастайныя апазіцыйныя групы, якія баяцца абрусення беларускай нацыі і ператварэння Беларусі з незалежнага дзяржавы ў расійскую правінцыю. Большасць такіх апазіцыйных груп не хаваюць факты фінансавання іх з боку розных заходнееўрапейскіх арганізацый. З іншага боку, беларускае палітычнае кіраўніцтва выкарыстоўвае ідэю аб’яднання дзвюх дзяржаў як свайго роду палітычны інструмент у адносінах як з самой Расіяй, так і з Захадам. [[Аляксандр Лукашэнка]] пачаў актыўна разыгрываць гэту тэму яшчэ падчас сваіх першых прэзідэнцкіх выбараў у ліпені [[1994]] года. Стаўшы кіраўніком дзяржавы, ен выкарыстаў яе для палітычнага і эканамічнага гандлю з Масквой. [[6 студзеня]] [[1995|1995 г.]] было падпісана пагадненне аб Мытным саюзе, [[21 лютага]] 1995 г. — Дагавор аб дружбе, добрасуседстве і супрацоўніцтве тэрмінам на 10 гадоў. ; 1996—1999 [[2 красавіка]] [[1996]] года [[Прэзідэнт Расіі]] [[Барыс Ельцын]] і [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісалі дагавор аб стварэнні Супольнасці Расіі і Беларусі. У той момант гэта было выгадна і Ельцыну, якога праз два месяцы чакалі прэзідэнцкія выбары, і Лукашэнка, які спадзяваўся ўзначаліць саюзную дзяржаву. Неўзабаве высветлілася, аднак, што кожная з бакоў хацела б атрымаць уласную выгаду ад аб’яднання. Пры падрыхтоўцы праектаў саюзнага дагавора Масква настойвала на паскарэнні прыватызацыі беларускіх прадпрыемстваў і дэмакратызацыі палітычнага жыцця ў рэспубліцы. Мінск, у сваю чаргу, патрабаваў надзялення вышэйшых заканадаўчых і выканаўчых органаў новага саюзнага аб’яднання правам выносіць рашэнні, якія былі б абавязковыя да выканання ў абодвух дзяржавах. Барыс Ельцын, не располагавший поўнай падтрымкай Дзяржаўнай Думы, адмовіўся падпісаць беларускі варыянт саюзнага дагавора. Дакумент, які быў падпісаны [[2 красавіка]] [[1997]] года, — новы дагавор аб пераўтварэнні Супольнасці ў Саюз — не ўтрымліваў канкрэтных абавязацельстваў. Гэта дало магчымасць Аляксандру Лукашэнку абвінаваціць расійскае кіраўніцтва ў тым, што яно не гатова да аб’яднання. Адносіны паміж [[Масква|Масквой]] і [[Мінск]]ам пагоршыліся. Летам [[1997]] года здарыўся палітычны скандал, які пачаўся з затрымання ў Беларусі расійскіх журналістаў па абвінавачанні ў незаконным перасячэнні беларуска-літоўскай мяжы. Для таго, каб дамагчыся іх вызвалення, Расія звярнулася да палітычнага і эканамічнага ціску. Пасля гэтага размовы аб аб’яднанні заціхлі надоўга. У Расіі стала своеасаблівай традыцыяй даручаць рашэнне пытанняў аб’яднання Расіі і Беларусі кіраўнікам, якія па сваёй ці чужой волі сыходзілі ад актыўнай палітычнай жыцця. [[25 снежня]] [[1998|1998 г.]] былі падпісаны Дэкларацыя аб далейшым яднанні Расіі і Беларусі (якая прадугледжвае ўвядзенне адзінай валюты), дагавор аб роўных правах грамадзян і Пагадненне аб стварэнні роўных умоў суб’ектам гаспадарання. Перад самым сыходам Ельцына з сваёй пасады, [[8 снежня]] [[1999]] года, Дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы быў нарэшце падпісаны. Бакі абавязаліся актывізаваць падрыхтоўку адзінага Канстытуцыйнага акту і вынесці яго на ўсенароднае абмеркаванне. Дагавор уступіў у сілу [[26 студзеня]] [[2000]]. У студзені 2000 дзяржсакратаром Саюза быў абраны Павел Барадзін. === 2000-я === ; 2000—2005 [[Файл:Vladimir Putin 16 April 2000-1.jpg|thumb|320x320px|[[Уладзімір Пуцін]] ускладае вянок да манумента Перамогі ў [[Мінск]]у]] Змена вышэйшага палітычнага кіраўніцтва ў Расіі прывяла да чарговага стрымліванні працэсу інтэграцыі. [[Уладзімір Пуцін]] доўга прыглядаўся да свайму партнеру, пакуль у 2002 годзе прэзідэнт Беларусі не прадставіў новую ініцыятыву, згодна з якой саюзнай дзяржавай прэзідэнты могуць кіраваць па чарзе. Пуцін спачатку адкінуў гэту ідэю спрэс (заявіўшы, што вяртання да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] не будзе), а ў [[Жнівень|жніўні]] 2002 прапанаваў свой уласны план дзеянняў — у маі [[2003]] года правесці рэферэндум па саюзнай канстытуцыі, а праз паўгода, адначасова з расійскімі парламенцкімі выбарамі, правесці выбары саюзнага парламента і прэзідэнта. Пуцін прапанаваў пры фарміраванні кіруючых органаў саюзнай дзяржавы ўлічваць эканамічны вага і колькасць насельніцтва ўдзельнікаў. Аляксандру Лукашэнку фактычна прапаноўваўся варыянт уваходжання Беларусі ў склад Расіі, а яму самому — пасаду паўнамоцнага прадстаўніка Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ў Беларускім федэральнай акрузе. У адказ на гэта Лукашэнка абвінаваціў Пуціна ў спробах ператварыць Беларусь у «90-й суб’ект Федэрацыі» (а дакладней — у 6-7 новых суб’ектаў федэрацыі (па колькасці абласцей), якія страцілі б адзінства): «Нават Ленін і Сталін не дадумаліся да таго, каб раздрабіць Беларусь і ўключыць у склад СССР». Перыядычны абмен з’едлівымі заўвагамі паміж двума кіраўнікамі працягваўся доўгі час. Пры гэтым рэальныя інтэграцыйныя працэсы пастаянна адкладваліся. Так, у кастрычніку 2003 Аляксандр Лукашэнка заявіў, што ўвядзенне адзінай валюты не мае сэнсу. Гэта азначала адмену пераходу з [[1 студзеня]] [[2005]] на адзіную для Расіі і Беларусі валюту — расійскі рубель. Не вырашаецца і пытанне аб стварэнні сумеснага газатранспартнага кансорцыума. Экспартны расійскі газ праходзіць праз тэрыторыю Беларусі па двух транспартным сістэмам — [[Ямал — Еўропа|газаправодзе Ямал-Еўропа]], які цалкам належыць [[Газпрам|«Газпрому»]] і пракладзены на зямлі, узятай ім у доўгатэрміновую [[Арэнда|арэнду]], і газатранспартнай сістэмы «Белтрансгаз». «Газпром» ужо не першы год вядзе перамовы з Беларуссю аб набыцці 50 % акцый гэтай сістэмы, але перамовы пакуль нічога не даюць. Расія час ад часу выкарыстоўвае «Газпром» — для ціску на Беларусь. Яшчэ ў [[красавік]]у [[2002|2002 года]] «Газпром» дамовіўся аб пастаўках газу ў Беларусь па $29 за 1 тыс. м³ у абмен на стварэнне да [[Чэрвень|чэрвеня]] [[2003|2003 года]] сумеснага прадпрыемства на базе [[Белтрансгаз|«Белтрансгаза»]]. СП так і не стварылі, паколькі бакі не сышліся ў цане («Газпром» ацаніў кампанію ў $600 млн, а Мінск — у $5 млрд). Тады «Газпром» абвясціў аб павышэнні кошты ў 2004 годзе да $50. У ходзе перамоў Расія тройчы прыпыняла пастаўкі газу, пасля чаго Аляксандр Лукашэнка абвінаваціў Расію ў шантажы, прыгразіў выйсці з усіх дагавораў з ёй і запатрабаваў ад свайго ўрада падпісаць дагавор «на ўмовах Пуціна». Беларусь не асабліва пацярпела ад адключэння, паколькі яна проста забірала на свае ўнутраныя патрэбы газ, які накіроўваўся ў [[Калінінградская вобласць|Калінінградскую вобласць]], [[Літва|Літву]] і [[Польшча|Польшчу]]. Аляксандр Лукашэнка, са свайго боку, час ад часу рабіў заявы аб гатоўнасці адвярнуцца ад Расіі і пачаць супрацоўніцтва з Захадам. Аднак заходнія палітыкі чым далей, тым усе менш размешчаны ісці на якое-небудзь супрацоўніцтва з ім, асабліва пасля таго, як [[17 кастрычніка]] [[2004]] быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|ўсенародны рэферэндум]], па выніках якога з Канстытуцыі краіны было канфіскавана становішча пра абмежаванне прэзідэнцтва двума тэрмінамі. Гэта дазволіла Аляксандру Лукашэнку зноў выставіць сваю кандыдатуру на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбарах 2006 года]]. Пасля таго, як Беларусь апынулася ў міжнароднай ізаляцыі, Аляксандр Лукашэнка актывізаваў меры па ўмацаванні супрацоўніцтва з Расіяй. Гэтаму спрыяла і шэраг «каляровых рэвалюцый» на постсавецкай тэрыторыі, і аб’яднанне супраць «недэмакратычнай» Беларусі кіраўнікоў былых савецкіх рэспублік — [[Украіна|Украіны]], [[Малдова|Малдовы]], [[Грузія|Грузіі]], [[Азербайджан]]а — у рамках ГУАМ, тое, што адбылося ў [[2005]]. У кастрычніку [[2004]] Расія асудзіла ўвядзенне амерыканскіх эканамічных санкцый супраць Беларусі, заявіўшы наступнае: «Мы не падтрымліваем прымянення інструмента санкцый у прынцыпе. Санкцыі павінны прымяняцца адрасна і не закранаць інтарэсы насельніцтва» (МЗС РФ Сяргей Лаўроў). У сакавіку 2005 г. «Газпром» зноў заявіў аб павышэнні тарыфаў, але па ўказанні Уладзіміра Пуціна іх захавалі нязменнымі і на 2006 год, у той час як для ўсіх астатніх пакупнікоў расійскага газу цэны былі падняты. У кастрычніку [[2005]] г. старшыня Дзярждумы Барыс Грызлоў абвясціў аб тым, што [[15 лістапада]] 2005 праект Канстытуцыйнага акту Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі, некалькі гадоў абмеркаванае рабочымі групамі, будзе прадстаўлены на разгляд Вышэйшага савета Саюзнай дзяржавы (які ўключае прэзідэнтаў і прэм’ер-міністраў абедзвюх дзяржаў), пасля чаго ен будзе вынесены на [[рэферэндум]]. Гэтага не адбылося. ; 2006 У 2005 А. Лукашэнка часцей якіх-небудзь іншых кіраўнікоў краін СНД наведваў Расію і сустракаўся з Уладзімірам Пуціным. Аднак пытанне аб падпісанні Канстытуцыйнага акта Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі так і не было вырашана. Перамовы аб адзінай валюце зайшлі ў тупік. Аляксандр Лукашэнка ацэньвае штогадовы прамой шкоду ад увядзення адзінай валюты для Беларусі ў $1,8 млрд і жадае, каб ей кампенсавалі яго. Вясной 2006 года ў Беларусі адбыліся прэзідэнцкія выбары, у выніку якіх Аляксандр Лукашэнка зноў быў абраны на свой пост. Згодна з яго апошніх заявах на прэс-канферэнцыі з прадстаўнікамі ўкраінскіх СМІ ([http://naviny.by/rubrics/politic/2006/11/23/ic_news_112_262647/ чытаць тут]), ен вымушаны быў «фальсіфікаваць» вынікі выбараў — апублікаваць больш нізкае колькасць галасоў, чым ен рэальна атрымаў. Паводле яго слоў, у той дзень яго падтрымалі 93,5 % выбаршчыкаў. Аднак, каб пазбегнуць крытыкі з-за мяжы і ў сувязі з тым, што дасягнуты ім вынік апынуўся, па яго словах, не занадта «еўрапейскім», Лукашэнка нібыта аддаў распараджэнне Цэнтральнай выбарчай камісіі знізіць паказчык электаральнай падтрымкі на 10 %. Неўзабаве пасля падвядзення вынікаў выбараў «Газпром» абвясціў аб будучым рэзкім павышэнні цэн на расійскі газ для Беларусі — у кантракце на 2007 была прапанавана стартавая цана газу на ўзроўні $200 за тысячу кубаметраў. У сярэдзіне 2006 года Расія выйшла з міжурадавага пагаднення 2002 г. У канцы жніўня 2006 МЗС Расіі накіраваў Беларусі ноту аб тым, што Расія ў аднабаковым парадку спыняе выкананне пакетных пагадненняў аб пастаўцы ў Беларусь газу па ўнутрырасійскіх коштах, паколькі пытанне аб перадачы «Газпрому» 50 % акцый «Белтрансгаза» так і не вырашана. Тэрмін пагаднення заканчваецца ў красавіку 2007 года. У пачатку кастрычніка Расія заявіла аб магчымым скарачэнні на 30 % паставак нафты на НПЗ Беларусі на падставе абследавання стану нафтаправода «Дружба». Раней аналагічная прычына была вылучана для поўнага спынення паставак расійскай нафты на літоўскі НПЗ «Мажейкю нафта». 17 кастрычніка на сустрэчы з прэзідэнтам Азербайджана Ільхамам Аліевым Аляксандр Лукашэнка абмеркаваў магчымасці пастаўкі азербайджанскай нафты ў Беларусь. У канцы лістапада адбыўся расійска-беларускі скандал падчас саміту СНД у Мінску. У знак пратэсту супраць адмовы беларускіх уладаў даць акрэдытацыю некалькім расійскім журналістам, якія прадстаўлялі газеты «Московский комсомолец» і «Коммерсант», расійскія журналісты пакінулі саміт, праігнараваўшы выніковую прэс-канферэнцыю. [[12 снежня]] расійскае ўрад прыняў рашэнне аб тым, што «у мэтах абароны эканамічных інтарэсаў Расіі» з 1 студзеня 2007 расійскія пастаўкі нафты ў Беларусь, як і ў астатнія краіны, павінны абкладацца мытнымі пошлінамі (экспарт расійскай нафты ў Беларусь не абкладалася пошлінай у адпаведнасці з пагадненнем аб Мытным саюзе ад 12 мая 1995 года). Па падліках эканамістаў, гэтая мера прывядзе да страты беларускім бюджэтам $1,7-2 млрд у год. Пагадненне аб Мытным саюзе меркавала, што пошліны на экспарт нафтапрадуктаў з Беларусі, якія атрымліваюцца беларускім бюджэтам, будуць дзяліцца паміж бюджэтамі двух краін. Аднак за мінулыя гады з бюджэту Беларусі ні разу не пералічвалася якая-небудзь доля пошліны ў бюджэт Расіі. Праз некалькі дзён у Крамлі адбыліся перамовы Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі, прымеркаваныя да пасяджэння Вышэйшага дзяржаўнага савета Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі. Ні па адным з спрэчных пытанняў (ўвядзенне пошлін на экспарт нафты, павелічэнне цаны на пастаўкі расійскага газу і стварэнне расійска-беларускага СП на базе «Белтрансгаза») кампрамісу дасягнуць не ўдалося. Прэзідэнт Беларусі, аднак, адмовіўся ад традыцыйных рэзкіх каментароў у адрас Расіі. Рэалізацыя гэтых планаў пагражае Беларусі эканамічным спадам і сур’езнымі сацыяльнымі ўзрушэннямі. У сувязі з гэтым беларуская апазіцыя выказала занепакоенасць тым, што Аляксандр Лукашэнка ў гэтай сітуацыі будзе вымушаны перагледзець свае негатыўнае стаўленне да далейшай інтэграцыі дзвюх дзяржаў. Адзін з яе лідараў — Аляксандр Мілінкевіч заявіў, што Расія рыхтуе «крокі да аншлюсу» Беларусі: «Прадаецца суверэнітэт Беларусі ў абмен на захаванне рэжыму Аляксандра Лукашэнкі». 19 снежня 2006 пасол ЗША ў Мінску Керен Сцюарт зрабіла нечаканае заяву аб тым, што ЗША не прызнаюць вынікаў рэферэндуму аб стварэнні адзінай дзяржавы Расіі і Беларусі. Гэта заява была зроблена ў адказ на словы дзяржсакратара Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі Паўла Барадзіна, які выказаўся за правядзенне рэферэндуму па аб’яднанні двух краін і дадаў, што 2007 год будзе «вырашальным у справе будаўніцтва адзінай дзяржавы». Па словах амерыканскага пасольствара, прапанаваны рэферэндум быў бы недэмакратычным: «З улікам цяперашняй сітуацыі ў Беларусі ні адзін рэферэндум не можа быць праведзены так, каб пераканаць нас у тым, што ен з’яўляецца вольным выразам волі беларускага народа». Тым часам [[26 снежня]] намеснік старшыні праўлення «Газпрома» Аляксандр Мядзведзеў абвясціў, што «Газпром» паступова знізіў запытаную цану і гатовы пастаўляць Беларусі газ толькі па $105, з якіх «жывымі грашыма» Мінск мог бы плаціць $75, а астатняе — акцыямі «Белтрансгазу», зыходзячы з ацэнкі кампаніі $5 млрд. (у выніку «Газпром» хацеў атрымаць 50 % яго акцый). Але Беларусь працягвала настойваць на пастаўках газу па цэнах Смаленскай вобласці (у 2007 г. — $54,2 за 1000 куб. м). [[27 снежня]] Аляксей Мілер прыгразіў спыніць пастаўкі газу з 1 студзеня 2007 г., калі Беларусь не пагодзіцца купляць газ па больш высокай цане. Беларускі ж бок была ўпэўнена, што «Газпром» не зможа спыніць пастаўкі газу ў Беларусь, бо гэта паставіла б пад пагрозу яго транзіт у Еўропу, пагадненне аб якім беларусы таксама адмаўляліся падпісваць. «Тое, што адбываецца, ужо нагадвае поўнамаштабную эканамічную вайну па ўсіх напрамках, — заявіў з гэтай нагоды Мікалай Чаргінец, старшыня камітэта па знешніх сувязях, бяспецы і абароне Савета Рэспублікі Беларусь. — Але мы не маем намеру паддавацца на шантаж». Пагадненне паміж Расіяй і Беларуссю аб цане на газ на 2007—2011 гады ўдалося заключыць толькі за 2 хвіліны да надыходу новага, 2007 года. Цана газу ўстаноўлена ў $100 за 1 тыс. кубаметраў, тарыф на транзіт — $1,45 за 1 тыс. кубаметраў на 100 км. Умовы аплаты «Газпромам» 50 % акцый «Белтрансгаза» — $2,5 млрд у працягу чатырох гадоў. ; 2007, Студзень Новы год, аднак, пачаўся з новага скандалу ў беларуска-расійскіх адносінах. [[1 студзеня]] Расія ўводзіць пошліны на экспарт нафты ў Беларусь ($180,7 за тону), зрабіўшы тым самым нявыгаднымі пастаўкі нафты на беларускія НПЗ у Мазыры і Наваполацку. Беларускі дзяржаўны канцэрн «Белнафтахім» прыпыняе кантракты з расійскімі нафтавымі кампаніямі. 3 студзеня Аляксандр Лукашэнка абяцае Расіі, у выпадку захавання пошлін на нафту, ўвесці плату за «ўсе паслугі, якія яна атрымала ў Беларусі бясплатна, пачынаючы ад ваенных аб’ектаў і завяршаючы транзітам». Прэм’ер-міністр Беларусі Сяргей Сідорскі паведамляе аб увядзенні з 1 студзеня 2007 года платы за транзіт нафты па тэрыторыі краіны ў памеры $45 за тону. [[6 студзеня]] кіраўнік кампаніі «Транснафта» Сямен Вайншток выкліканы ў суд па абвінавачванні ў нясплаце яго кампаніяй беларускіх пошлін. Беларусь прыступае да адбору расійскай нафты з нафтаправода «Дружба» ў кошт выплаты пошлін — усяго выкачано 79 тыс. т Паслу Беларусі ў Маскве ўручана нота з прапановай неадкладна скасаваць пошліну на транзіт нафты. 7-8 студзеня «Транснафта» самастойна спыняе пастаўляць сыравіну ў нафтаправод «Дружба». 8 студзеня спыненыя пастаўкі нафты ў Славакію і Венгрыю па паўдневым адгалінавання нафтаправода «Дружба». Перасталі таксама атрымліваць нафту Германія, Польшча і Чэхія. Кіраўніцтва Еўракамісіі робіць адмысловую заяву аб тым, што спыненне паставак расійскай нафты ў Еўропу праз Беларусь «не ўяўляе непасрэднай пагрозы» для энергетыкі краін ЕС. І ўсе ж прыпынак паставак прыводзіць ЕС да неабходнасці разгледзець на экстраным пасяджэнні Каардынацыйнай групы па пастаўках энерганосьбітаў «пытанні энергетычнай бяспекі ЕС і вызначыць магчымасці атрымання дадатковых аб’емаў нафты па альтэрнатыўных каналах», у першую чаргу — з Нарвегіі. Прадстаўнік Дзярждэпартамента ЗША Шон Мак-Кормак, каментуючы сітуацыю з увядзеннем Беларуссю пошлін на нафту, заявіў, што «гэта яшчэ адзін доказ гнілой сутнасці палітычнага рэжыму Беларусі (англ. rotten core of this (Belarussian) regime)<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/01/mil-070104-stateb01.htm Daily Press Briefing by Sean McCormack, Spokesman of US Department of State, January 4, 2007.]</ref>, які спрабуе выкарыстоўваць гэтыя рэсурсы для захавання на плаву рэжыму Аляксандра Лукашэнкі і асабістага ўзбагачэння»<ref>[http://www.voanews.com/russian/archive/2007-01/2007-01-05-voa2.cfm?renderforprint=1&pageid=112541 ''Гнілая сутнасць палітычнага рэжыму Беларусі'', «Голас Амерыкі», 05.01.2007.]</ref>. У той жа час нафтагазавы канфлікт паміж Расіяй і Беларуссю — чарговае сведчанне таго, што расійскія ўлады спрабуюць выкарыстоўваць энергарэсурсы як сродак палітычнага ўздзеяння, асабліва ў дачыненні да суседніх дзяржаў, — заявіў ен. [[9 студзеня]] [[Уладзімір Пуцін]] даручае расійскаму ўраду выпрацаваць комплекс мер у адказ у дачыненні Беларусі. Мяркуюць, што гэтыя меры будуць уключаць увядзенне пошлін для беларускіх тавараў, што ўвозяцца ў Расію па нулявой стаўцы пошліны, — цукру (пошліна ўжо ўведзена), мяса і субпрадуктаў, малака і малочных прадуктаў, тэлевізараў, мэблі. Варта адзначыць, што Расія з’яўляецца асноўным імпарцерам гэтай беларускай экспартнай прадукцыі. Увядзенне гэтых мер палягчаецца які ўступіў у сілу расійскім законам «Аб спецыяльных эканамічных мерах». 10 студзеня пасля тэлефоннай размовы Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі, урад Беларусі аб’яўляе аб адмене пошліны на транзіт нафты. 11 студзеня «Транснафта» у поўным аб’еме аднаўляй пастаўкі праз нафтаправод «Дружба». Рассельгаснагляд аб’яўляе аб узмацненні жорсткасці парадку імпарту беларускай жывелагадоўчай прадукцыі. У Маскву прыбывае прэм’ер-міністр Беларусі Сяргей Сідорскі. 12 студзеня Міхаіл Фрадкоў і Сяргей Сідорскі падпісваюць пагадненне «аб мерах па ўрэгуляванні гандлева-эканамічнага супрацоўніцтва ў галіне экспарту нафты і нафтапрадуктаў». Расійская экспартная пошліна на нафту застаецца, але зніжаецца з $180 да $53 за тону нафты (у 2007 годзе, з плыўным павелічэннем у наступныя гады). Па сутнасці справы, устанаўленне гэтай пошліны і азначае падзел паміж Расіяй і Беларуссю даходаў ад рээкспарту расійскай нафты. Калі ж Беларусь не выканае свае абавязацельства па выраўноўванню балансу сваіх экспартных пошлін на нафту і нафтапрадукты, то экспартныя пошліны на расійскую нафту будуць вернутыя на ўзровень $180,7 за тону. Адначасова дасягнута дамоўленасць аб захаванні для Расіі бясплатнай арэнды зямлі пад газаправодам Ямал-Еўропа і нафтапрадуктаправодам «Захад-Транснафтапрадукт», а таксама аб захаванні нязменнымі ўмоў для расійскіх ваенных аб’ектаў на тэрыторыі Беларусі (станцыя далекай сувязі «Вілейка» і РЛС «Баранавічы» расійскай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе). Падпісана пагадненне аб адмене Беларуссю экспартных абмежаванняў для расійскіх кампаній. Беларускія НПЗ заявілі, што ў новых умовах яны не змогуць працаваць з-за вялікіх страт. У адказ Аляксандр Лукашэнка сваім указам адмяніў падатак з абароту на нафтапрадукты (3 % ад выручкі), знізіў акцызы на 60 %, а канцэрн «Белнафтахім» на 5 % павысіў унутраныя кошты на нафтапрадукты. Нягледзячы на ўрэгуляванне найбольш вострых супярэчнасцей, канфлікт не вычарпаны, тым больш, што, па падліках спецыялістаў, Расія па выніках дасягнутых пагадненняў выйграла каля $1 млрд у 2007 годзе (пры захаванні цэн на нафту), а Беларусь страціла 40 % даходаў ад нафтаэкспарту. Ужо 14 студзеня Аляксандр Лукашэнка пачаў публічную кампанію супраць будаўніцтва Паўночна-Еўрапейскага газаправода, назваўшы яго «самым дурацкім праектам у гісторыі Расіі». 15 студзеня Уладзімір Пуцін у прысутнасці тэлежурналістаў сустрэўся з членамі ўрада Расіі і выказаў ім падзяку за вынікі перамоў з Беларуссю. На яго думку, у ходзе перамоў былі дасягнуты прымальныя кампрамісы для абодвух бакоў… галоўным вынікам перамоў з’яўляецца пераход да рыначных адносінам з нашымі беларускімі партнерамі, перш за ўсе ў энергетычнай сферы". Пуцін заявіў, што Расія ўсе роўна працягне «прамую альбо ўтоеную падтрымку беларускай эканомікі» — у 2007 годзе яна складзе «па газе прыкладна $3,3 млрд долараў, а па нафце і нафтапрадуктах — $2,5 млрд»… 23 студзеня Аляксандр Лукашэнка даў заданне ўраду сплаціць $3,5 млрд, страчаныя Беларуссю ў выніку росту коштаў на газ і ўвядзення мытнай пошліны на нафту, якая пастаўляецца ў Беларусь нафту: «Усе дамоўленасці па нафце і газе невыгодныя для нас у параўнанні з мінулым годам… Без мітусні і амбіцый, на прынцыпах міжнароднага права мы таксама мусім патрабаваць, каб нам заплацілі». На думку Лукашэнкі, Беларусь павінна прымусіць Расію заплаціць за зямлю, па якой праходзяць расійскія экспартныя трубаправоды — газаправод Ямал-Еўропа, нафтапрадуктаправод «Захад-Транснафтапрадукт», магістральныя газаправоды «Белтрансгаза», размеркавальныя сеткі «Белтопгаза» і нафтаправод «Дружба» (па дадзеных беларускага ўрада, займаюць трубаправоды 40 тыс. га зямлі). Паводле паведамленняў СМІ, у выніку змены мытных правілаў для расійскіх кампаній стала нявыгадным накіроўваць нафту на перапрацоўку на беларускія НПЗ на давальніцкіх схемах, і аб’емы перапрацоўкі ўпалі амаль удвая. У сувязі з гэтым беларускае кіраўніцтва разглядае пытанне аб павышэнні ставак на транзіт нафты праз Беларусь для кампаній, якія адмаўляюцца перапрацоўваць яе ў Беларусі. Адначасова Аляксандр Лукашэнка даручыў ураду вывучыць магчымасць паставак нафты ў Беларусь праз балтыйскія парты і нафтаправод Вэнтспілс — Наваполацк у рэверсным рэжыме. Праўда, аналітыкі мяркуюць, што Беларусь робіць гэтыя заявы толькі для таго, каб умацаваць свае пазіцыі на перамовах з Расіяй. Па разліках беларускіх спецыялістаў, для перакладу нафтаправода ў рэверсны рэжым спатрэбіцца 2,5 года, а мадэрнізацыя нафтаправода абыйдзецца ў $15–30 млн. Яшчэ адно даручэнне Аляксандра Лукашэнкі тычылася стварэння ў першым паўгоддзі 2007 г. дзяржаўнай кампаніі, якая будзе займацца закупам нафты і рэалізацыяй нафтапрадуктаў. 24 студзеня кіраўнік Памежнай службы ФСБ РФ Уладзімір Пронічаў, выступаючы ў Савеце Федэрацыі, назваў неохраняемую расійска-беларускую мяжу «шчылінай для тэрарыстаў» і заявіў аб неабходнасці яе ўмацавання: «З’явілася дзірка, якую выкарыстоўваюць грамадзяне трэціх краін, якія выязджаюць незаконна з Беларусі на тэрыторыю Расіі». [[26 студзеня]] Аляксандр Лукашэнка ў чарговым публічным выступе абвінаваціў расійскае кіраўніцтва ў тым, што «палітыка Расіі была накіравана на разбурэнне імкнення беларускага народа і кіраўніцтва Беларусі жыць з Расіяй у саюзнай дзяржаве… Гэта ўзнікла не ўчора, і не ў 2004 годзе, калі ў 25-градусны мароз нам перакрылі газ. Гэта існавала заўседы пасля развалу Савецкага Саюза». У той жа дзень ен абвінаваціў расійскія нафтавыя кампаніі ў завышэнні коштаў на нафту для беларускіх НПЗ і прыгразіў увесці дадатковыя пошліны на транзіт нафты ў Еўропу для тых кампаній, якія будуць прапаноўваць такія кантракты па такіх цэнах". 29 студзеня інтэрв’ю з Аляксандрам Лукашэнкам апублікавала вядучая нямецкая газета Die Welt. У ім прэзідэнт Беларусі гаварыў: «Мы маем патрэбу ў інвестараў з Еўропы і ЗША. Я не хачу новых спрэчак з Еўрасаюзам. Наадварот, нам Еўрасаюз патрэбны як партнер у дыверсіфікацыі нашай энергетычнай палітыкі… Мы імкнемся да таго, каб ЕС адкрыў свой унутраны рынак для нашай прадукцыі, і мы маглі б канкураваць адзін з адным… Я б хацеў, каб калі-небудзь Беларусь выглядала так, як сення Германія ці Швецыя. Але дагэтуль нас на Захадзе ўвесь час толькі штурхалі ў спіну. Цяпер настаў час выкарыстоўваць новыя магчымасці супрацоўніцтва. Давайце пачнем адкрыты, сумленны дыялог». ; 2007, Люты 1 лютага Уладзімір Пуцін паведаміў на прэс-канферэнцыі, што даў распараджэнне «Транснафты» пашырыць магутнасць перавалачных нафтавых тэрміналаў Балтыйскай трубаправоднай сістэмы ў Прыморску (Ленінградская вобласць) на 50 млн т — па яго слоў, такім чынам Расія мае намер шукаць шляхі прамога выхаду на спажыўцоў энергарэсурсаў у Заходняй Еўропе (у абыход Беларусі). Мяркуецца, што новы трубаправод у абыход Беларусі будзе запоўнены той нафтай, якая зараз паступае на экспарт у Еўропу транзітам па трубаправодзе «Дружба». 7 лютага апублікавана інтэрв’ю Аляксандра Лукашэнкі агенцтву Reuters, у якім ен паведаміў, што Расія сваімі дзеяннямі нанесла Беларусі шкоду ў памеры $5 млрд у год, і заявіў пра намер дамагчыся кампенсацыі, прапанаваўшы Расіі заплаціць за ўсе тыя паслугі, якія Беларусь аказвала ей бясплатна (па словах Лукашэнкі, гэта транзіт расійскіх грузаў праз тэрыторыю Беларусі, ваеннае супрацоўніцтва і ахова мытнай мяжы). На думку Аляксандра Лукашэнкі, «знойдуцца кампаніі, якія прыйдуць на нашы прадпрыемствы са сваёй нафтай… паставяць нафту, вырабяць нафтапрадукты і прададуць у Беларусі, Украіне, Еўропе», у выніку чаго Расія страціць «традыцыйныя высокапрыбытковыя еўрапейскія рынкі». Па словах Лукашэнкі, Расія «без усялякіх на тое падстаў ужо запісала сябе ў вядучыя цэнтры сілы ў свеце», яе агрэсіўныя паводзіны «небяспечна не толькі для Беларусі». Як заявіў беларускі прэзідэнт, аднабаковая арыентацыя на Маскву была памылкай — тым не менш ен гатовы адмовіцца ад прэтэнзій да Расіі, калі Масква здыме прэтэнзіі да Беларусі і «вернецца да тых прынцыпаў супрацоўніцтва, на якіх у нас яно будавалася… Я прызнаю памылку і недахоп нашай знешняй палітыкі, што яна атрымалася аднавектарнай, з вектарам у бок Расіі. І мы фактычна страцілі Захад. Мы стаялі на адной назе, а павінны стаяць на дзвюх». Пры гэтым Лукашэнка не мае намеру прымаць патрабаванні Захаду: «Дагэтуль ўсе патрабаванні да Беларусі ў канчатковым выніку зводзіліся да таго, што мы павінны разбурыць нашу палітычную сістэму, і мелася на ўвазе, што цяперашні прэзідэнт нелегітымны і павінен сысці са сваёй пасады. Якое права мае Захад патрабаваць гэтага?» [[7 лютага]] лідар беларускай апазіцыі Аляксандр Мілінкевіч апублікаваў адкрыты ліст да Лукашэнкі, у якім прапанаваў яму падтрымку ў яго барацьбе з Расіяй за «захаванне незалежнасці Беларусі». За гэта Мілінкевіч прапанаваў Лукашэнку вызваліць дысідэнтаў і сумесна адсвяткаваць Дзень абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка. ; 2007, Сакавік 24 сакавіка ў ходзе візіту ў Беларусь Старшыні Урада Расіі Міхаіла Фрадкова на пасяджэнні ўрад Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі быў падпісаны цэлы шэраг найважнейшых дакументаў, галоўнай сярод якіх з’яўляецца гандлева-эканамічнае пагадненне паміж Беларуссю і Расіяй. ; 2009 Выдзяленне Расіяй крэдыту Беларусі паслужыла прычынай ланцужкі ўзаемных абвінавачванняў расійскага і беларускага бакоў. У прыватнасці, 28 мая 2009 года міністр фінансаў Расіі Аляксей Кудрын заявіў, што Беларусь можа стаць неплацежаздольнай ужо ў 2010 годзе. Пазней прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка параўнаў Кудрына з дзеячамі беларускай апазіцыі і параіў яму «падлячыцца»: «Ен цалкам кансалідаваўся з нашымі адмарозкамі, якія тут на заходнія грошы вякаюць і пачынаюць нас вучыць працаваць», — адзначыў Лукашэнка на нарадзе па пытаннях сацыяльна-эканамічнага развіцця<ref>[http://www.belta.by/ru/main_news/?id=377249 ''Лукашенко потребовал от правительства и губернаторов активизировать продажи отечественной продукции'', «Белта», 29.05.2009.]</ref>. «Не атрымліваецца ў Расіі — не трэба кланяцца хадзіць туды, ныць, плакаць, трэба шукаць свае шчасце ў іншай частцы планеты. Я гэта свядома публічна кажу. Мы ўчора назіралі цікавую сітуацыю, калі Прэзідэнт Беларусі сядзіць з Уладзімірам Пуціным і абсалютна на сяброўскай ноце абмяркоўвае пытанні, пачынаючы ад прыватных і заканчваючы дзяржаўнымі. І нармальнае ідзе абмеркаванне», — сказаў Аляксандр Лукашэнка. З [[6 чэрвеня]] разгарнулася так званая «[[малочная вайна]]», калі Расспажыўнагляд забараніў увоз многіх відаў малочнай прадукцыі з Беларусі ў Расію з-за адсутнасці адпаведнай дакументацыі<ref>[http://lenta.ru/story/milk/ ''«Молочная война» с Белоруссией'', Lenta.ru.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120414183607/http://www.lenta.ru/story/milk/ |date=14 красавіка 2012 }}<br />Гл. таксама [[:en:2009 Russian ban of Belarusian dairy products]] (англ.)</ref>. У той жа час, многія беларускія вытворцы малака заяўляюць аб тым, што яны прайшлі сертыфікацыю<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/economics/139905.html|work=[[TUT.BY]]|title=Уся экспартуемая прадукцыя гомельскіх малочных заводаў была сертыфікавана ў Расеі — Эканоміка і бізнес|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180428011638/http://news.tut.by/economics/139905.html |archivedate=28 красавіка 2018 |url-status=dead}}</ref>. Асобныя эксперты мяркуюць, што «малочная вайна» была спланавана для перадзелу беларускай мясной і малочнай прамысловасці<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/economics/139966.html|title=Эксперт: «малочная вайна» з Беларуссю была старанна спланаваная у РФ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618122407/http://news.tut.by/economics/139966.html |archivedate=18 чэрвеня 2009 |work=[[TUT.BY]] |date=15.06.2009 |url-status=dead}}</ref>. [[11 чэрвеня]] Уладзімір Пуцін заявіў, што Расія і Беларусь дамовіліся па пастаўках малака<ref>[http://lenta.ru/news/2009/06/11/milk/ Расія і Беларусь дамовіліся па пастаўках малака] // Lenta.ru, 11.06.2009</ref>. З-за канфлікту Прэзідэнт Беларусі не прыняў удзелу ў сесіі [[АДКБ]] у Маскве 14 чэрвеня, тлумачачы гэта немэтазгоднасцю абмеркавання пытанняў ваенна-палітычнай бяспекі падчас прамой пагрозы эканамічнай бяспекі краіны<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139882.html|title=Прэзідэнт Беларусі не бачыць сэнсу ўдзельнічаць у маскоўскім саміце АДКБ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044726/http://news.tut.by/politics/139882.html |archivedate=11 верасня 2018 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}</ref>. Пры гэтым афіцыйны Мінск заяўляе, што прынятыя арганізацыяй рашэння, у прыватнасці, аб стварэнні Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання, з’яўляюцца несапраўднымі<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139907.html|title=Папоў: Прынятыя рашэнні насуперак пазіцыі дзяржавы-члена АДКБ нелегітымныя|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044710/http://news.tut.by/politics/139907.html |archivedate=11 верасня 2018 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}</ref>. Таксама ў гэтыя дні было прынята рашэнне ў самыя кароткія тэрміны ўвесці элементы мытнага і памежнага кантролю на мяжы з Расіяй<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/139887.html|title=Дзяржпагранкамітэт і ДМК Беларусі гатовыя ўвесці на мяжы з Расеяй элементы мытнага і памежнага кантролю|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090617063743/http://news.tut.by/politics/139887.html |archivedate=17 чэрвеня 2009 |work=[[TUT.BY]] |date=14.06.2009 |url-status=dead}}</ref>, якія ўжо існуюць з расійскага боку. Нягледзячы на тое, што В. Пуцін раней абвяшчаў аб дасягненні дамоўленасцей адносна паставак беларускіх малочных прадуктаў, канфлікт працягваўся. Толькі [[17 чэрвеня]] Генадзь Анішчанка абвясціў аб спыненні «малочнай вайны»<ref>{{cite web|date=17 чэрвеня 2009|url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/milk/|title=Расея і Беларусь завяршылі «малочную войну»|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65brre759?url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/milk/|archivedate=21 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. У гэты ж дзень стала вядома, што расійская газавая манаполія «Газпром» запатрабаваў ад «Белтрансгазу» вяртання 231 мільена долараў — розніцу, якая не была пералічана з-за вуснага пагаднення А. Лукашэнкі і Дзмітрыя Мядзведзева аб пастаўках расійскага газу па зніжанай цане ў 150 долараў за тысячу кубаметраў<ref>{{cite web|date=17 чэрвеня 2009|url=http://www.lenta.ru/news/2009/06/17/gazprom/|title=«Газпром» запатрабаваў ад Мінска вяртання газавых долгов|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304195020/http://lenta.ru/news/2009/06/17/gazprom/|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. === 2010-я === ; 2010 У ліпені [[2010]] года пачаў дзейнічаць [[Мытны саюз ЕАЭС|Мытны саюз Беларусі, Казахстана і Расіі]]<ref>[http://www.interfax.ru/business/txt.asp?id=144018 «Саюз трох»: Беларусь здалася] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131110185923/http://www.interfax.ru/business/txt.asp?id=144018 |date=10 лістапада 2013 }} // Інтэрфакс, 5 ліпеня 2010 г.</ref>. Па некаторых ацэнак, стварэнне Мытнага саюза дазволіць стымуляваць эканамічнае развіцце і можа даць дадаткова 15 % да ВУП краін-удзельніц да 2015 годзе<ref>[http://www.rian.ru/politics/20100104/202835596.html Мытны саюз РФ, Беларусі і Казахстана павялічыць ВУП на 15 %]</ref><ref>[http://vz.ru/economy/2009/12/19/360225.html Ад саюза да прасторы]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=202112 |title=Расія, Казахстан і Беларусь стварылі Мытны саюз |access-date=19 верасня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110530130551/http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=202112 |archivedate=30 мая 2011 |url-status=dead }}</ref>. У другой палове 2010 года адбылося значнае пагаршэнне адносін паміж кіраўніцтвам РФ і прэзідэнтам Лукашэнка<ref>[http://www.ng.ru/week/2010-10-04/8_cis.html У краінах СНД: Кішынеў і Ціраспаль дамаўляюцца без Масквы]</ref><ref>[http://newsru.com/russia/13oct2010/naryshkin.html Кіраўнік адміністрацыі прэзідэнта РФ распавеў беларускім журналістам ўсе аб іх краіне і лідара] [[NEWSru]], 13 кастрычніка 2010.</ref>. ; 2011 У красавіку 2011 года Беларусь адклікала з Эканамічнага суда СНД іск супраць Расіі аб збіранні пошлін за нафтапрадукты<ref>[http://www.polit.ru/news/2011/04/20/isk.html Беларусь адклікала з Эканамічнага суда СНД свой пазоў супраць Расеі] [[Паліт.ру]], 2011 г.</ref>. ; 2014 У пачатку снежня 2014 года Расія ўвяла забарону на пастаўкі мясных прадуктаў з некаторых прадпрыемстваў Беларусі з-за рээкспарту забароненай да паставак прадукцыі ЕС (пазней, пасля праверак, пастаўкі былі адноўлены)<ref>[http://news.rambler.ru/28324845/ Расіі зняла забарону на пастаўкі мясной прадукцыі з трох прадпрыемстваў Беларусі] // Газета. Ru, 12 сьнежня 2014 г.</ref>. Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэнка заявіў, што афіцыйны Мінск выступае супраць практыкі прымянення санкцый у адносінах паміж краінамі; пры гэтым упэўнены, што Расія ўвяла часовыя абмежаванні на пастаўкі прадуктаў харчавання з Беларусі таму, што афіцыйны Мінск не далучыўся да мераў у адказ расійскіх санкцый у дачыненні да Захаду<ref>[http://news.mail.ru/politics/20529765/?frommail=1 Лукашэнка: Забарона Расеі на пастаўкі харчавання — «дурная і бязмозглая палітыка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141220030203/http://news.mail.ru/politics/20529765/?frommail=1 |date=20 снежня 2014 }} // ІА REGNUM, 19 сьнежня 2014 г.</ref>. 9 снежня дзяржаўны мытны камітэт Беларусі фактычна аднавіў дзяржаўную беларуска-расійскую мяжу і стаў даглядаць усе грузы, якія ідуць з РФ на тэрыторыю РБ. Гэтая мера — прамое следства гандлевай вайны, у якой Мінск спрабуе «прадушыць» свае права на нелегальны рээкспарт з ЕС у Расійскую Федэрацыю<ref>[http://lenta.ru/articles/2014/12/11/brat/ Непрыстойна братэрская любоў. Навошта Беларусі трэба было зачыняць мяжу з Расеяй] // Стужка. Ру, 11 снежня 2014 г.</ref>, былі забаронены пастаўкі некаторых тавараў з Расіі<ref>[http://news.rambler.ru/28356345/ Беларусь забараніла пастаўкі локшыны і кава з Расеі]</ref>. Прэзідэнт Беларусі А. Лукашэнка паставіў задачу свайму ўраду любой цаной выходзіць на новыя рынкі збыту беларускай прадукцыі<ref>[http://news.rambler.ru/28375028/ Лукашэнка заклікаў урад шукаць новыя рынкі збыту] // РІА навіны</ref>, а пасля імклівага падзення курсу рубля ў канцы года запатрабаваў ад урада краіны перавесці разлікі з Расіяй у долары і еўра<ref>[http://news.mail.ru/politics/20508226/?frommail=1 Лукашэнка запатрабаваў перавесці разлікі з Расеяй у даляры і еўра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218194050/http://news.mail.ru/politics/20508226/?frommail=1 |date=18 снежня 2014 }} // Lenta.Ru, 17 сьнежня 2014 г.</ref>. Рэгулярна паступае інфармацыя аб затрымках грузу на мяжы Беларусі і Расіі. Так, 3 снежня мытныя органы Беларусі перакрылі, без апавяшчэнняў і тлумачэнняў, транзіт у Расію электронікі з Калінінградскай вобласці<ref>{{Cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/news/belarus-russia-customs.html |title=Беларуская мытня перакрыла транзіт электронікі ў Расію з Калінінграда |access-date=19 верасня 2015 |archive-date=22 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222204553/https://hi-tech.mail.ru/news/belarus-russia-customs.html |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Знешняя палітыка Беларусі]] * [[Беларусафілія ў Расіі]] == Зноскі == {{reflist|2}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны| ]] 7tfqpp5ys32ziouvj22a5wq15vvd3j9 0 280213 5156554 4382283 2026-06-20T18:47:46Z JerzyKundrat 174 5156554 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бобр}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Бобр |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет = Бобрскі }} '''Бобр'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bobr}}) — [[пасёлак]] у [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бобрскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] [[Катэгорыя:Бобр (пасёлак)| ]] 5pg8ofzf2fi0yilzbo2y1x1dlohuewq 0 281205 5156549 5076971 2026-06-20T18:45:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156549 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Байдакі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Байдакі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Bajdaki village.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 14|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет2 = Гаранскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 223022 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243010934 }} '''Байдакі́́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bajdaki}}, {{lang-ru|Байдаки}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)|Гаранскага сельсавета]]. == Назва == Было старое койданаўскае прозвішча Байдак, бытавала яно і ў Літве<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-L3FY-K?i=254&cc=4158550 https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14208789{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ёсць латышскае ''Baidaks''<ref>https://uzvardi.lv/surname/729810</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ксаверый Міхайлавіч Байдак]] (1906—1982) — савецкі военачальнік, генерал-маёр. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гаранскі сельсавет, Мінскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] c4ix01dykpubt4xc12ax4rm2aoe3g2r 0 283145 5156736 5147689 2026-06-21T08:24:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156736 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Белае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Белое, Дукорский сельсовет.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 59|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015741 }} '''Бе́лае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bielaje}}, {{lang-ru|Белое}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. Месціцца за 16 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 61 км ад [[Мінск]]а, каля возера [[Беліцкае (возера)|Беліцкае]]. == Гісторыя == У пачатку XIX стагоддзя ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць [[Ратынскія|Ратынскіх]]. З другой паловы XIX стагоддзя ў [[Дукорская воласць|Дукорскай воласці]]. Упамінаецца ў 1879 годзе пры пераліку населеных пунктах Дрычынскага праваслаўнага прыходу. У 1886 годзе адкрыта школа граматы, у якой ў 1890 годзе вучылася 15 хлопчыкаў. У 1897 годзе быў піцейны дом і сядзіба. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Дукорскай воласці пісалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1943 годзе была часткова спалена<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8802|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-03-27|archive-date=10 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910235429/http://db.narb.by/search/8802|url-status=dead}}</ref>. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1816 год — 11 двароў, 80 жыхароў * 1858 год — 66 жыхароў * 1897 год — 44 двары, 292 жыхары, сядзіба — 5 жыхароў * 1909 год — 40 двароў, 439 жыхароў * 1917 год — 56 двароў, 341 жыхар * 2002 год — 32 двары, 55 жыхароў * 2010 год — 20 гаспадарак, 27 жыхароў * 2012 год — 20 гаспадарак, 32 жыхары * 2019 год — 25 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-03-27|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Белае|116—117}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ратынскія]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 24vieabx7lwumv2yg9d1j6k7autryb3 0 283198 5156603 5147557 2026-06-20T20:14:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156603 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Балоча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = сяр. XVI ст. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023375 }} '''Бало́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Baloča}}, {{lang-ru|Болоча}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. Месціцца за 24 км на ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 69 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Балачанка]]. == Назва == Назва ўтворана ад наймення ракі Балачанкі{{Sfn|Памяць|2003|с=687}}. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === Паводле пісьмовых крыніц Балоча вядома з XVI стагоддзя, «сяло на [[Русь|Русі]]». У 1567 годзе ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць, цэнтр уладанняў<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 126—127.</ref>. У 1726 годзе 13 двароў, уласнасць Б. Суркавіцкага. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У канцы XVIII стагоддзя ўласнасць [[Сулістроўскі|Сулістроўскага]]. У 1800 годзе вёска і фальварак, былі карчма і водны млын. У 1820 годзе паводле купчай уласнасць перайшла да Мікуця. Пасля 1861 года ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1889 годзе землеўладальнікамі ў вёсцы былі: праваслаўны мешчанін Ігнацій Мацвеевіч Аліеўскі (17 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі){{Sfn|Памяць|2003|с=77}}, праваслаўны дваранін Антон Іванавіч Верастоўскі (30 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=80}}. Маёнткам валодаў дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Максіміліян Фаміч Мікуц (718 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=90}}. Паводле перапісу 1897 года ў маёнтку быў паравы млын. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1920 годзе адкрыта школа 1-й ступені. З 20 жніўня 1924 года да 16 жніўня 1973 года цэнтр [[Балоцкі сельсавет|Балоцкага сельсавета]]. У пачатку 1930-х праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Чырвоная Іскра», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах вёскі дзейнічала савецкая [[Партызанская брыгада імя С. М. Кірава (М. І. Карашкоў)|партызанская брыгада імя Кірава]]. У снежні 1943 года ў ходзе нямецкай карнай аперацыі вёска была спалена, забіта 103 чалавекі<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/314|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-06-26|archive-date=26 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240626143425/http://db.narb.by/search/314|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска часткова адноўлена. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-116/2006-116(003-067).pdf&oldDocPage=64 Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021023120/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-116%2F2006-116%28003-067%29.pdf&oldDocPage=64 |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Насельніцтва == * 1726 год — 13 двароў * кан. XVIII ст. — 13 двароў, 97 жыхароў * 1858 год — 109 жыхароў * 1897 год — вёска, 38 двароў, 240 жыхароў; маёнтак, 2 двары, 20 жыхароў * 1908 год — вёска, 30 двароў, 209 жыхароў; маёнтак, 1 двор, 69 жыхароў * 1917 год — вёска, 41 двор, 244 жыхары; маёнтак, 1 двор, 53 жыхары * 1960 год — 110 жыхароў * 2002 год — 17 двароў, 37 жыхароў * 2009 год — 28 жыхароў * 2019 год — 22 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Балоча|115}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|194|Bołocza|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] hrhgkmo1m9qlpxca752761s7mzhvrt8 0 283245 5156591 4944685 2026-06-20T19:36:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156591 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Балачанка (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Балачанка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020537 }} '''Балача́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Balačanka}}, {{lang-ru|Болочанка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. Месціцца за 13 км на ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 64 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Балачанка]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === З 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на правым беразе Балачанкі, у лесе ўва ўрочышчы Дубы месціцца [[Балачанка (гарадзішча)|гарадзішча]] з мясцовай назвай Акопы Кацярыны. Паводле перапісу 1917 года быў [[маёнтак]] Балачанка ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Ён месціўся на супрацьлеглым (левым) беразе Балачанкі, супроць сённяшняй вёскі. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. На месцы сённяшняй Балачанкі быў створаны пасёлак, які пэўны час на картах абазначаўся як Нова-Балачанка. У 1921 годзе адкрыта працоўная школа 1-й ступені, у якой у 1922 годзе было 34 вучні. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] імя В. М. Молатава, была кузня. У 1937 годзе ў вёсцы адпачываў [[Якуб Колас]], які адлюстраваў мясціны ў сваіх творах<ref>{{Cite web|url=http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/yakub-kolas-vyadomy-i-nevyadomy|title=Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|website=kolasmuseum.by|access-date=2024-06-21|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621142144/http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/yakub-kolas-vyadomy-i-nevyadomy|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1942 да 1943 года ў наваколлі базіравалася савецкая [[партызанская брыгада «Полымя»]], падпольныя Пухавіцкія раённыя камітэты [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)]] і [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]]. У снежні 1942 года ў ходзе нямецкай карнай аперацыі вёска была спалена, забіта 19 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/315|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-06-21|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621141837/http://db.narb.by/search/315|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. == Насельніцтва == * 1917 год — 4 двары, 9 жыхароў * 1926 год — 15 двароў, 83 жыхары * 1960 год — 68 жыхароў * 2002 год — 3 двары, 5 жыхароў * 2009 год — 4 жыхары * 2019 год — 10 жыхароў == Славутасці == {{Асноўны артыкул|Балачанка (гарадзішча)}} * [[Балачанка (гарадзішча)|Гарадзішча]] перыяду ранняга жалезнага веку, ва ўрочышчы Дубы на правым беразе р. [[Балачанка]], 1,5-1,7 км на паўднёвы захад ад вёскі Балачанка — {{ГККРБ 4|613В000504}} * Мемарыяльная дошка на доме ў якім адпачываў і працаваў [[Якуб Колас]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bel-jurist.com/page/balachanka-kolas|title=Болочанка и Березянка помнят народного поэта Беларуси Якуба Коласа|website=www.bel-jurist.com|access-date=2024-06-21}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Балачанка|114—115}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|303|Bołocianka, Bołoczanka|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Балачанка (вёска)| ]] [[Катэгорыя:Дземідэцкія-Дземідовічы]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] m5img8i6lkdbmexiv3d2tmdapuhuoy7 0 283720 5156546 5152224 2026-06-20T18:41:26Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ 5156546 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пліса}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пліса |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет2 = Пліскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 222220 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = }} '''Пліса́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plisa}}, {{lang-ru|Плиса}}) — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Пліскі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пліскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 7 км у напрамку на ўсход ад горада [[Смалявічы]], за 45 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel12">{{Крыніцы/БелЭн|12к}}</ref>, каля ракі [[Пліса (прыток Бярэзіны)]]. == Насельніцтва == * [[2000]] год — 356 жыхароў, 150 двароў<ref name="bel12" />. == Гістарычныя і памятныя мясціны == * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Пліса)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1905 г.) * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]] і падпольшчыкаў<ref name="bel12" />. == Вядомыя асобы == * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч]] (нар. 1922) — вучоны ў галіне радыёэлектронікі. Доктар тэхнічных навук (1965), прафесар (1966). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. * [[Алік Паўлавіч Русецкі]] (1938—2015) — беларускі спецыяліст у галіне меліярацыі, рэкультывацыі і аховы зямель. Доктар тэхнічных навук. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12}} — С. 428. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=16|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пліскі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пліскі сельсавет (Смалявіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Пліса (Смалявіцкі раён)| ]] egxkh7ib58l63t16xlr7s315mmgpug9 0 285249 5156423 5029959 2026-06-20T13:36:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156423 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аўром Ізрайлевіч Сафро''' (סאַפֿראָ) ({{lang-ru|Сафро Авром Израилевич}}; {{ДН|||1888}}, {{МН|Быхаў||}} — {{ДС|||1965}}, {{МС|Масква||}}) — яўрэйскі публіцыст, пісьменнік. == Біяграфія == Атрымаў традыцыйную яўрэйскую рэлігійную адукацыю. У 1903 пачаў пісаць вершы на [[іўрыт|іўрыце]] і дэбютаваў на [[ідыш]]ы допісам у віленскай газеце «Дэр наер Вэг». Затым публікаваў артыкулы, пераклады, вершы, апавяданні. У 1913 у [[Вільня|Вільні]] супрацоўнічаў у газеце «Тогблат», працаваў там жа перакладчыкам, карэктарам, сакратаром рэдакцыі. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 — у аддзеле культуры і адукацыі Яўсекцыі ў [[Віцебск]]у і сакратар рэдакцыі штотыднёвіка «Дэр фраер арбэтэр». У 1919 сакратарыяце рэдакцыі газеты «Штэрн», публікаваў цыкл «Лісты з Віцебску» і апавяданні ў маскоўскім часопісе «Ды камунісцішэ велт». У 1920 друкаваў вершы і апавяданні ў віцебскім часопісе «[[Хвалес]]», маскоўскім штотыднёвіку «Культур ун білдунг» і інш. У 1922 член губернскага аддзела нацыянальнасцей у [[Віцебск]]у, выдаваў штотыднёвы бюлетэнь «Едыес». Арганізаваў у [[Віцебск]]у першы ў [[СССР]] народны суд з судаводствам на мове [[ідыш]], быў яго сакратаром. У 1923-38 — у [[Масква|Маскве]], адказны сакратар газеты «Дэр эмес». Пераклаў з рускай мовы на [[ідыш]] шэраг мастацкіх і публіцыстычных твораў. У 1957 змясціў успаміны ў варшаўскай газеце «Фолкс штымэ». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/САФРО_Авром_Израйлевич САФРО Авром Израйлевич // Российская Еврейская Энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304111952/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A1%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%9E_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сафро Аўром Ізрайлевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] 7xlkaezr75qbfev9czbsdr4ml3kmat4 0 289492 5156672 3632456 2026-06-21T02:50:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156672 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Яворскі}} '''Барыс Міхайлавіч Яворскі''' ({{lang-ru|Борис Михайлович Яворский}}; {{ДН|||1915}}, {{МН|Віцебск||}} — {{ДС|||1996}}, {{МС|Масква||}}) — савецкі [[фізік]]. Доктар фізіка-матэматычных навук (1946), [[прафесар]] (1950). Заслужаны дзеяч навукі РФ (1992). == Біяграфія == У 1939 скончыў фізічны факультэт [[МДУ]], працаваў на кафедры (прафесар) тэарытычнай фізікі МДПІ імя У.І.Леніна. На працягу 18 гадоў быў галоўным рэдактарам навукова-мэтадычных зборнікаў ВНУ па фізіцы. Аўтар звыш 300 навуковых прац, у тым ліку Курса агульнай фізікі (сааўвт .; т. 1-3, 1962, неаднаразова перавыдаваўся ў [[СССР]] і іншых краінах), даведніка па фізіцы (1964, у СССР вытрымаў 11 выданняў, выходзіў таксама ў 14 іншых краінах). {{зноскі}} == Спасылкі == <!--* [http://www.kolomna-kgpi.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=288]--> * [http://www.rujen.ru/index.php/ЯВОРСКИЙ_Борис_Михайлович ЯВОРСКИЙ Борис Михайлович // Росийская еврейская энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220621150736/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%AF%D0%92%D0%9E%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=21 чэрвеня 2022 }}{{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Яворскі Барыс Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі фізічнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] 32dgm7kpjbutaz0hjjcbqz8uvicw6i6 0 293247 5156445 4078124 2026-06-20T14:28:23Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выдуманыя біёлагі]]; +[[Катэгорыя:Кіналіхадзеі]]; +[[Катэгорыя:Выдуманыя мутанты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156445 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў | Імя =Яшчар | Арыгінал імя = Lizard | Фота = Яшчар (Чалавек-павук).jpg | Шырыня =300px | Подпіс =Яшчар | Выдавец = Marvel Comics | Першае з'яўленне = «''[[Дзіўны Чалавек-павук]]''» (vol. 1) #6 (лістапад 1963) | Стваральнікі = [[Стэн Лі]] і [[Стыў Дытка]] | Альтэр-эга = Кёрціс Конарс | Знешнасць = | Месца нараджэння = | Каманды = [[Злавесная шасцёрка]] | Партнёры = | Саюзнікі = | Ворагі = | Здольнасці = }} '''Яшчар''' ({{lang-en|Lizard}} — літар. {{lang-be|яшчарка}}, сапраўднае імя — доктар '''Кёрціс «Курт» Ко́нарс''', {{lang-en|Dr. Curtis "Curt" Connors}}) — выдуманы [[суперзлыдзень]] у [[Сусвет Marvel|сусвеце]] [[Marvel Comics]], адзін з ворагаў [[Чалавек-павук|Чалавека-павука]]. У 2009 годзе персанаж заняў 62-е месца ў спісе найвялікшых коміксных ліхадзеяў усіх часоў па версіі [[IGN]]. Паводле сюжэту коміксаў, доктар Курт Конарс быў генетычным біёлагам, які даследаваў здольнасці некаторых рэптылій адрошчваць канечнасці, часткова з мэтай знайсці спосаб рэгенеравіць сваю правую руку. Пасля выпрабаванняў на сабе ён ператвараецца на жорсткага монстра–яшчара. Нягледзячы на магчымасць вяртацца да сваёй чалавечай формы, ён пакутуе, калі яго альтэр-эга вырываецца. У фільмах «''[[Чалавек-павук 2]]''» (2004) і «''[[Чалавек-павук 3: Вораг у адлюстраванні]]''» (2007) ролю Курта Конарса граў [[Дылан Бэйкер]]. [[Рыс Іванс]] выканаў ролю Конарса і яго альтэр-эга Яшчара ў якасці галоўнага антаганіста ў фільме 2012 года «''[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]''». [[Катэгорыя:Суперліхадзеі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Выдуманыя біёлагі]] [[Катэгорыя:Кіналіхадзеі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя мутанты]] 9bgviufjraecdybk3hl20sxy1k303az 0 293288 5156444 3974590 2026-06-20T14:22:53Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156444 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў | Імя =Норман Озбарн | Арыгінал імя = Norman Osborn | Фота = Норман Озбарн.jpg | Шырыня =300px | Подпіс = | Выдавец = Marvel Comics | Першае з'яўленне = '''як Зялёны Гоблін:'''<br /> «''[[Дзіўны Чалавек-павук]]''» #14 (ліпень 1964)<br />'''як Норман Озбарн (неназваны):'''<br /> «''[[Дзіўны Чалавек-павук]]''» #23 (красавік 1965)<br />'''як Норман Озбарн (названы):'''<br /> «''[[Дзіўны Чалавек-павук]]''» #37 (чэрвень 1966)<br />'''як Жалезны патрыёт:'''<br /> «''[[Цёмныя мсціўцы]]''» #1 (сакавік 2009)<br />'''як Мэйсан Бэнкс:'''<br /> «''[[Цудоўны Чалавек-павук]]''» #17 (лістапад 2013) | Стваральнікі = [[Стэн Лі]] і [[Стыў Дытка]] | Альтэр-эга = [[Зялёны Гоблін]], [[Жалезны патрыёт]], Кароль Гоблінаў, Мэйсан Бэнкс | Знешнасць = | Месца нараджэння = | Каманды = [[Аскорп]], [[Злавесная шасцёрка|Злавесныя дванаццаць]], [[Цёмныя мсціўцы]] | Партнёры = | Саюзнікі = | Ворагі = | Здольнасці = Звышчалавечая сіла, даўгавечнасць, спрыт і рэфлексы, дзякуючы [[Формула Гобліна|Формуле Гобліна]]. }} '''Норман Озбарн''' ({{lang-en|Norman Osborn}}) — выдуманы [[суперліхадзей]] у [[Сусвет Marvel|сусвеце]] [[Marvel Comics]]. Персанаж быў створаны пісьменнікам [[Стэн Лі|Стэнам Лі]] і мастаком [[Стыў Дытка|Стывам Дыткам]] і ўпершыню з'явіўся ў коміксе «''[[Дзіўны Чалавек-павук]]''» #14 у ліпені 1964 года ў якасці яго найбольш вядомага ўвасаблення [[Зялёны Гоблін|Зялёнага Гобліна]]. Амаральны прамысловец і кіраўнік кампаніі [[Оскарп]] вынайшоў [[Формула Гобліна|формулу]], якая павысіла яго фізічныя здольнасці і інтэлект, аднак таксама давяла яго да вар'яцтва. З'яўляецца адным з самых стойкіх заклятых ворагаў [[Чалавек-павук|Чалавека-павука]] і адказвае за шматлікія трагедыі (напрыклад, смерць [[Гвен Стэйсі]]). У 2009 годзе персанаж заняў 13-е месца ў спісе найвялікшых коміксных ліхадзеяў усіх часоў па версіі [[IGN]]. У фільме «''[[Чалавек-павук]]''» (2002) ролю Нормана Озбарна граў [[Уілем Дэфо]]. [[Крыс Купер]] выканаў ролю Озбарна ў фільме 2014 года «''[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]''». [[Катэгорыя:Суперліхадзеі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя інжынеры]] [[Катэгорыя:Кіналіхадзеі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя мутанты]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вучоныя]] r4kfcjvobjglnhnh7v8y3i93spnfpkf 0 293293 5156446 3474627 2026-06-20T14:29:45Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выдуманыя вынаходнікі]]; +[[Катэгорыя:Выдуманыя вучоныя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156446 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў | Імя =Спэнсэр Смайт | Арыгінал імя = Spencer Smythe | Фота = Спэнсэр Смайт.jpg | Шырыня =300px | Подпіс = Спэнсэр Смайт і яго Забойцы павука | Выдавец = Marvel Comics | Першае з'яўленне = «''[[Дзіўны Чалавек-павук]]''» #25 (чэрвень 1965) | Стваральнікі = [[Стэн Лі]] і [[Стыў Дытка]] | Альтэр-эга = | Знешнасць = | Месца нараджэння = | Каманды = | Партнёры = | Саюзнікі = | Ворагі = | Здольнасці = Эксперт па робататэхніцы }} '''Спэнсэр Смайт''' ({{lang-en|Spencer Smythe}}) — выдуманы [[ліхадзей]] у [[Сусвет Marvel|сусвеце]] [[Marvel Comics]]. Бацька [[Алістэр Смайт|Алістэра Смайта]]. [[Катэгорыя:Суперліхадзеі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вучоныя]] 6sl40vu4lkartiks02b79kns8yr7lch 0 303331 5156701 4413251 2026-06-21T05:50:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156701 wikitext text/x-wiki {{узгорак |Назва = Баяраўшчына |Фота = |Каментарыі = |Вышыня = 155.8 |Размяшчэнне = [[Пастаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]] |Горная сістэма = |На карце = Беларусь |lat_deg = 55.08026 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 26.862926 | lon_min = | lon_sec = |region = by |CoordScale = |ВікіМапія = }} '''Гара Баяраўшчына''' — [[узгорак]] у [[Беларусь|Беларусі]], размешчаны за 4,5 км на поўдзень ад г. [[Паставы]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Займае плошчу каля 0,8 квадратных кіламетраў. Гара ўзвышаецца над навакольнымі ландшафтамі і мае выразна акрэсленыя межы: на захадзе — дрыгвістае ўзбярэжжа [[Амшанае|возера Амшанага]], на поўдні — [[балота|забалочаная]] [[нізіна]] ручая, левага прытока [[Мядзелка|Мядзелкі]], на поўначы і ўсходзе — [[пойма]] ракі Мядзелкі. Знаходжанне помніка прыроды «Гара Баяраўшчына» ў маляўнічым ландшафце паміж 3 азёрамі і далінай ракі Мядзелкі робіць гэту мясцовасць вельмі прываблівай для турызму і адпачынку. Гара Баяраўшына ўяўляе сабой [[оз]]авую [[града, рэльеф|граду]], якая выцягнута з поўначы на поўдзень і выяўна ўзвышаецца над вакольнымі нізінамі. Утварылася яна ў часы таяння апошняга [[паазёрскае зледзяненне|паазёрскага ледавіка]], калі ў адным з ягоных языкоў утварылася трэшчына, якая і была запоўнена пясчаным водналедавіковым матэрыялам. Гара мае даўжыню 1,1 км. Цэнтральная яе частка больш высокая (155,8 м) і шырокая (да 250 м); на поўнач і поўдзень гара звужаецца да 50 м і паніжаецца да 8 — 10 метраў. Озавая града [[Адносная вышыня|ўзвышаецца]] над наваколлем на 15-20 метраў. У яе верхняй частцы знаходзяцца невялікія [[узгорак|ўзгоркі]] і [[западзіна|западзіны]] з адноснай вышынёй і глыбінёй 5-8 метраў. Складзена гара светла-жоўтым [[пясок|пяском]] і [[алеўрыт]]ам лінзападобнай формы таўшчынёй 8-20 метраў. На цяперашні час усходняя частка гары разворваецца, астатняя занята [[змяшаны лес|змяшаным лес]]ам. На раллі адбываюцца актыўныя працэсы разбурэння, пераважна водная [[Эрозія (геалогія)|эрозія]]. На поўнач ад озавай грады ў недалёкім мінулым паверхня актыўна распрацоўвалася [[кар'ер]]ам, у выніку чаго ад возера Амшанага да невялічкага безымяннага азярца працягнулася забалочанае паніжэнне, парослае [[хмызняк]]ом. На поўдзень ад гары і зараз вядзецца здабыча пяску ў кар'еры. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18461-1.pdf Ігар Пракаповіч. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022623/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18461-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Узгоркі Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Пастаўскага раёна]] bwp9mge9bimoorooz5d58z87jrpm2yy 0 304750 5156443 5001923 2026-06-20T14:17:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156443 wikitext text/x-wiki '''Аўтаматызаванае тэставанне праграмнага забеспячэння''' — частка працэсу [[Тэставанне праграмнага забеспячэння|тэставання]] на этапе кантролю якасці ў працэсе распрацоўкі [[праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]]. Яно выкарыстоўвае праграмныя сродкі для выканання тэстаў і праверкі вынікаў выканання, што дапамагае скараціць час тэставання і спрасціць яго працэс. == Спасылкі == * [http://automated-testing.info Портал об автоматизации тестирования ПО] * Лекции В. В. Кулямина. Методы автоматизации тестирования. [http://panda.ispras.ru/~RedVerst/RedVerst/Lectures%20and%20training%20courses/MSU%20course%20Formal%20specification%20of%20software/Lecture1.doc Лекция 1]{{Недаступная спасылка}}, [http://panda.ispras.ru/~RedVerst/RedVerst/Lectures%20and%20training%20courses/MSU%20course%20Formal%20specification%20of%20software/Lecture2.doc Лекция 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307040733/http://panda.ispras.ru/~RedVerst/RedVerst/Lectures%20and%20training%20courses/MSU%20course%20Formal%20specification%20of%20software/Lecture2.doc |date=7 сакавіка 2016 }}, [http://panda.ispras.ru/~RedVerst/RedVerst/Lectures%20and%20training%20courses/MSU%20course%20Formal%20specification%20of%20software/Lecture3.doc Лекция 3]{{Недаступная спасылка}}. * [http://openquality.ru/software-testing/automation.php Что такое автоматизация тестирования и в каких случаях она может быть полезной] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305140422/http://openquality.ru/software-testing/automation.php |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://citforum.ru/SE/testing/ Академические статьи о тестировании] [[Катэгорыя:Аўтаматызацыя]] [[Катэгорыя:Тэставанне праграмнага забеспячэння]] 02z0d5o5zztn6wys141124lxhzgajd2 0 305018 5156648 5156156 2026-06-20T22:54:55Z ~2026-32410-64 170040 /* Статыстыка выступленняў */ 5156648 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | шырыня = 180px | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Сяргей Бябешка]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (17)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (15)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Ср}} Фіналіст (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ** {{Ср}} Фіналіст (1): [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (3)''': 2023, 2024, 2026 ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Фіналіст]]|| |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * [[Гінтарас Савукінас]] (2010—2013) * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] m1vtsvjgtp099pti6hjtp28a9ecsy8i 5156649 5156648 2026-06-20T22:56:13Z ~2026-32410-64 170040 5156649 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | шырыня = 180px | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Сяргей Бябешка]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/2026 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (17)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (15)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Ср}} Фіналіст (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ** {{Ср}} Фіналіст (1): [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (3)''': 2023, 2024, 2026 ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Фіналіст]]|| |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * [[Гінтарас Савукінас]] (2010—2013) * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] qb98ah73s6y1r0g006kty1ejcvj0cus 5156650 5156649 2026-06-20T22:58:20Z ~2026-32410-64 170040 5156650 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | шырыня = 180px | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Ненад Пулезевич]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/2026 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (17)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (15)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Ср}} Фіналіст (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ** {{Ср}} Фіналіст (1): [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (3)''': 2023, 2024, 2026 ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Фіналіст]]|| |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * [[Гінтарас Савукінас]] (2010—2013) * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] 6tfrmmqcw7pr7ojb0ueothfgtyon727 0 343175 5156653 4369693 2026-06-20T23:19:52Z Kynikos 202 Замена чырвонай спасылкі 5156653 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Мураванка}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Мураванка |Лінія = Лінія Масты — Гродна |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.6564|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.0222|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = |Тып платформы = |Форма платформы = |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 45,3 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = 135316 |Код Экспрэс-3 = 2100749 |Наменклатура = N-35-85 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Мурава́нка''' ({{lang-be-trans|Muravanka}}, {{lang-ru|Мурованка}})<ref>{{maps.by|viewrw/571}}</ref> — [[прыпыначны пункт]] [[Баранавіцкае аддзяленне Беларускай чыгункі|Баранавіцкага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размешчаны за 1,1 км на поўдзень ад вёскі [[Сколабава]]; на лініі [[Масты (станцыя)|Масты]] — [[Гродна (станцыя)|Гродна]], паміж п.п. [[Завадзічы (прыпыначны пункт)|Завадзічы]] і ст. [[Аульс (станцыя)|Аульс]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/571}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Ліда — Гродна}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Масты (станцыя)|Масты]] — [[Гродна (станцыя)|Гродна]]|before= [[Завадзічы (прыпыначны пункт)|Завадзічы]] |after= [[Аульс (станцыя)|Аульс]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Баранавіцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёска Сколабава]] 56quleaep9beg0h2oghbpfa5m6aanxa 0 349199 5156632 4681620 2026-06-20T21:36:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156632 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = |беларуская назва = |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = <!--300px--> |подпіс = <!-- выявы --> |lat= |long= |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |карта = <!--альтэрнатыўная--> |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |від рэгіёна = |раён = |раён у табліцы = |від раёна = |абшчына = |від абшчыны = |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная --> |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне = |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = <!--год--> |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |nosort = }} '''Баміян''' ({{Lang-prs|بامیان}}بامیان ''Bāmiyān'') — горад у цэнтральнай частцы [[Афганістан|Афганістана]], сталіца правінцыі [[Баміян (правінцыя)|Баміян]]. Размешчаны ў аднайменнай даліне, якая знаходзіцца прыкладна за 200 км на паўночны захад ад [[Кабул]]а, на рацэ Баміян, якая адносіцца да басейна ракі Кундуз. == Гісторыя == Баміянская даліна гістарычна служыла гандлёвым калідорам, бо з'яўляецца адзіным зручным праходам праз горную сістэму [[Гіндукуш]]<ref name="Викитека МЭСБЕ">{{ВТ-МЭСБЕ|Бамиан}}</ref>. Першыя паселішчы ўзніклі ў даліне яшчэ да новай эры. У I—II стагоддзях у даліне былі заснаваныя будысцкія манастыры, якія захаваліся да [[8 стагоддзе|VIII стагоддзя]]. У перыяд з II па V стагоддзе ў даліне былі збудаваныя (высечаны ў скале) [[Баміянскія статуі Буды|гіганцкія статуі Буды]]<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{Крыніцы/БіЕ|Бамиан}}</ref>. Баміян атрымаў сусветную вядомасць у 2001 годзе, калі гэтыя статуі, нягледзячы на пратэсты многіх краін, у тым ліку мусульманскіх, былі разбураныя [[Талібан|талібамі]]. У лістападзе таго ж года талібы былі вымушаныя пакінуць горад у выніку наступлення войскаў Паўночнага альянсу. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВСЭ3}} * [http://archive.travel.ru/afghanistan/sites/ Славутасці Афганістана.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113203446/http://archive.travel.ru/afghanistan/sites/ |date=13 лістапада 2012 }} [http://archive.travel.ru/afghanistan/sites/ Бамиан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113203446/http://archive.travel.ru/afghanistan/sites/ |date=13 лістапада 2012 }} * [http://old.strana.ru/stories/01/09/13/1549/81762.html Войскі Паўночнага альянсу захапілі горад Бамиан]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Афганістана]] 5ezg5j4hragra2ycwmze2zsosfhlwm1 0 350698 5156514 5147509 2026-06-20T17:48:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156514 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ваячак}} {{Музыкант | Імя = Багуміл (Фёдар Іванавіч) Ваячак | Арыгінал імя = {{lang-cz|Bohumil Vojáček}} | Прафесіі = [[кампазітар]], [[дырыжор]], [[Педагогіка|педагог]] | Інструменты = [[кантрабас]] }} '''Багуміл Вая́чак''', пазней '''Фёдар Іванавіч Вая́чак''' ({{lang-cz|Bohumil Vojáček}}; {{ДН|10|6|1857}}, [[Лубна]], [[Чэхія]] — {{ДС|3|4|1934}}, [[Кіеў]]) — [[кампазітар]], [[дырыжор]], саліст-[[Кантрабас|кантрабасіст]], педагог. [[Чэхі|Чэх]] паводле паходжання. Адзін з заснавальнікаў і першы прафесар класа кантрабаса Кіеўскай кансерваторыі. == Біяграфія == Багуміл Ваячак нарадзіўся 10 чэрвеня [[1857]] года ў [[Багемія|Багеміі]] (Чэхія). У 1876{{sfn|Доброхотов|1974|с=83}} (або 1879) годзе скончыў класы кантрабаса і тэорыі музыкі ў [[Пражская кансерваторыя|Пражскай кансерваторыі]]. Затым некалькі гадоў выступаў у якасці саліста-кантрабасіста ў сімфанічных канцэртах у [[Чэхія|Чэхіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Германія|Германіі]]{{sfn|Зільберман|2012|с=308}}. У 1883 годзе, магчыма па запрашэнні опернага дырыжора і кампазітара {{нп5|Ёзеф Прыбік|Ёзефа Прыбіка|cs|Josef Přibík}}<ref name="Musician.ua" />, Багуміл Ваячак пераехаў у [[Кіеў]], дзе змяніў імя на Фёдар Іванавіч. З 1883 па 1915 гады Ваячак быў артыстам і канцэртмайстрам групы кантрабасістаў {{нп5|Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага опернага тэатра|uk|Національний академічний театр опери та балету України імені Тараса Шевченка}}. З 1889 года кіяўляне і госці гораду мелі магчымасць пачуць і сольныя выступленні Ваячака ў летніх сімфанічных канцэртах, дзе ён выконваў музыку як саліст-кантрабасіст і другі дырыжор. У 1916-1917 гадах музыкант стаў дырыжорам тэатра «''Бергонье''» (дырэкцыя Кручыніна), у 1917-1925 гадах — капельмайстрам аркестра кіеўскай міліцыі, а пазней, у 1928-1934 гадах — дырыжорам сімфанічнага аркестра [[Кіеўскае радыё|Кіеўскага радыё]]. Паралельна з артыстычнай дзейнасцю Ваячак таксама займаўся і дзейнасцю педагагічнай. Пачынаючы з 1885 года і да самай смерці ў 1934 годзе, Ваячак выкладаў у [[Кіеўская муніцыпальная акадэмія музыкі імя Р. М. Гліера|Кіеўскім музычным вучылішчы]], якое ў 1913 годзе было рэарганізавана ў [[Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя Пятра Чайкоўскага|Кіеўскую кансерваторыю]]. У новаўтворанай кансерваторыі Ваячак быў прызначаны прафесарам па класе кантрабаса. У 1914-1915 навучальным годзе ў яго класе вучыўся ўкраінскі кампазітар і дырыжор {{нп5|Міхаіл Іванавіч Верыкоўскі|Міхаіл Верыкоўскі|uk|Вериківський Михайло Іванович}}<ref name="Вериківський" />. Апрача Кіеўскай кансерваторыі Ваячак выкладаў і ў шэрагу іншых навучальных устаноў. Так, у 1900-я гады ён быў выкладчыкам музыкі ў Чацвёртай гімназіі і Першым камерцыйным вучылішчы, а ў Музычнай школе Мікалая Іконнікава чытаў курс аркестравых інструментаў. З 1910 года выкладаў кантрабас і быў дырыжорам вучнёўскага аркестра {{нп5|Першая кіеўская гімназія|Першай кіеўскай гімназіі|uk|Перша київська гімназія}}<ref name="Русская традиция, Чешские педагоги" />. Фёдар Іванавіч Ваячак быў адным з тых, хто падрыхтаваў глебу для з’яўлення ўкраінскай кантрабаснай школы{{sfn|Доброхотов|1974|с=120}}. За час працы ў кансерваторыі ён выхаваў цэлую плеяду выдатных кантрабасістаў, якія працавалі ў [[Украіна|Украіне]], [[Румынія|Румыніі]], [[Малдова|Малдове]] і нават у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Амерыцы]]. Адзін з першых яго вучняў Мацвееў шмат гадоў працаваў першым кантрабасістам у Нью-Ёркскім сімфанічным аркестры. Сярод іншых вучняў Ваячака — Мікалаеў, браты {{нп5|Анатоль Аляксеевіч Людмілін|Анатоль|uk|Людмилін Анатолій Олексійович}} і Уладзімір Людміліны{{sfn|Столярчук|1996|с=153}}, педагог Прыемскі{{sfn|Доброхотов|1974|с=124}}. Вядомы ўкраінскі балетны танцоўшчык, харэограф і балетмайстар [[Серж Ліфар]] у сваіх успамінах згадвае, што браў у прафесара Ваячака ўрокі ігры на [[Скрыпка|скрыпцы]]{{sfn|Зільберман|2012|с=308—309}}: «''Я стаў вучыцца іграць на скрыпцы ў кансерваторыі ў знакамітага прафесара Ваячака. Але скрыпка мяне мала задавальняла, як і ўсе іншыя сольныя інструменты — я любіў спевы, аркестр або аркестр у мініяцюры — раяль, і праз год перайшоў у клас раяля''»<ref name="Киевская симфония Владимира Горовица" />. Нягледзячы на перагружаны графік, Ваячак таксама пісаў музыку. Яму належаць шматлікія творы для фартэпіяна і «''Раманс без слоў''» для віяланчэлі і аркестра, опера «''Вій''» (па аднайменным творы М. В. Гогаля); інструментальнае суправаджэнне оперы Мікалая Аркаса «''Кацярына''» і оперы Мікалая Лысенкі «''Накцюрн''»; урачыстая кантата, прысвечаная тэатру Мікалая Салаўцова (для хору, салістаў і аркестра); сімфанічная паэма «''Памяці П. І. Чайкоўскага''»; маршы для духавога аркестра; уверцюра на малдаўскія народныя мелодыі і інш. У фондах Нацыянальнай бібліятэкі імя У.І. Вярнадскага захаваліся ноты вальса «''La Tristesse''» для фартэпіяна<ref name="Musician.ua" />. У 1926 годзе святкаваўся 50-гадовы юбілей яго музычна-педагагічнай дзейнасці{{sfn|Зільберман|2012|с=308}}. У 1929 годзе атрымаў званне {{нп5|Герой Працы||uk|Герой Праці}}{{sfn|Українська музична енциклопедія|2006|с=417}}. Фёдар Іванавіч Ваячак памёр 3 красавіка [[1934]] года. Пахаваны ў Кіеве на {{нп5|Лук’янаўскія могілкі|Лук’янаўскіх могілках|uk|Лук'янівське кладовище}} (участак 13-III)<ref name="Лук'янівський заповідник" />. == Творчасць == * аркестроўка опер: ** «''{{нп5|Кацярына (опера)|Кацярына|uk|Катерина (опера)}}''», кампазітар {{нп5|Мікалай Мікалаевіч Аркас (старэйшы)|М. Аркаса|uk|Аркас Микола Миколайович (старший)}} (для тэатральнай трупы М. Л. Крапіўніцкага; 1898, пастаўлена ў 1899) ** «''{{нп5|Энеіда (опера)|Энеіда|uk|Енеїда (Котляревський, опера 1910)}}''», кампазітар [[Мікалай Віталевіч Лысенка|М. Лысенка]] (пастаўлена ў 1910)<ref name="Щетинський, Моя версія «Енеїди» Лисенка" /> ** «''Накцюрн''», кампазітар М. Лысенка (1913) * опера «''Вій''» (па аднайменнай аповесці [[Мікалай Васілевіч Гогаль|М. Гогаля]]) * сімфанічная паэма «''Памяці П.І. Чайкоўскага''» (словы С. Плаксіна) * урачыстая кантата, прысвечаная тэатру Салаўцова (для хору, салістаў ды аркестра) * уверцюры: ** уверцюра на малдаўскія народныя мелодыі ** уверцюра Памяці Леніна * маршы для духавога аркестра: ** «''Урачысты актавы марш''» (прысвечаны 100-годдзю Першай кіеўскай гімназіі; 1909) ** марш у гонар Х-годдзя Чырвонай Арміі ** рэвалюцыйны марш Першага мая * для віяланчэлі з аркестрам — раманс без слоў, серэнада * 35 музычных п’ес для фартэпіяна<ref name="Русская традиция, Чешские педагоги" /> == Асабістае жыццё == [[Файл:2014-11-07 Grave of Bohumil Vojáček 1.jpg|міні|справа|Магіла Багуміла Ваячака на [[Лук’янаўскія могілкі|Лук’янаўскіх могілках]].]] === Месцы пражывання === З [[1883]] года Багуміл Ваячак жыў і працаваў у Кіеве. Вядомы наступныя яго месцы пражывання<ref name="Musician.ua" /><ref name="І. Франка, 18" />: * {{нп5|Вуліца Сечавых Стральцоў (Кіеў)|Вуліца Львоўская|uk|Вулиця Січових Стрільців (Київ)}} (цяпер вул. Сечавых Стральцоў), 26. * {{нп5|Вуліца Івана Франка (Кіеў, Шаўчэнкаўскі раён)|Вуліца Несцераўская|uk|Вулиця Івана Франка (Київ, Шевченківський район)}} (цяпер вул. Івана Франка), 18 (1904—1913). * {{нп5|Рэйтарская вуліца (Кіеў)|Вуліца Рэйтарская|uk|Рейтарська вулиця (Київ)}}, 24. * {{нп5|Вуліца Багдана Хмяльніцкага (Кіеў, Шаўчэнкаўскі раён)|Вуліца Багдана Хмяльніцкага|uk|Вулиця Богдана Хмельницького (Київ, Шевченківський район)}}, 7 і 54. * {{нп5|Садовая вуліца (Кіеў, Пячэрскі раён)|Садовая вуліца|uk|Садова вулиця (Київ, Печерський район)}}, 4 (1920-я). === Сям’я і нашчадкі === 11 лістапада 1916 года пабраўся шлюбам з Пелагеяй Саваўнай Бачынінай<ref name="Метрычная кніга, Вянчанне" />, з якой на той момант меў чатырох дзяцей: Мікалая, [[Павел Іванавіч Бачынін|Паўла]], Марыю і Вольгу. {{Tree list}} * Багуміл Ваячак, пазней Фёдар Іванавіч Ваячак (1857—1934) ** Мікалай Фёдаравіч Ваячак — кантрабасіст<ref name="Зинькевич" />, яхтсмен<ref name="Огонек" /><ref name="Barque.ru" />. *** Таццяна Мікалаеўна Ваячак (1917—?) — арфістка, вучаніца вядомага педагога {{нп5|Георгій Германавіч Гаазе|Г. Г. Гаазе|ru|Гаазе, Георгий Германович}}<ref name="Метрычная кніга, Нараджэнне Таццяны Ваячак" /><ref name="Зинькевич" />. **** {{нп5|Святаслаў Леонцьевіч Круцікаў||uk|Крутиков Святослав Леонтійович}} (нар. 1944) — украінскі кампазітар, музыкант, мастак, заснавальнік трох музычных калектываў<ref name="Зинькевич" />. *** Канстанцін Мікалаевіч Ваячак (1921—1942) — лейтэнант, загінуў на [[Другая сусветная вайна|вайне]]<ref name="Память народа, Константин Воячек" />. ** [[Павел Іванавіч Бачынін|Павел Фёдаравіч Ваячак]], пазней Павел Іванавіч Бачынін (1895—1976) — віяланчэліст і дырыжор, заслужаны дзеяч мастацтваў Малдовы<ref name="Moldovenii.md" />. *** Леанард Паўлавіч Бачынін *** Вікторыя Паўлаўна Бачыніна ** Марыя Фёдараўна Рэйслер (1900—?) — жонка інжынера і пісьменніка [[Аляксандр Уладзіміравіч Рэйслер|А. У. Рэйслера]]<ref name="Сахаровский центр, Рейслер" /><ref name="Заклейменные властью, Рейслер" />. *** Арэст Аляксандравіч Рэйслер (1920—?) **** Аляксандр Арэставіч Рэйслер **** Эма (прыёмная дачка) ** Вольга Фёдараўна Боткіна (1903—1977) *** Іна Мікалаеўна Боткіна (1927—2008) — жонка беларускага мастака [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|У. П. Кульваноўскага]]<ref name="Исторические Боткинские чтения" />. **** Аляксандра Кульваноўская (нар. 1956) **** Вікторыя Кульваноўская (нар. 1963) {{Tree list/end}} == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="Barque.ru">{{cite web|url=http://www.barque.ru/horizon/1971/kiev_cruising_yacht_club|title=Киевский крейсерский яхт-клуб|author=К. Л. Бирюкович|publisher=Сайт «''Barque.ru''»|lang=ru|accessdate=2020-03-05}}</ref> <ref name="Moldovenii.md">{{cite web|url=https://www.moldovenii.md/ru/events/6/6|title=06 июня — Календарь событий|publisher=Сайт «''Moldovenii.md''»|lang=uk|accessdate=2021-06-11}}</ref> <ref name="Musician.ua">{{cite web|url=https://musician.ua/news/bogumil-voiachek|title=Богумил Воячек|date=2017-03-30|publisher=Сайт «''Musician.ua''»|lang=uk|accessdate=2020-03-03}}</ref> <ref name="Вериківський">{{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зведений каталог нотних рукописів і друкованих видань творів М. І. Вериківського з фондів ЦДАМЛМ України|арыгінал=|спасылка=https://csam.archives.gov.ua/wp-content/uploads/2020/02/Zvedenyi_kataloh.pdf|адказны=Автори-укладачі: Ю. В. Бентя, І. Є. Таміліна|выданне=|месца=Київ|выдавецтва=Центральний державний архів-музей літератури і мистецтва України|год=2016|том=|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Заклейменные властью, Рейслер">{{cite web|url=http://pkk.memo.ru/page%202/KNIGA/Re.html#re.8a|title=РЕЙСЛЕР Александр Владимирович|publisher=Сайт «''Заклейменные властью''»|lang=ru|accessdate=2020-05-05|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406055438/http://pkk.memo.ru/page%202/KNIGA/Re.html#re.8a|url-status=dead}}</ref> <ref name="Зинькевич">{{артыкул|аўтар=Зинькевич Е.|загаловак=Неформат: о «человекоявлении» Святославе Крутикове|арыгінал=|спасылка=https://gnesin-academy.ru/wp-content/documents/nauka/muz_forum/ZinkevychMF12.pdf|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=[[Кіеў|Киев]]|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190702154011/https://gnesin-academy.ru/wp-content/documents/nauka/muz_forum/ZinkevychMF12.pdf|archivedate=2 ліпеня 2019}}</ref> <ref name="Исторические Боткинские чтения">{{артыкул|аўтар=Лысый С.И.|загаловак=Московские купцы Боткины: однофамильцы знаменитого рода|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Исторические Боткинские чтения: Вып. VII|тып=|месца=СПб|выдавецтва=Издание СПбГМИСР|год=2024|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=56-68|isbn=978-5-907734-85-2|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru|ref=|archive-url=|archive-date=}}</ref> <ref name="І. Франка, 18">{{cite web|url=http://pamyatky.kiev.ua/streets/franka/zhitloviy-budinok-188990-v-yakomu-prozhivav-voyachek-b-i|title=Житловий будинок 1889–90, в якому проживав Воячек Б. І.|publisher=Звід памяток історіі та культури|lang=uk|accessdate=2019-07-02}}</ref> <ref name="Киевская симфония Владимира Горовица">{{кніга|аўтар={{нп5|Юрый Абрамавіч Зільберман|Зильберман Ю.|uk|Зільберман Юрій Абрамович}}, Смилянская Ю.|частка=|загаловак=Киевская симфония Владимира Горовица|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=j92rDwAAQBAJ|адказны=|выданне=|месца=Киев|выдавецтва=|год=2002|том=|старонкі=|старонак=412|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=}}</ref> <ref name="Лук'янівський заповідник">{{cite web|url=https://oldnecropolis.wordpress.com/2017/04/06/%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%96-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8/|title=Відомі контрабасисти України…|date=2017-04-06|publisher=Державний історико-меморіальний Лук'янівський заповідник|lang=uk|accessdate=2020-03-05}}</ref> <ref name="Метрычная кніга, Вянчанне">[https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9T-L9G2-T Метрычная кніга] {{нп5|Мікалаеўская царква (Святошын)|Мікалаеўскай царквы ў Святошыне|uk|Миколаївська церква (Святошин)}} за 1916 год.</ref> <ref name="Метрычная кніга, Нараджэнне Таццяны Ваячак">[https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QHJ-FQMR-4Q5B Метрычная кніга] Сабора Раства Багародзіцы ў [[Пыратын]]е за 1917 год.</ref> <ref name="Огонек">{{артыкул|аўтар=Батюшков Ю.|загаловак=Под парусами|арыгінал=|спасылка=https://electro.nekrasovka.ru/books/6235828/pages/30|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Огонёк||ru|Огонёк}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=03.10.1954|выпуск=|том=40|нумар=1425|старонкі=24|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref> <ref name="Память народа, Константин Воячек">{{cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92302668/|title=Воячек Константин Николаевич|publisher=Сайт «''Память народа''»|lang=ru|accessdate=2023-03-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Русская традиция, Чешские педагоги">{{cite web|url=http://ruslo.cz/index.php/anonsy/item/755-cheshskie-pedagogi-klassicheskikh-yazykov-v-kievskom-uchebnom-okruge-chast-2|title=Чешские педагоги классических языков в Киевском учебном округе. Часть 2|author=Александр Муратов, Дина Муратова|date=2017-03-20|publisher=Сайт гістарычнага таварыства «''Русская традиция''»|lang=ru|accessdate=2020-05-24}}</ref> <ref name="Сахаровский центр, Рейслер">{{cite web|url=https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=author&i=2944|title=Рейслер Александр Владимирович|publisher=Сайт «''Сахаровский центр''»|lang=ru|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref name="Щетинський, Моя версія «Енеїди» Лисенка">{{артыкул|аўтар=Олександр Щетинський.|загаловак=Моя версія «Енеїди» Лисенка|арыгінал=|спасылка=https://issuu.com/culture.ua/docs/mu2013_1_web/38|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Музика (часопіс)|Музика|uk|Музика (журнал)}}|тып=|месца=[[Кіеў|Київ]]|выдавецтва=|год=2013|выпуск=|том=|нумар=1 (390)|старонкі=60—61|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=uk|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406055439/https://issuu.com/culture.ua/docs/mu2013_1_web/38|archivedate=6 красавіка 2023}}</ref> }} == Літаратура == * Большая биографическая энциклопедия. 2009. * ВОЯЧЕК Богуміл (Федір) Іванович // {{кніга|ref=Українська музична енциклопедія|аўтар=|частка=|загаловак=Українська музична енциклопедія. Том 1|арыгінал=|спасылка=https://shron3.chtyvo.org.ua/Skrypnyk_Hanna/Ukrainska_muzychna_entsyklopediia_Tom_1.pdf|адказны=Редкол.: Г. Скрипник (голова) та ін.|выданне=|месца=Київ|выдавецтва=Національна Академія Наук України, Інститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології ім. М. Т. Рильського|год=2006|том=|старонкі=417—418|старонак=680|серыя=|isbn=966-02-4100|тыраж=}} * {{кніга|ref=Доброхотов|аўтар=Доброхотов Б. В.|частка=|загаловак=Контрабас: История и методика|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=xt37AgAAQBAJ|адказны=Ред.-сост. Б. В. Доброхотов|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Музыка|год=1974|том=|старонкі=|старонак=336|серыя=|isbn=}} * {{артыкул|ref=Зинькевич|аўтар=Зинькевич Е.|загаловак=Неформат: о «человекоявлении» Святославе Крутикове|мова=ru|арыгінал=|спасылка=https://gnesin-academy.ru/wp-content/documents/nauka/muz_forum/ZinkevychMF12.pdf|аўтар выдання=|выданне=|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190702154011/https://gnesin-academy.ru/wp-content/documents/nauka/muz_forum/ZinkevychMF12.pdf|archivedate=2 ліпеня 2019}} * {{кніга|ref=Зільберман|аўтар={{нп5|Юрый Абрамавіч Зільберман|Зільберман Ю.|uk|Зільберман Юрій Абрамович}}|частка=|загаловак=Київське музичне училище. Нарис діяльності. 1868-1924 рокию. Киевское музыкальное училище. Очерк деятельности. 1868-1924 годы|арыгінал=|спасылка=https://issuu.com/horowitzpianocompetition/docs/kniga_uchilishe_rus/|адказны=|выданне=|месца=Київ|выдавецтва=Клякса|год=2012|том=|старонкі=|старонак=479|серыя=|isbn=978-966-2541-07-6}} * ''Проценко Л., Костенко Ю.'' Лук’янівське цивільне кладовище, путівник. — Вид. 2-ге. — Київ: Інтерграфік, 2001. — 192 с. — ISBN 966-532-012-2. * {{артыкул|ref=Столярчук|аўтар=Столярчук Б. Й.|загаловак=Біографічний словник “Контрабасисти України”|мова=uk|арыгінал=|спасылка=http://biography.nbuv.gov.ua/data/vidannya/1/JRN/pdf/40.pdf|аўтар выдання=|выданне=Українська біографістика. Збірник наукових праць|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1996|выпуск=1|том=|нумар=|старонкі=152—154|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406055440/http://biography.nbuv.gov.ua/data/vidannya/1/JRN/pdf/40.pdf}} * ''Шамаєва К.'' Чеські музиканти в Києві // Музика. 1981. № 5. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Bohumil Vojáček}} * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/131558 Багуміл Ваячак] {{ref-ru}} на сайце {{нп5|Academic.ru||ru|Academic.ru}} * [https://musician.ua/news/bogumil-voiachek Багуміл Ваячак] {{ref-uk}} на сайце Musician.ua * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=29935 Багуміл Ваячак] {{ref-uk}} на сайце {{нп5|Энцыклапедыя сучаснай Украіны|Энцыклапедыі сучаснай Украіны|uk|Енциклопедія сучасної України}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ваячак Багуміл}} [[Катэгорыя:Кантрабасісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Кантрабасісты Украіны]] [[Катэгорыя:Кампазітары Чэхіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Украіны]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Украіны]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Украіны]] [[Катэгорыя:Героі Працы]] stf3p5sdwh0uoce758w362kxpsaev24 0 351911 5156695 4535996 2026-06-21T05:28:17Z StarDeg 16311 5156695 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Марселу Нуну Дуартэ Рэбе́лу ды Соза''' ({{lang-pt|Marcelo Nuno Duarte Rebelo de Sousa}}; нар. {{ДН|12|12|1948}}, [[Лісабон]]) — партугальскі палітык, 20-ы прэзідэнт Партугальскай Рэспублікі, былы міністр і член парламента, прафесар права, працаваў журналістам, палітычным аналітыкам і каментатарам. == Біяграфія == Перамог 24 студзеня 2016 года на прэзідэнцкіх выбарах у Партугаліі, набраўшы 52 % галасоў. Заступіў на пасаду 9 сакавіка 2016 года. Нарадзіўся ў Лісабоне. Яго бацькі: Бальтасар Рэбелу ды Соза, вядомы партугальская палітык, былы губернатар Мазамбіка і міністр ва ўрадзе Антоніу ды Салазара і Марыя дас Невес Фернандэс Дуартэ. Названы ў гонар Марселу Каэтану, які мусіў быць яго хросным бацькам. Атрымаў юрыдычную адукацыю ў Лісабонскім універсітэце. Прафесар правы і публіцыст, які спецыялізуецца ў адміністрацыйным праве на юрыдычным факультэце ва ўніверсітэце Лісабона, дзе ў цяперашні час выкладае закон. Пачаў сваю кар’еру пры рэжыме «Новая дзяржава» як юрыст, а затым як журналіст. У 1974 годзе Рэбелу ды Соза ўступіў у Сацыял-дэмакратычную партыю. У 1975—1976 г. дэпутат у парламенце Партугаліі. З 1981 года знаходзіўся на пасадзе дзяржсакратара савета міністраў. З чэрвеня 1982 году — міністра па справах парламента. Быў лідарам Сацыял-дэмакратычнай партыі ў перыяд з 31 сакавіка 1996 года па 27 мая 1999 года. Стварыў правацэнтрысцкую кааліцыю, якая называлася «Дэмакратычны альянс», з Народнай партыяй у 1998 годзе. Віцэ-прэзідэнт Еўрапейскай народнай партыі (1997—1999). У Марселу Рэбелу ды Соза была штотыднёвая праграма палітычнага аналізу, якая выходзіла кожную нядзелю на грамадскай тэлестанцыі RTP, па часе пасля аналагічнай праграмы на прыватным тэлеканале TVI. {{зноскі}} {{Прэзідэнты Партугаліі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рабелу}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Партугаліі]] nx9ukuxl54gkzqq7qwa7s65sarlhc4z 0 351925 5156557 5118314 2026-06-20T18:52:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156557 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Байканур (значэнні)}} {{НП-Казахстан |статус = горад |беларуская назва = Байканур |арыгінальная назва = Байқоңыр |падпарадкаванне = горад рэспубліканскага значэння Казахстана,<br />на перыяд расійскай арэнды ў адносінах з РФ нададзены статусам, што адпавядае [[Горад федэральнага значэння|гораду федэральнага значэння]] РФ<ref>[http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=1957 Международное Соглашение между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 1995 года, статья 1, пункт 1.]</ref>, але не з'яўляецца [[Суб’екты Расійскай Федэрацыі|суб'ектам РФ]]<ref>паводле спіса суб'ектаў РФ, прыведзенаму ў арт. 65 [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі|Канстытуцыі РФ]]</ref> |краіна = [[Казахстан]]<br />арандуецца [[Расія]]й да [[2050]] года |краіна карта = Казахстан |герб = Coat of arms Baikonur.svg |сцяг = Флаг города Байконур.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =63 |lon_min =19 |lon_sec = |CoordAddon = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = Кіраўнік адміністрацыі |кіраўнік = Анатоль Паўлавіч Пятрэнка |дата заснавання = 1955 |ранейшыя імёны = Ленінскі (1958—1969), Ленінск (1969—1995) |статус з = 1969 |плошча = 57 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 100 |клімат = рэзка-кантынентальны, пустэльны |насельніцтва = 73 127 |год перапісу = 2014 |этнахаронім = байкану́рэц, байкану́рцы |часавы пояс = +6 |тэлефонны код = +7 33622 і +7 73622 (для званкоў з Казахстана) |паштовы індэкс = 46832x і 710501 |аўтамабільны код = 94RUS |назва для Commons = Байаонур |сайт = http://www.baikonuradm.ru/index.htm }} '''Байкану́р'''<ref>Назва размешчнага каля горада [[Байканур|касмадрома]] і найболей часта ўжытная ў дакументах [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] назва горада</ref>, '''Байканыр'''<ref>Афіцыйная назва горада паводле юрысдыкцыі [[Казахстан]]а</ref> ({{lang-kk|Байқоңыр}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны і жылы цэнтр [[касмадром]]а [[Байканур]]. Горад Байканур і касмадром [[Байканур]] разам утвараюць комплекс «Байканур», арандаваны [[Расія]]й у [[Казахстан]]а на перыяд да 2050 года. Насельніцтва — 73 127 чалавек (на 1 студзеня 2014). Па стане на 1 студзеня 2011 года колькасць зарэгістраваных у горадзе грамадзянаў Казахстана складала 37,1 тыс. чалавек<ref>[http://www.stat.kz/publishing/DocLib2/2011/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/EandS1103End.pdf Т. Жумасултанов. Расселение населения страны по городской и сельской местностям. Экономика и статистика. 3/2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113213448/http://www.stat.kz/publishing/DocLib2/2011/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/EandS1103End.pdf |date=13 лістапада 2011 }}</ref>. Да снежня 1995 зваўся '''Ленінск'''. У СССР меў статус [[Закрытае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне|закрытага горада]]. У горадзе дзее прапускны рэжым. Змесцаваны ў лукавіне на правым высокім беразе ракі [[Сырдар’я|Сырдар'і]]. Чыгуначная станцыя знаходзіцца ў 2 км на поўнач ад горада на тэрыторыі прыгараднага мястэчка [[Цюратам]]. Чыгунка Арысь I — [[Кандагач]] аднакалейная, [[Шырыня каляіны|шырокакалейная]] з цеплавознай цягай. У 5 км на поўнач ад горада праходзіць аўтамабільная дарога [[Аральск]] — [[Жасалы, Кызылардзінская вобласць|Жасалы]] — [[Кызыларда]], яна мае нумар [[М32, траса)|М32]] ([[Самара]] — [[Шымкент]]). Горад і касмадром абслугоўваюць аэрапорты [[Крайні, аэрапорт|Крайні]] (у 6 км заходней горада) і [[Юбілейны аэрапорт|Юбілейны]] (былы пасадкавы комплекс для «[[Буран, касмічны карабель|Бурана]]» у 40 км паўночна-паўночна-заходней горада, на тэрыторыі касмадрома). == Дэмаграфія і перспектывы горада == Дэмаграфічная гісторыя горада незвычайная. З моманту заснавання (1955) і на працягу двух наступных дзесяцігоддзяў абсалютная большасць жыхароў горада была прадстаўлена славянскімі нацыянальнасцямі (афіцэры і камандзіраваныя грамадзянскія спецыялісты пераважна з [[РСФСР]], [[Украінская ССР|Украінскай ССР]], [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]). Па меркаваннях сакрэтнасці, карэннае насельніцтва рэгіёна (казахаў) на працу на касмадроме не прымалі і жытла ў горадзе (за рэдкім выняткам) не падавалі. Такім чынам, у 1955—1975 гадах карэннае насельніцтва складала менш 1 % колькасці насельніцтва горада. Насельніцтва прыгарадных мястэчак [[Цюратам]], [[Акай, Кызылардзінская вобласць|Акай]], Хутар Болдзіна займалася гавядніцтвам, частка з іх працавала на чыгуначнай станцыі Цюратам. Сітуацыя змянілася ў сярэдзіне 1970-х, калі быў знесены пасёлак сельскага тыпу Хутар Болдзіна, што знаходзіўся ў 1 км да паўночнага ўсходу ад горада (паўсталы ў гады будавання касмадрома), блізка гарадскога водазабору. Тут назіралася неспрыяльнае санітарна-эпідэміялагічнае становішча, назіраліся частыя выбліскі інфекцыйных захворванняў, што магло прывесці да эпідэміі ў горадзе. Жыхары мястэчка былі расселены ў пяціпавярховых дамах на паўночнай ускраіне горада (вуліца Сайфуліна). Такім чынам, доля карэннага насельніцтва ў горадзе дасягнула 5-7 %, і надалей паступова расла (за рахунак больш высокай нараджальнасці ў казахаў у параўнанні са славянскімі нацыянальнасцямі); ім было дазволена працаваць у гарадскіх службах ([[гандаль|гандлю]] і [[ЖКГ]]). Наступная змена дэмаграфічнай структуры горада адбылася ў 1993—1994 гадах, калі касмадром і горад перажылі глыбокі крызіс. Мноства супрацоўнікаў касмадрома пакінулі Байканур і з'ехалі са сваімі сем'ямі ў Расію, на Украіну, у Беларусь. Кватэры, якія вызваліліся, былі заняты карэнным насельніцтвам, што прыбывае з гарадоў і сёл Кызылардзінскай вобласці (так званыя «самазасяленцы»), частка якіх змагла працаўладкавацца ў гандлі і гарадскіх службах, а большасць былі беспрацоўныя. Да сярэдзіны 1990-х доля карэннага насельніцтва складала ў горадзе ўжо 40-50 %. У другой палове 1990-х і пачатку 2000-х працягнуўся адток рускамоўнага насельніцтва з горада, злучаны з паэтапным скарачэннем вайсковых частак і перадачай аб'ектаў касмадрома грамадзянскім прадпрыемствам. Быў дазволены прыём карэннага насельніцтва на аб'екты касмадрома. Да 2007 доля карэннага насельніцтва ў горадзе дасягнула 60-70 %. Улічваючы высокую нараджальнасць у казахскіх сем'ях (у сярэднім 3-4 дзіцяці ў сям'і, супраць 1-2 у славянскіх сем'ях), можна чакаць, што да 2015—2020 гадоў гэты паказнік дасягне 90 %. Апроч таго, на касмадром з 2005 года няма прытоку маладых спецыялістаў касмічнай галіны звонку (раней сюды штогод прыязджалі сотні выпускнікоў ВКА ім. Мажайскага і іншых вайсковых ВНУ). Расце сярэдні ўзрост супрацоўнікаў прадпрыемстваў касмадрома. == Ганаровыя грамадзяне == * [[Мікалай Андрэевіч Барысюк]] (2004) {{зноскі}} == Літаратура == * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html Ракеты и люди] — [[Барыс Яўсеевіч Чарток|Б. Е. Черток]], М: «Машиностроение», 1999г, — ISBN 5-217-02942-0; * «Прорыв в космос» — [[Канстанцін Васільевіч Герчык|К. В. Герчик]], М: ТОО «Велес», 1994г, — ISBN 5-87955-001-X; * [http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm «Королёв: Факты и мифы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140201131242/http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm |date=1 лютага 2014 }} — Я. К. Голованов, М: [[Наука (издательство)|«Наука»]], 1994г, — ISBN 5-02-000822-2; * «Байконур. Королёв. Янгель.» — М. И. Кузнецкий, [[Варонеж|Воронеж]]: ИПФ "Воронеж", 1997г, ISBN 5-89981-117-X; * «Неизвестный Байконур» - под редакцией Б.И. Посысаева, М.: "Глобус" 2001г. ISBN 5-8155-0051-8 * «Испытание ракетно-космической техники - дело моей жизни» События и факты — [[Аркадзь Ільіч Осташаў|А.И. Осташев]], [[Королёв (город)|Королёв]], 2001 г.[http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html] ; * «Ракетно-космический подвиг Байконура» - Порошков В.В., издательство "Патриот" 2007г. ISBN 5-7030-0969-3 * «Берег Вселенной» - под редакцией Болтенко А.С., г. [[Кіеў|Киев]], 2014г., издательство "Феникс", ISBN 978-966-136-169-9 == Спасылкі == * [http://www.baikonuradm.ru/index.htm Официальный сайт администрации города Байконур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203013406/http://www.baikonuradm.ru/index.htm |date=3 снежня 2013 }} * [http://www.baykonur.net/index.htm Официальный сайт городской еженедельной газеты «Байконур»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327091830/http://www.baykonur.net/index.htm |date=27 сакавіка 2014 }} * [http://www.leninsk.ru/gallery/index.php Фотогалерея Ленинск-Байконур (более 15 тыс. фото)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100409055656/http://www.leninsk.ru/gallery/index.php |date=9 красавіка 2010 }} * [http://nalog.garant.ru/fns/2460320.htm Текст Соглашения между РФ и РК о статусе города Байконур] * [http://meteocenter.net/bai_photo.htm Байконур — космодром и город. История и фотоальбом.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021012929/http://meteocenter.net/bai_photo.htm |date=21 кастрычніка 2020 }} * [http://vkosmodrom.com Официальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117182102/http://vkosmodrom.com/ |date=17 лістапада 2015 }} * [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/268/01.shtml Статья об истории города] в «[[Новости космонавтики]]» * [http://www.vestnik.com/issues/97/0930/win/snitkov.htm Виктор Снитковский — Байконур мнимый и настоящий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200129064236/http://www.vestnik.com/issues/97/0930/win/snitkov.htm |date=29 студзеня 2020 }} * [http://ibaykonur.ru Сайт Байконур. Истории, факты.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140625081140/http://ibaykonur.ru/ |date=25 чэрвеня 2014 }} * «[[Новости космонавтики]]» — [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/268/01.shtml статья об истории города] * [http://bcam.spb.ru/bajkonur/ bcam.spb.ru — Космодром и город Байконур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170531103920/http://bcam.spb.ru/bajkonur/ |date=31 мая 2017 }} (рассказ о поездке на Байконур в декабре 2009) * [http://soyuzveteranov.ru/?q=content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii Российский Союз Ветеранов] // День Памяти и уважения. === Фота і відэа === * [http://www.360pano.eu/baikonur/glory_conquerors_of_space.html 360º полноэкранные панорамы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203133425/https://www.360pano.eu/baikonur/glory_conquerors_of_space.html |date=3 снежня 2020 }} на улицах Байконура {{Адміністрацыйны падзел Казахстана}} [[Катэгорыя:Гарады федэральнага значэння Расіі]] [[Катэгорыя:Гарады Казахстана]] rvt29q62ixoeluos0njauhj5ons97aq 0 351952 5156676 4604992 2026-06-21T03:07:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156676 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Барыс Сяргеевіч Гарбачоў |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|Расійская імперыя}} <br />{{Сцяг|РСФСР|1918}} <br />{{Сцяг|СССР}} |гады службы = {{Сцяг Расіі}} ... — [[1917]]<br />{{Сцяг СССР}} [[1918]] — [[1937]] |званне = {{СССР, Камкор}} |род войскаў = [[РСЧА]] |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1921}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1921}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1922}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} {{Цёзкі2|Гарбачоў}} '''Барыс Сяргеевіч Гарбачоў''' ([[1892]]—[[1937]]) — савецкі ваенны дзеяч, герой Грамадзянскай вайны, камкор (1935)<ref>Загад ад [[20 лістапада]] [[1935]] года.</ref><ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Горбачёв Борис Сергеевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 160 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся [[7 жніўня]] ([[19 жніўня]] па новым стылі) 1892 года. Сын [[Сялянства|селяніна]]. У арміі з 1913 года<ref name="БС"/>. Удзельнік 1-й сусветнай вайны, старэйшы ўнтэр-афіцэр. У лютым [[1917]] уступіў у РСДРП(б)<ref name="БС"/>. У маі 1917 па спіску бальшавікоў абраны ў Мінскі Савет<ref name="БС"/>. У 1918 уступіў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]]. Удзельнічаў у баях з польскімі [[Легіёны польскія|легіянерамі]] [[генерал]]а [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю.]] [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Р.]] [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Доўбар-Мусніцкага]] і [[Германская імперская армія|германскімі войскамі]]<ref name="БС"/>. З мая [[1918]] года — камандзір Асобага чыгуначнага [[Кавалерыя|кавалерыйскага]] палка, на чале якога праводзіў карныя аперацыі ў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]<ref name="БС"/>. Затым ваяваў на Поўдні Расіі. З восені [[1919]] года — камандзір 35-га кавалерыйскага палка. З ліпеня [[1920]] года камандзір 3-й брыгады 4-й кавалерыйскай дывізіі<ref name="БС"/>. [[Адукацыя|Адукацыю]] атрымаў у [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзе]] ([[1926]])<ref name="БС"/>. З 1926 года камандзір брыгады, дывізіі, начальнік і ваенкам [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Аб’яднанай ваеннай школы імя УЦВК]]<ref name="БС"/>. Са снежня [[1933]] года — памочнік, праз год, са снежня [[1934]] года намеснік камандуючага войскамі [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. Арыштаваны [[3 мая]] [[1937]] года на пасадзе камандуючага войскамі {{нп3|Забайкальская ваенная акруга|Забайкальскай|ru|Забайкальский военный округ}}, {{нп3|Уральская ваенная акруга|Уральскай ваеннай акругі|ru|Уральск}}<ref name="БС"/>. Член Ваеннага савета пры Наркамаце абароны СССР. Абіраўся членам УЦВК і ЦВК СССР<ref name="БС"/>. [[3 ліпеня]] [[1937]] года быў прыгавораны [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да смяротнага пакарання і ў той жа дзень расстраляны. [[14 сакавіка]] [[1956]] года рэабілітаваны. == Узнагароды == * Кавалер трох ордэнаў Чырвонага Сцяга (два ў [[1921]] і адзін у [[1922]]). == Бібліяграфія == Аўтар успамінаў «В борьбе за Советскую Белоруссию» (часопіс «[[Бальшавік Беларусі]]», 1935, № 10-11)<ref name="БС"/>. === Гл. таксама === * [[Спіс трохкратных кавалераў ордэна Чырвонага Сцяга да 1930 года]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Леонов Г.'' Комбриг Горбачёв.— «[[Нёман (1945)|Советская Отчизна]]» (Минск), 1959, № 5. * {{Крыніцы/Савецкая ваенная энцыклапедыя}} * Черушев Н. С., Черушев Ю. Н. Расстрелянная элита РККА (командармы 1-го и 2-го рангов, комкоры, комдивы и им равные): 1937—1941. Биографический словарь. — М.: Кучково поле; Мегаполис, 2012. — С. 71—72. — 496 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-9950-0217-8. * ''[[Панцеляймон Аляксеевіч Селіванаў|Селиванов П. А.]]'' В пороховом дыму. — Мн., 1968 == Спасылкі == * [http://mkpu.ru/index.php?sitepage=about/nachalniki Начальнікі Маскоўскага агульнавайсковага каманднага ордэнаў Леніна і Кастрычніцкай Рэвалюцыі Чырванасцяжнага вучылішча імя Вярхоўнага Савета РСФСР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210701014855/http://mkpu.ru/index.php?sitepage=about/nachalniki |date=1 ліпеня 2021 }} * [http://zabaykal.net/chita/gorbachev-zagovorshchik Гарбачоў — «змоўшчык»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211223146/http://zabaykal.net/chita/gorbachev-zagovorshchik |date=11 снежня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбачоў Барыс Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Першаконнікі]] [[Катэгорыя:Члены Ваеннага савета пры народным камісары абароны СССР]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Уральскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Маскоўскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рагачоўскім раёне]] 6ogdpeidtlq7hun043swjw1jda9xy3k 0 462001 5156392 5147355 2026-06-20T12:10:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156392 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ашаканская бітва |частка = [[Руска-персідская вайна (1826—1828)]] |выява = [[Файл:План боя при д. Ушаган и монастыре Эчмиадзин 17 августа 1827 года.jpg|350px|План бою пры в. Ушаган і манастыры Эчміядзін 17 жніўня 1827 года.]] |загаловак = |дата = {{СС|29|жніўня|1827|17}} года |месца = [[Эрыванскае ханства]], ([[Усходняя Арменія]]), цяпер [[Марз Армавір]] |вынік = Здыманне аблогі [[Эчміядзінскі манастыр|Эчміядзінскага манастыра]], прадухіленне ўварвання персідскай арміі ў {{нп3|Грузінская губерня|Грузінскую губерню|ru|Грузинская губерния}} |праціўнік1 = {{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |праціўнік2 = {{Сцяг|Іран|1779}} [[Іран|Персідская імперыя]],<br/> [[Файл:Flag of Eriwan Khanate.JPG|22px]] [[Эрыванскае ханства]] |камандзір1 = {{сцяг|Расійская імперыя}} {{нп3|Апанас Іванавіч Красоўскі|А. І. Красоўскі|ru|Красовский, Афанасий Иванович}} |камандзір2 = {{Сцяг|Іран|1779}} {{нп3|Абас-Мірза||ru|Аббас-Мирза}}<br/> [[Файл:Flag of Eriwan Khanate.JPG|22px]] {{нп3|Хусейн-хан Каджар|Хусейн-хан|ru|Хусейн-хан Каджар}} |сілы1 = 2300—3000{{Пераход|#Рускі атрад|blue||2}}, <br/>12 гармат |сілы2 = 30 000{{Пераход|#Персідская армія|blue||2}}, <br/>22—24 гарматы |страты1 = 24 афіцэры, 1130 ніжніх чыноў, увесь правіянт<br/> <small>''ёсць і іншыя дадзеныя''</small>{{Пераход|#Рускі бок|blue||3}} |страты2 = 3000—3500<br/> <small>''па персідскіх дадзеных:''</small> 1000{{Пераход|#Персідскі бок|blue||3}} }} {{Руска-персідская вайна, 1826—1828}} {{Гісторыя Арменіі|wars}} '''[[Ашакан|Ашака́нская]] бі́тва''' ({{lang-hy|Օշականի ճակատամարտ}}), вядомая таксама як '''[[Аштарак|Аштара́кская]] бітва'''{{sfn|Потто|1888|с=463 / Т. 3}}, — бітва, што адбылася {{СС|29|жніўня|1827|17}} года ў ходзе [[Руска-персідская вайна (1826—1828)|Руска-персідскай вайны 1826—1828 гадоў]] паміж войскам спадчынніка персідскага пасада [[Абас-Мірза|Абас-Мірзы]] і рускім атрадам генерал-лейтэнанта {{нп3|Апанас Іванавіч Красоўскі|Апанаса Красоўскага|ru|Красовский, Афанасий Иванович}}. У пачатку жніўня 1827 года персідская армія ўварвалася ва [[Усходняя Арменія|Усходнюю Арменію]] і, злучыўшыся з войскамі [[Эрыванскае ханства|эрыванскага]] {{нп3|сердар|сердара|ru|Сердар}} {{нп3|Хусейн-хан Каджар|Хусейн-хана Каджара|ru|Хусейн-хан Каджар}}, аблажыла [[Эчміядзінскі манастыр]]. Рускі ваенны атрад генерала Красоўскага, які знаходзіўся ў 35 вёрстах ад Эчміядзіна, разам з армянскімі і грузінскімі добраахвотнікамі, якія далучыліся да яго, выступіў на дапамогу да абложанага манастыра і, нягледзячы на дзесяціразовую лікавую перавагу персідскай арміі{{sfn|Соболев|1828|с=25}}, здолеў прабіцца праз загараджальныя кардоны праціўніка, пасля чаго ў тую ж ноч аблога была знята{{sfn|Хачикян|2009|с=Гл. 13, § 2}}. Падчас бітвы рускі атрад панёс цяжкія страты. Гэта была самая вялікая шкода рускай арміі за ўсе войны з Персіяй{{sfn|Керсновский|1993|с=100 / Т. 2}}{{sfn|Широкорад|2009|с=30}}. Найбольш каштоўныя звесткі пра бітву пакінутыя непасрэднымі яе ўдзельнікамі: камандзірам атрада А. Красоўскім{{sfn|Нерсисян|1978|с=244—257, «Реляция»}}{{sfn|Красовский|1901}}, капітанам М. Собалевым{{sfn|Соболев|1828|с=4—46}} і [[Дзекабрысты|дзекабрыстам]] Е. Лачынавым{{efn|'''Еўдакім Емяльянавіч Лачынаў''' — пасля паўстання дзекабрыстаў быў разжалаваны з афіцэраў Генштаба ў радавыя і, пасля васьмімесячнага зняволення ў {{нп3|Ціраспальская крэпасць|Ціраспальскай крэпасці|ru|Тираспольская крепость}}, сасланы на Каўказ, дзе праходзіў службу ў складзе {{нп3|39-ы егерскі полк|39-га егерскага палка|ru|39-й егерский полк}}.}}<ref group="с">{{cite web|url=http://armenica.info/history/histor14.htm#2|title=История Армении. Присоединение Восточной Армении к России: Освобождение Восточной Армении от ханского ига|publisher=ARMENICA.info|accessdate=2013-01-18|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnyKE2zM?url=http://armenica.info/history/histor14.htm#2|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>{{sfn|Лачинов|1985}}. На ход бітвы ў велізарнай ступені паўплывалі знясільваючая спякота, што стаяла ў той дзень{{sfn|Тунян|2007|с=41}} і адсутнасць водных крыніц на шляху рускага атрада. У значнай ступені дзеянні атрада скоўваў абоз з правіянтам{{sfn|Зубов|1837|с=152—153}}. Калоны рухаліся пад шчыльным артылерыйскім і ружэйным агнём непрыяцеля. Пакуль рускі {{нп3|Авангард, ваенная справа|авангард|ru|Авангард (военное дело)}} «''пракладаў сабе шлях штыкамі''», [[ар'ергард]] адбіваў апантаныя атакі [[Персы|іранцаў]] з тылу. Праціўнік, заняўшы выгаднае месца, наносіў па рускім атрадзе флангавыя ўдары. Варта таксама адзначыць, што паспяховаму праходу атрада Красоўскага спрыялі правільныя дзеянні рускай артылерыі, якая займала найбольш выгадныя вышыні, і гарматы пад прыкрыццям стралкоў наколькі маглі стрымлівалі атакі непрыяцеля. Разлютаванасць іранцаў даходзіла да таго, што, нягледзячы на цяжкія страты ад {{нп3|Карцеч|карцечнага|ru|Картечь}} і ружэйнага агню, яны ўразаліся ў шэрагі рускай пяхоты, якая штыкамі адкідала непрыяцеля назад{{sfn|Нерсисян|1978|с=251, «Реляция»}}{{sfn|Зубов|1837|с=153}}{{sfn|Тунян|2007|с=40—41}}. У [[1833]]—[[1834]] гадах па ініцыятыве [[Каталікос усіх армян|каталікоса]] {{нп3|Епрэм I Зарагехцы|Епрэма I Зарагехцы|hy|Եփրեմ Ա Ձորագեղցի}} і архібіскупа {{нп3|Нерсес V|Нерсеса Аштаракецы|ru|Нерсес V}} на сродкі манастыра і мясцовых жыхароў у гонар бітвы быў усталяваны памятны абеліск{{sfn|Нерсисян|1978|с=242}}{{sfn|Григорян|1959|с=112}}{{Пераход|#Усталяванне помніка (1833—1834)|blue||2}}. [[19 красавіка]] [[2011]] года адбылося ўрачыстае адкрыццё Ашаканскага памятнага комплекса «''рускім воінам-ратавальнікам Першапасаднага Эчміядзіна, якія загінулі ў Ашаканскай бітве 1827 года''»<ref name="Благовест-инфо" group="с">{{cite web|url=http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=3&id=40515|title=В Армении открыт памятный комплекс русским воинам-спасителям Первопрестольного Эчмиадзина|publisher=Благовест-инфо|accessdate=2013-01-18|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnyKfZ1j?url=http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>{{Пераход|#Адкрыццё Памятнага комплекса (2011)|blue||2}}. {{TOChidden}} == Перадумовы == === Здыманне аблогі Эрывані Красоўскім === {{СС|27|чэрвеня||15}} для аблогі [[Ерэван|Эрывані]] прыбыла {{нп3|20-я пяхотная дывізія, Расійская імперыя|20-я пяхотная дывізія|ru|20-я пехотная дивизия (Российская империя)}} пад камандаваннем генерала Красоўскага. Лета 1827 года было надзвычай гарачым і засушлівым{{sfn|Baddeley|2011|с=166}}. Тэмпература даходзіла да 43 [[Градус Рэамюра|°R]] (53.7 [[Градус Цэльсія|°C]]) спякоты на сонцы і 33 °R (41.2&nbsp;°C) у цені{{sfn|Бобровский|1895|с=102 / Ч. 4}}. Мясцовы клімат спрыяў распаўсюджанню масавых хвароб сярод салдат, якія нядаўна прыбылі з Расіі{{sfn|УРВК|1906|с=274 / Т. 4, Ч. 1}}{{sfn|Нерсисян|1975|с=41}}. Ліхаманкі і эпідэмія [[Дызентэрыя|дызентэрыі]] пакінулі ў 20-й дывізіі баяздольнымі не больш за 4000 ваяроў{{sfn|Керсновский|1993|с=100 / Т. 2}}. Так, у жніўні камандуючы {{нп3|Асобны Каўказскі корпус, Расійская імперыя|Каўказскім корпусам|ru|Отдельный Кавказский корпус (Российская империя)}} генерал-ад’ютант [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]], апісваючы агульнае становішча спраў у рускай арміі на Каўказе, рапартаваў [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]], што спякота працягвалася, падножнага корму не было, коні былі зняможаныя, а ⅓ арміі знаходзілася ў шпіталях. У палках з 1800 чалавек у страі заставаліся каля 1000{{sfn|Бобровский|1895|с=105 / Ч. 4}} (з выключэннем гвардыі, у якой лік хворых складаў не больш за 200 чалавек, а 900 заставаліся гатовымі){{sfn|АКАК|1878|с=560, № 517, «Рапорт ген. Паскевича» / Т. 7}}. З прычыны ўзніклага становішча, было прынята рашэнне — зняць аблогу Эрывані і да надыходу восені адысці ў горы. Прычынай здымання аблогі таксама было і то, што транспарт з правіянтам і аблогавымі гарматамі чакаўся не раней жніўня{{sfn|Baddeley|2011|с=166}}. У ноч на {{СС|3|ліпеня||21 чэрвеня}} дывізія знялася з аблогавых пазіцый і адступіла да Эчміядзінскага манастыра. У прыстанку быў уладкаваны шпіталь для хворых салдат. На трох манастырскіх вежах усталявалі па адной палявой гармаце. {{СС|6|ліпеня||24 чэрвеня}} да 2000 салдат прыступілі да нарыхтоўкі правіянту{{efn|Непасрэдны ўдзельнік тых падзей капітан Собалеў пісаў: : ''«…Узяўшы мірныя прылады: косы, сярпы і сякеры… адны, доўгімі шэрагамі, касілі траву, жалі пшаніцу, ячмень; іншыя, у бліжэйшых вёсках шукалі дроў. Усюды раздаваліся гучныя рускія песні; чутныя былі вясёлыя аповеды, жарты. Здавалася, што салдаты, спамянуўшы сабе ціхае жыццё вясковае, знаёмыя палі і жвавую маладосць, забыліся пра перанесеныя, і не думалі пра хуткія працы».'': <small>— «Некалькі дзён з майго Журнала падчас Персідскай кампаніі» ''М. Собалеў''</small>{{sfn|Соболев|1828|с=8}}.}}. Забяспечыўшы манастыр дастатковай колькасцю правіянту, Красоўскі {{СС|12|ліпеня||30 чэрвеня}} са сваім корпусам накіраваўся да Баш-Абаранскага ўзвышша і стаў лагерам пры ўрочышчы Джэнгулі. У манастыры заставаліся батальён севастопальскага пяхотнага палка (да 500 штыкоў), 5 гармат, конная сотня з армянскай добраахвотніцкай дружыны{{sfn|Шишкевич|1911|с=66 / Т. 6}}, якая папытала ў Красоўскага дазвол застацца для абароны манастыра{{sfn|Потто|1888|с=452—453 / Т. 3}}, і 700 хворых салдат{{sfn|Тунян|2007|с=40}}. === Аблога Эчміядзінскага манастыра Хусейн-ханам === Эрыванскі сердар Хусейн-хан, пазнаўшы, што ў Эчміядзінскім манастыры знаходзіўся ўсяго адзін батальён севастопальскага палка, распачаў спробу захапіць манастыр, і {{СС|15|ліпеня||3}} 4000 кавалерыі (паводле іншых дадзеных, 500{{sfn|Тунян|2007|с=37}}) і два батальёны сарбазаў (2000 чал.) з дзвюма{{sfn|Потто|1888|с=454—455 / Т. 3}} (паводле іншых дадзеных, з трыма{{sfn|Соболев|1828|с=10}}) гарматамі выйшлі з Эрывані і на наступны дзень аблажылі манастыр. На пакатасцях гары [[Гара Арагац|Арагаца]] (<small>цюркскі:</small> Алагёз), насупраць рускага лагера, размясціўся атрад {{нп3|карапапахі|карапапахскай|ru|Карапапахи}} конніцы ў 1000 чалавек пад правадырствам Нагі-хана для сачэння за дзеяннямі корпуса Красоўскага{{sfn|УРВК|1906|с=275 / Т. 4, Ч. 1}}. Камендантам эчміядзінскага гарнізона на той момант быў пажылы штаб-афіцэр 20-й артылерыйскай брыгады — падпалкоўнік Ліндэнфельд. Сердар паслаў яму ліст, у якім запэўніваў каменданта, што Паскевіч з галоўнымі сіламі адступіў ад [[Нахічэвань (горад)|Нахічэвані]] ў Грузію і дапамогі эчміядзінскаму гарнізону чакаць няма адкуль, прапануючы апошняму пакінуць манастыр. Са свайго боку, Хусейн-хан гарантаваў свабодны праход гарнізона ў кожны бок, ручаючыся за яго бяспеку. У адваротным выпадку — манастыр будзе ўзяты сілай, і тады нікому не будзе літасці{{sfn|Потто|1888|с=454—455 / Т. 3}}. Адказам на ліст быў гарматны стрэл з манастырскай вежы. Хусейн-хан змушаны быў адсунуць арміі на бяспечную адлегласць і, атачыўшы манастыр, блакаваў усе шляхі зносін. Аднак {{СС|17|ліпеня||5}} некалькім мясцовым армянам усё ж удалося дайсці да рускага лагера пры Джэнгулях і паведаміць Красоўскаму пра аблогавае становішча манастыра. Красоўскі тут жа, падрыхтаваўшы два батальёны з чатырма гарматамі, высунуўся да Эчміядзіна{{sfn|Алавердянц|1912|с=13}}. Карапапахскі атрад апавясціў Хусейн-хана пра рух рускіх, і сердар, зняўшы блакаду, адступіў да [[Армавір (Арменія)|Сардар-Абада]] і далей пайшоў у Эрывань{{sfn|Потто|1888|с=454—455 / Т. 3}}. === Уварванне Персідскай арміі Абас-Мірзы === ==== Разведка ==== Персідскае камандаванне шырока выкарыстоўвала шпіёнаў і шныпароў, галоўным чынам сярод мясцовага насельніцтва — [[Армяне|армян]], татар (маюцца на ўвазе [[азербайджанцы]]), [[Персы|персаў]]. Звычайна гэта былі {{нп3|маркітанты|маркітанты|en|Sutler}}, якія гандлявалі ў рускім лагеры{{sfn|Соболев|1828|с=12}}. Красоўскаму ж, для атрымання звестак пра праціўніка, часта даводзілася праводзіць [[Рэкагнасцыроўка (ваенная справа)|рэкагнасцыроўкі]] і кавалерыйскія разведкі. Прычынай слабейшай агентуры ў рускага камандавання былі пакаранні смерцю і жорсткія катаванні іранцамі рускіх шпіёнаў ці шныпароў{{efn|Выяўленым шпіёнам, якія працавалі на рускіх, адразалі нос, вушы; выколвалі вочы, здзіралі з твару скуру, адсякалі пяты{{sfn|Соболев|1828|с=12}}.}}, тым часам як выяўленых іранскіх шпіёнаў — высякалі і, пратрымаўшы некаторы час пад вартай, выпускалі, пасля чаго апошнія маглі працягнуць займацца сваім рамяством{{sfn|Соболев|1828|с=12}}. У Эчміядзіне Нерсесам Аштаракецы была наладжана сістэма збору інфармацыі пра непрыяцеля. Ад яго пасылаліся шныпары ў Эрывань і Сардар-Абад. Данясенні галоўнакамандуючаму дубляваліся. Разведкай варожых перасоўванняў займаўся Казіяр Аруцюнаў{{sfn|Тунян|2007|с=38}}. Красоўскаму перадаваў каштоўныя звесткі пляменнік архібіскупа Аштаракецы — Педрос Маркараў{{sfn|Дорожные записки|1828|с=562}}. Апошні паведаміў {{СС|18|жніўня||6}} пра ўварванне персідскіх войскаў. Тая ж вестка была пацверджана прыбылым на наступны дзень з персідскага лагера армянскім старшыной {{нп3|мелік|мелікам|ru|Мелик}} Саакам Агамалянам, што камандаваў армянскай пяхотай эрыванскага сердара Хусейн-хана{{sfn|Нерсисян|1978|с=244 «Реляция»}}{{sfn|Тунян|2007|с=39}}. Звесткі пра праціўніка насілі ў рускіх штабах часам супярэчлівы характар. У выпадку, калі Красоўскі паслаў у галоўны лагер ля Кара-Бабы Паскевічу данясенне пра канцэнтрацыю буйных сіл персаў паблізу свайго лагера, Паскевіч адказваў, што па мелых у яго звестках у персідскай арміі адбыўся бунт, а сам Абас-Мірза быў арыштаваны і знаходзіўся ў Чорсе пад вартай{{sfn|Потто|1888|с=456—458 / Т. 3}}. Красоўскі надалей пісаў: {{цытата|аўтар=<small>— з «Дзённіка генерала Красоўскага 1826—1828 гг.» ад 13-га жніўня</small> {{sfn|Красовский|1901|с=11}}|Такая звестка, ва ўсіх адносінах адваротная праўдзе, служыла ясным довадам, што ў корпуснай кватэры зусім не ведаюць, што Абас-мірза з галоўнымі сваімі сіламі знаходзіцца супраць мяне ў Эрыванскай правінцыі, чаму я павінен быў пераканацца, што ні ў якім выпадку не магу чакаць падмацавання.}} ==== Уварванне ==== [[Файл:AbbasMirza.png|thumb|180px|[[Абас-Мірза]]]] Сабраўшы ўсе патрэбныя звесткі пра рускіх, Хусейн-хан паслаў ліст Абас-Мірзе, у якім пісаў, што Эрывань вызвалена ад блакады; рускія, пакінуўшы ў манастыры Эчміядзін мноства хворых і невялікі гарнізон, адступілі ў горы; атрад Красоўскага малалікі і складаўся з маладых і неспрактыкаваных салдатаў{{efn|20-я пяхотная дывізія на той момант складалася з навабранцаў, якія не мелі баявога досведу. Баявое хрышчэнне ім мела быць прайсці ў баях з перасяжнымі сіламі персідскай арміі.}}; няма нічога лягчэй, як авалодаць зараз Эчміядзінам, адбіць аблогавую артылерыю, што рухаецца яшчэ ў [[Базумскі хрыбет|Безабдальскіх гарах]], і, вынішчыўшы Красоўскага, адкрыць дарогу ў Грузію{{sfn|УРВК|1906|с=275 / Т. 4, Ч. 1}}{{sfn|Соболев|1828|с=14}}. {{СС|16|жніўня||4}} армія Абас-Мірзы (15 000 кавалерыі і 10 000 пяхоты пры 22 гарматах){{sfn|Шишов|2007|с=264}}, перайшоўшы [[Аракс]] блізу Сардар-Абада, уварвалася ў [[Эрыванскае ханства]], а {{СС|20|жніўня||8}} заняла паселішча [[Аштарак]], якое знаходзілася паміж Эчміядзінам і рускім лагерам пры Джэнгулях{{sfn|Зубов|1837|с=147}}. Пераканаўшыся ў непрыступнасці рускіх пазіцый на Баш-Абаранскім узвышшы, Абас-Мірза адвёў свае войскі да Ашакана і стаў лагерам. ==== Мэта ўварвання ==== Меркавалася захапіць Эчміядзінскі манастыр, потым абыходным маршам праз [[Гюмры]] ўварвацца ў [[Грузія|Грузію]] і разбурыць дашчэнту [[Тбілісі|Тыфліс]]{{sfn|Baddeley|2011|с=166}}, пасля чаго — праз [[Гянджа|Елізаветпаль]] і [[Карабах]]скую правінцыю па {{нп3|Худаферынскія масты|Худаферынскаму масту|ru|Худаферинские мосты}} ці праз Асландузскі брод перайсці Аракс і вярнуцца ў [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан]]{{sfn|УРВК|1906|с=276 / Т. 4, Ч. 1}}. Пры з’яўленні персідскай арміі ў тыле галоўных сіл рускіх Паскевіч быў бы змушаны адмовіцца ад паходу на [[Тэбрыз|Таўрыз]]. Красоўскі так ацэньваў дзеянні Абас-Мірзы: {{цытата|аўтар=<small>— из «Дневника генерала Красовского 1826–1828 гг.»</small> {{sfn|Красовский|1901|с=14}}|…ён {{D-|[Абас-Мірза]}} вельмі лёгка мог выканаць {{D-|[свае планы]}}, не сустрэўшы нідзе больш аднаго батальёна для абароны, на працягу 10-15 дзён, і тады ўсе войскі нашы, якія знаходзіліся ў галоўных сілах пры Кара-бабе, у Джынгіл і зусім у Эрыванскай і Нахічэванскай правінцыях, павінны былі б, зведаўшы бедства без харчу, вярнуцца ў Грузію і там шукаць гэтага для свайго выратавання.}} Аднак планы Абас-Мірзы сталі вядомыя тыфліскаму ваеннаму губернатару генерал-ад’ютанту {{нп3|Мікалай Мартэм'янавіч Сіпягін|М. М. Сіпягіну|ru|Сипягин, Николай Мартемьянович}}, які тут жа перакінуў дзве роты {{нп3|41-ы егерскі полк|41-га егерскага палка|ru|41-й егерский полк}} з {{нп3|Горад Цалка|Цалкі|ru|Цалка}} ў {{нп3|Горад Дманісі|Башкічэт|ru|Дманиси}}, а ў Гюмры былі пераведзены рота {{нп3|Тыфліскі 15-ы грэнадзёрскі полк|тыфліскага пяхотнага палка|ru|Тифлисский 15-й гренадерский полк}} з дзвюма гарматамі і батальён севастопальскага пяхотнага палка з корпуса ген. Красоўскага{{sfn|УРВК|1906|с=276—277 / Т. 4, Ч. 1}}. ==== Першыя сутыкненні ==== [[Файл:Военный лагерь на Кавказе.jpg|thumb|300px|«Ваенны лагер на Каўказе»<br /><small>мастак ''Г. Ф. Шукаеў'' (1862)</small>.]] Раніцай {{СС|22|жніўня||10}} з боку р. Абарані перад рускім лагерам з’явіліся 2000 персідскай кавалерыі{{sfn|ХУВД|1911|с=59 / Т. 3}}. Казачыя {{нп3|Аванпост|пікеты|ru|Аванпост}}, манеўруючы, згрупаваліся да пяцідзесяці чалавек і адстрэльваліся да падыходу падмацавання. На дапамогу былі высланы дзве казачыя сотні і два батальёны пяхоты з дзвюма гарматамі. З прыбыццём падмацавання казакі, пры падтрымцы пяхоты, контратакай адкінулі персідскую конніцу. У баі быў паранены шабляй у нагу харунжы ([[падпаручнік]]) Крукаў{{sfn|Нерсисян|1978|с=244, «Реляция»}}. У ноч на {{СС|25|жніўня||13}}{{sfn|ХУВД|1911|с=59 / Т. 3}} персідская кавалерыя ўтоенымі цяснінамі падышла з некалькіх бакоў да рускага лагера і на досвітку раптам атакавала казачыя аванпосты. Аднак казакі здолелі пратрымацца да прыбыцця пяхоты, пасля чаго іранцы былі адбіты з усіх кірункаў. У той час Красоўскі з генералам {{нп3|Пётр Хрысціянавіч Трузсон|П. Х. Трузсонам|ru|Трузсон, Пётр Христианович}} і 50-ю казакамі праводзіў рэкагнасцыроўку па Эчміядзінскай дарозе. Асцерагаючыся за камандуючага атрадам, з лагера ў яго бок высунуўся пяхотны батальён з адной гарматай. У цясніне гары Карны-Ярых Трузсон з пяццю казакамі, якія ішлі наперадзе разведатрада, здалёк заўважылі засаду і спыніліся. У тое месца штодня хадзіў казачы раз’езд для атрымання інфармацыі шляхам [[тэлеграф]]а пра становішча ў Эчміядзінскім манастыры{{sfn|Соболев|1828|с=18}}. Каля 500 персідскіх вершнікаў, зразумеўшы, што іх выявілі, кінуліся ў пагоню за атрадам, але праз некалькі вёрстаў убачылі набліжэнне батальёна рускай пяхоты і павярнулі назад. У той жа дзень з лагера Красоўскага заўважылі рух буйных сіл іранцаў убок Судагента, адкуль у той самы час павінен быў прыбыць з галоўнага лагера ў Кара-Бабе ад Паскевіча тыфліскі ваенны губернатар Сіпягін. Красоўскі тут жа выступіў у дадзеным кірунку з двума батальёнамі пяхоты і чатырма гарматамі на дапамогу Сіпягіну. На Судагенцкай дарозе апошні сапраўды быў атакаваны персідскай кавалерыяй, але высланы за дзень да таго батальён севастопальскага палка, для сустрэчы губернатара, здолеў адбіць усе атакі непрыяцеля{{sfn|Нерсисян|1978|с=245, «Реляция»}}. Паміж гарой Арагац і рускім лагерам з’явіліся да 4000 персідскай кавалерыі. Красоўскі выступіў супраць іх з двума батальёнамі пяхоты, да 50-ці чалавек {{нп3|Барчалы|барчалінскай|ru|Борчалы}} (азербайджанскай) конніцы{{sfn|Зубов|1837|с=149}}, дзвюма гарматамі пры казаках і аддзяленнем {{нп3|Ракета Кангрыва|кангрэвавых ракет|ru|Ракета Конгрива}}. У сваёй {{нп3|Рэляцыя|рэляцыі|ru|Реляция}} Красоўскі адзначаў удалае дзеянне апошніх. Былі выпушчаны да 20-ці ракет Кангрыва, ''«якія разганялі натоўпы непрыяцельскія»''. Батальён 40-га егерскага палка, падмацаваны севастопальцамі, ''«цясніў гэтага да самай ночы»''{{sfn|Тунян|2007|с=40}}{{sfn|Нерсисян|1978|с=245, «Реляция»}}. == Аблога Эчміядзінскага манастыра == {{СС|27|жніўня||15}} частка персідскай арміі — пад камандаваннем Юсуф-хана (Юсуп-хана){{sfn|Минасян|2003|с=234}}, Заграб-хана і Тапчыбы{{sfn|Тунян|2007|с=40}} — аблажыла Эчміядзін. На прапанову Юсуф-хана здаць манастыр камендант адказаў лаканічна: ''«Не здам»''{{sfn|Потто|1888|с=464 / Т. 3}}. Тады Юсуф-хан паспрабаваў схіліць Ліндэнфельда на шахскую службу, абяцаючы разнастайныя прывілеі{{efn|'''Юсуф-хан — Цатур (Мінас) Майінян''' (армянін па паходжанні) — сам знаходзіўся на шахскай службе і, пройдучы курс навучання еўрапейскім метадам ведання баявых дзеянняў, дасягнуў найвышэйшых камандных пастоў у персідскай арміі і быў прызначаны кіраўніком правінцыі Арагістан.}}. Персідскія саноўнікі не скупіліся на абяцанкі. Ліндэнфельд адказваў: {{пачатак цытаты}}''«Рускія сабой не гандлююць, а калі манастыр персіянам патрэбен, то хай яны ўвойдуць у яго як сумленныя ваяры, са зброяй у руках»''{{sfn|Потто|1888|с=464 / Т. 3}}.{{канец цытаты}} Юсуф-хан адправіў архібіскупу Нерсесу ліст наступнага ўтрымання: {{пачатак цытаты}}''«Калі ты самахоць не адчыніш вароты, то я атачу манастыр усёй артылерыяй, гарматамі, марцірамі — і спустошу яго дашчэнту. Тады, Нерсес, грэх будзе ляжаць ужо на тваёй душы»''{{sfn|Потто|1888|с=464 / Т. 3}}.{{канец цытаты}} Нерсес даў адказ: {{пачатак цытаты}}''«Прыстанак моцны абаронай Бога, паспрабуй узяць яго…»''{{sfn|Потто|1888|с=464 / Т. 3}}.{{канец цытаты}} Раніцай {{СС|28|жніўня||16}} персідская артылерыя пачала інтэнсіўны абстрэл манастыра. Гарматная кананада была чутная ў рускім лагеры пры Джэнгулях{{sfn|Зубов|1837|с=150}}, што ў велізарнай ступені турбавала Красоўскага{{sfn|Соболев|1828|с=24}}. Сувязь з рускім лагерам была перапынена. Некалькі армян і татар, якія спрабавалі прайсці з лагера ў Эчміядзін і з Эчміядзіна ў лагер, былі схоплены персамі. Дзвюм з іх выкалалі вочы, дзвюм адрэзалі насы і вушы, а некалькі чалавек з іх згінулі без весткі. Аднак некаторыя звесткі Красоўскі атрымаў ад чатырох перабежчыкаў з персідскага стана. Збеглыя {{нп3|Сарбазы|сарбазы|ru|Сарбазы}} паведамілі, што эрыванскі сердар даў слова Абас-Мірзе паднесці яму праз два дні ключы Эчміядзіна, а Абас, са свайго боку, абяцаў сердару падарыць для Эрыванскай крэпасці ўсю рускую аблогавую артылерыю{{sfn|Нерсисян|1978|с=246, «Реляция»}}. Гэтыя весткі неўзабаве пацвердзіў і [[мелік]] Саак Агамалян, які падрабязна апісаў план дзеянняў персідскай арміі. Ад’ютант падаў Красоўскаму правіянцкую ведамасць, паводле якой харч у манастыры сканчаўся{{sfn|УРВК|1906|с=278—279 / Т. 4, Ч. 1}}. Апошні тут жа загадаў сфармаваць на валовых арбах транспарт з дзесяцідзённым правіянтам{{efn|Пасля аказалася, што ў правіянцкай ведамасці была дапушчана памылка ад'ютанта, які прыняў графу, што паказвала крупы, за графу, у якой значыліся сухары ці мука. У рэчаіснасці ж харчу ў Эчміядзіне было ў дастатку.}}{{sfn|Андреев|1876|с=31}}. == Выступ атрада Красоўскага да Эчміядзіна == {{Урэзка | Загаловак = ''Загад генерала Красоўскага № 40 ад 16 жніўня 1827 года.'' | Фон = #EEE8AA | Утрыманне = Хлопцы! Я ўпэўнены ў вашай адвазе, ведаю гатоўнасць вашу біць непрыяцеля. У якіх бы сілах ён з намі ні сустрэўся, мы не будзем лічыць яго. Мы моцныя перад ім адзінствам нашага пачуцця: любоўю да бацькаўшчыны, вернасцю прысязе, выкананнем святой волі нашага гасудара. Помніце, што строгі парадак і лад заўсёды прывядуць вас да перамогі. Пабяжыць непрыяцель — пераследуйце яго хутка, наважна, але не зблытайце шэрагаў вашых, не захапляйцеся запальчывасцю. У персіян шмат конніцы; таму стралкам не адыходзіць на вялікія дыстанцыі і, у небяспечных выпадках, хутка збірацца ў купкі. Вас, спадары афіцэры, прашу мець за гэтым найстражэйшае назіранне. Спадзяюся, хлопцы, што мае жаданні выканаюцца ў дакладнасці, што парадак, цішыня і безумоўнае падпарадкаванне будзе для кожнага з вас святым і галоўным абавязкам{{sfn|Красовский|1901|с=15—17}}. | Выраўноўванне = left | Шырыня = 260px | Памер шрыфта = 70% }} {{СС|28|жніўня||16}} у пяць гадзін папаўдні атрад быў пабудаваны перад сваімі намётамі. Красоўскі, аб’ехаўшы шэрагі, абвясціў загад: Салдаты, зняўшы галаўныя ўборы, здзейснілі сказанае на дарогу набажэнства на каленах. Афіцэры, прыклаўшыся да крыжа, усталі на свае месцы. Святар Севастопальскага пяхотнага палка [[протаіерэй]] айцец Цімафей Макрыцкі, абрасіўшы сцягі і атрад {{нп3|Святая вада|святой вадой|ru|Святая вода}}, голасна звярнуўся да салдат{{sfn|УРВК|1906|с=276—277 / Т. 4, Ч. 1}}: {{цытата|аўтар=<small>— з «Дзённіка генерала Красоўскага 1826—1828 гг.»</small> {{sfn|Красовский|1901|с=15—17}}|Браткі! Не застрашыцеся шматлікасці ворагаў вашых. Шматлікасць іх уславіць толькі мужнасць ваша, даставіць вам яшчэ большыя лаўры і ўшанаванні. Усемагутны Бог, моцны і ў малым ліку сваіх абраных, вынішчыць людную процьму ворагаў, што не ведаюць святога імя Яго. Узбройце ж, праваслаўныя ваяры, моцныя цягліцы вашы пераможным рускім мячом, дух — адвагай, сэрца — верай і спадзяваннем на Бога, памагатага вашага і Той захавае і ўславіць вас!}} У лагеры пры Джэнгулях заставаліся батальён Крымскага пяхотнага палка, паўроты [[Інжынерныя войскі|піянер]] і 10 гармат пад камандаваннем генерал-маёра {{нп3|Аляксандр Пятровіч Берхман|А. П. Берхмана|ru|Берхман, Александр Петрович}}{{sfn|Нерсисян|1978|с=246, «Реляция»}}. == Сілы бакоў == === Рускі атрад === Зборны паходны атрад складалі{{sfn|ХУВД|1911|с=59 / Т. 3}}{{sfn|УРВК|1906|с=278—279 / Т. 4, Ч. 1}}: ;''Пяхота:'' * Батальён Крымскага пяхотнага палка; * Батальён {{нп3|39-ы егерскі полк|39-га егерскага палка|ru|39-й егерский полк}}; * Зборны батальён складалі: ** дзве роты {{нп3|40-ы егерскі полк|40-га егерскага палка|ru|40-й егерский полк}}; ** рота піянераў; ** 80 чалавек севастопальскага батальёна; ** 60 чалавек пешага грузіна-армянскага апалчэння; * 40-ы егерскі полк<small>(меў у кожным батальёне па 3 роты)</small>. ;''Кавалерыя:'' * Данскі казачы Андрэева полк; * Данскі казачы Сяргеева полк <small>(Агульная колькасць двух казачых палкоў складала да 500 чал.</small>{{sfn|Лацинский|1891|с=163 / Т. 3}}<small>, паводле іншых дадзеных не перавышала 300</small>{{sfn|УРВК|1906|с=278—279 / Т. 4, Ч. 1}}<small>)</small>; * 1-я Конная сотня армянскай добраахвотніцкай дружыны{{sfn|Нерсисян|1975|с=41}} <small>(папоўніла казачыя палкі)</small>. ;''Артылерыя:'' * 4 батарэйныя гарматы; * 6 лёгкіх гармат 20-й артылерыйскай брыгады; * 2 конна-казачыя гарматы. Агульная колькасць рускага атрада паводле розных дадзеных складала ад '''2300''' да '''3000''' чалавек. <div class="NavFrame collapsed" style="width:30%"> <div class="NavHead">Дадзеныя аб колькасці атрада</div> <div class="NavContent" align="left"> {|class="standard collapsible expanded sortable" |- !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Крыніца !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Год !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Колькасць |- |Гур’янаў И. Г.||1831||bgcolor="#FEDBCA" |'''3000'''{{sfn|Гурьянов|1831|с=79—80 / Ч. 1}} |- |Зубаў П. П.||1837||bgcolor="#FEDBCA" |да '''2500'''{{sfn|Зубов|1837|с=151}} |- |{{нп3|Уільям Мантэйт|Monteith W.|en|William Monteith}}||1856||bgcolor="#FEDBCA" |да '''3000'''{{sfn|Monteith|1856|с=135}} |- |Казбек Г.||1865||bgcolor="#FEDBCA" |'''3000'''{{sfn|Казбек|1865|с=103}} |- |Андреев В. А.||1876||bgcolor="#FEDBCA" |'''2500''' або '''3000'''{{sfn|Андреев|1876|с=30}} |- |Пота В. А.||1888||bgcolor="#FEDBCA" |да '''2800'''{{sfn|Потто|1888|с=466 / Т. 3}} |- |Лацынскі А. С.||1891||bgcolor="#FEDBCA" |да '''2500'''{{sfn|Лацинский|1891|с=163 / Т. 3}} |- |Баброўск П. О.]]||1895||bgcolor="#FEDBCA" |да '''2000'''{{sfn|Бобровский|1895|с=107 / Ч. 4}} |- |Ракавіч Д. В.||1900||bgcolor="#FEDBCA" |да '''2500'''{{sfn|Ракович|1900|с=118}} |- |Baddeley J. F.||1908||bgcolor="#FEDBCA" |'''2300'''{{sfn|Baddeley|2011|с=168}} |- |Алавердзянц М. Я.||1912||bgcolor="#FEDBCA" |'''2400'''{{sfn|Алавердянц|1912|с=15}} |- |Грыгаран З. Т.||1959||bgcolor="#FEDBCA" |'''2500'''{{sfn|Григорян|1959|с=111}} |- |Бескроўны Л. Г.||1974||bgcolor="#FEDBCA" |'''2500'''{{Sfn|Бескровный|1974|с=171}} |- |Нерсісян М. Г.||1975||bgcolor="#FEDBCA" |да '''2800'''{{sfn|Нерсисян|1975|с=41}} |- |Шышоў А. В.||2007||bgcolor="#FEDBCA" |каля '''2500'''{{sfn|Шишов|2007|с=265}} |- |Тунян В. Г.||2007||bgcolor="#FEDBCA" |'''3000'''{{sfn|Тунян|2007|с=40}} |- |Хачыкян А. Э.||2009||bgcolor="#FEDBCA" |'''3000'''{{sfn|Хачикян|2009|с=Гл. 13, § 2}} |} </div> </div> Нетрадыцыйную версію, што супярэчыць вышэйпрыведзеным крыніцам, у 1969 годзе высунуў ваенны гісторык {{нп3|Хаджы Мурат Хаджы Ага аглы Ібрагімбейлі|Хаджымурад Ібрагімбейлі|az|Hacımurad İbrahimbəyli}}. Паводле яго паведамлення, у атрадзе Красоўскага, апроч ужо памянёных сіл, знаходзіліся яшчэ '''5000''' азербайджанскай іррэгулярнай конніцы. Абгрунтоўваючы дадзенае цверджанне, Ібрагімбейлі пісаў, што ''«атрад у '''2800''' чалавек пры ўсіх умовах, не ў стане быў бы адолець 30-тысячны варожы корпус, узмоцнены 22 гарматамі»'', а ''«дваранска-буржуазная гістарыяграфія царскай Расіі не памянула пра ўдзел у складзе рускіх войскаў азербайджанскай конніцы, грузінскай і армянскай пешых дружын»''{{sfn|Ибрагимбейли|1969|с=203—204}}. Аднак, насуперак дадзенай думцы, дакументы паказваюць на наяўнасць у паходным атрадзе Красоўскага да Эчміядзіна дзвюх апошніх, а барчалінская (азербайджанская) конніца згадваецца ў Алагёзскай бітве {{СС|25|жніўня||13}} таго ж года{{Пераход|#Першыя сутыкненні|blue|3}}. Апроч гэтага, наступныя вінавачанні Паскевічам Красоўскага, з нагоды выступу апошняга ''«не больш як з 4-мя батальёнамі да Эчміядзінскага манастыра»'', не мелі б пад сабой глебы{{Пераход|#Асуджэнне дзеянняў Красоўскага|blue||2}}. Персідскія крыніцы паведамляюць, што Абас-Мірза атрымаў звесткі, што рускія сілы ў лагеры пры Джэнгулях, абароненым рэльефам мясцовасці, налічваюць '''5000 пяхоты''' і '''1000 кавалерыі''', і той жа лік адносяць да тых, што бралі ўдзел у бітве<ref name="Ekbal" group="с">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/astarak|title=Aštarak|author=Ekbal K.|work=Encyclopædia Iranica|accessdate=2013-05-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GfJWFjPf?url=http://www.iranicaonline.org/articles/astarak|archivedate=16 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Тую ж колькасць прыводзіць і {{нп3|Персі Сайкс|Персі Сайкс|ru|Сайкс, Перси}}{{sfn|Sykes|1915|с=419}}. === Персідская армія === Паводле англійских{{sfn|Baddeley|2011|с=167}}{{sfn|Monteith|1856|с=135}}, расійскіх{{sfn|Керсновский|1993|с=100 / Т. 2}}{{sfn|Широкорад|2009|с=30}}{{sfn|Шишкевич|1911|с=66 / Т. 6}}{{sfn|Потто|1888|с=466 / Т. 3}} і армянскіх<ref name="Благовест-инфо" group="с" />{{sfn|РАУ|2009|с=232}}{{sfn|Ерицян|1894|с=289 / Ч. 1}}{{sfn|Алавердянц|1912|с=13}} (або савецкіх){{sfn|Нерсисян|1975|с=41—42}}{{sfn|Григорян|1959|с=111}} крыніц, агульная колькасць войскаў Абас-Мірзы і сердара Хусейн-хана складала — '''30 000 чалавек''' пры '''24 гарматах'''{{efn|Некаторыя расійскія крыніцы, не беручы ў разлік сілы эрыванскага сердара, паказваюць на колькасць праціўніка ў 25 тыс. чал. пры 22 гарматах.}}{{sfn|ХУВД|1911|с=59 / Т. 3}}{{sfn|Гурьянов|1831|с=79—80 / Ч. 1}}{{sfn|Зубов|1837|с=152}}{{Sfn|Бескровный|1974|с=171}}. * Колькасць персідскай арміі, што ўварвалася ва Усходнюю Арменію, была — '''25 000 чалавек''' (15 000 кавалерыі і 10 000 пяхоты пры 22 гарматах){{sfn|Шишов|2007|с=264}}{{sfn|Зубов|1837|с=147}}. У яе ўваходзілі: армія самога Абас-Мірзы — 20 000 (13 000 кавалерыі і 7 000 пяхоты), у лік якой уваходзіў і рускі батальён {{нп3|Самсон-хан|Самсон-хана|ru|Самсон-хан}} (С. Я. Макінцава), сфармаваны з рускіх палонных і дэзерціраў{{efn|Якую ролю гуляў рускі батальён у бітве, невядома. Яшчэ ў пачатку вайны Самсон-хан заявіў Абас-Мірзе, што ''«Мы кляліся на Св. Евангеллі не страляць супраць сваіх аднаверцаў і клятве нашай не зменім»''. Тады Абас-Мірза прызначыў яго сваім саветнікам, а рускі батальён абяцаў трымаць у рэзерве{{sfn|Берже|1876|с=775 / № 4 (апрель), Т. 15}}.}}, а таксама групоўкі сына {{нп3|Фетх-Алі-шах|Фетх-Алі-шаха|ru|Фетх Али-шах}} — Алі-Нага-Мірзы Казбінскага — і сына цара [[Кахеція|Кахеціі]] {{нп3|Іраклій II, цар Грузіі|Іраклія II|ru|Ираклий II (царь Грузии)}} — царэвіча Аляксандра{{sfn|Тунян|2007|с=39}}. Вядома, што артылерыяй тады камандаваў Юсуф-хан (Ц. Майінян){{sfn|Минасян|2003|с=235}}, а ўсімі сарбазамі — сартыб (генерал) Магмет-хан{{sfn|Нерсисян|1978|с=255, «Реляция»}}. * Пра колькасць войскаў эрыванскага сердара Хусейн-хана, што бралі ўдзел у бітве, крыніцы нічога не паведамляюць, аднак, калі ўзяць да ўвагі агульны лік супрацьстаялых рускаму атраду сіл (30 000), то цалкам абгрунтавана можна меркаваць, што сілы сердара складаліся з '''5000''' пяхоты і кавалерыі. Прыкладна та ж колькасць згадваецца і пры аблозе Хусейн-ханам Эчміядзінскага манастыра ў ліпені таго ж года (4000 кавалерыі і 2000 пяхоты пры 2 ці 3 гарматах){{Пераход|#Аблога Эчміядзінскага манастыра Хусейн-ханам|blue||2}}. Таксама вядома, што эрыванскай пяхотай, што галоўным чынам складаецца з армян-сарбазаў, кіраваў — мелік Саак Агамалян{{sfn|Минасян|2003|с=232}}, які цесна супрацоўнічаў з рускім камандаваннем{{Пераход|#Разведка|blue||3}}. == Ход бітвы == {{Урэзка | Загаловак = ''З дзённіка Е. Е. Лачынава:'' | Фон = #EEE8AA | Утрыманне = «…Моцна дзеяла артылерыя непрыяцельская, але бітва гэта і па ўсіх адносінах можа быць прылічана да бітваў жорсткіх, асабліва ўзяўшы да ўвагі несуразмернасць сіл і становішча наша. У адзін гэты дзень мне атрымалася бачыць усе жахі броняў: агнястрэльныя гарматы любога роду, нават неўжывальныя ў Еўропе, былі накіраваны на нас, але вынішчэнне, імі выраблянае, не магло зраўняцца з тым, калі на зняможаных ваяроў нашых кінуліся свежыя натоўпы вершнікаў, калі ў ручны ўступілі бой і зазіхацелі ў вачах нашых кінжалы іх і засвісталі над галовамі шаблі»{{sfn|Нерсисян|1975|с=41—42}}. | Выраўноўванне = right | Шырыня = 260px | Памер шрыфту = 70% }} Да вечара {{СС|28|жніўня||16}} атрад Красоўскага ўстаў на адно з узвышшаў і ўбачыў удалечыні персідскае войска, якое пры выглядзе рускага атрада прыйшло ў рух. Конныя раз’езды спяшаліся ў галоўны лагер, каб паведаміць пра з’яўленне рускіх. Тымчасам атрад Красоўскага спусціўся ў даліну і да 9 гадзін вечара ў баявым парадку стаў на начлег блізу паселішча Сагну-Савана{{sfn|УРВК|1906|с=280 / Т. 4, Ч. 1}}. На ранку {{СС|29|жніўня||17}} рускі атрад рушыў па горнай дарозе, што ўяўляла сабой камяністую, з крутымі спускамі, бязводную мясцовасць. Нягледзячы на ранні час, ужо стаяла гарачая спякота. Падчас руху сталі ламацца вазы, і салдатам часта самім даводзілася дапамагаць цягнуць гружаныя арбы. Да 7 гадзін раніцы казачыя сотні і першая калона з дзвюма коннымі гарматамі ўсталі на скалістае ўзвышша паміж паселішчамі Ушаган (Ашакан) і Аштаракам і спыніліся на прывал у чаканні ар’ергарда з правіянцкім абозам. З узвышша Красоўскі, у асяроддзі штабных афіцэраў, у падзорную трубу агледзеў мясцовасць. З боку Аштарака персідскія сілы фарсіравалі рэчку {{нп3|Рака Касах|Абарань (Касах)|ru|Касах}}. Да 10 000 пяхоты{{sfn|Соболев|1828|с=26}}, пастроіўшыся ў тры лініі, заступалі эчміядзінскую дарогу, прылягаючы левым флангам да Абарані. Конніца і артылерыя займалі ўсе блізкія вышыні. Галоўныя батарэі былі ўсталяваны на Ашаканскім узвышшы процілеглага берага, адкуль прастрэльваліся працяглая пляцоўка шляху, што вёў да Эчміядзіна, і подступы да ракі — адзінай воднай крыніцы{{sfn|Потто|1888|с=469 / Т. 3}}. На камяністым узгорку, што прылягаў да дарогі, з’явілася да трохсот персідскіх вершнікаў. Спешыўшыся, яны атуліліся за камянямі і адкрылі ружэйны агонь па адсталай калоне з абозам. Узвод егерскіх стралкоў тут жа атакаваў непрыяцеля, і апошні пакінуў пазіцыі перш, чым егеры ўзлезлі на ўзгорак{{sfn|Потто|1888|с=469 / Т. 3}}{{sfn|Соболев|1828|с=27—28}}. Тымчасам да 5000 персідскай кавалерыі дзвюма калонамі выйшлі з глыбокай калдобіны і сталі на дарозе перад рускім атрадам, але пасля гарматнага стрэлу адступілі да вышынь па левым баку ад дарогі{{sfn|Потто|1888|с=234 / Т. 3}}{{sfn|Соболев|1828|с=27—28}}. Атрад Красоўскага працягваў стаяць на месцы ў чаканні адсталых калон. Абас-Мірза расцэньваў марудлівасць рускага атрада як нерашучасць ісці наперад і для таго, каб выманіць яго спусціцца з гары, інсцэнаваў адступ, адвядучы пяхоту да ракі і схаваўшы яе ў глыбокай [[Балка, рэльеф|балцы]]. Красоўскі разгадаў мэту дадзенага манеўру, сказаўшы афіцэрам: «''Які Абас-Мірза!''»{{sfn|Соболев|1828|с=27—28}}. Ад узвышша, на якім знаходзіўся рускі атрад, дарога да Эчміядзіна праходзіла па цясніне меж двух невысокіх узвышшаў, у якім Абас-Мірза планаваў замкнуць атрад Красоўскага і вынішчыць яго крыжаваным агнём. Адступленне азначала страту Эчміядзіна. У дадзеным становішчы Красоўскаму давялося прыняць складанае рашэнне, і ён загадаў ісці наперад{{sfn|Потто|1888|с=470 / Т. 3}}. Не маючы магчымасці прайсці цясніну праз дэфіле разгорнутым фронтам, Красоўскі высунуў атрад у наступным парадку{{sfn|Зубов|1837|с=151}}{{sfn|Соболев|1828|с=29—30}}{{sfn|Потто|1888|с=471—472 / Т. 3}}: * У авангардзе па абодва бакі дарогі ішлі па дзве роты батальёна 39-га егерскага палка пры чатырох гарматах (з правага боку — дзве батарэйныя, з левага — дзве лёгкія гарматы) — пад камандаваннем палкоўніка {{нп3|Якаў Рыгоравіч Раенка|Я. Р. Раенкі|ru|Раенко, Яков Григорьевич}}. * Далей у тым жа парадку па абодва бакі дарогі рушыў Крымскі батальён, па дзве лёгкія гарматы з кожнага боку. * У цэнтры цягнуўся абоз, што прыкрываўся справа — зборным батальёнам, злева — казачымі сотнямі, — пад камандаваннем генерал-маёра Л. А. Тухолкі. * У ар’ергардзе ішоў 40-ы егерскі полк пры дзвюх батарэйных і дзвюх лёгкіх гарматах — пад камандаваннем генерал-маёра [[Пётр Хрысціянавіч Трузсон|П. Х. Трузсона]]. === Бой у цясніне === Пасля недоўгачасовага адпачынку атрад спусціўся ў цясніну. Іранцы, прапусціўшы міма сябе калоны, атакавалі рускі ар’ергард. Як толькі перадавыя калоны рускага атрада параўняліся з Ашаканскім узвышшам, з яго па рускім атрадзе быў адкрыты агонь з чатырох 12-фунтовых гармат{{sfn|Соболев|1828|с=29—30}}. У той жа час буйныя сілы іранцаў пачалі насядаць на левы фланг рускага атрада, каб не даць апошняму магчымасці ўхіліцца ад агню батарэй з правага берага Абарані. Рускія гарматы вялі агонь у адказ, затуляючы калоны, якія ''«моўчкі»'' рухаліся наперад. Да таго часу, калі атрад Красоўскага выйшаў з-пад агню галоўных батарэй, якія абстрэльвалі яго на працягу 17 вёрстаў{{sfn|АКАК|1878|с=560, № 517 / Т. 7, «Рапорт ген. Паскевича»}}, іранцы паспелі ўброд праз Абарань перацягнуць шэсць гармат і ўсталяваць іх на схілах паміж ракой і дарогай на Эчміядзін. Пры з’яўленні рускага атрада па ім з тых гармат быў адкрыты часты агонь, аднак у тым месцы, дзе дарога праходзіла вышэй размяшчэння персідскіх гармат, ядры апошніх пераляталі рускі атрад і наносілі шкоду сваёй кавалерыі, што знаходзілася на левабаковых вышынях. Паводле слоў удзельніка той бітвы, што знаходзіўся ў ар’ергардзе, капітана Собалева: ''«…Здавалася, што гэтыя гарматы баранілі левы фланг нашых калон»''{{sfn|Соболев|1828|с=31}}. У той жа час 8 персідскіх гармат сталі наносіць артудары з тылу і з левага фланга, акцэнтуючы ўдары па рускай артылерыі і абозе{{sfn|Соболев|1828|с=31}}{{sfn|Потто|1888|с=471—472 / Т. 3}}. === Выхад з цясніны === Да 10 000 персідскай пяхоты, якія хаваліся ў балцы, высунуліся ўбок вышыні, якая знаходзілася перад выхадам з цясніны. Да той жа вышыні па левым боку ад цясніны, каб замкнуць кольца акружэння, накіраваліся на злучэнне з пяхотай і 5000 персідскай кавалерыі{{sfn|Соболев|1828|с=29—30}}. Каб не дапусціць злучэння непрыяцеля, дзве галаўныя калоны 39-га егерскага палка з шасцю гарматамі накіраваліся на камандную вышыню і здолелі ўзбегчы на яе раней непрыяцеля. Гарматным і ружэйным агнём егеры рассеялі шэрагі персідскай кавалерыі, якая змушана была адступіць назад. Пяхота спынілася сама, аднак праз некаторы час аднавіла атаку на рускія калоны{{sfn|Потто|1888|с=471—472 / Т. 3}}. === Баі іранцаў з рускім ар’ергардам === Тым часам буйныя сілы іранцаў узмацнілі напор на рускі ар’ергард. З узвышшаў, занятых непрыяцелем па абодвух баках ад цясніны, па рускіх частках вёўся бесперапынны агонь. З Аштарака па каменным мосце праз Абарань перайшоў трохтысячны кавалерыйскі атрад персаў і падтрымаў атаку пяхоты на рускі ар’ергард{{sfn|Соболев|1828|с=30}}. Дзве лёгкія рускія гарматы, якія рухаліся паміж замыкальнымі калонамі 40-га егерскага палка, карцечным агнём наносілі непрыяцелю адчувальную шкоду, аднак іранцы штораз працягвалі здзяйсняць лютыя атакі. Егеры бесперапынку вялі ружэйны агонь, а пры набліжэнні праціўніка ўшчыльную ўступалі з ім у ручную сутычку. Па словах В. А. Пота: «''Мужнасць салдатаў саракавога палка перасягала любое ўяўленне''», а апошнія чатыры вярсты да Эчміядзінскай раўніны для 40-га палка і артылерыі, што дзейнічала з ім, ''«былі сапраўды жудасныя»''{{sfn|Потто|1888|с=471—472 / Т. 3}}. Удзельнік той бітвы М. Собалеў пісаў, што: ''«40-ы егерскі полк перасягаў любую меру адвагі»''{{sfn|Соболев|1828|с=33}}. Красоўскі, мяркуючы, што асноўныя сілы Абас-Мірзы павінны будуць сустрэць яго атрад перад манастыром, не мог вылучыць ар’ергарду падмацавання з перадавых калон{{sfn|Соболев|1828|с=32}}. У 1-й батарэйнай роце, што знаходзілася ў ар’ергардзе, быў цяжка паранены {{нп3|феерверкер|феерверкер|ru|Фейерверкер}} Восіпаў. Непрыяцельскае ядро перабіла яму левую руку вышэй локця і нанесла цяжкую {{нп3|Кантузія|кантузію|ru|Контузия}} ў бок. Калі таварышы паднялі Восіпава, каб пакласці яго на воз, то апошні, прыйдучы ў свядомасць, адмовіўся ад дадзенай паслугі, заявіўшы: {{пачатак цытаты}}''«Лепш жадаю памерці поплеч сваёй гарматы»''{{sfn|Потто|1888|с=477—478 / Т. 3}}.{{канец цытаты}} Трымаючы правай рукой левую, якая вісела на адной скуры, Восіпаў працягваў ісці да самага Эчміядзіна{{efn|У манастыры Восіпаву была зроблена аперацыя, і надалей ён знаходзіўся пад асаблівай апекай Красоўскага.}}{{sfn|Нерсисян|1978|с=252, «Реляция»}}. Да 12 гадзін, пасля пяцігадзіннай бітвы без вады пад пякучым сонцам, салдаты пачыналі знясільвацца і знемагаць ад смагі. Егеры «''збіваліся ў купкі''» і, адстрэльваючыся, гінулі пад крыжаваным агнём непрыяцеля. Пры гэтым страты 40-га палка з кожным крокам рабіліся ўсё значней{{sfn|Потто|1888|с=471—472 / Т. 3}}{{sfn|Соболев|1828|с=32}}. Бачачы бядотнае становішча 40-га егерскага палка, Красоўскі ўсё ж вырашыў падмацаваць ар’ергард Крымскім батальёнам і сам, разам з генерал-маёрам [[Інжынерныя войскі|інжынерных войскаў]] Трузсонам, павёў яго ў штыкавую атаку, каб даць час астатнім пайсці за абозамі. Пад апошнім быў забіты конь{{sfn|Нерсисян|1978|с=250, «Реляция»}}. Тымчасам прылады браліся «''напаўмёртвай прыслугай''» за {{нп3|Гарматны перадок|перадкі|ru|Орудийный передок}} і адыходзілі да наступнай пазіцыі. === Да Эчміядзінскай раўніны === ==== Парадак перасоўвання рускага атрада ==== Заняўшы камандную вышыню, пры выхадзе з цясніны рускія перадавыя калоны вялі агонь па непрыяцелю, затуляючы падыход наступнай калоны, якая, узыдучы на вышыню і змяніўшы на гарматах першую, працягвала весці агонь, затуляючы падыход наступнай і рух наперад першай. Надалей гарматы закочваліся на скалістыя пагоркі па баках ад дарогі і, здзяйсняючы два-тры стрэлы, высоўваліся далей{{sfn|Соболев|1828|с=33}}. У дадзеным парадку атрад Красоўскага пераадольваў і наступныя вышыні. Чатыры вярсты, якія заставаліся да падножжа гары, за якой пачыналася Эчміядзінская раўніна, былі больш камяністымі і ярыстымі. Артылерыя, скачучы па камянях, перасоўвалася насілу. Ад коней ішла густая пара. У конных вазоў трашчалі восі і ламаліся колы. Салдатам даводзілася адначасна весці бой і зачышчаць шляхі ад падбітых і разбураных вазоў з правіянтам. Стомленасць салдат даходзіла да даслоўнай знямогі. Гарматныя разлікі, з прычыны страт, былі недастаткова ўкамплектаваны для паўнавартасных дзеянняў артылерыяй{{sfn|Потто|1888|с=471—472 / Т. 3}}. Многія {{нп3|кананір|кананіры|ru|Канонир}} з артылерыйскім інвентаром у руках падалі пад уласныя гарматы ці, абапіраючыся на камень, абыякава адпачывалі пад артылерыйскім і ружэйным агнём непрыяцеля{{sfn|Соболев|1828|с=34}}. ==== Дзеянне дзвюх гармат Собалева (1) ==== На адным з цяжкіх спускаў у небяспечным становішчы апынуліся дзве гарматы 3-й лёгкай артылерыйскай роты пад камандаваннем камандзіра батарэі капітана Собалева, якія затулялі рух калон. Прылады знаходзіліся пад шчыльным карцечным і ружэйным агнём з розных бакоў. Асцерагаючыся цяжкіх наступстваў, Красоўскі скіраваўся да тых гармат, каб сваёй наяўнасцю падбадзёрыць артылерыстаў, але быў здзіўлены, калі яго сустрэў у поўнай наяўнасці духу «''вясёлы і зіхатлівы''» капітан Собалеў. На загад — «''Не адыходзіць ні ў якім разе''» — Собалеў адказваў: {{пачатак цытаты}}''«Будзьце спакойныя, ваша яснавяльможнасць! І дваццаць персідскіх гармат мяне не саб’юць!»''{{sfn|Красовский|1901|с=22}}{{канец цытаты}} Пасля чаго апошні працягваў весці карцечны агонь, наносячы атакоўным іранцам адчувальную шкоду, і, страціўшы большую частку сваіх людзей, адступіў ад пазіцыі толькі пасля праходу замыкальных калон і атрымання на тое загаду{{sfn|УРВК|1906|с=283 / Т. 4., Ч. 1}}. Надалей Красоўскі пісаў: {{цытата|аўтар=<small>— з «Падрабязнай рэляцыі пра бітву 17 жніўня 1827 года, што была пры паселішчы Ушагане»</small> {{sfn|Нерсисян|1978|с=250, «Реляция»}}|…Капітан Собалеў, затуляючы з дзвюма гарматамі цяжкі спуск, з'явіў знакі мужнасці і бясстрашнасці, годныя здзіўлення.}} ==== Бой за падбітую батарэйную гармату ==== На адным з грудоў, па левы бок ад дарогі, у рускай батарэйнай гарматы, што затуляла рух ар’ергарда, ядром была раздробнена вось. Заўважыўшы гэта, іранцы буйнымі сіламі накіраваліся да падбітай і нядзейснай гарматы, адкрыўшы шквальны карцечны і ружэйны агонь, каб адагнаць прыкрыццё і захапіць каштоўны трафей. Рускі {{нп3|стралковы ланцуг|стралковы ланцуг|ru|Стрелковая цепь}} не вытрымаў напору атакоўных мас непрыяцеля і быў апракінуты. Іранцы ўжо займалі вяршыню ў 50 кроках ад гарматы{{sfn|Нерсисян|1978|с=249, «Реляция»}}. Красоўскі, заўважыўшы замяшанне стомленых егераў, сам кінуўся да гарматы, каб натхніць салдат, ''«якія збаяліся»''. Камандуючы артылерыяй [[Расійская гвардыя|гвардыі]] палкоўнік {{нп3|Якаў Якаўлевіч Гіленшміт|Я. Я. Гіленшміт|ru|Гилленшмидт, Яков Яковлевич}}, які знаходзіўся пры тым гарматным разліку, звярнуўся да Красоўскага: {{пачатак цытаты}}''«Ваша яснавяльможнасць! Я вас прашу, пакіньце мяне з гарматай на ахвяру, але не падпадайце самі гэтак выяўнай небяспекі. Будзьце ўпэўнены, што мы зробім усё магчымае, каб выратаваць гармату»''{{sfn|Потто|1888|с=473—475 / Т. 3}}.{{канец цытаты}} Красоўскі адказаў, што застанецца з імі, і, загадаўшы дзвюм ротам 40-га егерскага палка пад камандаваннем маёра Шчогалева: «''Не саступаць ні кроку''», закамандаваў рэзерву: ''«Хлопцы! Ратуйце гармату! За мной! Наперад!»''{{sfn|Соболев|1828|с=34}}. З крыкамі: ''«Ура!»'' салдаты накіраваліся ўслед за Красоўскім у штыкавую атаку на перасяжныя сілы непрыяцеля і пасля кровапралітнага бою здолелі спыніць атаку іранцаў. У той бітве ледзь не загінуў сам Красоўскі. Пад ім быў забіты конь, і калі генерал перасеў на іншага, аскепкам непрыяцельскай {{нп3|Артылерыйская граната|гранаты|ru|Артиллерийская граната}} яму раздрабніла правую ключыцу, і амаль у той жа момант пад Красоўскім быў забіты другі конь. Ад’ютант Красоўскага [[штабс-ротмістр]] Урангель тут жа прапанаваў генералу свайго каня, але паколькі ад’ютанту ён быў патрэбны для выканання яго абавязкаў, Красоўскі адмовіўся і прыняў каня, якія знаходзіўся пры 40-м палку і прапанаваўся паручнікам Пажыдаевым{{sfn|Нерсисян|1978|с=249, 252, «Реляция»}}. За той час, пакуль ішла ручная бітва, салдаты паспелі пераставіць гармату на запасны {{нп3|лафет|лафет|en|Gun carriage}}. З-за атрыманай раны Красоўскі ўжо не мог самастойна залезці на каня, і яму дапамаглі гэта зрабіць егеры. Надалей Красоўскі пісаў: {{цытата|аўтар=<small>— з «Падрабязнай рэляцыі пра бітву 17 жніўня 1827 года, што была пры паселішчы Ушагане»</small> {{sfn|Нерсисян|1978|с=249, «Реляция»}}|Я імкнуўся схаваць палажэнне маёй рукі, павінен быў паказваць дасканалы спакой і падбадзёрваць асабістай наяўнасцю ўсюды, дзе пагражала нам вялікая небяспека.}} ==== Бой 1-га батальёна 40-га егерскага палка ==== Тымчасам у гарматы 3-й лёгкай роты, што знаходзілася пры 1-м батальёне 40-га егерскага палка, падышлі да сканчэння боепрыпасы, і іранцы ўзмацнілі напор. Камандзір батальёна маёр Шчогалеў атрымаў кулявыя параненні ў галаву і нагу{{sfn|Нерсисян|1978|с=250, «Реляция»}}. Пра дадзеную сітуацыю Красоўскаму неўзабаве даклаў батальённы ад’ютант паручнік Сіманоўскі. Красоўскі тут жа скіраваўся да батальёна і выявіў салдатаў, якія абараняліся пад крыжаваным ружэйным і гарматным агнём непрыяцеля. Іранцы ўжо знаходзіліся ў ста кроках. Красоўскі пракрычаў: ''«Чаму не страляюць? Страляць карцеччу!»''{{sfn|Потто|1888|с=473—475 / Т. 3}} Але феерверкер Каўрыгін, які знаходзіўся пры той гармаце, са спакоем у голасе адказаў: {{пачатак цытаты}}''«Ваша яснавяльможнасць! У мяне засталося толькі два карцечныя зарады, і я захоўваю іх на „крайні выпадак“ {{D-|[самападрыў]}}»''{{sfn|Потто|1888|с=473—475 / Т. 3}}.{{канец цытаты}} Красоўскі надалей пісаў: {{цытата|аўтар=<small>— з «Дзённіка генерала Красоўскага 1826–1828 гг.»</small> {{sfn|Потто|1888|с=473—475 / Т. 3}}|Я гатоў быў у тую ж хвіліну абняць і расцалаваць гэтага старога служаку.}} Да гарматы адразу была падвезена скрыня з боепрыпасамі, і карцечным агнём іранцы былі адкінуты за вышыні. Гарматны разлік пакінуў пазіцыю пасля атрымання на тое загаду{{sfn|Нерсисян|1978|с=250, «Реляция»}}. ==== Дзеянне дзвюх гармат Собалева (2) ==== Тымчасам капітан Собалеў з дзвюма лёгкімі гарматамі заняў па левы бок ад дарогі зручную пазіцыю і адкрыў агонь па непрыяцелю, які спрабаваў збіць левы стралковы ланцуг, што затуляў ідучыя калоны. Красоўскі заўважыў, як частка персідскай кавалерыі з правага боку перасекла дарогу і схавалася за грэбенем па левым боку ад дарогі. Генерал уважліва агледзеў поле бою і выявіў, што ў тым кірунку, куды накіравалася персідская кавалерыя, дзве лёгкія рускія гарматы моцна выдаваліся наперад і з невялікім прыкрыццём у 35 чалавек{{sfn|Потто|1888|с=473—475 / Т. 3}} стрымлівалі атакі іранцаў. Красоўскі з 30 егерамі накіраваўся да тых гармат і, прыбыўшы на месца, загадаў зрабіць яшчэ па адным стрэле і адступіць, але да таго часу персідская кавалерыя ўжо з’явілася ў непасрэднай блізкасці ад рускай пазіцыі. Значна апярэдзіўшы сваю кавалерыю, на ўзгорку прыпыніўся нейкі персідскі военачальнік з чырвоным сцягам, апрануты ў чырвоны плашч. Спешыўшыся, Красоўскі павёў егераў да таго ўзгорка ў штыкавую атаку. Персы, зрабіўшы некалькі стрэлаў па атакоўных, павярнулі коней і паскакалі па ўзгорыстым хрыбце, размешчанаму ўздоўж левага фланга рускіх калон. Гарматы Собалева вырабілі ўслед кавалерыі, якая зыходзіла, карцечны залп, пасля чаго іх адкацілі на наступнае ўзвышша{{sfn|Соболев|1828|с=35}}. ==== Персідская гармата Акопа Аруцюнава ==== {{Урэзка | Загаловак = ''Рапортъ ген.-м. кн. Чавчавадзе гр. Паскевичу, отъ 21-го мая 1828 года, № 539.'' | Фон = #EEE8AA | Утрыманне = Эриванской провинцiи дер. Нурни житель aрмянинъ Акопъ Арютиновъ, служившiй топчiемъ (артиллеристомъ) въ войскѣ Аббаса-мирзы, во время сраженiя 17-го августа, замѣченъ былъ въ фальшивомъ направленiи пушечныхъ выстрѣловъ, такъ что оныя ударяли не въ Россiйское, а въ Персидское войско.<br /> Помянутый Арютиновъ узнавъ, что дѣйствiе его замѣчено, въ тоже самое время ушелъ съ поля сраженiя, но имѣлъ несчастiе быть пойманнымъ недалеко отъ Эчмiадзинскаго монастыря, и сардарь Эриванскiй Хусейн-ханъ выкололъ ему глаза и отрѣзалъ носъ, губы и пятки.<br /> Варварство сiе, сдѣлавъ Арютинова на всю жизнь жалкимъ страдальцемъ, заставило и все его семейство терпѣть крайнiй недостатокъ въ пропитанiи. Положенiе Арютинова и поступокъ, за который онъ столько пострадалъ, въ особенности достойны милосердiя правительства, и я осмѣливаюсь предстательствовать у в. с. о назначенiи ему содержанiя, которое могло-бы предохранить семейство его отъ нищеты, имъ незаслуженной{{sfn|АКАК|1878|с=492, № 443 / Т. 7}}. | Выраўноўванне = right | Шырыня = 260px | Памер шрыфту = 70% }} У самы разгар бітвы адзін армянін, жыхар в. Нурыі Эрыванскай правінцыі, які знаходзіўся на персідскай службе топчыем (артылерыстам — бамбардзірам), — Акоп Аруцюнаў (Аруцінаў ці Якаў Аруцюнянц) — павярнуў ствол сваёй гарматы (англійскай вытворчасці) і адкрыў агонь па іранцам, якія атакавалі рускія калоны{{sfn|Минасян|2003|с=478}}, даўшы такім чынам магчымасць аднаму з рускіх падраздзяленняў пазбегнуць вынішчэння іранцамі. Дзеянні Аруцюнава неўзабаве былі раскрыты, і, заўважыўшы гэта, апошні бег з поля бою, але быў злоўлены недалёка ад манастыра. Эрыванскі сердар Хусейн-хан загадаў выкалаць Аруцюнаву вочы і адрэзаць нос, вусны, вушы і пяты, пасля чаго апошні быў кінуты перад манастыром сярод загінулых. Аднак ён усё ж застаўся жывы{{efn|Расійскі ўрад адначасна выплаціў Акопу Аруцюнаву 10 «залатых» (31 руб. 50 коп.) і прызначыў пажыццёвую пенсію ў 100 рублёў.}}{{sfn|Алавердянц|1912|с=16}}{{sfn|Потто|1888|с=477—478 / Т. 3}}. === Апошняе ўзвышша === Падыдучы да апошняга ўзвышша, за якой пачыналася Эчміядзінская раўніна, Красоўскі загадаў перадавым калонам заняць пазіцыі па флангах і прапусціць наперад калоны з абозам. Цэнтральным калонам таксама было загадана, заняўшы флангавыя пазіцыі, дачакацца падыходу насілу дзейнага ар’ергарда і разам з апошнім устаць у гару. З узвышша перад атрадам адкрывалася эчміядзінская раўніна, на якой чакалася сутыкненне з асноўнымі сіламі непрыяцеля. Раўніна служыла выдатным плацдармам для разгорнутых дзеянняў персідскай кавалерыі{{sfn|УРВК|1906|с=284 / Т. 4, Ч. 1}}. Дачакаўшыся падыходу замыкальных калон, Красоўскі загадаў размясціць гарматы ў цэнтры, а яшчэ ацалелы да таго часу абоз пакідаў пад прычыненнем ар’ергарда. Наперадзе ўсяго атрада ў [[Епітрахіль|епітрахілі]] і з крыжам у руках пайшоў святар крымскага палка айцец Фядотаў{{sfn|Ракович|1900|с=118}}. З правага боку з-за скалістага груда выбегла персідская пяхота. Адна конна-казацкая і дзве лёгкія гарматы тут жа былі зняты з перадкоў і адкрылі карцечны агонь па непрыяцелю, пасля чаго апошні адступіў назад за вышыні{{sfn|Соболев|1828|с=36}}. Персідская артылерыя, узыдучы на апошняе ўзвышша, спынілася. Стомленасць стала адбівацца і ў персідскім войску. Пяхота і артылерыя перасоўвалася ўжо насілу. Кавалерыйскія коні былі загнаны{{sfn|Соболев|1828|с=37}}. Але, нягледзячы на гэта, персідская кавалерыя ўзмацняла напор на левы фланг і тыл рускага ар’ергарда, які сваім размяшчэннем затуляў непрыяцеля ад рускіх батарэй{{sfn|Соболев|1828|с=36}}. Паводле слоў капітана Собалева: {{quote|Нашы салдаты ад поўнай знямогі сіл, адны стралялі зрэдку, іншыя ледзь маглі несці стрэльбы, а трэція валіліся без пачуццяў на зямлю{{D-|{{sfn|Соболев|1828|с=37}}}}.}} Ацаніўшы дадзеную сітуацыю, персідскія вершнікі ўразаліся ў рускія шэрагі, але, нягледзячы на стомлены стан апошніх, іранцы, несучы цяжкія страты, адыходзілі назад і праз невялікі прамежак часу працягвалі здзяйсняць новыя атакі{{sfn|Соболев|1828|с=36—37}}. [[Файл:Etchmiadzin cathedral.jpg|thumb|200px|Эчміядзінскі сабор.]] === У Эчміядзінскім манастыры === На працягу ўсёй бітвы тыя, хто знаходзіліся ў манастыры, перажывалі страшныя хвіліны сумневу. Са званіцы манастырскі манах айцец Іосіф ''«з жахам сачыў за тым, як дзве тысячы рускіх ваяроў біліся, аточаныя трыццацітысячным войскам самога Абас-Мірзы»''{{sfn|Потто|1888|с=477—478 / Т. 3}}. Падчас бітвы эчміядзінскі архібіскуп [[Нерсес V|Нерсес Аштаракецы]] (будучы [[Каталікос усіх армян]]), уздымаючы ўгару манастырскую рэліквію — «Рымскую дзіду, пабарваваную крывёй Хрыста», разам з усёй паствай на каленях маліўся за перамогу ''«Рускага ваярства»''{{sfn|Baddeley|2011|с=167}}{{sfn|Алавердянц|1912|с=16}}{{sfn|Потто|1888|с=478—479 / Т. 3}}. Паводле слоў аднаго са сведак: {{quote|Замілавальна было гэта гледзішча, не толькі ўвесь народ і салдаты, але і хворыя і параненыя падпаўзалі да манастырскага храма і маліліся{{D-|{{sfn|Потто|1888|с=478—479 / Т. 3}}}}.}} === На Эчміядзінскай раўніне === ==== Засада ==== У даліне перад манастыром, для абваднення сенажацяў, пралягалі каналы, што сілкаваліся з ракі [[Рака Касах|Абарані]]{{sfn|Соболев|1828|с=37}}. Ведаючы, што пасля 12-гадзіннага марша (з іх 9 гадзін з баямі) пад пякучым сонцам і без кроплі вады рускі атрад выпрабоўвае неспатольную смагу, персідская конніца ўладкавала засаду насупраць аднаго з каналаў, які пралягаў недалёка ад дарогі{{sfn|Тунян|2007|с=41}}. ==== Ля воднага канала ==== Атрад Красоўскага спусціўся ў даліну і стаў у баявым парадку, чакаючы сцягванні ар’ергарда. Стралкі і казакі, якія знаходзіліся на флангах, атрымалі загад далучыцца да калон, аднак большая частка першых, нягледзячы на небяспеку, кінулася да рова з вадой. Салдаты, адкінуўшы стрэльбы, кідаліся ў ваду. Персідская конніца тут жа лінула з засады на салдат, якія адлучыліся ад калоны, і пачала іх секчы{{sfn|Андреев|1876|с=30}}. Паводле слоў капітана Собалева: {{quote|Салдаты ахвотней расставаліся з жыццём, чым з глытком цёплай і каламутнай вады{{D-|{{sfn|Соболев|1828|с=38—39}}}}.}} Казакі, з прычыны сваёй малалікасці, не змаглі прабіцца на дапамогу стралкам. Іранцы палонных не бралі. Іх вершнікі па тры — чатыры чалавекі атачалі рускага салдата і адсякалі яму галаву. Сціналі галаву жывым і мёртвым, пасля чаго вязалі галовы ў тарокі і ''«з тымі трафеямі»'' вярталіся, каб атрымаць 10 чырвонцаў, якія належаць за рускую галаву{{efn|Перад боем Абас-Мірза абяцаў за кожную рускую галаву ўзнагароду ў 10 чырвонцаў. Пасля большасць цел рускіх салдатаў былі сабраны абезгалоўленымі{{sfn|УРВК|1906|с=285—286 / Т. 4, Ч. 1}}.}}{{sfn|Зубов|1837|с=152}}. Англійскі гісторык [[Персі Сайкс|П. М. Сайкс]] адзначае, што менавіта тады, калі персы ''«адсякалі галовы сваіх ворагаў»'', быў згублены каштоўны час для поўнага вынішчэння рускага атрада{{sfn|Sykes|1915|с=419}}. Пасля сцяцця галавы рускага салдата, споры, што суправаджаліся бойкамі, за яго галаву адбываліся паміж самімі іранцамі{{sfn|Соболев|1828|с=38—39}}. Красоўскі паспрабаваў прарвацца да стралкоў, якія гінулі, але, адлучыўшыся далёка ад калон, сам трапіў у акружэнне. Многія стралкі, якія знаходзіліся каля генерала, былі пасечаны. Сам Красоўскі насілу адбіваўся тонкай афіцэрскай шпагай. Обер-аўдытар Бялоў, які знаходзіўся пры ім, ''«чалавек выдатнай сілы і адвагі»''{{sfn|Потто|1888|с=477—478 / Т. 3}}, здолеў прарвацца праз шэрагі атакоўных іранцаў і паведаміць ваеннаму старшыне Данскога Сяргеева палка Шурупаву, які знаходзіўся недалёка, пра крытычнае становішча атраднага камандзіра. Шурупаў разам з Бяловым і 30 данскімі казакамі{{sfn|Нерсисян|1978|с=251, «Реляция»}} (паводле іншых дадзеных — з 50{{sfn|УРВК|1906|с=285—286 / Т. 4, Ч. 1}}) імклівай атакай пікамі і шашкамі прабіў кальцо акружэння звонку, вынішчыўшы пры гэтым многіх [[Курды|куртынцаў]], чым выратаваў Красоўскага і былых пры ім некалькіх афіцэраў і салдатаў, ''«не былых у стане бараніцца, па адсутнасці патронаў і па поўным знясіленні сіл сваіх»''{{sfn|Нерсисян|1978|с=251, «Реляция»}}. ==== Асяроддзе рускага атрада ==== Між тым Абас-Мірза загадаў атачыць атрад Красоўскага на адкрытай мясцовасці і, заступіўшы дарогу, атакаваць яго ўсімі сіламі{{sfn|Нерсисян|1978|с=251, «Реляция»}}. Становішча рускага атрада рабілася крытычным. Карцечныя зарады да таго часу былі ўсе вытрачаны, а стомленыя салдаты насілу адбівалі лютыя атакі персідскай пяхоты і кавалерыі. Але нечакана на дапамогу атраду Красоўскага з манастыра выйшлі батальён севастопальцаў і конная армянская сотня{{sfn|Тунян|2007|с=41}}. Іранцы, асцерагаючыся апынуцца заціснутымі з двух бакоў, адрынулі ўбакі. ==== Разлад рускага атрада ==== У той момант, калі дарога была вычышчана ад непрыяцеля, атрад Красоўскага ў паніцы кінуўся да манастырскіх варот. Артылерыя, без надзеі на прыкрыццё, паскакала да манастыра. За ёй, у поўнай бязладзіцы, кінуліся ўсе астатнія. Ар’ергард змяшаўся з іншымі часткамі{{sfn|УРВК|1906|с=285—286 / Т. 4, Ч. 1}}. З манастырскіх веж па непрыяцелю, які пераследваў беглых, быў адкрыты гарматны агонь. Пры спробе аднавіць парадак загінуў ''«малады, здольны»'' камандзір Крымскага пяхотнага палка падпалкоўнік Галавін. Ён атрымаў тры кулявыя параненні і сканаў на месцы{{sfn|Потто|1888|с=476 / Т. 3}}. У распачатай катастрофе загінуў камандзір Севастопальскага пяхотнага палка маёр Белазор. Па водгуку ўдзельніка той бітвы Собалева: штаб-афіцэр загінуў ад ''«свайго чалавекалюбства»''{{sfn|Соболев|1828|с=38—39}}. Апошні, яшчэ ў папярэдніх баях, аддаў свайго каня цяжкапараненаму афіцэру, які пасля застаўся жывы, а сам, ''«быўшы слабога здароўя»'', знямогся, і яму давялося дапамагаць ісці двум карабінерам. Апошнія таксама пачалі губляць сілы і значна адсталі ад сваіх. Белазор сеў на камень, дастаў капшук з грашамі і, працягваючы яго салдатам, сказаў: {{пачатак цытаты}}''«Дзякуй вам, браткі, за службу. А зараз ратуйцеся, інакш вы ўсе загінеце разам са мной зусім дарма»''{{sfn|Потто|1888|с=477—478 / Т. 3}}.{{канец цытаты}} Іранцы наляцелі на прысутнага на камені рускага афіцэра і, сарваўшы эпалеты, сцялі галаву яго{{sfn|УРВК|1906|с=285—286 / Т. 4, Ч. 1}}. Камандзір 40-га егерскага палка падпалкоўнік Шуйскі атрымаў кулявое параненне ў руку навылёт, але, нягледзячы на атрыманую рану, да канца спрабаваў утрымаць строй{{sfn|Нерсисян|1978|с=252, «Реляция»}}. ==== Пад сценамі манастыра ==== Дабраўшыся да сцен манастыра, салдаты валіліся ў цень. Калі да варот падцягнуліся ўсе астатнія калоны і быў аддадзены загад увайсці ў манастыр, то пяць егераў, абняўшы стрэльбы, заставаліся ляжаць. Не маючы параненняў і кантузій, салдаты памерлі ад знясілення. У іх падсумках не заставалася ніводнага патрона{{sfn|Потто|1888|с=477—478 / Т. 3}}{{sfn|Соболев|1828|с=38—39}}. Рэшткі рускага атрада ўвайшлі ў манастыр пад гукі званоў і набажэнскія спевы. Эчміядзінскі архібіскуп Нерсес Аштаракецы звярнуўся да ўсіх з вітальнай гаворкай: {{quote|Жменя рускіх братоў прабілася да нас праз трыццацітысячную армію раз'юшаных ворагаў. Гэта жменя здабывала сабе несмяротную славу, і імя генерала Красоўскага застанецца назаўжды незабыўным у летапісах Эчміядзіна{{D-|{{sfn|Потто|1888|с=479 / Т. 3}}}}.}} == Злучэнне Красоўскага з Лапцевым і Швяцовым == Пасля заняцця Эчміядзінскага манастыра Красоўскі тут жа адправіў у лагер пры Джэнгулях у розны час шэсць мясцовых армян з указаннем, каб па прыбыцці аблогавай артылерыі генерал-маёр Лапцеў разам з {{нп3|Кабардзінскі 80-ы пяхотны полк|80-м Кабардзінскім пяхотным палком|ru|Кабардинский 80-й пехотный полк}} палкоўніка Швяцова і чатырма батарэйнымі гарматамі высоўваўся да Эчміядзіна. Дамоўлена было — не даходзячы да Ашакана, спыніцца на ўзвышшах і вырабіць па два стрэлы з кожнай гарматыы. У адказ павінны былі прагучаць стрэлы з манастыра. Дадзеныя дзеянні павінны былі служыць сігналам да выступлення Красоўскага, каб нанесці паразу персідскай арміі, якая апынулася паміж двух агнёў, ці прымусіць яе да адступлення{{sfn|Потто|1888|с=482—483 / Т. 3}}. Двое з шасці пасланых Красоўскім шныпароў былі злоўлены, і Абас-Мірза, пазнаўшы пра намеры непрыяцеля, {{СС|31|жніўня||19}} адвёў свае войскі за р. Зангу і размясціўся лагерам на непрыступнай ад прыроды пазіцыі ў 20 вёрстах ад Эрывані і 15 вёрстах ад рускага лагера пры Джэнгулях, абнясучы прытым свой лагер {{нп3|рэтраншэмент|рэтраншэментам|ru|Ретраншемент}}{{sfn|Зубов|1837|с=155}}. {{СС|30|жніўня||18}} ў лагер пры Джэнгулях прыбыла аблогавая артылерыя з правіянцкім транспартам, што складаўся амаль з 2000 арбаў і вазоў. Лапцеў у дакладнасці выканаў указанне Красоўскага і ў ноч на {{СС|1|верасня||20 жніўня}}, узыдучы на прызначанае ўзвышша, гарматнымі стрэламі падаў сігнал. Аднак у манастыры не ведалі, што Абас-Мірза адвёў свае войскі за р. Зангу, і былі здзіўлены, што Лапцеў дайшоў да прызначанага месца без стрэльб, палічыўшы за магчымае, што ўсе пасланыя Красоўскім шныпары былі перахоплены і іранцы ўладкавалі засаду. У сваю чаргу Лапцеў, не пачуўшы зваротных гарматных стрэлаў, выказаў здагадку, што манастыр узяты іранцамі, а атрад Красоўскага вынішчаны. Знаходзячыся ў цяжкім стане, Лапцеў праз 10 хвілін вырашыў вырабіць паўторныя стрэлы. Гэтым разам з манастыра ўсё ж адказалі тым жа, і Красоўскі, пакінуўшы ў манастыры ўвесь 40-ы егерскі полк, выйшаў на сустрэчу з Лапцевым і, злучыўшыся з апошнім, раніцай скіраваўся ў лагер пры Джэнгулях{{sfn|Потто|1888|с=482—483 / Т. 3}}. == Наступствы == Пасля мінулых баёў, у спробах спыніць і знішчыць атрад Красоўскага, войскі Абас-Мірзы былі ў некаторай ступені дэмаралізаваны{{sfn|Тунян|2007|с=42}}. Пад падставай перавозу ў крэпасці і па вёсках параненых і пахавання загінулых Абас-Мірза недалічваўся большай часткі сваёй арміі. Уварванне персідскай арміі прымусіла Паскевіча змяніць далейшы план дзеянняў персідскай кампаніі. У другой палове жніўня Паскевіч з галоўнымі сіламі планаваў уварвацца ў [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан]] і ісці на [[Тэбрыз|Таўрыз]]. Атрымаўшы весткі пра ўварванне персідскай арміі ў Эрыванскае ханства, Паскевіч палічыў, што туды ўварвалася толькі частка персідскіх сіл і што ваенны атрад генерала Красоўскага ў сілах і сам даць рады з непрыяцелем{{sfn|Шишкевич|1911|с=67 / Т. 6}}, але {{СС|8|верасня||27 жніўня}} паступіла падрабязнае данясенне аб Аштаракскай (Ашаканскай) бітве, і Паскевіч тут жа загадаў {{нп3|Маскоўскі лейб-гвардыі полк|Лейб-Гвардыі Зборнаму|ru|Московский лейб-гвардии полк}}, {{нп3|Грузінскі 14-ы грэнадзёрскі полк|Грузінскаму грэнадзёрскаму|ru|Грузинский 14-й гренадерский полк}}, {{нп3|Шырванскі 84-ы пяхотны полк|Шырванскаму пяхотнаму|ru|Ширванский 84-й пехотный полк}}, {{нп3|Эрыванскі 13-ы грэнадзёрскі полк|7-му карабінернаму|ru|Эриванский 13-й гренадерский полк}}, {{нп3|Чугуеўскі 11-ы ўланскі полк|Чугуеўскаму ўланскаму|ru|Чугуевский 11-й уланский полк}}, {{нп3|Ніжагародскі 17-ы драгунскі полк|Ніжагародскаму драгунскаму|ru|Нижегородский 17-й драгунский полк}}, Данскім казачым Ілавайскага, Шамшава і Карпава палкам з 30 гарматамі злучыцца ў Нахічэвані{{sfn|ХУВД|1911|с=60 / Т. 3}} і пад сваім пачаткам агульнымі сіламі высоўвацца на дапамогу атраду Красоўскага{{sfn|Зубов|1837|с=155}}. Абас-Мірза, не прыняўшы бою, адышоў за Аракс і стаў лагерам у 45 вёрстах ад Сардар-Абада пры ўмацаванні Кара-Калу. [[5 верасня]] Паскевіч прыбыў у Эчміядзін{{sfn|Зубов|1837|с=156}}, а {{СС|19|верасня||7}} запатрабаваў ад Красоўскага падрабязнага тлумачэння з нагоды таго, што адбылося{{sfn|Тунян|2007|с=43}}. На наступны дзень Красоўскі падаў справаздачу. {{СС|26|верасня||14}} рускія войскі аблажылі Сардар-Абад, а праз два дні да яго падышла аблогавая артылерыя. {{СС|30|верасня||18}} пачалася бамбардзіроўка, і ў ноч на {{СС|2|кастрычніка||20 верасня}} персідскі гарнізон пакінуў цытадэль{{sfn|Лацинский|1891|с=163 / Т. 3}}. [[Файл:Siege of Erivan Fortress on 1 October 1827.jpg|міні|300x300пкс|«Узяцце рускімі войскамі Эрыванскай крэпасці», <small>маст. ''[[Франц Аляксеевіч Рубо|Ф. А. Рубо]]'' (1893)</small>]] {{СС|6|кастрычніка||24 верасня}}, пасля праведзенай рэкагнасцыроўкі, на ваенным савеце быў распрацаваны план па захопе Эрывані. Выступаючы на Эрывань, Паскевіч даручыў камандаванне войскамі ў Нахічэвані генерал-лейтэнанту князю {{нп3|Георгій Яўсеевіч Эрыстаў|Г. Я. Эрыставу|ru|Эристов, Георгий Евсеевич}}. Памагатым апошняга быў прызначаны палкоўнік {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Мураўёў-Карскі|М. М. Мураўёў|ru|Муравьёв-Карсский, Николай Николаевич}}. Абас-Мірза вырашыў скарыстацца малалікасцю астатняй групоўкі рускіх сіл і захапіць Нахічэвань. Але да таго часу, калі персідскі авангард ужо знаходзіўся ў 7 вёрстах ад Нахічэванскай вобласці, да Эрыстава падышло папаўненне — да 4000 пяхоты і 2000 кавалерыі, пасля чаго войскі Абас-Мірзы былі адкінуты за Аракс{{sfn|Шишкевич|1911|с=68 / Т. 6}}. Тым часам у ноч на {{СС|8|кастрычніка||26 верасня}} пад Эрыванскай крэпасцю пачаліся аблогавыя працы, а {{СС|10|кастрычніка||28 верасня}} па ёй быў адкрыты агонь з 14 аблогавых гармат. {{СС|13|кастрычніка||1}} {{нп3|Узяцце Эрывані|Эрывань капітулявала|ru|Взятие Эривани (1827)}}{{sfn|Лацинский|1891|с=163 / Т. 3}}. У той час Абас-Мірза з усімі сіламі знаходзіўся пад {{нп3|Горад Хой|Хоем|ru|Хой (город)}}. Пасля весткі пра ўзяцце рускімі войскамі Эрывані персідская армія практычна была дэмаралізавана. Атрад Эрыстава знаходзіўся ў той час у Чорсе. Нястача харчу змушала Эрыстава вярнуцца ў Нахічэвань, але Мураўёў пераканаў князя ісці на [[Тэбрыз|Таўрыз]]. {{СС|12|кастрычніка||30 верасня}} рускі атрад перайшоў Аракс і ўварваўся ў Азербайджан. Не сустракаючы на сваім шляху супраціўлення, атрад заняў г. {{нп3|Горад Мерэнд|Мерэнд|ru|Меренд}}. {{СС|15|кастрычніка||13}} рускі авангард пад камандаваннем Мураўёва без бою ўвайшоў у Таўрыз{{sfn|Зубов|1837|с=183—191}}, а {{СС|31|кастрычніка||19}} туды прыбыў і сам Паскевіч{{sfn|Шишкевич|1911|с=69 / Т. 6}}. {{СС|22|лютага|1828|10}} года быў падпісаны {{нп3|Туркманчайскі мірны дагавор|Туркманчайскі мірны дагавор|ru|Туркманчайский мирный договор}}, паводле вынікаў якога [[Усходняя Арменія]] ([[Эрыванскае ханства|Эрыванскае]] і {{нп3|Нахічэванскае ханства|Нахічэванскае|ru|Нахичеванское ханство}} ханствы) была далучана да Расіі{{sfn|Лацинский|1891|с=163 / Т. 3}}{{sfn|Керсновский|1993|с=101 / Т. 2}}. == Ацэнкі бітвы == === Страты === ==== Рускі бок ==== Страты з рускага боку былі значныя як сярод салдатаў, так і сярод афіцэраў, якія ў той бітве ваявалі нароўні з радавымі.<br /> Загінулі '''6 афіцэраў''' * камандзір Севастопальскага пяхотнага палка — <small>маёр</small> '''Белазор''' * камандзір Крымскага пяхотнага палка — <small>падпалкоўнік</small> '''Галавін''' * таго ж палка — <small>падпаручык</small> '''Апосталаў''' * 40-га егерскага палка — <small>паручык</small> '''Чугаевіч''' * таго ж палка — <small>падпаручык</small> '''Сілін''' * таго ж палка — <small>прапаршчык</small> '''Баярынцаў''' У сваёй рэляцыі Красоўскі, пералічваючы афіцэраў, якія праславіліся ў бітве{{efn|Да рэляцыі прыкладаўся іменны спіс пра ніжнія чыны, якія асабліва праславіліся ў той бітве, з рэкамендацыяй Красоўскага пра прысваенне ім афіцэрскіх званняў і ўзнагароджанні ордэнамі, аднак у архіўнай справе дадзены спіс адсутнічае.}}, згадвае пра '''20''' ('''не лічачы сябе'''), што атрымалі параненні рознага цяжару{{sfn|Нерсисян|1978|с=255, «Реляция»}}. {|class="wikitable collapsible collapsed" width="100%" align="left" |- !style="background:#DCDCDC" colspan="6" |Спіс афіцэраў, якія атрымалі параненні |- !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|{{abbr|№|Нумар атрымалага параненне|0}}!!style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Звание!!style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Фамилия!!style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Ранение |- |1||генерал-лейтэнант||'''Красоўскі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Аскепкам гранаты раздробнена ключыца |- |2||генерал-маёр||'''Тухолка'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кантузія ў нагу |- |3||падпалкоўнік||'''Шуйскі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне навылёт у руку |- |4||маёр||'''Шчогалеў'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне ў галаву і моцная кантузія ў нагу |- |5||маёр||'''Мулікоўскі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Ад атрыманых ран сканаў ужо пасля бітвы |- |6||маёр||'''Веленцій'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне навылёт у нагу з болькай сцегнавой касці |- |13||капітан||'''Міхайлоўскі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявая кантузія ў абедзве нагі |- |14||капітан||'''Бярноў'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кантузія ядром у левую частку галавы |- |15||капітан||'''Сіпайла'''||bgcolor="#FEDBCA" |Моцная кантузія |- |7||штабс-капітан||'''Якавенка'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кантузія ў лапатку |- |8||штабс-капітан||'''Сабалеўскі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне ў сцягно сцягна левай нагі і вышэй калена з болькай косткі |- |9||штабс-капітан||'''Росінскі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кантузія ад разарванай гранаты ў левую частку чэрапа |- |10||штабс-капітан||'''Бірзуль'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне навылёт у правую руку вышэй локця з раздрабненнем касці |- |11||штабс-капітан||'''Невероўскі''' (2-гі)||bgcolor="#FEDBCA" |Моцная кантузія |- |12||штабс-капітан||'''Шамонін'''||bgcolor="#FEDBCA" |Параненне дроцікам у левае плячо |- |16||паручык||'''Дуржыцкі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Параненне ядром з адарванием пальцаў на левай назе |- |17||паручык||'''фон Берг'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне навылёт у левую нагу вышэй калена |- |18||падпаручык||'''Бялімаў'''||bgcolor="#FEDBCA" |Моцная кантузія ад разарванай гранаты ў правае плячо |- |19||падпаручык||'''Цытоўскі'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне навылёт у правую нагу вышэй калена |- |20||прапаршчык||'''Пажыдаеў'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне навылёт блізу верхняга сустава сцягна правай нагі |- |21||прапаршчык||'''Добржын'''||bgcolor="#FEDBCA" |Кулявое параненне ў правую нагу вышэй калена |} Агульны лік загінулых і параненых у той бітве, Красоўскі ў сваёй рэляцыі выводзіць — '''1131 чалавек'''{{sfn|Нерсисян|1978|с=255, «Реляция»}}. Лік загінулых ('''6 чал.''') з афіцэрскага складу, пацвярджаецца і іншымі крыніцамі, што ж тычыцца, як ліку параненых афіцэраў{{efn|Выяўна прычына розніцы ў ліку параненых афіцэраў у тым, што тыя, якія атрымалі параненні лёгкай ступені і заставаліся баяздольнымі, афіцыйна не лічыліся параненымі.}}, так і ліку агульных страт, то ў іншых крыніцах ёсць іншыя дадзеныя. Згодна традыцыйнай версіі, агульныя страты рускага атрада забітымі, параненымі і прапалымі без вестак, складалі — '''24 афіцэры''' і '''1130 ніжніх чыноў'''{{sfn|Керсновский|1993|с=100 / Т. 2}}{{sfn|Широкорад|2009|с=30}}{{sfn|ХУВД|1911|с=59 / Т. 3}}{{sfn|Ракович|1900|с=118}}{{sfn|Потто|1888|с=477—478 / Т. 3}}{{sfn|УРВК|1906|с=285—286 / Т. 4, Ч. 1}}{{sfn|Шишкевич|1911|с=67 / Т. 6}}. Тую ж версію пацвярджае і {{нп3|Джон Фрэдэрык Бадэлі|Джон Бадэлі|ru|Баддели, Джон Фредерик}}{{sfn|Baddeley|2011|с=168}}. [[Іван Гаўрылавіч Гур’янаў|І. Г. Гур’янаў]] (1831){{sfn|Гурьянов|1831|с=79—80 / Ч. 1}} і {{нп3|Платон Паўлавіч Зубаў|П. П. Зубаў|ru|Зубов, Платон Павлович}} (1837){{sfn|Зубов|1837|с=154}}, пералічваючы страты больш падрабязна{{efn|Паводле звестак Гур’янава і Зубава страты рускага атрада складалі: забітымі — 2 штаб-афіцэры, 4 обер-афіцэры і 679 ніжніх чыноў; параненымі — Каматрада (Красоўскі), 1 кампалка, 3 штаб-афіцэры, 13 обер-афіцэраў і 318 ніжніх чыноў; зніклі без вестак — 134 ніжніх чыноў}}, адносна апошняга ліку, то бок ніжніх чыноў, паказваюць на аднаго чалавека больш. Розніца, адносна ўсіх вышэйпрыведзеных дадзеных, выяўляецца і ў «Складанцы звестак пра страты Каўказскіх войскаў» {{нп3|Антон Людвігавіч Гізеці|А. Л. Гізеці|ru|Гизетти, Антон Людвигович}} (1901){{sfn|Гизетти|1901|с=146}}. В. Г. Тунян (2007){{sfn|Тунян|2007|с=41}}, спасылаючыся на «Весткі з асобнага Каўказскага корпуса», гэтак жа паказвае на іншы лік страт. <div class="NavFrame collapsed" style="width:48.4%"> <div class="NavHead">Розніца апошніх трох дадзеных</div> <div class="NavContent" align="left"> {|class="standard collapsible expanded sortable" |- ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Страты ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Чыны ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Гур’янаў,<br />Зубаў ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Гізеці ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Тунян |- |rowspan="2"|'''Забіты:''' |Афіцэраў |bgcolor="#FEDBCA"|6 |bgcolor="#FEDBCA"|6 |bgcolor="#FEDBCA"|6 |- |Ніжніх чыноў |bgcolor="#FEDBCA"|679 |bgcolor="#FEDBCA"|679 |bgcolor="#FEDBCA"|678 |- |rowspan="2"|'''Паранены:''' |Афіцэраў |bgcolor="#FEDBCA"|18 |bgcolor="#FEDBCA"|23 |bgcolor="#FEDBCA"|16 |- |Ніжніх чыноў |bgcolor="#FEDBCA"|318 |bgcolor="#FEDBCA"|324 |bgcolor="#FEDBCA"|313 |- |rowspan="1"|'''Прапалі без вестак:''' |Ніжніх чыноў |bgcolor="#FEDBCA"|134 |bgcolor="#FEDBCA"|134 |bgcolor="#FEDBCA"|134 |- |rowspan="1"|'''Увогуле:''' |Усіх |bgcolor="#FEDBCA"|'''1155''' |bgcolor="#FEDBCA"|'''1166''' |bgcolor="#FEDBCA"|'''1147''' |- |} </div> </div> {{нп3|Уільям Мантэйт|Уільям Мантэйт|en|William Monteith}} паведамляе, што страты рускіх складалі '''1200 чалавек'''{{sfn|Monteith|1856|с=135}}. Паводле персідскіх дадзеных рускія страты даходзілі да '''3200 чалавек''' і '''6 гармат'''<ref name="Ekbal" group="с" />{{efn|Лік рускіх страт, пададзеных персідскім бокам, відавочна перавышае колькасць усяго рускага атрада (да 3000), на якое паказваюць расійскія, англійскія і армянскія крыніцы. Паведамленне пра страты 6 гармат, таксама не можа адпавядаць рэчаіснасці, бо адна з прычын далейшых заахвочанняў Красоўскага, была — захаванне ўсёй артылерыі.}}. П. М. Сайкс паведамляе, што ў той бітве загінуў і генерал Красоўскі{{sfn|Sykes|1915|с=419}}{{efn|Насамрэч А. І. Красоўскі памёр — 18 мая 1843 года.}}. Апроч таго, іранцамі быў часткай знішчаны, а часткай захоплены{{sfn|Monteith|1856|с=135}} ўвесь правіянт{{sfn|Baddeley|2011|с=168}}. ==== Персідскі бок ==== Дадзеныя пра страты персідскага боку ў розных крыніцах носяць супярэчлівы характар. Іранскія крыніцы паведамляюць, што персідская армія ў той бітве страціла каля '''400 забітымі''' і '''600 параненымі'''<ref name="Ekbal" group="с" />{{sfn|Hedāyat|1855|с=669—671}}. Англійскія крыніцы, засноўваючыся на пададзеных персідскім бокам звестках, таксама паказваюць на вельмі заніжаныя страты. Так, У. Мантэйт паведамляе, што страты персаў, ''«пасля бязлітаснай бітвы»'', не перавышалі '''300—400 чалавек'''{{sfn|Monteith|1856|с=135}}. Джон Бадэлі паказвае на апошні лік{{sfn|Baddeley|2011|с=168}}. У сваёй рэляцыі Красоўскі паведамляе, што ''«Непрыяцельская страта распасціраецца да '''3000 чалавек''', што пацвердзілася і пасля самымі дакладнымі довадамі»''{{sfn|Нерсисян|1978|с=255, «Реляция»}}. На дадзены лік, c асобнымі нюансамі (да 3-х тыс. ці больш), паказваюць і шэраг іншых расійскіх і армянскіх крыніц. З. Т. Грыгаран, спасылаючыся на архіў Каталікасата<ref>[[Матэнадаран|Матенадаран]], ф. Архив Католикосата, папка 55, док. № 150.</ref>, паведамляе, што страты персаў толькі забітымі складалі больш '''3500 чалавек'''. <div class="NavFrame collapsed" style="width:29.4%"> <div class="NavHead">Дадзеныя пра персідскія страты</div> <div class="NavContent" align="left"> {|class="standard collapsible expanded sortable" |- !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Источник!!style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Год!!style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Страты |- |Monteith W.||1856||bgcolor="#FEDBCA" |да 300—400{{sfn|Monteith|1856|с=135}} |- |Baddeley J. F.||1908||bgcolor="#FEDBCA" |400{{sfn|Baddeley|2011|с=168}} |- |Hedāyat R. Q.||1855||bgcolor="#FEDBCA" |1000{{sfn|Hedāyat|1855|с=669—671}} |- |Гур’янаў І. Г.||1831||bgcolor="#FEDBCA" |да 3000{{sfn|Гурьянов|1831|с=81—82 / Ч. 1}} |- |Нерсісян М. Г.||1975||bgcolor="#FEDBCA" |3000{{sfn|Нерсисян|1975|с=41—42}} |- |Тунян В. Г.||2007||bgcolor="#FEDBCA" |3000{{sfn|Тунян|2007|с=41}} |- |Зубаў П. П.||1837||bgcolor="#FEDBCA" |ад 3000{{sfn|Зубов|1837|с=154}} |- |Лацынскі А. С.||1891||bgcolor="#FEDBCA" |ад 3000{{sfn|Лацинский|1891|с=163 / Т. 3}} |- |ХУВД||1911||bgcolor="#FEDBCA" |ад 3000{{sfn|ХУВД|1911|с=59 / Т. 3}} |- |Грыгаран З. Т.||1959||bgcolor="#FEDBCA" |ад 3500{{sfn|Григорян|1959|с=112}} |- |Бескроўны Л. Г.||1974||bgcolor="#FEDBCA" |ад 3000{{Sfn|Бескровный|1974|с=171}} |} </div> </div> Таксама вядома, што камандуючы ўсімі сарбазамі сартыб Магмет-хан атрымаў у той бітве два кулявыя параненні{{sfn|Нерсисян|1978|с=255, «Реляция»}}. === Асуджэнне дзеянняў Красоўскага === [[Файл:Krasovsky Afanasy Ivanovich.jpg|thumb||[[Апанас Іванавіч Красоўскі|Красоўскі А. І.]]<br /><small>маст. ''[[Джордж Доу|Д. Доу]]'' (1822—1825)</small>]] Дзеянні Красоўскага па выратаванні Эчміядзіна былі высока ацэнены як вярхоўнымі дзеячамі [[Закаўказзе|Закаўказзя]], так і мясцовым насельніцтвам, салдатамі і афіцэрамі рускай арміі на Каўказе. Аднак некаторыя рэакцыйныя генералы не ўхвалялі дзеянняў Красоўскага{{sfn|Нерсисян|1978|с=241}}. Так, да прыкладу, камандуючы {{нп3|Асобны Каўказскі корпус|Каўказскім корпусам|ru|Отдельный Кавказский корпус (Российская империя)}} генерал-ад’ютант Паскевіч, які меў да таго ж асабістую непрыязь да генерала Красоўскага{{sfn|Потто|1888|с=480—481 / Т. 3}}, пісаў графу [[Іван Іванавіч Дзібіч-Забалканскі|І. І. Дзібічу]]: {{цытата|аўтар=<small>— з рапарта графа Паскевіча начальніку Генштаба графу Дзібічу ад 1827 года</small> {{sfn|Потто|1888|с=480—481 / Т. 3}}|Я быў пастаўлены ў неўразуменне — у якім выглядзе я павінен уявіць рэляцыю генерала Красоўскага. Правёўшы яе без любых меркаванняў сваіх, я даў бы нагоду думаць, што апраўдваю дзеянні Красоўскага і прызнаўшы выклад іх у поўнай меры справядлівымі; далучыўшы ж заўвагі свае, я баяўся папроку, што строга разбіраю ўчынкі майго падначаленага, і без таго абвінавачанага самімі акалічнасцямі.}} У сваім рапарце ад жніўня 1827 года Мікалаю I Паскевіч вінаваціў Красоўскага ў тым, што апошні, не дачакаўшыся аблогавай артылерыі, канваяванай дастатковай колькасцю сіл, ''«з нейкаю недаравальнай паспешлівасцю»'' выступіў да Эчміядзіна не больш як з 4 батальёнамі супраць цэлай арміі непрыяцеля{{sfn|АКАК|1878|с=560, № 517 / Т. 7, «Рапорт ген. Паскевича»}}. [[Файл:Ivan Paskevich.jpg|thumb|[[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевіч І. Ф.]]<br /><small>маст. ''[[Джордж Доу|Д. Доу]]'' (1824—1825)</small>]] Аднак высунутыя Паскевічам вінавачанні заставаліся незаможнымі перад тым фактам, што Кабардзінскі полк, што ішоў з аблогавай артылерыяй, прыбыў да Джэнгулёў толькі {{СС|30|жніўня||18}}, і, такім чынам, бітва магла б адбыцца толькі дзвюма-трыма днямі пазней. А ў гэты час Эчміядзінскі манастыр мог быць узяты прыступам, што пацягнула б за сабой цяжкія наступствы адносна ўсёй кампаніі і непапраўную шкоду, ''«як матэрыяльную, так і маральную»''. З поўнай імавернасцю дапушчалася магчымасць пранікнення арміі Абас-Мірзы ў Грузію{{sfn|Потто|1888|с=480—481 / Т. 3}}. На астатку свайго рапарта Мікалаю I, Паскевіч усё ж пісаў: {{цытата|аўтар=<small>— з Найпадданейшага рапарта ген. Паскевіча ад жніўня 1827 года</small> {{sfn|АКАК|1878|с=561, № 517, «Рапорт ген. Паскевича» / Т. 7}}|…Шаную абавязкам зрынуць найусеміласціваму гледжанню В. І. В. подзвігі адвагі, аказаныя арміяй пад камандаю ген. Красоўскага. Тую ж бясстрашнасць ён і сам з імі падзяляў у поўнай меры, паранены ў плячо з пашкоджаннем косткі і хоць не давёў у сабе здольнасцей да асобнага камандавання, але бітва 17-га ёсць новы досвед Рускай адвагі ў небяспеках няўхільных.}} На ваенным савеце, праведзеным {{СС|20|верасня||8}}, пра ход кампаніі Паскевіч высунуў на разгляд рапарты Красоўскага пра Ашаканскую бітву для збору галасоў супраць апошняга. На тым савеце быў архібіскуп Нерсес Аштаракецы, які не замарудзіў уступіцца за героя Ашаканскай бітвы. Выступаючы, Нерсес казаў: [[Файл:Портрет Нерсеса Аштаракеци.А.Овнатанян.jpg|thumb|[[Нерсес V|Нерсес Аштаракецы]]<br /><small>маст. ''{{нп3|Акоп Мкртумавіч Аўнатанян|А. М. Аўнатанян|ru|Овнатанян, Акоп Мкртумович}}'' (1830)</small>]] <div style="height: 120px; border: 2px solid green; overflow: auto; padding: 7px" >''Я буду жаліцца імператару і як верны вучань святога Евангелля давяду ўсю справядлівасць. Згодна майго абавязку, я раней даў раду Вам аблажыць Эрыванскую крэпасць і калі б Бог дапамог, то потым Нахічэван, Абас-Абад і Сардар-Абад здаліся б без бою, бо Эрыванская крэпасць з’яўляецца ключом да ўсіх крэпасцей вобласці. Вы не пажадалі мяне слухаць…<br />Генерал Красоўскі прыйшоў не толькі для абароны манастыра, хоць Эчміядзін нямала паслуг зрабіў імператарскаму войску. Калі армія мела вялікую патрэбу ў хлебе, Эчміядзін з патаемнага свірна вылучыў 20 тысяч пудоў збожжа. Наша братэрства не пашкадавала апошняй капейкі, каб па-хрысціянску і па-братэрску падаць усё, што магло…<br />300 салдат маглі б супрацьстаяць 60-тысячнай {{D-|[30 тыс.]}} арміі Абаса-Мірзы?..''{{sfn|ПВА|1978|с=320, № 194 / Т. 2}}</div> Думка Аштаракецы была падтрымана начальнікам штаба генералам {{нп3|Павел Пятровіч Сухтэлен|Паўлам Сухтэленам|ru|Сухтелен, Павел Петрович}} і графам [[Аляксандр Хрыстафоравіч Бенкендорф|Аляксандрам Бенкендорфам]]{{sfn|Тунян|2007|с=44}}. Ніводны з удзельнікаў той бітвы не даў свой голас супраць Красоўскага{{sfn|УРВК|1906|с=288 / Т. 4, Ч. 1}}. Стаўленне падначаленых да апошняга можна судзіць па лісце, які яны напісалі неўзабаве пасля ад’езду Красоўскага ў Тыфліс для лячэння ран: <div style="height: 140px; border: 2px solid green; overflow: auto; padding: 9px" >'''Ліст генерал-лейтэнанту Красоўскаму ў Тыфліс ад штаб і обер-афіцэраў 20-й Пяхотнай дывізіі ад 19 лютага 1828 года:'''<br />''Бітва пры Ушагане ніколі не згладзіцца з памяці тых, хто ўдзельнічалі ў ёй, а ўспамін пра тое неразлучны з успамінамі пра вычыны Вашай Яснавяльможнасці. Мужнасці Вашай атрад абавязаны сваім выратаваннем; наважнасці Вашай удзячны ўрад захаваннем артылерыі са мноствам ваенных запасаў; цвёрдасці Вашай абавязана Грузія сваёю абаронай ад вынішчэння драпежнага непрыяцеля; Расія прымнажэннем славы сваёй зброі.<br />Праніклівы позірк мудрага Манарха ацаніў ужо заслугі Вашы: бітва гэта прылічана да найболь памятных спраў адважнага рускага войска.<br />Удзячныя армяне, бачачы, што бой гэты, пахіснуўшы дух персідскай арміі, быў адной з найгалаўнейшых прычын бліскучага сканчэння вайны, узводзяць помнік на месцы крывавай бітвы, ды перадасць ён нашчадзі вычын рускіх і імя мужнага правадыра іх.<br />Царква армянская ўсталявала штогод святкаваць дзень гэты, як дзень вызвалення першапасаднага манастыра Эчміядзіна ад гібелі, якая пагражала яму.<br />Што ж мы прынясём у дарунак В. П., мы, ашчасценыя бацькоўскай увагай Вашай і Вамі Выратаваныя ў дзень Аштаракскай бітвы? Кожны з нас жадае мець выяву любага намі начальніка, роўна як выяву той хвіліны, калі здрыгануліся мы пры выглядзе небяспекі, у якой Вы знаходзіліся, прысутнічаючы ўсюды, дзе мацней была сеча. І мы падносім У. П. партрэт Ваш і карціну, просячы Вас пераканаўча папытаць Найвышэйшага пажадання на гравіраванне іх. Не гэтак даўгавечна слабое прынашэнне, але, прынамсі, хай пакажа яно агульнае жаданне выказаць перад Вамі і давесці перад святлом пачуццё найжывейшай удзячнасці, шчырай прыхільнасці і найглыбейшай павагі нашага. В. П. з вартасцю ваяра — злучаеце вартасць чалавека. Вам справядліва прыналежаць і душы, і сэрцы нашы.'' ::::::::::: <small>— з «Дзённіка генерала Красоўскага1826—1828 гг.» (дадатак)</small> {{sfn|Красовский|1901|с=(прилож. 1)}} </div> У снежні Мікалай I прасіў Красоўскага даць падрабязнае апісанне бітвы, што адбылася [[17 жніўня]], з асобным апісаннем подзвігаў кожнага, які праславіўся. Таксама цар запатрабаваў звесткі пра сем’і ўсіх урадоўцаў, забітых і цяжкапараненых у той бітве{{sfn|Красовский|1901|с=51}}. Прачытаўшы [[Рэляцыя|рэляцыю]] пра Ашаканскую бітву, Мікалай I уласнаруч напісаў: {{пачатак цытаты}}{{oldrus|«Столь смѣлое и удачное предпріятіе заслуживаетъ быть причислено къ достопамятнѣйшимъ подвигамъ храбраго русскаго воинства. Дать Красовскому [[Ордэн Святога Уладзіміра|орденъ Св. Владиміра]] 2-й степени, а это событіе занести въ календарь»}}{{sfn|Алавердянц|1912|с=17}}.{{канец цытаты}} === Перамога ці параза === Іранскі бок расцэньваў вынік Ашаканскай (Аштаракскай) бітвы як перамогу персідскай арміі<ref name="Ekbal" group="с" />. Што да брытанскіх даследчыкаў, то той жа думкі прытрымліваўся і [[Персі Сайкс|П. Сайкс]]{{sfn|Sykes|1915|с=419}}. У. Мантэйт і [[Джон Фрэдэрык Бадэлі|Дж. Бадэлі]] ўстрымаліся ад вызначэння канчатковага выніку бітвы. У Расіі ў той час пытанне пра тое, ці была тая бітва перамогай рускага войска ці паразай, — заставаўся дыскусійным{{sfn|УРВК|1906|с=287 / Т. 4, Ч. 1}}. У сваіх «Успамінах» былы афіцэр Асобнага Каўказскага корпуса (1816—1836) В. А. Андрэеў пісаў: {{цытата|аўтар=<small>— з «Успамінаў з каўказскай даўніны». ''В. А. Андрэеў''</small> {{sfn|Андреев|1876|с=28}}|Замест Таўрыза, ён {{D-|[Паскевіч]}} павінен быў нечакана ісці паспешна з галоўнымі сіламі свайго корпуса назад да Эрывані на выручку атрада генерал-лейтэнанта Красоўскага, '''пабітага''' на Аштараку войскамі Абас-Мірзы.}} Падрахоўваючы, тамсама Андрэеў пісаў, што за ўсю вайну рускія пацярпелі ўсяго два няшчасці — у [[Гарыс|Герусах]] і пад [[Аштарак]]ам{{sfn|Андреев|1876|с=29}}. С. Мінасян, апавядаючы пра ролю армян, якія служылі ў персідскім войску, пісаў, што: ''«не ў меншай ступені '''персы абавязаны сваёй перамогай''' умеламу кіраўніцтву Заграб-хана і Юсуф-хана Амір-тапхане…»''{{sfn|Минасян|2003|с=238}}. Аднак, беручы да ўвагі той факт, што ніводнага сцяга не было страчана і ўсе гарматы былі выратаваны{{sfn|УРВК|1906|с=288 / Т. 4, Ч. 1}}, а таксама і то, што заданне была выканана і Абас-Мірза зняў аблогу манастыра, — большасць расійскіх і армянскіх даследчыкаў не дапушчаюць магчымасці ацэньваць бітву як паразу рускага войска. В. Пота, абцяжарваючыся даць вызначаны вынік бітвы, лічыў, што ўвесь рух Красоўскага ўяўляў сабою хутчэй удала выкананае наступленне на непрыяцеля, які абложваў Эчміядзін, чым адступленне ад яго, якое суправаджалася вялікімі стратамі для рускіх. Адносна персідскай арміі Пота пісаў, што ''«персіяне павінны былі пачувацца пацярпелымі калі не паразу, немагчымую пры іх перавазе сіл, то несумнеўнае няшчасце… яны самі адступілі ад Эчміядзіна, страціўшы надзею ў поспеху распачатага плана вайны»''{{sfn|Потто|1888|с=479 / Т. 3}}. [[Мкртыч Гегамавіч Нерсісян|М. Нерсісян]] адзначае, што ''«нягледзячы на ўсе высілкі Абаса-Мірзы, '''рускі атрад не быў пераможаны'''»''{{sfn|Нерсисян|1975|с=41—42}}. Дзекабрыст і пісьменнік [[Аляксандр Аляксандравіч Бястужаў|Аляксандр Бястужаў]] у сваім лісце братам у [[Дэрбент]] пісаў: {{цытата|аўтар=<small>— з ліста братам Мікалаю і Міхаілу ў Дэрбент ад 20 жніўня 1830 года. ''[[Аляксандр Аляксандравіч Бястужаў|А. А. Бястужаў]]''</small> {{sfn|Бестужев|1870|с=500}}|…бачыў гаротную дарогу, па якой ішоў да Эчмядзіна Красоўскі, дзе лягло гэтулькі рускіх, '''не пераможаных''', але стомленых.}} == Памяць == === Усталяванне помніка (1833—1834) === {{Вонкавыя медыяфайлы |align = right |image1 = [http://dagestan.rubrikator.info/images/thumb/d/df/Обелиск_в_честь_Ошаканской_битвы.JPG/180px-Обелиск_в_честь_Ошаканской_битвы.JPG Абеліск у гонар Ашаканскай бітвы] }} Неўзабаве пасля Ашаканскай бітвы па ініцыятыве Нерсеса Аштаракецы і генерала Красоўскага было задумана ўзвесці помнік «Рускім ваярам-ратаваннікам Першапасаднага Эчміядзіна», аднак з-за трэнняў з графам Паскевічам абодва змушаны былі на час пакінуць Усходнюю Арменію{{sfn|Нерсисян|1978|с=242}}. У 1831 годзе састарэлы Каталікос усіх армян Епрэм I Зарагехцы, ''«выяўляючы жаданні, пачуцці і думы армянскай грамадскасці»'', падняў пытанне пра ўзвядзенне помніка{{sfn|Нерсисян|1978|с=242}}. Па гэтай нагодзе ён звярнуўся да генерал-лейтэнанта {{нп3|Мікіта Пятровіч Панкрацьеў|М. П. Панкрацьева|ru|Панкратьев, Никита Петрович}}. Апошні, у сваю чаргу, скіраваў князю {{нп3|Аляксандр Іванавіч Чарнышоў|А. І. Чарнышову|ru|Чернышёв, Александр Иванович}} ліст наступнага зместу: <div style="height: 120px; border: 2px solid green; overflow: auto; padding: 9px" >'''Ліст ген.-лейтэнанта Панкрацьева графу Чарнышову, у С.-Пецярбург ад 6 жніўня 1831 г., № 905:'''<br />''Патрыярх Яфрэм, жадаючы захаваць у памяці гераізм ваяроў расійскіх, загінулых за выратаванне Эчміядзіна 17 жніўня 1827 года, просіць майго заступніцтва пра выклапатанне яму дазволу збудаваць утрыманнем манастыра помнік гэтым ваярам у 4-х вёрстах ад Эчміядзіна, паміж манастыром і вёскай Ушаганам. На медзяных дошках, урэзаных у пастамент, патрыярх жадае азначыць імёны галоўнага і іншых частак начальнікаў, роўна і назвы палкоў і артылерыі, якія знаходзіліся ў складзе войска, якія змагаліся 17-га жніўня 1827 года для выратавання манастыра Эчміядзінскага.<br />Маючы гонар уявіць пры гэтым на меркаванне малюнак гэтаму меркаванаму помніку, прашу В. С. на збудаванне гэтага папытаць Найвялікшае Г. І. пажаданне''{{sfn|АКАК|1878|с=958, № 932 / Т. 7}}.</div> {{СС|13|верасня|1831|1}} года выйшла «Найвышэйшае цверджанне» пра ўзвядзенне помніка{{sfn|Потто|1888|с=479 / Т. 3}}. У [[1833]] годзе па праекце інжынер-паручніка Кампанейскага ў 4-х кіламетрах ад Эчміядзіна на шляху да Ашакана пачалі ўзводзіць памятны абеліск. Помнік быў усталяваны {{СС|21|мая|1834|9}} года{{sfn|Ерицян|1894|с=295 / Ч. 1}}{{sfn|Кочарян|2012|с=2}}. Помнік быў пабудаваны з мясцовага чырвонага [[туф]]а і мае вышыню 25 метраў. У пастамент былі ўрэзаны медзяныя дошкі, на якіх напісаны імёны начальнікаў воінскіх частак, назвы палкоў і артылерыі, ''«якія ваявалі ў дзень 17 жніўня для выратавання Эчміядзінскай святыні»''{{sfn|Потто|1888|с=479 / Т. 3}}. «17 жніўня» патрыярхам было зацверджана святкаванне вызвалення манастыра. Штогод у гэты дзень усё эчміядзінскае духавенства здзяйсняла {{нп3|хросны ход||ru|Крестный ход}} да помніка і служыла там [[Паніхіда|паніхіду]] ''«па забітых у бітве ваярах»''{{sfn|Потто|1888|с=479 / Т. 3}}{{sfn|Нерсисян|1978|с=242}}. === Адкрыццё Памятнага комплексу (2011) === У 2009 годзе, па ініцыятыве пасла Расіі ў Арменіі {{нп3|Вячаслаў Яўгенавіч Каваленка|В. Я. Каваленкі|ru|Коваленко, Вячеслав Евгеньевич}}, пачаў уладкоўвацца Ашаканскі мемарыял. Працы вырабляла Расійска-армянская дабрачынная арганізацыя «Справа гонару» пры сустаршынстве кіраўніка прадстаўніцтва «Рассупрацоўніцтва» ў Арменіі [[Віктар Уладзіміравіч Крывапускаў|В. У. Крывапускава]] і прэзідэнта міжнароднага моладзевага цэнтра {{нп3|Андранік Аганесавіч Нікагасян|А. А. Нікагасяна|ru|Никогосян, Андраник Оганесович}}<ref group="с">{{cite web|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/184036/|title=В Армении отреставрирован памятник в честь Ошаканской битвы|publisher=Кавказский узел|accessdate=2013-01-18|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnyNDnAP?url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/184036/|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>. [[19 красавіка]] [[2011]] года прайшла ўрачыстая цырымонія адкрыцця Ашаканскага памятнага комплексу. У цырымоніі бралі ўдзел кіраўнік {{нп3|Адміністрацыя прэзідэнта Расіі|Адміністрацыі прэзідэнта Расіі|ru|Администрация президента России}} [[Сяргей Яўгенавіч Нарышкін|Сяргей Нарышкін]], які знаходзіўся з візітам у Арменіі, і кіраўнік Апарата Прэзідэнта Арменіі Карэн Карапецян<ref name="Благовест-инфо" group="с" />. На адкрыцці таксама былі міністры і кіраўнікі адміністрацый Расіі і Арменіі, што ўдзельнічалі ў «Першым расійска-армянскім міжрэгіянальным форуме», што адбываўся ў Ерэване [[18 красавіка|18]]—[[20 красавіка]]<ref name="Благовест-инфо" group="с" />. Адранку сотні жыхароў з навакольных сёл і г. Эчміядзіна прыходзілі з жывымі колерамі, каб ускласці іх да мемарыяла загінулым ваярам<ref group="с">{{cite web|url=http://www.panorama.am/ru/society/2011/04/19/memorial-oshakan/|title=Ошаканский памятный комплекс русским воинам-спасителям Эчмиадзина открыли Сергей Нарышкин и Карен Карапетян|publisher=Panorama.am|accessdate=2013-01-18|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnyOmOmN?url=http://www.panorama.am/ru/society/2011/04/19/memorial-oshakan/|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>. Сяргей Нарышкін, падзякаваўшы ад імя рускага народа кіраўніцтва і народ Арменіі за асцярожнае стаўленне да памяці рускіх ваяроў-вызвольнікаў, сказаў: {{пачатак цытаты}}''«Шчыра рады быць на адкрыцці гэтага велічнага манумента рускім ваярам, якія аддалі жыцці за вызваленне Арменіі»''<ref group="с">{{cite web|url=http://arm-ros.narod2.ru/news/?news=84|title=NeoNews «Дело чести»|accessdate=2013-01-18|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnyRYDXq?url=http://arm-ros.narod2.ru/news/?news=84|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=live}}</ref>.{{канец цытаты}} <gallery> Открытие Ошаканского памятного комплекса 1.jpg Открытие Ошаканского памятного комплекса 2.jpg Открытие Ошаканского памятного комплекса 3.jpg Открытие Ошаканского памятного комплекса 4.jpg Фрагмент плиты с надписью.jpg Монумент Героям Ошакана 6.jpg 2024 08 Монумент Героям Ошакана.jpg 2024 05 Монумент Героям Ошакана.jpg </gallery> == Заўвагі і крыніцы == ;Заўвагі {{notelist}} ;Літаратурныя крыніцы {{reflist|colwidth=20em}} ;Анлайн-крыніцы {{reflist|group="с"}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{кніга |аўтар = Baddeley J. F. |загаловак = Завоевание Кавказа русскими. 1720—1860 |арыгінал = [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004424984?page=1&view=list The Russian conquest of the Caucasus]{{ref-en}} |адказны = Пер. с англ. Л. А. Калашниковой |месца = {{М.}} [{{L.}}] |выдавецтва = Центрполиграф (Longmans, [1908]) |год = 2011 |старонак = 351 [518] |isbn = 978-5-227-02749-8 |ref = Baddeley }} * {{кніга|аўтар={{нп3|Рэза Кулі-хан Хедаят|Hedāyat R. Q.|en|Reza-Qoli Khan Hedayat}} ({{lang-fa|رضاقلیخانهدایت}})|частка=Tarikh-e Rozata-os-Safā-ye Nāseri|спасылка частка=|загаловак=<small>''працян. сач. {{нп3|Мірхонд|Мірхонда|ru|Мирхонд}} і {{нп3|Хандэмір|Хандэміра|ru|Хондемир}}''</small> {{нп3|Сад Чысціні|Сад Чысціні|en|Rawżat aṣ-ṣafāʾ}}|арыгінал=روضةالصفا.{{ref-fa}}|спасылка=|месца={{Teh.}}|год=1855|volume=9|ref=Hedāyat}} * {{кніга|аўтар={{нп3|Уільям Мантэйт|Monteith W.|en|William Monteith}}|загаловак=Kars and Erzeroum: With the Campaigns of Prince Paskiewitch, in 1828 and 1829; and an Account of the Conquests of Russia Beyond the Caucasus from the time of Peter the Great to the treaty of Turcoman Chie and Adrianople{{ref-en}}|спасылка=http://books.google.ru/books?id=sVgs_z-lHowC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|месца=L.|выдавецтва=Printed by Spottiswoode & Co.|год=1856|allpages=360|isbn=978-5-8740-8746-3|ref=Monteith}} * {{кніга|аўтар=Sykes P. M.|частка=The disastrous campaign with Russia (Ch. 76)|спасылка частка=|загаловак=A history of Persia|спасылка=http://ru.scribd.com/doc/53640300/Sir-Percy-Molesworth-Sykes-A-History-of-Persia-Vol-II-1915|месца=L.|выдавецтва=Macmillan & Co.|год=1915|volume=2|ref=Sykes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183831/http://ru.scribd.com/doc/53640300/Sir-Percy-Molesworth-Sykes-A-History-of-Persia-Vol-II-1915|archivedate=29 кастрычніка 2013}} * {{кніга | загаловак = Акты, собранные Кавказской археографической комиссией | адказны = Под ред. А. П. Берже | месца = Тф. | выдавецтва = {{Тып.}} Глав. управ. наместника кавказского | год = 1878 | том = 7 | старонак = 994 | ref = АКАК }} * {{кніга|аўтар=Алавердянц М. Я.|загаловак=Граф И. Ф. Паскевич-Эриванский и его деятельность на Кавказе в очерках армянского историка 1782—1912|спасылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=75173|адказны=(пер. с арм.)|месца=СПб.|выдавецтва=Худ.-граф. ателье и печ. М. Пивоварского и А. Типографа|год=1912|старонак=27|ref=Алавердянц}} * {{артыкул|аўтар=Андреев В. А.|загаловак=Воспоминания из кавказской старины|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Andreev_V/text1.htm|выданне=Кавказский сборник|месца=Тф.|выдавецтва=ВИОШКВО|год=1876|том=1|ref=Андреев}} * {{артыкул|аўтар={{нп3|Адольф Пятровіч Бержэ|Берже А. П.|ru|Берже, Адольф Петрович}}|загаловак=Самсон-хан Макинцев и русские беглецы в Персии 1806—1853 гг.|спасылка=http://www.runivers.ru/bookreader/book57348/#page/810/mode/1up|выданне=Русская старина|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. В. С. Балашева|год=1876|том=15|нумар=1—4|ref=Берже}} * {{кніга|аўтар=Бескровный Л. Г.|загаловак=Русское военное искусство XIX в|спасылка=|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1974|старонак=360|isbn=978-5-458-46019-4|ref=Бескровный}} * {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Бястужаў|Бестужев А. А.]]|загаловак=Неизданные письма его к матери, сёстрам и братьям|спасылка=http://cfrl.ru/prose/best-marl/texts/pisma.txt|аўтар выдання={{нп3|Міхаіл Нікіфаравіч Каткоў|М. Н. Каткоў|ru|Катков, Михаил Никифорович}}.|выданне=Русский вестник|месца=М.|выдавецтва=Унив. тип. (Катков и К°)|год=1870|том=87|ref=Бестужев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029193701/http://cfrl.ru/prose/best-marl/texts/pisma.txt|archivedate=29 кастрычніка 2013}} * {{кніга |аўтар = [[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П. О.]] |загаловак = История 13-го Лейб-гренадерского Эриванского Его Величества полка за 250 лет (1642—1892): в 5 частях |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book4723/ |месца = СПб. |выдавецтва = {{Тып.}} {{ы|В. С. Балашева}} |год = 1895 |том = 4 |старонак = 588 |isbn = |ref = Бобровский |archive-date = 14 ліпеня 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140714151503/http://www.runivers.ru/lib/book4723/ }} * {{кніга |аўтар = Гизетти А. Л. |загаловак = Сборник сведений о потерях Кавказских войск во время войн Кавказско-горской, персидских, турецких и в Закаспийском крае. 1801—1885 гг |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book7591/391753/ |адказны = Под ред. {{ы|В. А. Потто}} |месца = Тф. |выдавецтва = {{Тып.}} {{ы|Я. И. Либермана}} |год = 1901 |старонак = 222 |isbn = |ref = Гизетти |archive-date = 22 лістапада 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181122005705/http://www.runivers.ru/lib/book7591/391753/ }} * {{кніга |аўтар = Григорян З. Т. |загаловак = Присоединение Восточной Армении к России в начале XIX века |спасылка = http://books.google.ru/books/about/Присоединение_Восточ.html?id=WIoMAAAAIAAJ&redir_esc=y |адказны = Под ред. {{nobr|Л. Лазаревича}} |месца = М. |выдавецтва = Соцэкгиз |год = 1959 |старонак = 187 |ref = Григорян }} * {{кніга |аўтар = Гурьянов И. Г. |загаловак = Знаменитые черты из жизни и военные подвиги фельдмаршала графа Ивана Фёдоровича Паскевича-Эриванского: в 3-х частях |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book7855/ |адказны = Под ред. Снегирёва |месца = М. |выдавецтва = Тип. Н. Степанова |год = 1831 |ref = Гурьянов |archive-date = 4 лютага 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170204092856/http://www.runivers.ru/lib/book7855/ }} * {{кніга |частка = Дневники и записки Е. Е. Лачинова. (Ч. 1) |загаловак = Декабристы об Армении и Закавказье <small>(Сборник документов и материалов)</small> |адказны = Под ред. {{нп3|Мкртыч Гегамавіч Нерсісян|М. Г. Нерсисяна|ru|Нерсисян, Мкртич Гегамович}} |месца = Ер. |выдавецтва = АН Армянской ССР |год = 1985 |старонак = 408 |isbn = 978-1-000-62963-7 |ref = Лачинов }} * {{кніга |аўтар = {{нп3|Аляксандр Давідавіч Ерыцян|Ерицян А. Д.|ru|Ерицян, Александр Давидович}} |загаловак = Католикосат всех армян и кавказские армяне в XIX в.{{ref-hy}} |месца = Тф. |год = 1894 |ref = Ерицян }} * {{кніга |аўтар = {{нп3|Платон Паўлавіч Зубаў|Зубов П. П.|ru|Зубов, Платон Павлович}} |загаловак = Персидская война в царствование императора Николая I |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book7663/433255/ |адказны = Под ред. {{нп3|Аляксандр Васільевіч Нікіценка|А. В. Никитенко|ru|Никитенко, Александр Васильевич}} |выданне = 2-е изд |месца = СПб. |выдавецтва = Тип. К. Вингебера |год = 1837 |старонак = 269 |ref = Зубов |isbn = 978-5-458-10431-9 |archive-date = 5 мая 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170505155011/http://www.runivers.ru/lib/book7663/433255/ }} * {{кніга |аўтар = {{нп3|Хаджы Мурат Хаджы Ага аглы Ібрагімбейлі|Ибрагимбейли Х. М.|az|Hacımurad İbrahimbəyli}} |загаловак = Россия и Азербайджан в первой трети XIX века |спасылка = http://www.oguzlar.az/upload/Haci%20Murat%20Ibraqimbeyli%20-%20Rossia%20i%20Azerbaycan%20v%20pervoy%20treti%20XIX%20veka.pdf |адказны = Отв. ред. Н. А. Халфин |месца = М. |выдавецтва = Наука <small>(Главная редакция восточной литературы)</small> |год = 1969 |старонак = 286 |серыя = Из военно-политической истории |ref = Ибрагимбейли }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга |загаловак = История армянского народа <small>(в вопросах и ответах)</small> |адказны = Гл. ред. М. Э. Авакян (пер. с арм. А. П. Енгояна) |выданне = Изд. переработанное и дополненное |месца = Ер. |выдавецтва = [[Расійска-армянскі (славянскі) ўніверсітэт|РАУ]] |год = 2009 |старонак = 421 |isbn = 99941-63-13-2 |ref = РАУ }} * {{кніга |аўтар = Казбек Г. Н. |загаловак = Военная история Грузинского гренадерского Его Императорского Высочества Великого Князя Константина Николаевича полка, в связи с историей Кавказской войны |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book4703/57828/ |месца = Тф. |выдавецтва = {{Тып.}} Моликова и К° |год = 1865 |старонак = 287 |isbn = |ref = Казбек |archive-date = 19 красавіка 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240419141742/https://runivers.ru/lib/book4703/57828/ }} * {{кніга |аўтар = {{нп3|Антон Антонавіч Керсноўскі|Керсновский А. А.|ru|Керсновский, Антон Антонович}} |загаловак = История русской армии: в 4 томах |спасылка = http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/08.html |адказны = Под ред. В. Купцовой |месца = М. |выдавецтва = Голос |год = 1993 |старонак = 336 |isbn = 5-7055-0864-6 |ref = Керсновский |archive-date = 8 мая 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170508052211/http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/08.html }} * {{артыкул|аўтар=Кочарян Г. О.|загаловак=За спасение Первопрестольного Св. Эчмиадзина|спасылка=http://www.sbgevorg.ru/gazeta/lus55.pdf|мова=ru|аўтар выдання=Гл. ред. Г. О. Кочарян|выданне=Лусаворич = Լուսավորիչ {{ref-hy}}|месца=Волг.|год=2012|нумар=5 (55)|ref=Кочарян|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029193114/http://www.sbgevorg.ru/gazeta/lus55.pdf|archivedate=29 кастрычніка 2013}} * {{артыкул|аўтар=Красовский А. И.|загаловак=Дневник генерала Красовского 1826—1828 гг. <small>(из рукописей Военно-учёного комитета Главного Штаба)</small>|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Krasovskij_A_I/text.htm|аўтар выдання=Под ред. {{нп3|Васіль Аляксандравіч Пота|В. А. Потто|ru|Потто, Василий Александрович}}.|выданне=Кавказский сборник|месца=Тф.|выдавецтва=Военно-исторический отдел Штаба Кавк. воен. окр.|год=1901|том=22|ref=Красовский}} * {{кніга |аўтар = Лацинский А. С. |загаловак = Хронология русской военной истории: хронологический указатель войн, сражений и дел, в которых участвовали русския войска от Петра I до новейшаго времени |спасылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003548103?page=2&view=list |месца = СПб. |выдавецтва = {{Тып.}} Департ. уделов |год = 1891 |старонак = 289 |isbn = |ref = Лацинский }} * {{артыкул|аўтар=Минасян С.|загаловак=Роль армян в персидской армии в первой половине XIX века|спасылка=http://hpj.asj-oa.am/3916/1/2003-1(231).pdf|выданне=Историко-филологический журнал|месца=Ер.|год=2003|нумар=1|ref=Минасян}} * {{кніга |аўтар = Нерсисян М. Г. |загаловак = Декабристы в Армении в 1826—1828 гг. |арыгінал = Դեկաբրիստները Հայաստանում 1826—1828 թթ.{{ref-hy}} |спасылка = http://hpj.asj-oa.am/90/1/58-1(40).pdf |выданне = Букинистическое издание |год = 1975 |старонак = 267 |ref = Нерсисян |archive-date = 22 снежня 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141222221936/http://hpj.asj-oa.am/90/1/58-1(40).pdf }} * {{артыкул|аўтар=Нерсисян М. Г.|загаловак=Ценный первоисточник об Ошаканской битве|арыгінал=Արժեքավոր սկզբնաղբյուր Օշականի ճակատամարտի մասին{{ref-hy}}|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Krasovskij_A_I/relation_schlacht_osakan_17_08_1827.htm|выданне=Историко-филологический журнал|месца=Ер.|выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Рэспублікі Арменія|АН Армянской ССР]]|год=1978|нумар=1 (80)|ref=Нерсисян}} * {{артыкул|загаловак=Отрывок из Дневника путешествия для осмотра Эриванской области|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Putes_osmotr_erivan_obl/text1.htm|аўтар выдання={{нп3|Мікалай Аляксеевіч Палявой|Н. А. Полевой|ru|Полевой, Николай Алексеевич}}.|выданне={{нп3|Московский телеграф, часопіс|Московский телеграф|ru|Московский телеграф (журнал)}}|месца=М.|год=1828|том=19|нумар=4|ref=Дорожные записки}} * {{кніга |аўтар = Потто В. А. |загаловак = Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: в 5 томах |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book4747/ |выданне = 2-е изд |месца = СПб. |выдавецтва = {{Тып.}} Тренке и Фюсно |год = 1888 |том = 3: Персидская война 1826—1828 гг |старонак = 748 |isbn = |ref = Потто |archive-date = 26 сакавіка 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180326084749/http://www.runivers.ru/lib/book4747/ }} * {{кніга|загаловак=Присоединение Восточной Армении к России: в 2-х томах|спасылка=|адказны=Под ред. Ц. П. Агаяна|месца=Ер.|год=1978|ref=ПВА}} * {{кніга |аўтар = Ракович Д. В. |загаловак = Тенгинский полк на Кавказе. 1819—1846 |спасылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003556978?page=2 |адказны = Под. ред. {{ы|В. А. Потто}} |месца = Тф. |выдавецтва = {{Тып.}} Канц. Глав. гражд. частью на Кавказе |год = 1900 |старонак = XX, 396, 80 |isbn = |ref = Ракович }} * {{артыкул|аўтар=Соболев М.|загаловак=Несколько дней из моего Журнала во время Персидской кампании|спасылка=http://books.google.ru/books?id=Jf0WAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|выданне=[[Московский телеграф, часопіс|Московский телеграф]]|месца=М.|год=1828|том=21|нумар=9|ref=Соболев}} * {{кніга |аўтар = Тунян В. Г. |загаловак = «Защитник отечества» – Католикос всех армян Нерсес Аштаракеци 1826—1857 |спасылка = http://armenian-church.org/site/assets/files/1020/pdf.pdf |адказны = Под ред. Ж. С. Сейраняна |месца = Ер. |выдавецтва = Св. Эчмиадзин |год = 2007 |старонак = 440 |ref = Тунян |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141110031302/http://armenian-church.org/site/assets/files/1020/pdf.pdf |archivedate = 10 лістапада 2014 }} * {{кніга | загаловак = Утверждение русского владычества на Кавказе | адказны = Сост. {{ы|В. А. Потто}}, {{ы|П. И. Аверьянов}}, {{ы|В. И. Томкеев}}; под ред. {{ы|В. А. Потто}}; под руков. {{ы|Н. Н. Белявского}} | месца = Тф. | выдавецтва = {{Тып.}} Штаба Кавк. воен. округа | год = 1906 | том = 4, Ч. 1: [http://www.runivers.ru/bookreader/book42923/#page/1/mode/1up Время Ермолова и Паскевича. Персидская война 1826—1828] | старонак = 320 | ref = УРВК }} * {{кніга |аўтар = Хачикян А. Э. |загаловак = История Армении <small>(краткий очерк)</small> |спасылка = http://armnn.ru/арmeniya/ictорiya-арmenii |месца = Ер. |выдавецтва = Эдит Принт |год = 2009 |старонак = 272 |isbn = 978-9939-52-083-4 |ref = Хачикян }} * {{кніга |загаловак = Хронологический указатель военных действий русской армии и флота: в 5 томах |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book7642/ |месца = СПб. |выдавецтва = Воен. тип. |год = 1911 |том = 3: 1826—1854 |старонак = 198 |isbn = |ref = ХУВД |archive-date = 5 мая 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170505125738/http://www.runivers.ru/lib/book7642/ }} * {{кніга |аўтар = {{нп3|Аляксандр Барысавіч Шыракарад|Широкорад А. Б.|ru|Широкорад, Александр Борисович}} |загаловак = Война и мир Закавказья за последние три тысячи лет |спасылка = http://litrus.net/book/read/340?p=12 |месца = М. |выдавецтва = АСТ |год = 2009 |старонак = 479 |серыя = Неизвестные войны |isbn = 978-5-17-059463-4 |ref = Широкорад }} * {{кніга |аўтар = Шишкевич М. И. |частка = Глава 7. Персидская война 1826 года. Ермолов и Паскевич <small>(очерк генштаба генерал-майора Шишкевича М. И.)</small> |спасылка частка = http://www.runivers.ru/bookreader/book9717/#page/66/mode/1up |загаловак = История русской армии и флота: в 15-ти томах |спасылка = http://www.runivers.ru/lib/book3088/ |адказны = Под ред. А. С. Гришинского и В. П. Никольского |месца = М. |выдавецтва = Образование |год = 1911 |том = 6 (Покорение Кавказа. Персидские и кавказские войны) |старонак = 197 |isbn = 978-5-458-04895-8 |ref = Шишкевич |archive-date = 25 мая 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170525134618/http://www.runivers.ru/lib/book3088/ }} * {{кніга |аўтар = Шишов А. В. |загаловак = Схватка за Кавказ XVI—XXI века |спасылка = http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=history&author=shishov-ab&book=2007&page=110 |адказны = Гл. ред. {{s|С. Н. Дмитриев}} |месца = М. |выдавецтва = Вече |год = 2007 |старонак = 480 |серыя = Военные тайны России |isbn = 978-5-9533-2236-2 |ref = Шишов }} {{refend}} [[Катэгорыя:Бітвы ў Арменіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Ірана]] [[Катэгорыя:Руска-персідская вайна, 1826—1828]] [[Катэгорыя:Падзеі 29 жніўня]] [[Катэгорыя:Жнівень 1827 года]] axly443wnch3q80gywgw8ts8o3zgeza 0 465209 5156739 4953631 2026-06-21T08:40:05Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5156739 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = Камянец-Падольскі замак |Арыгінальная назва = |Выява = Zamek w Kamieńcu Podolskim 2019.jpg |Подпіс выявы = Від на замак Камянца-Падольскага |Шырыня выявы = 270px |Сучасны статус = |Краіна = Украіна |Краіна2 = |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Камянец-Падольскі |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =40 |lat_sec =24 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =33 |lon_sec =45 |region = |CoordScale = |Каардынаты = |Архітэктар = |Заснавальнік = князі [[Карыятавічы]] |Першае ўпамінанне = |Заснаванне = XI—XIII стст. |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = добры |Сайт = }} '''Камяне́ц-Падо́льскі за́мак''' ({{lang-uk|Кам'яне́ць-Поді́льська форте́ця}}) — абарончы комплекс 11—19 стст. у горадзе [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] (цяпер раённы цэнтр [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). Размешчаны на скалістым мысе ракі [[рака Смотрыч|Смотрыч]], з паўночна-ўсходняга боку злучаны вузкім перашыйкам са {{нп5|Стары горад, Камянец-Падольскі|Старым местам Камянца-Падольскага|ru|Старый город (Каменец-Подольский)}}. Паводле свайго сітуацыйнага размяшчэння замак ахоўваў подступы да плато, на якім ляжаў горад. Замак з'яўляецца часткаю {{нп5|Нацыянальны гісторыка-архітэктурны запаведнік «Камянец»|Нацыянальнага гісторыка-архітэктурнага запаведніка «Камянец»|ru|Национальный историко-архитектурный заповедник «Каменец»}}, які належыць да «[[Сем цудаў Украіны|сямі цудаў Украіны]]». == Гісторыя == [[Файл:Kamianets-Podilskyi map 1691.jpg|thumb|left|right|280px|Карта 1691 года]] [[Файл:Widok Kamienca Podolskiego.jpg|thumb|Від на Камянец-Падольскую Крэпасць 1793—1798 гг. Крыніца: Дзяржаўны Архіў у Познані.]] Мяркуецца, што мураваныя ўмацаванні пабудаваны ў 11 ст. на аснове больш ранніх дрэва-земляных. Паводле меркавання іншых спецыялістаў (Т. Поляк), заходні каменны мур і далучаныя да яго 4 квадратныя ў плане вежы былі збудаваны ў 13 ст. Рэшткі ўмацаванняў перыяду [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] выяўлены ў розных частках замка: у Дзённай вежы фрагмент муру з байніцамі; пасярэдзіне замкавага двара — рэшткі невялікай авальнай у плане вежы. У канцы 12 — пачатку 13 ст. тэрыторыя замка займала плошчу каля 550 м², шырыня была 22 м, даўжыня 25 м. З напольнага боку меўся каменны мур з зубцамі і шчылінападобнымі [[байніца]]мі. У час {{нп5|Заходні паход манголаў|паходу|ru|Западный поход монголов}} [[Бату-хан]]а 1240—1241 гадоў замак быў узяты мангольскім войскам; па загаду [[баскак]]аў абарончыя збудаванні былі разабраны. Ад мангольскага панавання [[Падолле]] і Камянец-Падольскі замак былі вызвалены пасля пераможнай [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітвы каля Сініх Вод]] у 1362 годзе. На Падоллі замацаваліся князі [[Юрый Карыятавіч|Юрый]], {{нп5|Аляксандр Карыятавіч|Аляксандр|ru|Александр Кориатович}} і {{нп5|Канстанцін Карыятавіч|Канстанцін|ru|Константин Кориатович}} [[Карыятавічы]]. Яны адбудавалі знішчаны замак: аднавілі муры, лінія якіх была замкнута ва ўсходняй частцы замка, дабудавалі вонкавыя акруглыя ў плане вежы. [[Дзядзінец]] меў трохвугольны план. У 1393 годзе Камянец-Падольскі замак узяў вялікі князь [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўт]], пасля таго як {{нп5|Фёдар Карыятавіч||ru|Фёдор Кориатович}} адмовіў яму ў паслушэнстве. У 1395 [[Ягайла]] перадаў Падолле кракаўскаму ваяводу {{нп5|Спытка з Мельштына|Спытку з Мельштына|ru|Спытко из Мельштына}} (загінуў у 1399 у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]), які пачаў значную разбудову Камянец-Падольскага замка. У 1411 Падолле і Камянец-Падольскі замак у пажыццёвае ўладанне ад Ягайлы атрымаў Вітаўт. У 1432 вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] канчаткова перадаў [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] Заходняе Падолле і Камянец-Падольскі замак. З 1463 Камянец-Падольскі быў цэнтрам [[Падольскае ваяводства|Падольскага ваяводства]], рэзідэнцыя ваяводы знаходзілася ў замку. У сярэдзіне 15 ст. замак перапланаваны — старыя вежы мадэрнізаваны, закладзена 10 новых (захавалася 8). У 3-й чвэрці 15 ст. рэалізавана канцэпцыя абаронча-гідратэхнічнага комплексу, якая мела на мэце штучнае аднаўленне затопленага вадою прыроднага каньёна. Наступная рэканструкцыя адбылася ў 1540-х гадах пад кіраўніцтвам вайсковага інжынера і прыдворнага архітэктара [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] {{нп5|Іоб Брэтфус|Іоба Брэтфуса (Прэтфуса)|pl|Hiob Praÿetfuess}}, які пабудаваў Новую Заходнюю вежу з [[барбакан]]ам і Новую Усходнюю вежу (над даўнім [[калодзеж]]ам, які захаваўся да нашага часу, як і сама вежа), а таксама Польную браму з мостам (рэшткі выяўлены ў час даследаванняў), былі ўзведзены зубцы на паўднёвым муры. Стала 12 веж, прыстасаваных да [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]. Рэканструкцыя, у тым ліку пабудова Папскай вежы ў 1503—1513, праводзілася на датацыі рымскіх папаў [[Юлій II|Юлія ІІ]] і [[Леў X|Льва Х]], якія імкнуліся ўмацаваць цвярдыню на мяжы хрысціянскага свету з [[Асманская імперыя|Турцыяй]]. У 1621 у сувязі са з’яўленнем дальнабойнай [[артылерыя|артылерыі]] вайсковы спецыяліст Тэафіл Шомберг пабудаваў перад заходнім фасадам замка каменна-земляныя бастыённыя ўмацаванні новаітальянскай сістэмы, якія атрымалі назву Новая фартэцыя (замак). Нягледзячы на мадэрнізацыю, у 1672 замак узяты турэцкім войскам на чале з султанам {{нп5|Мехмед IV|Магаметам IV|ru|}}. Пад турэцкім панаваннем знаходзіўся да 1699. Турэцкія ўлады правялі сваю мадэрнізацыю фартэцыі, яе гарнізон дасягнуў 6 тысяч чал. Камянец-Падольскі замак стаў адной з наймагутнейшых асманскіх фартэцый. Касцёл св. Станіслава ў паўднёвай частцы замка быў перабудаваны ў [[мячэць]]. У 2-й палавіне 18 ст. значную мадэрнізацыю Камянец-Падольскага замка правялі інжынеры [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У 1762 генерал-маёр кароннага войска шведскі інжынер Крысціян Дальке, які з 1759 быў камендантам фартэцыі, дабудаваў Паўднёвы дзядзінец (бастыён). У 1783 камендант {{нп5|Ян дэ Вітэ||ru|Витте, Ян де}} рэканструяваў Польную (Польскую) браму. У 1790—1791 Станіслаў Завадзкі пабудаваў Паўночны дзядзінец (бастыён). Усе гэтыя змены сведчылі аб павышэнні ролі артылерыі ў абароне. Ва ўнутраным двары былі пабудаваны карпусы [[казарма|казарм]]. [[Файл:Kamieniec Podolski.jpg|thumb|250пкс|Камянец-Падольскі замак. Літаграфія [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]].]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|2-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) замак у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Расійскія ўлады праводзілі свае рэканструкцыі. Як вайсковая фартэцыя замак значыўся да 1812. У далейшым — гарнізонны аб’ект з турмою і шпіталем. [[Файл:Кам'янець-Подільська фортеця LR.jpg|thumb|250пкс|злева|Камянец-Падольская крэпасць у 2015 годзе]] На сёння захаваліся 11 веж. Нягледзячы на шматлікія рэканструкцыі, замак — цэласны архітэктурны ансамбль. Унікальнай інжынернай пабудовай з’яўляецца {{нп5|Замкавы мост, Камянец-Падольскі|замкавы мост|uk|Замковий міст (Кам'янець-Подільський)}}, які некаторыя даследчыкі звязваюць з рымскім часам, што выклікае абгрунтаваныя пярэчанні іншых спецыялістаў. У 1928 годзе ўрадам [[УССР]] замак разам са Старым местам Камянца-Падольскага абвешчаны рэспубліканскім гісторыка-культурным запаведнікам; з 1937 у замку знаходзіцца музей. Актыўныя археалагічныя, архітэктурныя і гістарычныя даследаванні замка пачаліся ў 1960-я гады і цяпер працягваюцца ўкраінскімі (Е. Пламяніцкая, А. Пламяніцкі, Г. Хацюн, І. Вінакур, М. Пятроў) і польскімі спецыялістамі (Т.Новак, П. Окань, Я. Рымша, Я. Янчыкоўскі). У 1990-я гады пачата рэстаўрацыя комплексу Старога і Новага замкаў, а таксама моста (знаходзіцца ў аварыйным стане); за ніжнюю дату рэстаўрацыі былі абраны 1540-я гады. == Размяшчэнне == {{Гл. таксама|Смотрыцкі каньён}} Востраў, на якім знаходзіцца крэпасць, акружаны [[Смотрыцкі каньён|каньёнам]]. Па каньёне працякае рака {{нп5|рака Смотрыч|Смотрыч|ru|Смотрич (река)}}, якая сваім цячэннем утварае пятлю — абцякае вакол высокай гары і, не даходзячы да свайго рэчышча некалькі метраў, паварочвае і цячэ далей. У тым месцы, дзе Смотрыч, абцякаючы востраў, робіць сваім рэчышчам пятлю, стаіць на рагу, утвораным двума ярамі, Камянецкі замак. З горадам ён злучаецца вузкаю паласою скалы, на якой пабудаваны {{нп5|Замкавы мост, Камянец-Падольскі|Замкавы мост|uk|Замковий міст (Кам'янець-Подільський)}}. == Апісанне == [[Выява:Зимова фортеця.jpg|thumb|350px|Замак зімою. Снежань 2010 года]] Крэпасць уяўляе сабою многавугольнік выцягнутай формы. Яна абнесена высокімі сценамі з вежамі на кожным куце. Пачынаючы злева ад усходняй брамы замак уключае наступныя вежы: * Папская вежа, * Каўпак, * Тэнчынская вежа, * вежа № 8 Ляцкая<ref>[http://starol.org/Puteshestv/kamenec_podol/lacka.jpg Фота таблічкі з вежы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102064725/http://starol.org/Puteshestv/kamenec_podol/lacka.jpg |date=2 лістапада 2013 }}</ref>, * Дзённая вежа, * Новая заходняя вежа, * Малая заходняя вежа, * Ражанка, * Каменданцкая вежа, * вежа Лянцкаронская, * Чорная вежа (падмурак), * Новая ўсходняя, * Водная вежа (знаходзіцца каля рэчкі). == Факты пра замак == * У Камянец-Падольскай крэпасці сядзеў у зняволенні правадыр сялянскага руху [[Усцім Якімавіч Кармалюк|Усцім Кармалюк]]. * У замку праводзіліся здымкі наступных фільмаў: ** [[Старая крэпасць, фільм, 1973|Старая крэпасць]], ** [[Тарас Бульба, фільм|Тарас Бульба]] — кадры штурму крэпасці. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=29—30|артыкул=Камянец-Падольскі замак|аўтар=Дзярновіч А.}} * Будянськa Т. Замок у Кам'янці-Подільському. Київ, 1961. * Nоwak T. Twierdza Kamieniec Podolski w 18 w. na tle polskiej fortyfikacji na ziemiach zagrożonych najazdami turków i tatarów // Fortyfikacja. Warszawa, 1995. T. 1. * Пламеницька О. А. Оборонно-гідротехнічний комплекс y Кам'янці-Подільському // Пам'ятки України. 1998. № 3—4. * Kamieniec Podolski: Studia z dziejów miasta i regionu. Kraków, 2000. Т. 1. * Мальченко О. Укреплені поселення Брацлавського, Київського i Подільського воєводств (XV — середина XVII ст.). Київ, 2001. == Спасылкі == * [http://kampod.name/zymova-panorama-fortetsi Начная панарама Старога замка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100821102800/http://kampod.name/zymova-panorama-fortetsi |date=21 жніўня 2010 }} * [http://kam-pod.info/cgi-bin/index.cgi?page=categories&id=36 Камянец-Падольскі Стары замак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100125000150/http://kam-pod.info/cgi-bin/index.cgi?page=categories&id=36 |date=25 студзеня 2010 }} {{ref-ru}} * [http://kp.dovidka.org/3853/ Панарама Старой Фартэціі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.muzeum.in.ua Старая Фартэцыя&nbsp;— аб'ект музея] * [http://kpeksk.ucoz.com/ Камянец-Падольскі: экскурсіі] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b5905229c/f1.zoom План Старого города 1691] * [http://www.google.de/imgres?num=10&um=1&hl=de&biw=1366&bih=645&tbm=isch&tbnid=DXTJ_HvnPAmCZM:&imgrefurl=http://kamynec.wordpress.com/2010/01/29/%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE-%25D0%25BF%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25BD-%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F%25D0%25BD%25D0%25B0-%25D1%2582%25D0%25BE%25D0%25BC%25D0%25B0%25D1%2588%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B0/&docid=rsBtOoheSfoDXM&imgurl=http://kamynec.files.wordpress.com/2010/01/56786.gif&w=1920&h=1275&ei=KeWvT4eqAYbHswaBm4nKBg&zoom=1&iact=hc&vpx=776&vpy=210&dur=1963&hovh=183&hovw=276&tx=179&ty=88&sig=116825212818664477108&sqi=2&page=1&tbnh=127&tbnw=191&start=0&ndsp=22&ved=1t:429,r:19,s:0,i:109 План Купріяна Тамашэвіча 1672] [[Катэгорыя:Архітэктура Камянца-Падольскага]] [[Катэгорыя:Замкі Украіны]] [[Катэгорыя:Крэпасці Украіны]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] c9kwwwi8n3tifwjj6euxnemjis97cre 0 467276 5156748 4913159 2026-06-21T09:02:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156748 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-армянскія адносіны''' — адносіны [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] з [[Арменія]]й. [[Дыпламатычныя адносіны]] паміж дзяржавамі ўстаноўлены [[11 чэрвеня]] [[1993]] года. У верасні 2001 года ў г.[[Ерэван]]е адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь. Пасольства Рэспублікі Арменія ў Рэспубліцы Беларусь функцыянуе з 1993 года. У 2001 і 2013 гадах адбыліся афіцыйныя візіты Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у Арменію. Афіцыйны візіт у Беларусь Прэзідэнта Рэспублікі Арменія прайшоў у чэрвені 2002 года. У верасні 2013 г. у рамках правядзення пасяджэння Савета калектыўнай бяспекі АДКБ у г.[[Сочы]] прайшла двухбаковая сустрэча прэзідэнтаў Беларусі і Арменіі. У 2000 годзе адбыўся абмен візітамі на ўзроўні кіраўнікоў урадаў. У 2005 і 2011 гадах праведзены афіцыйныя візіты Прэм’ер-міністра Рэспублікі Арменія ў Рэспубліку Беларусь. У кастрычніку 2006 года — афіцыйны візіт Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь у Арменію. У 2008, 2011 і 2014 гадах адбыліся афіцыйныя візіты ў Рэспубліку Беларусь Міністра замежных спраў Рэспублікі Арменія. У 2009 і 2012 гг. — афіцыйныя візіты Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь у Арменію. Двухбаковыя сустрэчы кіраўнікоў дыпламатычных службаў таксама праводзяцца ў рамках міжнародных форумаў (Ерэван, 2013; Люксембург, 2015). Дагаворна-прававая база ўзаемаадносін налічвае каля 70 міжнародных дагавораў (на міждзяржаўным, міжурадавым і міжведамасным узроўнях). Гандлёвы абарот паміж Арменіяй і Беларуссю складае каля 50 млн долараў. Беларускі ўрад плануе павялічыць экспарт у Арменію трактароў і ліфтаў, пасажырскай тэхнікі, малочнай прадукцыі. Арменія пастаўляе на беларускі рынак кветкі, спіртныя напоі, лекі<ref>https://sputnik.by/economy/20190131/1039839362/Traktory-v-obmen-na-tsvety-i-konyak-Belarus-ozhivit-torgovlyu-s-Armeniey.html</ref>. 12 чэрвеня [[прэм’ер-міністр Арменіі]] [[Нікол Пашынян]] заявіў у [[Нацыянальны Сход Арменіі|парламенце]], што Арменія ў нейкі момант выйдзе з [[АДКБ]] і назад не вернецца, пакуль [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] выбачыцца перад Арменіяй ці Беларусь выйдзе з арганізацыі. Пашынян таксама заявіў, што ні ён, ні які-небудзь іншы чыноўнік не наведае Беларусь, бо «адзін з кіраўнікоў АДКБ удзельнічаў у падрыхтоўцы» [[Другая Карабахская вайна|40-дзённай вайны супраць Арменіі]]. 13 чэрвеня пасол Арменіі ў Беларусі Размік Хумаран быў выкліканы ў [[Ерэван]] для кансультацый. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240614021609/https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|archivedate=14 чэрвеня 2024|url-status=dead}}</ref>. У жніўні, пасля чарговага выказвання Лукашэнкі, група армянскіх актывістаў закідала памідорамі і бульбай будынак беларускай амбасады ў Ерэване. 26 снежня 2024 года падчас пасяджэння Вышэйшага Еўразійскага эканамічнага савета паміж Лукашэнка і прэм’ер-міністрам Арменіі Пашынянам адбылася публічная спрэчка, дзе прэм’ер Арменіі пацвердзіў сваю рашучасць не наведваць афіцыйны Мінск. == Гл. таксама == * [[Беларусь і карабахскі канфлікт]] {{зноскі}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} {{Міжнародныя адносіны Арменіі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Арменія]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Арменіі|Беларусь]] rixhq5jmrdhrp7c4ynw48l10an2ek2k 0 469732 5156463 4667952 2026-06-20T14:58:31Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]]; +[[Катэгорыя:Трылеры]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156463 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = Псіха | Арыгінальная назва = | Выява = Psycho (1960) theatrical poster.jpg | Жанр = [[трылер]], [[фільм жахаў]] | Рэжысёр = [[Альфрэд Хічкак]] | Прадзюсар = [[Альфрэд Хічкак]] | Сцэнарыст = | Акцёры = | Аператар = | Кампазітар = | Кампанія = | Бюджэт = | Краіна = | Мова = | Час = | Год = | imdb_id = }} '''Псіха''' ({{lang-en|Psycho}}) — амерыканскі псіхалагічны [[трылер]] рэжысёра і прадзюсара [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]], зняты ў 1960 годзе з Энтані Пэркінсам, Верай Майлз і Джонам Гэвінам у галоўных ролях. Вольная экранізацыя аднайменнага рамана [[Роберт Блох|Роберта Блоха]]. == Сюжэт == Фінікс (штат Арызона). Пятніца, 11 снежня (як мяркуецца, 1959 года), абедзены перапынак. Мэрыян Крэйн і яе каханак Сэм Луміс нанялі гатэльны пакойчык для чарговай стрэчы. Яны гавораць пра стасункі, Мэрыян хоча, каб Сэм ажаніўся з ёю. Па абедзе Мэрыян бяжыць у рыелтарскі офіс, дзе яна ўжо 10 гадоў працуе сакратаркаю ў Джорджа Лоўвэры. Да іх прыходзіць кліент, які хоча купіць дом для свае дачкі; грошы ($40 000) ён прыносіць з сабою ў канверце. Джордж просіць Мэрыян адвезці гэтыя грошы ў банк, бо баіцца пакідаць іх у офісе на цэлыя выхадныя. Жанчына скардзіцца на благое пачуванне і просіць адпусціць яе дадому адразу пасля банка. Містар Лоўвэры дае згоду. Дома Мэрыян збірае рэчы, на ложку ляжыць канверт з грашыма, які даверыў ёй бос. Яна не планавала гэтага злачынства, усё выйшла неяк само па сабе. Мэрыян наважыла пакінуць горад і пачаць новае жыццё. Падчас начное язды, здарожаная і вельмі стомленая ад стрэсу, Мэрыян прыпыняе машыну на абочыне, каб трохі адпачыць. Раніцай яе будзіць паліцыянт. Ён занатоўвае, што жанчына дзіўна сябе паводзіць, таму вырашае прасачыць за ёю. Мэрыян заязджае ў салон карыстаных аўто і просіць новую машыну ў абмен на сваю. Прадавец таксама заўважае дзіўнасць у паводзінах незнаёмкі. Мэрыян сядае ў новую машыну і пакідае салон. Бярэцца на ноч, хмарыць. Пачынаецца дождж. Мэрыян зварочвае з шашы і пад'язджае пад зацішны матэль — «Матэль Бэйтса». Дзяўчына разумее, што тут яе наўрад ці хто будзе шукаць. Асталяваўшыся ў «Матэлі Бэйтса», якім кіруе Норман Бэйтс — маладзён, які вельмі пакутуе ад уціску свае ўладнай маці. У пакоі Мэрыян падрахоўвае на паперцы грошы (яна патраціла $800), але потым ірве яе і змывае ва ўнітаз. Акуратна загарнуўшы грошы ў газеціну, Мэрыян кладзе яе на прыложкавую тумбачку. Норман адчувае моцную цягу да Мэрыян, але ягоная маці дужа пратэстуе супраць сынавых пачуццяў. Яна загадвае яму што б там ні было выкінуць жанчыну з галавы, аднак Норман нават не хоча яе слухаць. Потым у гутарцы ён паведамляе Мэрыян, што яго матка разумова хворая. Перад сном Мэрыян ідзе ў душ. Неўзабаве ў прыбіральню заходзіць жанчына (яе твар скрыты ў цені) і бязлітасна забівае Мэрыян нажом. На месца забойства прыбягае ўражаны Норман. Хутка агоўтаўшыся ды ўзяўшы сябе ў рукі, ён пачынае прыбірацца. Цела, укручанае ў душавую фіранку, і чамадан (а разам і газету з грашыма) ён кладзе ў багажнік машыны, пасля адганяе яе і топіць у багне. Тым часам на пошукі Мэрыян адпраўляецца прыватны дэтэктыў Мілтан Арбагаст і сястра Мэрыян — Лайла. Яны звяртаюцца да Сэма, але той не ведае, дзе можа быць Мэрыян. Арбагаст, шукаючы ўцякачку, выпраўляецца ў прыдарожныя матэлі і выпадкам знаходзіць матэль Бэйтсаў. У часе размовы з гаспадаром дэтэктыў прадчувае нешта нядобрае, таму ён, развітаўшыся з Норманам, ідзе званіць Лайле. Потым Арбагаст пралазіць у асабняк — яму карціць пагутарыць з Норманавай маці, — але там на яго нападае невядомая жанчына з нажом (кадр са спіны). Арбагаст падае з лесвіцы і гіне. Лайла дужа хвалюецца, бо не чуваць ніякіх навін ад Арбагаста. Разам з Сэмам яны памыкаюцца разабрацца ўва ўсім самі, таму накіроўваюцца да мясцовага шэрыфа, ад якога дазнаюцца, што Норманава матка памерла ажно 10 гадоў таму (атруціла свайго каханка, а пасля і сябе). Лайла і Сэм рэгіструюцца ў матэлі як сямейная пара. Яны ўважліва даследуюць пакой, які наймала Мэрыян, і знаходзяць кавалачак паперы ва ўнітазе, а таксама прыкмячаюць адсутнасць фіранкі ў душы. Пакуль Сэм адцягвае ўвагу Нормана, Лайла адпраўляецца ў асабняк. У доме яна знаходзіць досыць абжыты пакой з сукенкамі, касметыкай і звяртае ўвагу на глыбокі ўгін у ложку. Тым часам Норман, падчас бойкі аглушыўшы Сэма, як дуж кідаецца ў дом. Лайла спускаецца ў сутарэнне, дзе бачыць жанчыну ў крэсле — тая сядзіць да яе спінай. Наблізіўшыся да крэсла, Лайла разумее — перад ёю мумія місіс Бэйтс. Сама ў гэты момант у сутарэнне забягае пераадзеты ў матчыну вопратку сын і кідаецца з нажом на Лайлу, аднак тут паяўляецца Сэм ды абясшкоджвае «місіс Бэйтс». Нормана Бэйтса арыштоўваюць. Псіхіятр, пагутарыўшы з ім («з ягонаю маці»), расказвае паліцыянтам, што Норман хварэе на раздваенне асобы: 10 гадоў таму Норман прыраўнаваў матку да новага кавалера ды атруціў абаіх, а пасля, не могучы расстацца са сваёю маці, выкапаў цела і стаў весці з ёю размовы. Зазвычай асоба маці бярэ верх, калі побач з сынам з'яўляюцца паглядныя дзяўчаты, якіх дэспатычная, раўнівая маці ў рэшце рэшт забівае (такім парадкам, да Мэрыян «маці» забіла яшчэ дзвюх дзяўчын). Нормана змяшчаюць у псіхіятрычную клініку. Фільм канчаецца ўнутраным маналогам Нормана, голасам яго маці — моцнай часткай яго раздвоенай асобы. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb title|id=0054215|title=«Псіха»}} {{рэйтынг-10|8.7}} * {{amg title|id=39578|title=Псіха}} {{рэйтынг-5|5}} * [http://www.imsdb.com/scripts/Psycho.html Сцэнар фільма]{{ref-en}} * [http://www.thepsychomovies.com Сайт пра серыю фільмаў «Псіха»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151031122735/http://www.thepsychomovies.com/ |date=31 кастрычніка 2015 }}{{ref-en}} * [http://www.filmsite.org/psyc.html Аналіз фільма на «Filmsite»]{{ref-en}} * [http://www.brightlightsfilm.com/28/psycho1.html Артыкул пра фільм «Псіха»]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] [[Катэгорыя:Трылеры]] an1sne4dn5510pngiufpodjtpzwap1x 0 472548 5156460 5006907 2026-06-20T14:49:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156460 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = БІП — Універсітэт права і сацыяльна-інфармацыйных тэхналогій |скарачэнне = БІП |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшыя = |дэвіз = |заснаваны = 1990 |зачынены = 2024 |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |метро = |кампус = |адрас = [[Мінск]], [[Вуліца Караля (Мінск)|вул. Караля]], 3 |сайт = |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''БІП — Універсітэт права і сацыяльна-інфармацыйных тэхналогій''' — [[Беларусь|беларуская]] прыватная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] со статусам [[універсітэт|універсітэта]], якая дзейнічала ў [[Мінск|Мінску]], [[Гродна|Гродне]] і [[Магілёў|Магілёве]] ў 1990—2024 гадах. == Кароткая гісторыя БІП<ref>Паводле старонкі сайта БІП «[http://bip-ip.by/nash-institut/istoriya/ История]»</ref> == * Заснаваны ў 1990 годзе як Мінская вышэйшая юрыдычная школа Саюза юрыстаў БССР. * У 1991 годзе ператвораны ў Беларускі інстытут правазнаўства (БІП) * У 1993—1994 гг. заснаваны філіялы ў Магілёве, Гродне і Баранавічах<ref>На 2017 г. філіял у Баранавічах не дзейнічаў невызначаны час.</ref> * У 1995 г. заснаваны [[Каледж бізнесу і права|Беларускі тэхнікум бізнеса і права]] (сярэдняй спецыяльнай установы пры БІП). * У 1996 г. адкрылася аспірантура * У 1997 г. створаны эканоміка-прававы факультэт і факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў (ФПК) * У 1998 г. створаны Цэнтр прафарыентацыйнай працы і даўніверсітэцкай падрыхтоўкі. * У 2000 г. адкрыты новы корпус БІП ў Магілёве. * У 2001 г. на правах факультэта БІП створана [[Польская вышэйшая гуманітарная школа]]. * У 2002 г. створаны Цэнтр дыстанцыйнага навучання * У 2005 г. пачаў выдавацца часопіс «Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні». * У 2006 г. ліквідавана Польская вышэйшая гуманітарная школа, на яе базе заснаваны факультэт псіхалогіі і паліталогіі * У 2008 г. створаны факультэт міжнароднага права і юрыдычнай псіхалогіі * У 2010 г. адкрыты новы корпус БІП ў Гродне, рэарганізацыя Польскай вышэйшай гуманітарнай школы ў якасці лінгвістычнага цэнтра пры Інстытуце<ref>[https://pvgsh.deal.by Курсы польского языка, карта поляка, обучение в Польше] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161119074443/http://pvgsh.deal.by/ |date=19 лістапада 2016 }} // deal.by</ref>. * 2014 — адкрыццё магістратуры. * 16 лістапада 2020 года БІП — Інстытут правазнаўства атрымаў статус універсітэта. * З 30 жніўня 2024 — спыненне адукацыйнай дзейнасці ўніверсітэта. == Факультэты == * [[Факультэт міжнароднага права БІП|Юрыдычны]] ([[Мінск (канцэртная зала)|вул. Кастрычніцкая, 5]]); * Павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў ([[2-і Пуцеправодны завулак (Мінск)|2-і Пуцеправодны завулак]], 1); * Міжнароднага права (вул. Караля, 3); * Эканоміка-прававы<ref>[http://bip-ip.by/nash-institut/fakultety/ Факультеты] // Сайт БІП</ref> ([[Замкавая вуліца (Мінск)|вул. Замкавая]], 33). == Рэктары == * [[Сцяпан Фёдаравіч Сокал]] (1991—2004) * [[Сяргей Аляксандравіч Самаль]] (2004—2012) * [[Віктар Рыгоравіч Галаванаў]] * [[Сяргей Іванавіч Раманюк]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://bip-ip.by/ Афіцыйны сайт БІП] * [http://bip-grodno.by/ Сайт філіяла ў Гродне] * [http://www.mogilev.bip-ip.by/ Сайт філіяла ў Магілёве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170726025207/http://mogilev.bip-ip.by/ |date=26 ліпеня 2017 }} * [https://www.abiturient.by/university/bip.html Старонка на abiturient.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170721220549/http://www.abiturient.by/university/bip.html |date=21 ліпеня 2017 }} {{ВНУ Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вуліца Караля (Мінск)]] [[Катэгорыя:БІП — Універсітэт права і сацыяльна-інфармацыйных тэхналогій| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:1990 год у Мінску]] cnqwnqrij65cnd8ydtq51jyukel4lia 10 534866 5156517 5068350 2026-06-20T17:58:56Z JerzyKundrat 174 5156517 wikitext text/x-wiki '''[[19 кастрычніка]]''' * [[1466]]: Заключаны [[Другі Торунскі мір|мірны дагавор]] паміж [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]]. * [[1469]]: Шлюб [[Фердынанд II Арагонскі|Фердынанда II Арагонскага]] і [[Ізабела I Кастыльская|Ізабелы Кастыльскай]] паклаў пачатак аб’яднанню Іспаніі. * [[1625]]: Архібіскуп Гансала Акампа асвянціў [[кафедральны сабор Лімы]]. * [[1812]]: [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] пакідае [[Масква|Маскву]]. * [[1919]]: У [[Мінск]]у адкрыліся [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)|беларускія настаўніцкія курсы]]. * [[1971]]: [[КА Марс-3]] ажыццявіў першую ў гісторыі мяккую пасадку на паверхню [[Планета Марс|Марса]]. * 1971: Адкрыты першы этап [[Мюнхенскі метрапалітэн|Мюнхенскага метрапалітэна]]. * [[1984]]: Забіты [[Ежы Папялушка]], польскі каталіцкі святар. * [[1988]]: Створаны аргкамітэт [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэньне»]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|К19]] mg7f947elxd6wf35rbx3ggtrwoztosy 0 540527 5156442 3053642 2026-06-20T14:15:25Z DzBar 156353 афармленне 5156442 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў |імя = Зорны Лорд }} '''Зорны лорд''' ({{lang-en|Star-Lord}}), сапраўднае імя — '''Пітэр Джэйсан Квіл''', ({{lang-en|Peter Jason Quill}}) — [[персанаж|выдуманы персанаж]], які з'яўляецца ў коміксах выдавецтва «[[Marvel Comics]]». З'яўляецца лідарам групы, вядомай як [[Вартавыя Галактыкі (2008)|Вартавыя Галактыкі]]. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://marvel.com/universe/Star-Lord_%28Peter_Quill%29 {{PAGENAME}}] на сайце Marvel.com * [http://www.comicvine.com/starlord/4005-10957/ {{PAGENAME}}] на сайце comicvine.com {{Вартавыя Галактыкі}} {{Кінематаграфічны сусвет Marvel}} [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Выдуманыя майстры баявых мастацтваў]] [[Катэгорыя:Выдуманыя касманаўты]] qwphwww5hs4qfgxg8q073xcsadmxdor 0 540605 5156447 5154317 2026-06-20T14:34:42Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выдуманыя военачальнікі]]; +[[Катэгорыя:Кіналіхадзеі]]; +[[Катэгорыя:Персанажы-іншапланецяне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156447 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў |імя = Танас |выява=Thanos.png}} '''Та́нас''' ({{lang-en|Thanos}}) — персанаж, суперзлодей [[Сусвет Marvel|сусвету коміксаў Marvel]]. Дэбютаваў у [[Бронзавы век коміксаў|бронзавым веку коміксаў]] у коміксе ''[[Жалезны чалавек|Iron Man]]'' #55 (1973) і быў створаны пісьменнікам-мастаком Джымам Старлінам. Імя персанажа з’яўляецца высновай з імя [[Танатас]]а, ''увасаблення смерці'' з грэчаскай міфалогіі. Танас з’яўляўся ў многіх прадуктах [[Marvel Comics]], у тым ліку ў [[Мультыплікацыя (мастацтва)|анімацыйных фільмах]], [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульнях]], [[фільм]]ах і цацках. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://www.corvusonline.net/thanos/ Thanos--The Mad Titan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050213134802/http://www.corvusonline.net/thanos/ |date=13 лютага 2005 }} * [http://www.marveldirectory.com/individuals/t/thanos.htm Thanos] at the Marvel Directory * [[wikia:marvel:Thanos|Thanos — Marvel Comics Database]]{{ref-en}} * [[wikia:ru.characters-power:Танос|Танос — Characters Power вики]]{{ref-ru}} {{Вартавыя Галактыкі}} {{Кінематаграфічны сусвет Marvel}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Суперліхадзеі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Выдуманыя падарожнікі ў часе]] [[Катэгорыя:Выдуманыя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Кіналіхадзеі]] [[Катэгорыя:Персанажы-іншапланецяне]] h8udltgveol1edubym4voxq8tef2utq 0 554670 5156411 5147377 2026-06-20T13:14:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156411 wikitext text/x-wiki {{Персона |імя = Аўгусцін Меерберг |арыгінал імя = Augustin Meyerberg |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[Пасол]] |дата нараджэння = жнівень [[1612]] |месца нараджэння = [[Сілезія]] |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = 23.03.1688 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = }} [[Файл:Meyerberg travel map.jpg|thumb|400px|Карта шляху пасольства 1661—1662 гадоў.]] '''Аўгусцін Меер барон фон Меерберг''' (таксама Маерберг, {{lang-de|Augustin Meyerberg}}) ([[жнівень]] [[1612]], [[Сілезія]] — {{ДС|23|3|1688}}, [[Вена]](?)) — [[Аўстрыйцы|аўстрыйскі]] барон, падарожнік і дыпламат. == Біяграфія == Меерберг родам з [[Сілезія|Сілезіі]]; пры [[Фердынанд III (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фердынандзе III]] быў саветнікам апеляцыйнага суда ў [[Глогау]]. Імператар [[Леапольд I (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Леапольд I]] выклікаў яго ў [[Вена (горад)|Вену]] і дванаццаць разоў адпраўляў яго паслом да розных двароў, у тым ліку: да [[Асманская імперыя|турэцкага]] султана [[Магамет IV|Магамета IV]], да караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Ян II Казімір|Яна Казіміра]], да караля [[Данія|дацкага]] [[Хрысціян V|Хрысціяна V]], да [[Рускае царства|рускага]] цара [[Аляксей Міхайлавіч Раманаў|Аляксея Міхайлавіча]]. У [[барон]]скую Свяшчэннай Рымскай імперыі годнасць ён быў узведзены 23 жніўня 1666 года і тады атрымаў мянушку Меер фон Меерберг; раней называўся дэ Меерн, і пад гэтым імем здзейсніў сваё падарожжа ў [[Масква|Маскву]]. Апісанню гэтага падарожжа Меерберг прысвяціў два сачыненні, напісаныя на лацінскай мове. Першае ўяўляе сабой данясенне пра ход справы, пра прыёмы і пра вынікі пасольства; другое змяшчае, акрамя іншага, апісанне ўсяго бачанага падарожнікам, збор уражанняў, якія зрабілі на асвечанага еўрапейца карціны рускага жыцця таго часу; значэнне яго павялічваецца яшчэ тым, што да яго прыкладзены зборнік карцін і малюнкаў, зробленых з натуры мастаком, які быў у свіце Меерберга. Нагодай для пасольства Меерберга паслужыла [[Руска-польская вайна (1654—1667)|вайна]] паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай за Левабярэжную Украіну. Першае перамір’е ў 1656 годзе было заключана пры пасрэдніцтве Аўстрыі, але ў 1658 годзе зноў разгарэлася вайна. Леапольд I ізноў прапанаваў сваё пасрэдніцтва. У складзе адпраўленага з гэтаю мэтай пасольства знаходзіўся святар [[Себасціян Главініч|Севасцьян Главінік (Главініч)]], які прадставіў сваё данясенне ''«Sebastianus Glavinich de rebus Moschorum»''. Пасольства, выехаўшы з Вены 17 лютага 1661 года, прыбыло да Масквы 24 мая праз [[Пскоў]], [[Ноўгарад]] і [[Цвер]]. 25 мая адбыўся ўрачысты ўезд у сталіцу, на наступны дзень — прыём у палацы. Меерберг падрабязна спыняецца на абставінах прыёму, на цырыманіяле, на ўшаноўванні паслоў царскім абедам. Нарады цягнуліся каля чатырох месяцаў і не раз пагражалі сарвацца, напрыклад, праз невыкананне якім-небудзь з бакоў правілаў тытулавання манархаў. Цар згаджаўся прыняць пасрэдніцтва аўстрыйскага імператара, але кароль польскі і вялікі князь літоўскі, выражаючы гатовасць да міру, не жадаў умяшання Аўстрыі. Тады Меерберг прыклаў усе старанні, каб дамагчыся ў цара, паводле інструкцыі Леапольда I, дапамогі і саюза супраць турэцкага султана, але атрымаў адмову, хоць Аляксей Міхайлавіч і абяцаў якім-небудзь іншым шляхам аддзячыць імператару за прапанаванае пасрэдніцтва. 24 красавіка 1662 года пасланцы былі запрошаны ва ўнутраныя пакоі, «на сяброўскую гутарку», якая складалася ў распіцці заздароўных чар. 25 красавіка адбылася развітальная аўдыенцыя, і 6 мая 1662 года пасольства выехала ў [[Смаленск]] для ўдзелу ў нарадзе ўпаўнаважаных Расіі і Рэчы Паспалітай, але і там пацярпела няўдачу. На зваротным шляху праехаў па Дняпры ад [[Смаленск]]а да [[Магілёў|Магілёва]], затым праз [[Менск]] і [[Барысаў (горад)|Барысаў]] адправіўся ў [[Вільня|Вільню]]. У апісанні свайго пасольства прывёў звесткі пра забойства гетмана [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|В. Гасеўскага]], якое адбылося ў час знаходжання Меерберга ў Вільні. Таксама апісаў архітэктуру, побыт жыхароў і прыроду наваколляў [[Дуброўна|Дуброўны]], [[Орша|Оршы]], [[Копысь|Копысі]], [[Шклоў|Шклова]], [[Быхаў|Быхава]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Барысаў (горад)|Барысава]], [[Менск]]а. Адзначаў, што Белай Руссю ў самой Расіі называюць ''«вобласці паміж Прыпяццю, Дняпром і Дзвіною, з гарадамі Новагародкам, Менскам, Мсціславам, Смаленскам, Віцебскам і Полацкам»''. 22 лютага 1663 года Меерберг вярнуўся ў [[Вена|Вену]]. == Спадчына == Першае данясенне Меерберга ''«Relatio humillima Augustini de Meyern et Horatii Gulielmi Caivuccii, ablegatorum in Moschoviam a d. 17 Febr. 1661 usque ad d. 22 Febr. 1663»'' было выдадзена ў 1820 годзе (Wichmann, ''«Sammlung bisher noch ungedruckter kleiner Schriften zur ältern Geschichte und Kenntniss des Russischen Reichs»'', Берлін). На рускай мове існуюць два пераклады: першы, Дабраклонскага, надрукаваны ў «[[Рускі глядач|Русском Зрителе]]» за 1828 год, № 3-6, і другі, Барсава, у «Чтениях в Императорском обществе истории и древностей российских при Московском университете» ({{lang-be|«Чытанні ў Імператарскім таварыстве гісторыі і старажытнасцей расійскіх пры Маскоўскім універсітэце»}}) за 1882 год, кн. 1-3. Разбору гэтага данясення прысвечана каштоўнае даследаванне [[Фёдар Паўлавіч Адэлунг|Адэлунга]], якое выйшла ў 1827 годзе адначасова на рускай і нямецкай мовах, пад загалоўкам: «Барон Мейерберг и путешествие его по России» ({{lang-be|«Барон Меерберг і падарожжа яго па Расіі»}}). Другое сачыненне Меерберга ''«Iter in Moschoviam etc.»'' змяшчае, між іншым, пераклад [[Саборнае ўлажэнне 1649 года|Улажэння]] цара Аляксея Міхайлавіча. Пра год і месца выдання гэтага сачынення існуюць розныя звесткі; паводле адных — яно выдадзена ў [[Кёльн]]е ў 1663, паводле іншых — у 1679 годзе, што больш праўдападобна. У 1688 годзе ў [[Лейдэн]]е выйшаў французскі дераклад, у 1697 годзе ў [[Неапаль|Неапалі]] — італьянскі. Французскі пераклад перадрукаваны ў 1858 годзе ў I і II тамах «Bibliothèque russe et polonaise», пад загалоўкам: «Relation d’un voyage en Moscovie». На рускай мове сачыненне Mеерберга выйшла ў XVIII ст.: «Путешествие Мейерберга по России» (з малюнкамі). У «Чтениях в Обществе Истории и Древностей Российских» за 1873 год, кн. 3, надрукаваны пераклад Шамякіна. Да сачынення Меерберга прыкладзены збор малюнкаў — краявідаў, партрэтаў і наогул усіх рэчаў, якія прыцягвалі ўвагу чужаземцаў; зроблены яны спрактыкаванай рукой і хоць не адрозніваюцца мастацкай якасцю, але даюць дакладнае ўяўленне пра адлюстраваныя аб’екты, праз што маюць вялікае значэнне ў справе азнаямлення з рускімі старажытнасцямі. Здымкі з гэтых малюнкаў прыкладзены да згаданага даследавання Адэлунга, Кожны малюнак мае тлумачальны подпіс Меерберга. У 1903 г. у Санкт-Пецярбургу, у друкарні Суворына выдадзены альбом Меерберга з малюнкамі і тлумачэннямі да іх. == Літаратура == * Альбом Маерберга: Виды и бытовые картины России XVII в. — СПб., 1903. * [http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/ Путешествiе въ Московiю барона Августина Майерберга и Горацiя Вильгельма Кальвуччи, пословъ Августѣйшега Римскаго Императора Леопольда къ Царю и Великому Князю Алексѣю Михайловичу въ 1661 году, описанное самимъ барономъ Майербергомъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/ |date=30 верасня 2020 }}. Москва: Университетская типография, 1874. 260 с. * Путешествие в Московию // История России и дома Романовых в мемуарах современников XVII—XX вв.: Утверждение династии. — М., 1997. * ''Аделунг Ф.'' Барон Мейерберг и путешествие его по России: Пер. с нем. — СПб, 1827.{{ref-ru}} * '' Грыцкевіч В. П., Мальдзіс А. І.'' Шляхі вялі праз Беларусь. — Мн., 1980. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=256}} == Спасылкі == * [http://www.runivers.ru/upload/iblock/431/prilojenie%20k%20albomu%20puteshestvii%20Meierberga.pdf Альбом Мейерберга. Виды и бытовые картинки XVII в. Объяснительные примечания к рисункам. СПб., 1903] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192502/http://www.runivers.ru/upload/iblock/431/prilojenie%20k%20albomu%20puteshestvii%20Meierberga.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.runivers.ru/bookreader/book58857/#page/2/mode/1up Собрание рисунков к путешествию Мейерберга] {{ЭСБЕ}} {{DEFAULTSORT:Меерберг Аўгусцін}} [[Катэгорыя:Паслы ў Рускай дзяржаве]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Паданні замежнікаў]] [[Катэгорыя:Падарожнікі ў Расію]] jcblz0aqm43f6h4xzo7h28iffswandw 10 561971 5156740 5130179 2026-06-21T08:46:48Z JerzyKundrat 174 5156740 wikitext text/x-wiki '''[[21 чэрвеня]]''' : {{Сцяг ААН}} Міжнародны дзень [[ёга|ёгі]] * [[801]]: Першая дакументальная згадка пра горад [[Бад-Кісінген]]. * [[1503]]: [[Ваўкавыск]] указам вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] атрымаў [[магдэбургскае права]]. * [[1663]]: У [[Масты|Мастах]] завяршыліся перамовы караля і вялікага князя [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] з вайсковай канфедэрацыяй. * [[1898]]: Востраў [[Гуам]] стаў уладаннем [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1905]]: Нарадзіўся французскі філосаф [[Жан-Поль Сартр]]. * [[1919]]: Нямецкі [[контр-адмірал]] [[Людвіг фон Ройтар]] загадаў камандам [[Затапленне Флота адкрытага мора|затапіць караблі]], каб яны не дасталіся англічанам. * [[1937]]: Загінуў [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]], старшыня Саўнаркаму БССР. * [[1940]]: [[Чэрвеньскі пераварот]] у [[Эстонія|Эстоніі]], абвешчаны новы ўрад на чале з [[Іаганес Барбарус|Іаганесам Варэс-Барбарусам]]. * [[2005]]: Запушчаны «[[Космас-1]]» — першы касмічны апарат з [[сонечны ветразь|сонечным ветразем]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|621]] </noinclude> je9smyr7lhjj4keh3ln914b7fzt0obx 0 562083 5156814 3949925 2026-06-21T10:54:14Z Carsten Steger 108362 Aerial image of Paestum inserted. 5156814 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Пестум |Арыгінальная назва = |Выява = Aerial image of Paestum (view from the south).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Італія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 25 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 15 |lon_min = 00 |lon_sec = 20 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Дыяцэзія = |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Храмавае свята = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыдзелы = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = |Устаўка = {{ЮНЕСКА |Афіцыйная назва = Paestum |Назва = Пестум |Тып = Культурны |Крытэрыі = iii, iv |ID = 842 |Рэгіён = Еўропа і Паўночная Амерыка |Уключэнне = 1998 |Пашырэнні = |У небяспецы = }}}} '''Пестум''' ({{lang-lat|Paestum}}), першапачаткова '''Пасейдонія''' ({{lang-grc|Ποσειδωνία}}, {{lang-lat|Poseidonia / Posidonia}}) — грэчаская ([[сібарыс|сібарыйская]]) [[калонія]], заснаваная ў канцы [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзя да н.э.]]<ref>Найстаражытная грэчаская кераміка, знойдзеная ў Пестуме, датуецца каля 600 года да н.э. Гл.: {{артыкул |аўтар = Greco E. |загаловак = Qualche riflessioni ancora sulle origini di Poseidonia |мова = it |выданне = Dialoghi di Archeologia |год = 1979 |нумар = 2 |старонкі = 51—56 }}</ref> у заходняй частцы вобласці [[Луканія|Луканіі]] (за 35 км на паўднёвы ўсход ад цяперашняга [[Салерна]]). == Гісторыя == Пасейдонія перажыла росквіт у [[540-я гады да н.э.]] і наступныя дзесяцігоддзі. Каля 400 года да н.э. яна была заваявана [[Луканы|луканамі]], што прывяло да змяшання грэчаскай і мясцовай (протаітальянскай) культурных традыцый. У [[274 да н.э.|274 годзе да н.э.]] горад быў каланізаваны рымлянамі, якія назвалі яго ''Paestum''. У канцы [[IX]] стагоддзя Пестум быў спустошаны [[сарацыны|сарацынамі]], у XI стагоддзі — нарманамі. Спусташэнню Пестума спрыяла забалочанасць мясцовасці; жыхары, якія засталіся тут, асцерагаючыся [[Малярыя|малярыі]], сышлі на бліжэйшае ўзвышша, заснаваўшы там новы горад [[Капача-Пестум|Капача]]. == Апісанне == === Храмы === [[Выява:Paestum BW 2013-05-17 13-58-28.jpg|міні|злева|{{нп3|Храм Афіны (Пестум)|Храм Афіны||Temple of Athena (Paestum)}} (кан. VI стагоддзя да н.э.)]] [[Выява:Paestum BW 2013-05-17 15-08-53.jpg|міні|{{нп3|Герэён (Пестум)|Герэён|el|Ηραίον της Ποσειδωνίας}} (сяр. VI стагоддзя да н.э.)]] [[Выява:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|міні|злева|{{нп3|Герэён-II|||Second Temple of Hera (Paestum)}} (сяр. V стагоддзя да н.э.)]] У цяперашнім Пестуме добра захаваліся тры [[дарычны ордар|дарычныя]] храмы VI — V стагоддзяў да н.э. Адзін з іх прысвечаны [[Афіна|Афіне]]. Два іншыя ўзведзены ў гонар [[Гера|Геры]] і называюцца {{нп3|Герэён (Пестум)|Герэён-I|el|Ηραίον της Ποσειδωνίας}} (так званая «базіліка») і {{нп3|Герэён-II|||Second Temple of Hera (Paestum)}} (а не [[Пасейдон]]а ці [[Апалон]]а, як лічылася раней). Храм Міру на форуме часткова [[карынфскі ордар|карынфскі]] і належыць да [[II стагоддзе да н.э.|II стагоддзя да н.э.]] Гарадскія сцены маюць да шасці метраў у шырыню і пяць кіламетраў у перыметры. Ад рымскага [[амфітэатр]]а засталося няшмат. Усе гэтыя руіны ўключаны ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. === Фрэскі === [[Выява:The Tomb of the Diver - Paestum - Italy.JPG|міні|Фрэска «нырца» (каля 470 гады да н.э.), якая дала сучасную назву грабніцы. {{нп3|Археалагічны музей Пестума||it|Museo archeologico nazionale di Paestum}}]] [[Выява:Symposiumnorthwall.jpg|міні|350пкс|«Сцэна [[сімпосій|сімпосія]]». Фрагмент фрэскі на саркафагу з {{нп3|Грабніца нырца|«Грабніцы нырца»|it|Tomba del Tuffatore}}, каля 475 гады да н.э. {{нп3|Археалагічны музей Пестума||it|Museo archeologico nazionale di Paestum}}]] У 1968 годзе ў Пестуме была выяўлена так званая {{нп3|Грабніца нырца|«Грабніца нырца»|it|Tomba del Tuffatore}} ({{lang-it|Tomba del tuffatore}}; каля 470 г. да н.э.) з выдатна захаванымі [[фрэскі|фрэскамі]]. Гэта адзіны цалкам ансамбль грэчаскага фрэскавага жывапісу [[Класічная Грэцыя|класічнага перыяду]], які дайшоў да нашых дзён. Фрэска нырца (на якой у рэчаіснасці намаляваны не водныя працэдуры, а сімвалічны «скачок» у замагільны свет) — «адзіны ўзор грэчаскага фігурнага жывапісу, які захаваўся ад архаікі і класікі ў сваёй цэласнасці. Сярод тысяч вядомых грэчаскіх грабніц гэтага часу (груба 700—400 гг. да н.э.) толькі гэта грабніца дэкаравана фрэскамі з выявамі людзей»{{sfn|Holloway|2006|p=365}}. Гэтыя пяць роспісаў, нароўні з іншымі антычнымі знаходкамі, цяпер знаходзяцца ў {{нп3|Археалагічны музей Пестума|Нацыянальным археалагічным музеі Пестума|it|Museo archeologico nazionale di Paestum}}. {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * {{артыкул |аўтар = [[Васіль Васільевіч Разанаў|Розанов, Василий Васильевич]] |загаловак = Пестум |выданне = Мир Искусства |год = 1902 |нумар = 2 }} * {{кніга | загаловак = Paestum: scavi, studi, ricerche: bilancio di un decennio (1988—1998) | адказны = a cura di E. Greco ; a cura di F. Longo | месца = Paestum | выдавецтва = Pandemos | год = 2000 | isbn = 9788887744095 }} * {{артыкул |аўтар = Holloway R. |загаловак = The Tomb of the Diver |мова = en |выданне = American Journal of Archaeology |год = 2006 |том = 110 |старонкі = 365—388 |ref = Holloway }} {{Сусветная спадчына ў Італіі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Італіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Італіі]] [[Катэгорыя:Храмы Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Колішнія гарады Еўропы]] [[Катэгорыя:Гарады Луканіі]] j37dn6oeph5rfc2omv74zl0h0pfcgrd 0 575548 5156406 3224243 2026-06-20T13:02:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156406 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Штраух}} '''Аўгуст Людвігавіч Штраух''' ({{ДН|||1833}} — ?) — інжынер-архітэктар<ref name="БЮСС">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=393 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 384]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1833 годзе<ref name="БЮСС"/>.<!--магчыма, гэта пра яго бацьку, братоў і бацькоўскі дом https://walkspb.ru/zd/bol_morskaya23.html--> Па заканчэнні курса ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскім будаўнічым вучылішчы]] ў 1857 годзе з чынам калежскага сакратара, прызначаны ў эстляндскую будаўнічую і дарожную камісію<ref name="БЮСС"/>. У наступным годзе камандзіраваны на дапамогу інжынер-падпалкоўніку Цімафееву, для выраблення вышуканняў па паніжэнні гарызонту вод [[Чудскае возера|Чудскага возера]]<ref name="БЮСС"/>. Потым, у 1859 годзе, прызначаны начальнікам штучнага стала ў санкт-пецярбургскай будаўнічай і дарожнай камісіі, у 1861 годзе перамешчаны ў віленскую камісію, а праз тры гады прызначаны архітэктарам у Аляксандраўскі кадэцкі корпус і ўзведзены ў званне архітэктара. У хуткім часе А. Штраух заняў пасаду ковенскага губернскага архітэктара<ref name="БЮСС"/>. Пазней паслядоўна быў: [[мінскі губернскі архітэктар|мінскім губернскім архітэктарам]] (з 17 жніўня 1867), прылічаным да [[Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічага камітэту]] (1872) і [[пензенскі губернскі архітэктар|пензенскім губернскім архітэктарам]] (1873)<ref name="БЮСС"/>. У 1874 годзе А. Штраух выйшаў у адстаўку і з таго часу жыў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] і займаўся там прыватнай будаўнічай практыкай<ref name="БЮСС"/>. == Творчасць == === Асобныя творы === * перабудова асабняка сям’і Чалішчава ў даходны дом П. А. Мясаедава (1876) па вул. {{нп3|Вялікая Канюшанная вуліца (Санкт-Пецярбург)|Вялікай Канюшаннай|ru|Большая Конюшенная улица (Санкт-Петербург)}}, 3 у [[Санкт-Пецярбург]]у<ref>[http://www.citywalls.ru/house3626.html?s=fg2qprue7b58kbji0sb2imdas0 Особняк семьи Челищева — Доходный дом П. А. Мясоедова]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Штраух Аўгуст Людвігавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Пензы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Каўнаса]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільнюса]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Пензенскія губернскія архітэктары]] [[Катэгорыя:Ковенскія губернскія архітэктары]] mcndi0m02foaohid2bnd6ym3vlnnuho 0 581327 5156764 4870552 2026-06-21T09:45:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156764 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-польскiя адносiны |Выява = Belarus Poland Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Польшча |Колер1 = green |Колер2 = orange }} Двухбаковыя адносіны з’яўляюцца важнымі для [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]], перш за ўсё з-за геаграфічнай і гісторыка-культурнай блізкасці, а таксама дзякуючы наяўнасці значных меншасцяў — [[Беларусы ў Польшчы|беларускай у Польшчы]] і [[Палякі на Беларусі|польскай у Беларусі]]. == Дыпламатычныя стасункі == Дыпламатычныя адносіны паміж краінамі былі ўсталяваныя [[2 сакавіка]] [[1992]] года. У 1992 годзе ў [[Мінск]]у было адкрыта пасольства Польшчы, а ў [[1993]] годзе было адкрыта пасольства Беларусі ў [[Варшава|Варшаве]]. Таксама дзейнічаюць два генеральных консульства Беларусі — у [[Беласток]]у і [[Гданьск]]у, а таксама консульства ў [[Бяла-Падляска|Бяла-Падлясцы]] і часовы пункт консульскага прыёму ў [[Аўгустаў|Аўгустове]]. У Беларусі, акрамя пасольства, працуюць два генеральных консульства — у [[Гродна|Гродне]] і [[Брэст|Брэсце]]. == Гісторыя == === Даваенны час === [[Файл:Мінск. Нова-Маскоўская гасцініца.jpg|міні|злева|Будынак на рагу сучасных пр. Незалежнасці і вул. Леніна, у якім у 1924—1925 гадах размяшалася консульства Польскай Рэспублікі ў Мінску]] У даваенны час у [[Мінск]]у дзейнічала Генеральнае консульства Рэспублікі Польшча, якое падпарадкоўвалася [[пасольства Польшчы ў Расіі|пасольству ў Маскве]]. Установа працавала да [[1939]] года, яе апошнім кіраўніком быў [[Казімеж Рудзкі]]<ref name="svaboda1">[https://www.svaboda.org/a/28342594.html Беларусь — Польшча: 25 гадоў адлігаў і замарозак стасункаў]</ref>. === Пасляваенны час === {{Асноўны артыкул|Адносіны БССР і ПНР}} З [[1972]] года ў Мінску дзейнічала таксама [[Генеральнае консульства ПНР у Мінску|Генеральнае консульства ПНР]]<ref name="svaboda1"/>. === Сучаснасць === [[Файл:Stamp of Belarus - 2017 - Colnect 685541 - 25 years of diplomatic relations between Belarus and Poland.jpeg|thumb|Паштовая марка Беларусі да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін]] У кастрычніку [[1990]] г. падчас візіту ў [[Мінск]] [[міністр замежных спраў Польшчы|міністра замежных спраў Польшчы]] [[К. Скубішэўскі|К. Скубішэўскага]] яго беларускі калега [[П. Краўчанка]] заявіў аб непрыняцці беларускім бокам праекта Дэкларацыі аб асновах міждзяржаўных адносін, які быў прапанаваны польскім бокам. Гэта было зроблена нягледзячы на тое, што аналагічныя дэкларацыі з Польшчай былі падпісаны падчас візіту міністра ў [[СССР]] з [[УССР|Украінай]] і [[РСФСР]]. Прычынай адмовы сталі патрабаванні, высунутыя беларускімі ўладамі, які заявілі, што [[БССР]] не падпісвала [[Савецка-польскі дагавор 1945 г.|савецка-польскі дагавор аб дзяржаўнай граніцы]] ад [[16 жніўня]] [[1945]] г. і не можа прызнаць яго сапраўдным для Беларусі. Беларускія дыпламаты адмаўляліся прымаць прапанаваную Польшчай фармулёўку аб недатыкальнасці і нязменнасці ў будучыні беларуска-польскай граніцы, якая была вызначана савецкім і польскім урадамі ў 1945 годзе<ref name="Снапковский">{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=24 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. [[10 кастрычніка]] [[1991]] падчас візіту ў Польшчу старшыня ўрада Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]] падпісаў з старшынёй польскага ўрада [[Ян Бялецкі|Янам Бялецкім]] Дэкларацыю аб добрасуседстве, узаемаразуменні і супрацоўніцтве. Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[2 сакавіка]] [[1992]] падчас прыезду міністра замежных спраў Беларусі [[Пётр Краўчанка|Пятра Краўчанкі]] ў Варшаву, дзе бакі таксама падпісалі Консульскую канвенцыю. Пасля ператварэння польскага генеральнага консульства ў [[Мінск]]у ў пасольства яго ўзначаліла [[Эльжбета Смулкова]]. [[24 красавіка]] 1992 года Вячаслаў Кебіч падпісаў у Польшчы пагадненне аб прынцыпах пагранічнага супрацоўніцтва і дагавор аб пагранічных пераходах. [[23 чэрвеня]] 1992 года старшыня Вярхоўнага Савета Беларусі [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісаў у Варшаве Дагавор аб добрасуседстве і супрацоўніцтве на 15 гадоў, паводле якога бакі пацвердзілі граніцу, якая існавала паміж абедзвюма дзяржавамі<ref name="Снапковский"/>; а таксама адкрыў беларускае пасольства. Першым паслом Беларусі ў Польшчы стаў [[Уладзімір Сянько]]. [[19 лістапада]] 1992 года старшыня польскага ўрада [[Ганна Сухоцкая]] падчас прыезду ў Беларусь падпісала Пагадненне аб адмове ад двайнога падаткаабкладання. 15-16 снежня 1992 года ў Польшчы адбылася сустрэча беларускага і польскага міністраў абароны Паўла Казлоўскага і Януша Анышкевіча адпаведна. [[21 красавіка]] [[1993]] года міністры падпісалі ў Беларусі Дагавор аб ваенным супрацоўніцтве. [[30 сакавіка]] [[1996]] года ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і [[Аляксандр Квасьнеўскі|Аляксандра Квасьнеўскага]]. [[1 кастрычніка]] [[2003]] года ў сувязі з уваходам у [[Еўрапейскі Саюз]] польскі ўрад увёў візавы рэжым для беларускіх грамадзян<ref>Баляслаў Хмяліньскі. [http://www.evolutio.info/index2.php?option=com_content&task=view&id=1108&pop=1&page=0&Itemid=188 Польшча — Беларусь: 15 гадоў міждзяржаўных адносін]// Журнал международного права и международных отношений. [[2007]] — № 1</ref>. З [[6 снежня]] [[2002]] г. па кастрычнік 2008 года паслом Беларусі ў Польшчы быў [[Павел Паўлавіч Латушка]]<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2008/10/27/ic_news_112_300582/ Павел Латушко завершает дипломатическую миссию в Польше]</ref>. Новым паслом [[31 кастрычніка]] 2008 года быў прызначаны намеснік міністра замежных спраў РБ [[Віктар Анатольевіч Гайсёнак]]. Наступным беларускім паслом стаў [[Аляксандр Казіміравіч Авяр’янаў|Аляксандр Авяр’янаў]] (2014-2019). 18 студзеня 2011 года МЗС Польшчы забараніў ўезд у краіну А. Лукашэнку і шэрагу беларускіх чыноўнікаў за падаўленне [[Плошча 2010|акцыі пратэсту 19 снежня 2010]] і наступны пераслед апазіцыі<ref>http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406073715/http://www.elections-ices.org/russian/news/textid:9104/ |date=6 красавіка 2019 }}</ref>. == Эканамічныя адносіны == Тавараабарот Беларусі і Польшчы (<font color="lightgreen">экспарт</font> у Польшчу і <font color="lightblue">імпарт</font> з Польшчы; у млн. USD)<ref>[https://web.archive.org/web/20120502180346/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/ftrade1.php Основные показатели внешней торговли], ''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''</ref>: <timeline> ImageSize = width:600 height:400 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.6,0.6,0.9) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) id:cobar3 value:rgb(0.9,0.3,0.3) DateFormat = yyyy Period = from:-130 till:1900 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:10 align:left bar:00e from:0 till:276 color:cobar2 bar:00i from:0 till:223 bar:01e from:0 till:248 color:cobar2 bar:01i from:0 till:202 bar:02e from:0 till:273 color:cobar2 bar:02i from:0 till:221 bar:03e from:0 till:434 color:cobar2 bar:03i from:0 till:348 bar:04e from:0 till:728 color:cobar2 bar:04i from:0 till:475 bar:05e from:0 till:847 color:cobar2 bar:05i from:0 till:578 bar:06e from:0 till:1032 color:cobar2 bar:06i from:0 till:765 bar:07e from:0 till:1226 color:cobar2 bar:07i from:0 till:819 bar:08e from:0 till:1798 color:cobar2 bar:08i from:0 till:1154 bar:09e from:0 till:823 color:cobar2 bar:09i from:0 till:786 bar:10e from:0 till:885 color:cobar2 bar:10i from:0 till:1079 bar:11e from:0 till:1124 color:cobar2 bar:11i from:0 till:1289 bar:12e from:0 till:949 color:cobar2 bar:12i from:0 till:1349 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:00i at: -130 text: 2000 shift:(-24,4) bar:01i at: -130 text: 2001 shift:(-24,4) bar:02i at: -130 text: 2002 shift:(-24,4) bar:03i at: -130 text: 2003 shift:(-24,4) bar:04i at: -130 text: 2004 shift:(-24,4) bar:05i at: -130 text: 2005 shift:(-24,4) bar:06i at: -130 text: 2006 shift:(-24,4) bar:07i at: -130 text: 2007 shift:(-24,4) bar:08i at: -130 text: 2008 shift:(-24,4) bar:09i at: -130 text: 2009 shift:(-24,4) bar:10i at: -130 text: 2010 shift:(-24,4) bar:11i at: -130 text: 2011 shift:(-24,4) bar:12i at: -130 text: 2012 shift:(-24,4) bar:06i at: 775 text: 765 shift:(-11,4) bar:07i at: 829 text: 819 shift:(-11,4) bar:08i at: 1164 text: 1154 shift:(-11,4) bar:09i at: 796 text: 786 shift:(-11,4) bar:10i at: 1089 text: 1079 shift:(-11,4) bar:11i at: 1299 text: 1289 shift:(-11,4) bar:12i at: 1359 text: 1349 shift:(-11,4) bar:06e at: 1042 text: 1032 shift:(-11,4) bar:07e at: 1236 text: 1226 shift:(-11,4) bar:08e at: 1808 text: 1798 shift:(-11,4) bar:09e at: 833 text: 823 shift:(-11,4) bar:10e at: 895 text: 885 shift:(-11,4) bar:11e at: 1134 text: 1124 shift:(-11,4) bar:12e at: 959 text: 949 shift:(-11,4) </timeline> Польшча з’яўляецца важным гандлёвым партнёрам Беларусі. За [[2004]]—[[2008]] сукупны аб’ём тавараабароту павялічыўся з 1203,8 да 2963,6 млн долараў пры станоўчым сальда для Беларусі. Пасля 2010 сальда стала пераважна адмоўным. Па выніках 2016 года тавараабарот Польшчы з [[Беларусь|Беларуссю]] склаў $ 2 млрд. Віцэ-прэм’ер [[Міхаіл Русы]] адзначыў, што ёсць патэнцыял для дасягнення $ 3 млрд. Асноўныя пазіцыі экспарту з Беларусі ў Польшчу — нафтапрадукты, калійныя ўгнаенні, пліты ДСП, неапрацаваныя лесаматэрыялы, мінеральныя ўгнаенні; з Польшчы ў Беларусь — яблыкі, таматы, малако і вяршкі, лекі і інш<ref>https://www.belta.by/economics/view/belarus-i-polsha-dolzhny-uvelichit-tovarooborot-do-3-mlrd-rusyj-264095-2017/</ref>. == Культурнае супрацоўніцтва == Пры падтрымцы ўрада Польшчы ў Мінску дзейнічае Польскі інстытут. [[Беларуская мова]] выкладаецца ў 39 пачатковых навучальных установах (у 23 школах, 14 гімназыях, 2 ліцэях), яе вывучае 8 тысяч дзяцей і падлеткаў беларускай нацыянальнасці. Ад [[1997]] у [[Беласток]]у існуе [[Беластоцкі ўніверсітэт|ўніверсітэт]] (былы філіял Варшаўскага ўніверсітэта), дзе ёсць кафедра беларускай культуры. == Гл. таксама == * [[Польска-беларускія канфлікты XX стагоддзя]] * [[Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.belembassy.org/poland/bel/index.php?p=embassy&f=ambassador Пасольства Беларусі ў Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305162124/http://www.belembassy.org/poland/bel/index.php?p=embassy&f=ambassador |date=5 сакавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20090221031221/http://www.minsk.polemb.net/ Пасольства Польшчы ў Беларусі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны| ]] oosbg3s4nkxmlj7bq3t2p5zcasq1w4j 0 594112 5156682 4943595 2026-06-21T04:33:53Z 5156682 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Прэзідэнт Украіны]] | парадак = 6 | сцяг = Flag of the President of Ukraine.svg | сцяг2 = | пачатак паўнамоцтваў = [[20 мая]] [[2019]] | заканчэнне паўнамоцтваў = | прэм'ер-міністр = [[Уладзімір Барысавіч Гройсман|Уладзімір Гройсман]] * [[Аляксей Валер’евіч Ганчарук|Аляксей Ганчарук]] * [[Дзяніс Анатольевіч Шмыгаль|Дзяніс Шмыгаль]] | папярэднік = [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка]] | дзеці = * Аляксандра (2005) * Кірыл (2013) }} '''Уладзі́мір Алякса́ндравіч Зяле́нскі''' ({{lang-uk|Володимир Олександрович Зеленський}}, нар. {{ДН|25|1|1978}}, {{МН|Крывы Рог|ў Крывым Рогу|}}) — шосты і дзейны [[Прэзідэнт Украіны]] з 20 мая 2019 года<ref>{{Cite web|title=Володимир Зеленський склав присягу Президента України|url=https://www.president.gov.ua/news/volodimir-zelenskij-sklav-prisyagu-prezidenta-ukrayini-55477|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2019-08-27|language=ua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190528211912/https://www.president.gov.ua/news/volodimir-zelenskij-sklav-prisyagu-prezidenta-ukrayini-55477|archivedate=2019-05-28|url-status=live}}</ref>. Да ўступлення на пасаду вядомы як [[Шоў-бізнэс|шоумен]], [[акцёр]], [[комік]], [[рэжысёр]], [[Кінапрадзюсар|прадзюсар]] і [[сцэнарыст]]. Быў саўладальнікам і мастацкім кіраўніком «[[Студыя Квартал-95|Студыі Квартал-95]]» (2003—2019) і генеральным прадзюсарам тэлеканала «[[Інтэр (тэлеканал)|Інтэр]]» (2010—2012). == Біяграфія == === Бацькі === Мае [[Яўрэі|яўрэйскае]] паходжанне<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qnica24PTnU Владимир Зеленский У меня еврейская кровь и я украинец!]</ref>. Маці — Рыма Уладзіміраўна Зяленская — працавала інжынерам. Бацька — Аляксандр Сямёнавіч Зяленскі — матэматык, праграміст, доктар тэхнічных навук, прафесар. === Адукацыя === Вучыўся ў школе з паглыбленым вывучэннем [[Англійская мова|англійскай мовы]]. У школьныя гады займаўся барацьбой, танцамі, прымаў удзел у самадзейнасці. У 1995–2000 гадах вучыўся ў Крыварожскім эканамічным інстытуце [[Кіеўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт імя Вадзіма Гэцьмана|Кіеўскага нацыянальнага эканамічнага універсітэта]], атрымаў спецыяльнасць «правазнаўца» (але па ёй не працаваў)<ref>[https://www.rbc.ru/person/617fc6db9a794764e13eca61?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F Зеленский Владимир Александрович]{{ref-ru}}</ref>. === Кар’ера акцёра і коміка === Удзельнік [[Клуб вясёлых і знаходлівых|КВЗ]] у камандах «[[Запарожжа — Крывы Рог — Транзіт]]», «Зборная Крывога Рога» і «[[95-ты квартал (каманда КВЗ)|95-ты квартал]]», у апошняй з іх Уладзімір Зяленскі быў капітанам, акцёрам і аўтарам большасці нумароў. У 2003 годзе, пасля выхаду з КВЗ, яго каманда пачала даваць канцэрты на тэлебачанні. Ужо як «Студыя Квартал-95» у 2005 годзе каманда стварае шоу «[[Вячэрні квартал]]», у якім Уладзімір Зяленскі становіцца аўтарам, рэжысёрам і вядучым акцёрам. У 2010—2011 гадах працаваў генеральным прадзюсарам тэлеканала «Інтэр». На працягу сваёй кар’еры выступаў у шматлікіх тэлепраектах, найбольш знамянальна — у ролі акцёра («Вячэрні квартал»), вядучага («[[Кіеў Вячэрні (тэлеперадача)|Кіеў вячэрні]]», «[[Ліга смеху (тэлеперадача)|Ліга смеху]]») і суддзі («[[Рассмяшы коміка (тэлеперадача)|Рассмяшы коміка]]»). Уладзімір Зяленскі ўдзельнічаў у вытворчасці больш за двух дзясяткаў кінафільмаў і тэлесерыялаў як акцёр (у прыватнасці «[[Каханне ў вялікім горадзе]]», «[[8 першых спатканняў]]», «[[Я, ты, ён, яна (фільм, 2018)|Я, ты, ён, яна]]»), прадзюсар (напрыклад «[[Сваты]]», «[[Я буду побач (фільм, 2012)|Я буду побач]]», «[[Каханне ў вялікім горадзе 3]]»), сцэнарыст («Сваты»), а таксама быў акцёрам дубляжу («[[Хортан (мультфільм)|Хортан]]», «[[Падынгтан (фільм)|Падынгтан]]» і іншыя). На працягу 2015—2018 гадоў іграў у тэлесерыяле «[[Слуга народа (тэлесерыял)|Слуга народа]]» ролю Васіля Галабародзькі — настаўніка гісторыі, які абраны прэзідэнтам Украіны. Тэлесерыял абвінавачвалі ў палітычнай рэкламе<ref>{{Cite web|title=''Слуга народу'' – агітація Зеленського? Юрист назвав за і проти|url=https://www.obozrevatel.com/ukr/president-2019/sluga-narodu-agitatsiya-zelenskogo-yurist-nazvav-za-i-proti.htm|website=Вибори президента 2019|accessdate=2019-05-25|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190525110604/https://www.obozrevatel.com/ukr/president-2019/sluga-narodu-agitatsiya-zelenskogo-yurist-nazvav-za-i-proti.htm|archivedate=2019-05-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=КВУ: «Слуга народу-3» є передвиборною агітацією Зеленського, за це треба заплатити|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zelenskyi-sluga-narodu-reklama-kvu/29766104.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2019-05-25|language=uk|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190414163107/https://www.radiosvoboda.org/a/news-zelenskyi-sluga-narodu-reklama-kvu/29766104.html|archivedate=2019-04-14|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.pravda.com.ua/authors/tshevchenko/5c73a178ca5b1/|website=blogs.pravda.com.ua|accessdate=2019-05-25|title=Чому серіал "Слуга народу" це агітація Зеленського|last=Шевченко|first=Тарас|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190620044758/https://blogs.pravda.com.ua/authors/tshevchenko/5c73a178ca5b1/|archivedate=2019-06-20|url-status=live}}</ref>, першыя серыі трэцяга сезона серыяла выйшлі непасрэдна перад [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|выбарамі прэзідэнта Украіны]], у якіх Уладзімір Зяленскі ўдзельнічаў як вылучэнец [[Слуга народа (партыя)|аднайменнай партыі]]<ref>{{Cite web|title=Партія "Слуга народу" висунула Володимира Зеленського кандидатом у президенти|url=https://24tv.ua/partiya_sluga_narodu_visunula_volodimira_zelenskogo_kandidatom_u_prezidenti_n1099725|website=24 Канал|accessdate=2019-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190408031217/https://24tv.ua/partiya_sluga_narodu_visunula_volodimira_zelenskogo_kandidatom_u_prezidenti_n1099725|archivedate=2019-04-08|url-status=live}}</ref>. === Выбары 2019 года === Кандыдат у [[Прэзідэнт Украіны|прэзідэнты Украіны]] на [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|выбарах 2019 года]], пераможца першага тура (31 сакавіка). Як заўважыў кіраўнік Фонду «Украінская палітыка» Косць Бандарэнка:<ref>[https://www.svaboda.org/a/29857444.html svaboda.org]</ref> {{Цытата| …людзі, якія галасавалі за яго, галасавалі хутчэй за яго сцэнічны вобраз, не столькі за канкрэтнага чалавека, колькі супраць усіх астатніх палітыкаў. }} Яго сапернік у другім туры выбараў, дзейны тады Прэзідэнт Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятро Парашэнка]], заявіў 19 красавіка ў часе дэбатаў паміж кандыдатамі на [[Нацыянальны спартыўны комплекс «Алімпійскі»|НСК «Алімпійскі»]], што Уладзімір Зяленскі прымярае вобраз героя з серыяла «Слуга народа», аднак насамрэч прадстаўляе інтарэсы збеглага алігарха [[Ігар Валер’евіч Каламойскі|Ігара Каламойскага]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=229166 nashaniva.by]</ref>. У другім туры прэзідэнцкіх выбараў, які адбыўся 21 красавіка, Уладзімір Зяленскі ўпэўнена перамог, атрымаўшы 73,22 % галасоў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=229253 nashaniva.by]</ref>. == На чале дзяржавы == З [[20 мая]] [[2019]] года [[Прэзідэнт Украіны]]. У часе цырымоніі інаўгурацыі, якая прайшла ў [[Кіеў|Кіеве]], Уладзімір Зяленскі заявіў, што яго першай задачай на пасадзе Прэзідэнта Украіны стане спыненне агню на [[Данбас]]е<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=230747 nashaniva.by]</ref>. Ён таксама абвясціў пра роспуск парламента, пра зняцце недатыкальнасці з дэпутатаў, пра крымінальную адказнасць за незаконнае ўзбагачэнне, змены ў Выбарчым Кодэксе, пра зняцце з пасад генпракурора, міністра абароны і іншых урадоўцаў сілавога блока. 21 мая распусціў украінскі парламент і прызначыў пазачарговыя выбары ў Раду на 21 ліпеня. На парламенцкіх выбарах партыя Уладзіміра Зяленскага «[[Слуга народа (партыя)|Слуга народа]]» атрымала пераканаўчую перамогу і паводле партыйных спісаў, і па мажарытарных акругах<ref>[https://www.svaboda.org/a/30068675.html svaboda.org]</ref>. Неўзабаве тэлефонная размова Уладзіміра Зяленскага і [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] стала прычынай «украінскага крызісу» ў Злучаных Штатах Амерыкі і выклікала няўдалую спробу [[Імпічмент Дональда Трампа|імпічменту Дональда Трампа]]. Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] ў ноч на 25 лютага 2022 года стварыў і сам узначаліў стаўку Вярхоўнага галоўнакамандуючага. Заняў пазіцыю, накіраваную на абарону суверэнітэту<ref name=":3">{{Cite web|title=Analysis: How Zelensky changed the West's response to Russia|url=https://www.cnn.com/2022/02/28/politics/zelensky-us-response-to-russia/index.html|website=CNN|accessdate=2022-02-28|first=Analysis by Stephen Collinson|last=CNN|archive-date=21 березня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321092515/https://www.cnn.com/2022/02/28/politics/zelensky-us-response-to-russia/index.html}}</ref>. З вясны здзяйсняў паездкі па Украіне, у тым ліку наведваў прыфрантавую зону. 7 сакавіка 2022 года атрымаў [[Прэмія свабоды імя Рональда Рэйгана|Прэмію свабоды]] імя [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] «''за яго мужную барацьбу з тыраніяй і за яго нязломную пазіцыю па свабодзе і дэмакратыі''». 26 ліпеня 2022 года [[прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] [[Борыс Джонсан]] уручыў Уладзіміру Зяленскаму прэмію лідарства імя [[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыля]] «''за неверагодную мужнасць, супраціўленне і годнасць перад тварам варварскага ўварвання Пуціна''». 28 ліпеня 2022 года быў узнагароджаны найвышэйшай узнагародай [[Літва|Літвы]]&nbsp;— [[Ордэн Вітаўта Вялікага|ордэнам Вітаўта Вялікага]]. 25 верасня 2022 года Уладзімір Зяленскі названы самым уплывовым яўрэем паводле версіі выдавецтва [[The Jerusalem Post]]<ref>{{Cite web|title=Володимир Зеленський став євреєм номер один за версією The Jerusalem Post|url=https://detector.media/infospace/article/203134/2022-09-25-volodymyr-zelenskyy-stav-ievreiem-nomer-odyn-za-versiieyu-the-jerusalem-post/|website=detector.media|date=2022-09-25|accessdate=2022-09-25|language=uk}}</ref>. 19 кастрычніка [[Еўрапарламент]] прысудзіў [[прэмія Сахарава|прэмію Сахарава]] ўкраінскаму народу і Уладзіміру Зяленскаму. 7 снежня Часопіс «''[[Time]]''» назваў чалавекам года Уладзіміра Зяленскага і ўкраінскі дух<ref>[https://time.com/person-of-the-year-2022-volodymyr-zelensky/?utm_source=twitter&utm_medium=social&utm_campaign=person-of-the-year&utm_term=world_ukraine&linkId=192718440 time.com]</ref>. Па версіі [[Time|часопіса Time]], Уладзімір Зяленскі стаў самым уплывовым чалавекам у 2022 годзе, набраўшы 5 % галасоў (больш за 3,3 мільёна чытачоў)<ref>{{Cite web|title=Зеленський став найвпливовішою людиною 2022 року за версією журналу Time|url=https://news.obozrevatel.com/ukr/vojna-v-ukraine/zelenskij-stav-najvplivovishoyu-lyudinoyu-2022-roku-za-versieyu-zhurnalu-time.htm|website=OBOZREVATEL NEWS|date=2022-05-20|accessdate=2022-05-21|language=uk|first=Кирило|last=Лютий|archive-date=21 травня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521090609/https://news.obozrevatel.com/ukr/vojna-v-ukraine/zelenskij-stav-najvplivovishoyu-lyudinoyu-2022-roku-za-versieyu-zhurnalu-time.htm}}</ref>. 12 чэрвеня 2022 года стаў лаўрэатам прэміі імя Барыса Нямцова, за смеласць<ref>{{Cite web|title=Зеленський став лауреатом премії імені Бориса Нємцова – за сміливість|url=https://www.unian.ua/politics/zelenskiy-stav-laureatom-premiji-imeni-borisa-nyemcova-za-smilivist-novini-ukrajina-11863455.html|website=www.unian.ua|accessdate=2022-06-15|language=uk|archive-date=13 червня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613081332/https://www.unian.ua/politics/zelenskiy-stav-laureatom-premiji-imeni-borisa-nyemcova-za-smilivist-novini-ukrajina-11863455.html}}</ref>. Праводзіў сустрэчы з лідарамі іншых краін. З пачаткам вайны замежныя паездкі Уладзіміра Зяленскага спыніліся амаль на 10 месяцаў. У снежні 2022 года ён здзейсніў візіт у ЗША. У 2023 годзе ўпершыню быў з візітам у Лацінскай Амерыцы, 10 лістапада ён быў запрошаны на інаўгурацыю Прэзідэнта Аргенціны [[Хаўер Мілей|Хаўера Мілея]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Уладзімір Зяленскі}} {{Прэзідэнты Украіны}} {{DEFAULTSORT:Зяленскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Украіны]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Украіны]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Украіны]] [[Катэгорыя:Акцёры Украіны]] [[Катэгорыя:Гумарысты Украіны]] [[Катэгорыя:Акцёры-палітыкі]] [[Катэгорыя:Гульцы Вышэйшай лігі КВЗ]] [[Катэгорыя:Члены СНБА Украіны]] [[Катэгорыя:Уладзімір Зяленскі]] ca4iikenfkpb1zgpofi8qm05ieeq90r 0 612225 5156704 5124817 2026-06-21T06:03:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156704 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Ідліб |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |дата = з [[2012]] па сакавік [[2020]] года |месца = [[Ідліб]], [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]] |вынік = усталяваны рэжым спынення агню |праціўнік1 = * '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''': ** [[File:Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg|20px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] ** [[Файл:National Defence Force Syria Logo.jpg|20px]] [[Нацыянальныя сілы абароны]] ** [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|20px]] [[Хезбала]] ** {{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] ** [[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]] ** {{flagicon image|Liwa Fatemiyoun infobox flag.png}} [[Фаціміюн]] * '''{{Сцягафікацыя|Іран}}''' <small>(з 2013)</small> * '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' <small>(з 2015)</small> ---- '''{{Сцягафікацыя|ЗША}}''' <small>(з 2014)</small> |праціўнік2 = * {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Сірыйская апазіцыя]]''': ** [[Сірыйская свабодная армія]] ** [[Сірыйская нацыянальная армія]] ** [[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|20px]] [[Ахрар аш-Шам]]<ref name=Champrass>{{cite news |title=BBC Arabic: Groups affiliated to al-Qaeda carry out acts of terror |url=http://www.champress.net/index.php?q=en/Article/view/7707 |publisher=Champress |date=18 September 2012 |access-date=21 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724123517/http://www.champress.net/index.php?q=en%2FArticle%2Fview%2F7707 |archive-date=24 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref> ** [[File:Flag of the Al-Nusra Front.svg|20px]] [[Фронт аль-Нусра]] <small>(да 2016)</small> ** [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] <small>(з 2017)</small> ** [[Брыгада пакутнікаў Ідліба]]<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |title=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |work=TIME |date=11 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708075808/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |archive-date=July 8, 2013 }}</ref> ** {{Сцяг|Джыхад}} [[Мальхама Тактыкал|ПВК «Malhama Tactical»]]<ref>{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}</ref> '''{{Сцягафікацыя|Турцыя}}''' <small>(з 2020)</small> |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} '''Баі за Ідліб''' — ваенныя дзеянні за буйны горад [[Ідліб]] (звыш 100 тыс. насельніцтва), размешчаны на паўночным захадзе [[Сірыя|Сірыі]], а пазней — за кантроль над аднайменнай правінцыяй падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў краіне]] з [[2011]] года па цяперашні час, паміж [[Узброеныя сілы Сірыі|узброенымі сіламі Сірыі]] і [[Сірыйская апазіцыя|сіламі апазіцыі]]. Горад з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам аднайменнай правінцыі і мае стратэгічнае значэнне, бо размешчаны паблізу мяжы з [[Турцыя]]й, адкуль баевікі атрымліваюць падмацавання і ўзбраенне (гл. [[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі#Турцыя]]) == Перадгісторыя == У [[2011]] годзе, услед за [[Паўстанне ў Дар’а (2011)|падзеямі ў Дэр’а]], правінцыю Ідліб ахапілі хваляванні і антыўрадавыя выступы. Узброеныя напады на прадстаўнікоў улады пачаліся тут яшчэ ў красавіку. Так, [[6 чэрвеня]] сірыйскія [[сілавікі]] ў горадзе Джыср-эш-Шугур на ўсходзе правінцыі Ідліб страцілі, у тым ліку падчас нападу на штаб-кватэры гарадской паліцыі і спецслужбаў, па афіцыйных даных, забітымі 120 чалавек. == Першая бітва за Ідліб (2012 год) == З пачаткам грамадзянскай вайны горад быў заняты паўстанцамі. Яны кантралявалі яго некалькі месяцаў, калі ў іх атрымлівалася супрацьстаяць нападам з боку ўрадавых сілаў. З 10 па 13 сакавіка [[2012]] года ўзброенымі сіламі Сірыі была праведзена ваенная аперацыя з мэтай ачысткі горада ад сіл апазіцыі. За тыдзень да гэтага адбылося нарошчванне ваеннай сілы і пачалася падрыхтоўка да штурму (так, [[9 мая]] калона з 42 танкаў і 131 транспарту з ваеннымі накіраваліся ў бок Ідліба). Населены пункт абаранялі 1000-1300 паўстанцаў, мелася 2 [[танк]]і<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/03/201231134134172536.html|title=Syrian forces assault Idlib amid peace talks|work=Al Jazeera English}}</ref>. [[13 сакавіка]] пасля зацятых баёў урадавыя войскі занялі горад<ref>[http://lenta.ru/news/2012/03/13/idlib/ Сирийские власти заявили о захвате города Идлиб]</ref>. Урадавыя войскі страцілі 7 салдат забітымі, 6 танкаў выведзены са строю<ref name=Xinhua>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2012-03/11/c_131460551.htm|title=Syrian troops conduct "qualitative" operation in Idlib: media|work=Xinhua}}</ref>. Абаронцы страцілі 36<ref name=Xinhua/><ref name=survivors>{{cite news| url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/they-drove-tanks-over-the-bodies-survivors-tell-od-the-horrors-of-idlib/story-fnb64oi6-1226303711165 | first=Anthony | last=Loyd | title=Syrian survivors tell of Idlib massacre | date=19 March 2012 | work=The Australian}}</ref>-52 забітымі, 130 палоннымі<ref name=autogenerated4>[http://www.presstv.ir/detail/231472.html 130 armed men surrender to Syrian authorities in Idlib]// PressTV {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315204557/http://www.presstv.ir/detail/231472.html |date=15 сакавіка 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/idlib-mar-14-2012-1543|title=Idlib - Mar 14, 2012 - 15:43|work=Al Jazeera Blogs}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ліпені таго ж года паведамлялася, што большая частка правінцыі Ідліб зноў апынулася пад кантролем паўстанцаў<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html СМИ: Сирийский Идлиб полностью перешел в руки повстанцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911071514/http://www.rosbalt.ru/main/2012/07/11/1009728.html |date=11 верасня 2017 }} // Росбалт, июль 2012</ref>. == Падзенне Ідліба == У сакавіку [[2015]] года ў Ідлібе пачаліся баявыя дзеянні паміж урадавай арміяй і атрадамі тэрарыстычных груп розных ісламісцкіх арганізацый, аб’яднаных у т.зв. «[[Армія заваёвы|Армію Заваёвы]]»<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/03/25/idlib-anons.html|title=Полторы тысячи боевиков напали на сирийский город Идлиб|date=2015-03-25|publisher=Российская газета|access-date=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/news/2015/03/28/n_7058317.shtml|title=Исламисты захватили сирийский город Идлиб|date=2015-03-28|publisher=Газета.ру|access-date=2015-03-28}}</ref><ref>{{cite news|title=Qaeda, allies seize Syria's Idlib city in blow to regime|url=http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-3015890/Syrias-Idlib-city-falls-Qaeda-affiliate-allies-monitor.html |date=28 March 2015 |publisher=AFP |access-date=4 April 2015}}</ref>. На наступны дзень баевікам удалося адбіць чатыры кантрольна-прапускныя пункты, якія яны страцілі напярэдадні. Увесь дзень баі ішлі ля ўезду ва ўсходнюю частку горада. Увечары, па паведамленнях уладаў, у Ідліб прыбыла 11-я бранятанкавая дывізія і правяла контратаку ў прамысловым раёне горада. Пры спробе напасці на блок-пост сірыйскай арміі быў ліквідаваны адзін з верхаводаў групоўкі «[[Ахрар аш-Шам]]» — Абу Джаміль Юсуф Кутуб. У гэты ж дзень загінуў і палявы камандзір мясцовага праўрадавага падраздзялення «[[Хезбала|Хезбала]]» — Аль Хадж Вала<ref name="hezbollah">{{cite web|url=http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|title=مقتل أول قائد ميداني لحزب الله في معركة تحرير مدينة إدلب|work=Siraj Press|access-date=2017-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713112709/http://sirajpress.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D9%88%D9%84-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%83%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AF%D9%84%D8%A8/6660/|archive-date=2015-07-13|url-status=dead}}</ref>. Да канца другога дня баёў ісламістам удалося захапіць 17 кантрольна-прапускных пунктаў і армейскіх блокпастоў<ref name="rages">{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory/heavy-fighting-rages-syrian-city-idlib-29918311|title=Syrian Government Shells Kill 18 in South, Activists Say|work=ABC News|access-date=26 March 2015}}</ref>. Пасля пяці дзён баёў камандаванне сірыйскай арміі прыняло рашэнне адступіць з горада. Такім чынам, Ідліб з насельніцтвам у 100 тысяч чалавек стаў другім горадам, пасля Ракі, які цалкам перайшоў пад кантроль джыхадзістаў<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20150328/1055112460.html Боевики-исламисты захватили крупный город Идлиб в Сирии] // РИА Новости, 2 июля 2015</ref>. Падчас адступлення ўрадавых войскаў былі пакараны смерцю 15 зняволеных, якія знаходзіліся ў мясцовым аддзяленні разведкі<ref name="affiliate">{{cite web|url=http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24782413.html|title=Al Qaida affiliate seizes major city in northern Syria|work=McClatchyDC}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/pro-assad-forces-executed-prisoners-fleeing-idlib-monitor-1257698880|title=Syrian forces executed prisoners before fleeing Idlib: Monitor|work=Middle East Eye}}</ref>. Па паведамленнях апазіцыі, 36 салдат урадавай арміі былі пакараны смерцю за перадачу паўстанцам разведданых для наступлення. У маі ісламісты кантралявалі ўжо ўсю тэрыторыю правінцыі<ref>[http://ru.euronews.com/2015/05/29/syrian-rebels-seize-last-city-in-idlib-province-eye-damascus/ Сирия: экстремисты контролируют провинцию Идлиб] // Euronews, май 2015</ref>. == Далейшае супрацьстаянне == === 2015 === [[20 снежня]] [[2015]] цэнтр горада быў падвергнуты бамбардзіроўцы з паветра, з прычыны чаго, па непацверджанай інфармацыі, загінулі 45 чалавек і 170 атрымалі раненні, у тым ліку і дзеці<ref>[http://gordonua.com/news/worldnews/reuters-v-rezultate-aviaudara-rossiyskoy-aviacii-po-idlibu-pogibli-bolee-40-chelovek-111749.html В результате авиаудара российской авиации по Идлибу погибли более 40 человек] // [[Reuters]] с gordonua.com</ref><ref name="aljazeera">[http://www.aljazeera.com/news/2015/11/20-killed-russian-air-strike-syrian-market-151129082103978.html «Russia blamed for deadly air strike in Syria's Idlib»]</ref><ref name="wpost">[https://www.washingtonpost.com/world/russian-airstrikes-in-syria-blamed-for-scores-of-civilian-deaths/2015/12/20/a29e4df2-a731-11e5-b596-113f59ee069a_story.html Russian airstrikes in Syria blamed for scores of civilian deaths] // washingtonpost.com</ref>. Прадстаўнікі апазіцыі паведамілі, спасылаючыся на мясцовых жыхароў, што ўдары былі нанесены па мясцовым рынку, жылым дамам і адміністрацыйным будынкам<ref name="wpost" /><ref name="bbc_20_dec">[http://www.bbc.com/russian/international/2015/12/151220_syria_russia_air_strikes_victims «Активисты в Сирии: РФ разбомбила Идлиб, десятки убитых»] // Би-Би-Си, 20 декабря 2015</ref>. Усяго было нанесена восем удараў<ref name="aljazeera"/>. Па сцвярджэннях сірыйскай апазіцыі, удары нанесла расійская авіяцыя<ref name="aljazeera"/><ref name="wpost" /><ref name="bbc_20_dec" />. Расійскі бок адхіліў абвінавачванні ў бамбардзіроўцы грамадзянскага насельніцтва Сірыі, назваўшы іх фэйкам<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde24/3129/2015/ru/ «Россия отказывается признавать убийство гражданских лиц в Сирии»], Amnesty International, 23 December 2015</ref><ref>18 декабря 2015 г. Совет Безопасности ООН единогласно принял резолюцию, осуждающую атаки мирного населения в Сирии. 21 декабря Amnesty International выпустила [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/syria-russias-shameful-failure-to-acknowledge-civilian-killings/ отчет], обвиняющий Россию в систематических атаках мирного населения в Сирии. Представители Министерства обороны РФ назвали отчет «фейком» ([http://www.bbc.com/russian/news/2015/12/151223_amnesty_russia_syria_reaction «Минобороны России назвало фейком доклад Amnesty об авиаударах в Сирии»]). Пресс-секретарь Президента России В. Путина Дмитрий Песков заявил, что «... в Кремле доклада не видели.» ([http://ria.ru/syria_chronicle/20151223/1347339494.html «Песков: в Кремле не видели доклад Amnesty International по Сирии»]).</ref>. === 2016 === На поўнач ад Ідліба, паміж правінцыяй і сірыйска-турэцкай мяжой, размешчаны раён Афрын, перайшоў курдскім «[[атрады народнай самаабароны|атрадам народнай самаабароны]]» (YPG), якія Анкара лічыць адгалінаваннем ад забароненай у Турцыі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана (РПК)]]. [[2015]]—[[2016]] гг. — раён Байырбуджак, размешчаны недалёка ад правінцыі Ідліб і сірыйска-турэцкай мяжы, і населены пераважна туркаманамі, на працягу некалькіх месяцаў падвяргаўся бамбардзіроўкам. === 2017 === [[4 красавіка]] [[2017]] — [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|інцыдэнт з хімічнай зброяй у Хан-Шэйхуне]] (89 загінулых). [[4 мая]] на перамовах у [[Астан]]е [[Расія]]й, [[Турцыя]]й і [[Іран]]ам падпісаны мемарандум аб стварэнні ў Сірыі зон бяспекі. Згодна з дакументам, правінцыя Ідліб, якая на той момант заставалася адзіным рэгіёнам у Сірыі, практычна цалкам кантраляваным сіламі апазіцыі, стала часткай самай шырокай, першай зоны дээскалацыі; акрамя Ідліба, у яе таксама ўвайшлі мяжуючыя з ім паўночныя раёны правінцыі Латакія, заходнія раёны правінцыі Алепа і паўночныя раёны правінцыі Хама. Турцыі (якая, разам з Расіяй і Іранам, з’яўляецца краінай-гарантам перамір’я ў Сірыі) было прапанавана ажыццяўляць кантроль над дадзенай зонай дээcкалацыі; турэцкі бок паставіўся да гэтай прапановы пазітыўна. На думку экспертаў, Расія ніякіх сваіх інтарэсаў у Ідлібе не мела і цалкам гатова пагадзіцца з тым, што гэтая правінцыя стане турэцкай зонай уплыву, і «менавіта таму расійскі бок не падтрымліваў жаданне законнага сірыйскага ўрада пачаць ваенныя дзеянні ў Ідлібе». Таксама ў сітуацыю ў Ідлібе не збіраліся ўмешвацца [[ЗША]], якія мелі сваю сферу ўплыву на ўсходзе Сірыі<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2017/05/17/10678145.shtml Турции предложили контроль за зоной деэскалации в Идлибе] // gazeta.ru, 17 мая 2017</ref>. У ліпені ў правінцыі Ідліб адбыліся кровапралітныя сутыкненні паміж рознымі групамі баевікоў. Жорсткія баі паміж узброенымі фарміраваннямі за ўплыў у рэгіёне і кантроль над каналамі паставак тэхнікі, узбраення і харчоў з Турцыі працягваліся на працягу некалькіх дзён і прывялі да сотняў забітых і параненых баевікоў<ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201707220920-qnj4.htm Кровавая бойня в Идлибе: уничтожены и ранены сотни боевиков] // ТК Звезда, 22.07.2017</ref> У жніўні, з-за сутыкненняў паміж рознымі групамі баевікоў, кантроль над правінцыяй Ідліб амаль цалкам замацаваўся за групоўкай «[[Фронт аль-Нусра]]». Аднак у дадзены яна момант перажывала дэфіцыт фінансавання з боку «замежных заступнікаў». Жаласны фінансавы стан і неабходнасць кантраляваць вялікую тэрыторыю прывёў да таго, што члены дробных баявых атрадаў «Фронт ан-Нусры» пачалі прадаваць браніраваную тэхніку і ўзбраенне ўрадавым войскам<ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201708122052-bnmn.htm Террористы в Идлибе от безысходности продают танки сирийским военным] // ТК Звезда, 12 авг 2017</ref>. Верасень: сірыйская апазіцыя падтрымала ідэю стварэння зоны дээскалацыі ў Ідлібе<ref>[https://ria.ru/syria/20170904/1501726298.html Сирийская оппозиция поддержала идею создания зоны деэскалации в Идлибе] // РИА, 4 сен 2017</ref>. [[9 снежня]] армія Сірыі пры падтрымцы ПКС РФ увайшла ў Ідліб, [[10 снежня]] УС САР прасоўвалася ўглыб правінцыі. [[12 снежня]] — урадавыя войскі адбілі новыя тэрыторыі ў «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]» блізу Галанскіх вышынь, элітнае падраздзяленне сірыйскай арміі «Сілы Тыгра» было гатова пачаць наступленне на Ідліб. [[13 снежня]] — камандаванне сірыйскай арміі рыхтавала ўдарную групоўку войскаў для ваеннай аперацыі ў правінцыі Ідліб. [[14 снежня]] — армія Сірыі рыхтавала да штурму апірышча «Джэбхат ан-Нусры» і базы «Den of Asps». [[15 снежня]] — расійскія самалёты нанеслі бомбавыя ўдары па умацраёнах групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» ў населеных пунктаў Абу-Далі, Абу-Тэнаха і Мушарыфа, наносячы вялікую шкоду абароне джыхадзістаў. [[21 снежня]] — САА пачала штурм пазіцый «Джэбхат ан-Нусры» ў Абу-Далі. [[25 снежня]] — САА і ПКС РФ завяршылі падрыхтоўку да наступлення ў Ідлібе і ў апошнія дні 2017 года пачалі аперацыю ў правінцыі, штодня вяртаючы асобныя вёскі пад свой кантроль. [[27 снежня]] — «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ зачысцілі ад баевікоў тры населеныя пункты на поўдні правінцыі Ідліб. [[28 снежня]] — «Тыгры» пры падтрымцы ПКС РФ вызвалілі Абу-Далі ў правінцыі Ідліб. [[30 снежня]] — урадавыя войскі Сірыі паспяхова працягвалі буйнамаштабнае наступленне на поўдні правінцыі Ідліб, усё бліжэй прабіваючыся да стратэгічнай ваеннай базе Абу-эд-Духур. === 2018 === [[1 студзеня]] [[2018]] года — адбыўся магутны выбух каля турмы «Ан-Нусры» паблізу горада Ідліб. [[6 студзеня]] — у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб працягнулася поўнамаштабная аперацыя сірыйскай арміі. Пасля масіраванага ўдару расійскай авіяцыі ўрадавыя войскі вызвалілі населеныя пункты Шэйх Барака і Ум Мавалаят, размешчаныя на поўдзень ад горада Сінджар, а таксама вёскі Хава, Тэль Амара і Расм Аль-Саід на ўсход ад яго. [[7 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі і іх саюзнікі вызвалілі ад баевікоў групоўкі «Джэбхат ан-Нусра» стратэгічна важны населены пункт Сінджар на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, за 15 км ад ваеннай авіябазы Абу-Духур. [[10 студзеня]] — САА і атрады народнага апалчэння вызвалілі ад праціўніка ваенны аэрадром Абу-Духур за 50 км ад горада Ідліб, аднак на наступны дзень былі выбіты байцамі «Хаят Тахрыр аш Шам». Станам на [[14 студзеня]] сірыйская армія працягвала атачаць і рыхтавалася да фінальнага штурму авіябазы. [[20 студзеня]] — урадавыя войскі Сірыі ўзялі пад свой кантроль авіябазу і прыступілі да штурму горада Абу-Духур. [[22 студзеня]] — САА, пры дапамозе ПКС РФ, вызваліла горад Абу-Духур у правінцыі Ідліб. 29 студзеня — САА выбіла ісламістаў з вышыні Тэль-Азу<ref>{{Cite web|url=https://warfiles.ru/173338-saa-vybili-islamistov-s-vysoty-tel-azu.html|title=САА выбили исламистов с высоты Тель-Азу|website=Военные материалы|date=29 января 2018}}</ref>. 31 студзеня — САА пры падтрымцы ВКС РФ вызваліла горад Мушэрыфа. «Сілы Тыгра» пры падтрымцы ПКС РФ і ВПС САР прасоўваліся да стратэгічнага горада Серакіб. [[1 лютага]] — 5 мірных жыхароў загінулі і вялікая колькасць грамадзянскіх асоб атрымалі раненні ў выніку паветранага ўдару ў раёне Серакіба. 2 лютага — «Сілы Тыгра» завяршылі аперацыю ў Ідлібе і рыхтаваліся да перакідання на іншы фронт, САА рыхтаваліся да вырашальнага штурму Серакіба<ref>{{Cite web|url=https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|title=Сирия сегодня: «Силы Тигра» и Республиканская гвардия САА объединили Алеппо и Идлиб в один фронт|website=Федеральное Агентство Новостей|date=2 Февраля 2018|access-date=28 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205072102/https://riafan.ru/1022130-siriya-segodnya-sily-tigra-i-respublikanskaya-gvardiya-saa-obedinili-aleppo-i-idlib-v-odin-front|archive-date=5 лютага 2018|url-status=dead}}</ref>. 3 лютага — сірыйская армія знаходзілася за 15 км ад Серакіба. Штурмавік [[Су-25]] ПКС РФ збіты баевікамі «Хаят Тахрыр аш-Шам» у Ідлібе<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2983802|title=Reuters: боевики "Хайят Тахрир аш-Шам" взяли ответственность за атаку на российский Су-25|website=Вести.ru|date=4 февраля 2018}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://mignews.com/news/disasters/040218_115841_96519.html|title=Российский Су-25 сбили боевики "Хайат тахрир аш-Шам"|website=MIGnews.com|date=4 февраля 2018}}</ref>. Лётчык катапультаваўся, але загінуў у баі з паўстанцамі<ref name=":0"/>. 8 лютага — сірыйскія войскі вялі баі на подступах да горада Серакіб. У ліпені «Джэбхат ан-Нусра» і «Тахрыр Сурыя» вялі цяжкія баі за раёны горада Ідліб. З 15 жніўня ўдары авіяцыі ВПС Сірыі і расійскіх ПКС па пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» і «Ісламскай партыі Туркестана» ў правінцыі Ідліб былі прыпынены. Адноўленыя ўдары былі з 4 верасня. 14 кастрычніка быў заняты стратэгічна важны горад Сінджар<ref>[https://www.svoboda.org/a/28962933.html] // Радио «Свобода»</ref><ref>[https://vz.ru/world/2018/9/15/941824.html Почему сирийская армия до сих пор не начала операцию в Идлибе] // Взгляд, 15 сентября 2018</ref>. === 2019 === У лютым [[2019]] года ПКС РФ аднавілі ўдары па апорных пунктах баевікоў у паўднёвай частцы правінцыі Ідліб. Увесну авіяўдары сталі наносіць масіўней: 13 сакавіка, упершыню з верасня 2018 года, былі задзейнічаныя асноўныя сілы ПКС у бамбардзіроўцы пазіцый тэрарыстаў. Таксама заўважана нарошчванне ваенна-паветранай тэхнікі Расіі на авіябазе Хмеймім. У красавіку ўдары ПКС па складах і пазіцыях «Хаят Тахрыр аш-Шам» аднавіліся: быў знішчаны аб’ект, дзе вырабляліся ракеты для РСЗА, якой баевікі абстрэльвалі жылыя кварталы Латакіі і Мас’яфа. 28 красавіка баевікі паспрабавалі нанесці ўдар з рэактыўных сістэм залпавага агню і самаробных ўдарных беспілотнікаў па расійскай авіябазе Хмеймім, аднак дадзеная атака скончылася няўдала для баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://www.utro.ru/army/2019/04/29/1398626.shtml|title=Российскую базу в Сирии обстреляли ракетами|publisher=www.utro.ru|access-date=2019-05-07}}</ref>. Расійскія сілы не панеслі страт ні ў асабістым складзе, ні ў тэхніцы, а ўсе ракеты і беспілотнікі былі перахопленыя і збітыя сіламі СПА авіябазы. У канцы красавіка і пачатку мая да бамбардзіроўкам далучыліся ВПС Сірыі. Паралельна з Ідлібам удары наносіліся на поўначы Хамы, па аб’ектах баевікоў «Джэйш аль-Іза». Таксама Сірыйская Арабская Армія пачала сцягваць цяжкую ваенную тэхніку на поўдзень Ідліб і поўначы Хамы. Баевікі абвясцілі мабілізацыю сваіх сіл і пачалі сцягваць падмацаванні, у тым ліку і элітныя сілы з поўначы Алепа, на ўсход і поўдзень правінцыі Ідліб<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/world/42134448-rossiyskie-voennye-soobschili-ob-obedinenii-boevikov-v-idlibskoy-zone/|title=РФ предупредила о масштабном ударе боевиков в Сирии|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|access-date=2019-05-07}}</ref>. [[5 мая]] Сірыйская Арабская Армія атрымала каманду на штурм правінцыі Ідліб і поўначы Хамы, урадавыя войскі пачалі наступленне. 18 мая на франтах Хамы, Латакіі, і ў тым ліку Ідліб увайшоў у сілу рэжым спынення агню на 72 гадзіны. Баявыя дзеянні былі прыпыненыя ў сувязі з [[Рамадан]]ам. 11 чэрвеня ПКС Расіі аднавілі ўдары па пазіцыях тэрарыстаў у Ідлібе. 19 чэрвеня яны разбамбілі майстэрні і склады баевікоў у сірыйскім Ідлібе. Акрамя горада Ідліб, расійская і сірыйская авіяцыя нанесла ўдары па пазіцыях баевікоў у гарадах Кансафра, Марат ан-Нума, Серакіб, Хан Шэйхун, Арыха, Кафра Саджна і шэрагу іншых паселішчаў рэгіёна «Вялікі Ідліб» (правінцыі Хама і Ідліб, часткі рэгіёнаў Алепа і Латакія). 27 чэрвеня Сірыйская армія рыхтавала наступленне на стыку правінцый Хама і Ідліб. «Хаят Тахрыр аш-Шам» сцягвала сілы і ўзбраенне ў тым жа рэгіёне. 30 чэрвеня [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] нанеслі авіяўдар на захадзе Алепа і па Вялікаму Ідлібу, знішчыўшы палявых камандзіраў групоўкі «Хурас ад-Дзін», падпарадкавальнай [[Аль-Каіда|Аль-Каідзе]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190701/1556087115.html|title=США нанесли авиаудар по позициям "Аль-Каиды"* на северо-западе Сирии|date=20190701T1511+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-07-04}}</ref>. Гэта першы ўдар заходніx інтэрвентаў па Ідлібе з 2017 года. 1 верасня ВПС ЗША здзейснілі авіяўдар па Ідлібу, які прывёў да шматлікіх ахвяраў і разбурэнняў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190901/1558126285.html|title=Удар США по Идлибу привел к многочисленным жертвам и разрушениям|date=20190901T1141+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-09-01}}</ref>. [[20 лістапада]] Сірыйская армія аднавіла наступленне на паўднёвым усходзе Ідліба. Вайскоўцы сумесна са спецназам штурмавалі абарону баевікоў групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шама» ў горадзе Мушарыфа Аш-Шмаль. Пасля непрацяглага бою сірыйскія ваенныя ўстанавілі поўны кантроль над горадам. У выніку гэтага прасоўвання армія Сірыі здолела накіраваць свае сілы на поўнач ад горада Ум-Халал. Па інфармацыі выдання AMN, наступленне Сірыйскай Арабскай арміі на паўднёвым усходзе Ідліба прызначана для размяшчэння іх войскаў на паўднёва-ўсходнім флангу Марат-ан-Нума, які з’яўляецца асноўным апорай узброеных сіл уздоўж шашы Ідліб—Хама<ref>{{Cite web|url=https://news.ru/near-east/armiya-sirii-vozobnovila-nastuplenie-v-idlibe/|title=Армия Сирии возобновила наступление в Идлибе|publisher=NEWS.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. У ноч на [[1 снежня]] ў раёне населенага пункта Іджаз ішлі баі. У ходзе контрнаступлення байцы ўрадавых войскаў змаглі ўзяць горад пад кантроль. Ваенныя выціснулі з ваколіц пасёлка баевікоў кааліцыі «Хаят Тахрыр аш-Шам»<ref>{{Cite web|url=https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|title=Сирийская армия теснит боевиков «Ан-Нусры» в провинции Идлиб|author=Анастасия Дроздецкая|publisher=ПолитЭксперт|lang=ru-RU|access-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090822/https://politexpert.net/175076-siriiskaya-armiya-tesnit-boevikov-an-nusry-v-provincii-idlib|archive-date=19 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[18 снежня]] каля сотні баевікоў на танках і БТРах атакавалі пазіцыі сірыйскай арміі ў Таманы і на вышыні ў раёне Зайтуны. Атакі праводзілі баевікі ўзброеных груповак «Хаят Тахрыр аш-Шам», «Хурас Ад-Дзін» і «[[Сірыйская нацыянальная армія]]». Напад прайшоў з двух пунктаў: ​​у раёне населенага пункта Таманы ў наступленні пры падтрымцы двух танкаў і БТР перайшлі каля 40 чалавек. Пры гэтым яшчэ да 60 членаў незаконных узброеных фарміраванняў, прарабіўшы праход у мінным загародзе, паспрабавалі завалодаць вышынёй на поўнач ад населенага пункта Зайтуна. Сірыйская армія адбіла ўсе атакі, знішчыўшы адзін танк і адзін бронетранспарцёр тэрарыстаў. Пазней каля 200 баевікоў пры падтрымцы дзесяці аўтамабіляў падвышанай праходнасці з усталяваным на іх буйнакаліберным узбраеннем атакавалі пазіцыі ўзброеных сіл у раёне населеных пунктаў Ум-Халахіль і Зарзур. Пры адбіцці нападу знішчаныя тры баевікі, 12 сірыйскіх вайскоўцаў атрымалі раненні<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191218/1562554596.html|title=На сирийскую армию напали сотни боевиков|date=20191218T2205+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[19 снежня]] пры двух масавых нападах баевікоў загінулі 17 вайскоўцаў і яшчэ 42 салдата атрымалі раненні. Абедзве атакі былі адбіты, знішчаныя і параненыя да 200 тэрарыстаў<ref>{{Cite web|url=https://life.ru/t/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/1262664/v_idlibie_17_siriiskikh_voiennykh_poghibli_otrazhaia_ataku_chietyriokhsot_boievikov|title=В Идлибе 17 сирийских военных погибли, отражая атаку четырёхсот боевиков|date=2019-12-20|publisher=Life.ru|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[20 снежня]] САА абвясціла аб пачатку другога этапу наступальнай аперацыі ў правінцыі<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191219/1562615524.html|title=СМИ сообщили о новой военной операции сирийской армии в Идлибе|date=20191219T2240+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. За некалькі гадзін баёў сірыйскім вайскоўцам атрымалася выбіць баевікоў з горада Ум-Джалал. Пазней пад кантроль урадавых сіл перайшлі пасёлкі Рабiя, Шаар і Хiрбет<ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2019/12/20/armiya-asada-osvobodila-derevnyu-na-yuge-idliba|title=Армия Асада освободила деревню на юге Идлиба|publisher=EADaily|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. [[21 снежня]] САА і саюзныя ёй апалчэнні пасля зацяжных баёў з «Тахрыр аш-Шам» занялі тры пасёлкі на паўднёвым усходзе правінцыі. ПКС РФ нанеслі з паветра кропкавыя ўдары па размяшчэнні джыхадзістаў у раёне пасёлка Серакім, а таксама ля вёсак Ханас-Субуль і Тэль-Манас. [[22 снежня]] сірыйскія ўрадавыя сілы ў правінцыі Ідліб адбілі некалькі нападаў баевікоў на свае пазіцыі, але страцілі забітымі шэсць чалавек, яшчэ 13 вайскоўцаў атрымалі раненні. Таксама сірыйскія ваенныя вызвалілі некалькі вёсак у правінцыі Ідліб<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191222/1562692123.html|title=Сирийские военные освободили несколько деревень в провинции Идлиб|date=20191222T1314+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2019-12-24}}</ref>. === 2020 === {{Main|Наступленне на паўночным захадзе Сірыі}} [[Файл:Maarat Al-Numan Offensive (2019).svg|thumb|right|250px|Наступленне Сірыйскай арміі. Студзень—люты 2020.]] 12 студзеня ў поўнач увайшло ў сілу спыненне агню ў правінцыі Ідліб, пра якое дамовіліся Расія і Турцыя. Увечары 15 студзеня спыненне агню ў Ідлібе было сарванае. У адказ на абстрэлы з боку баевікоў сірыйскія ўрадавыя войскі на ўсходзе правінцыі нанеслі артылерыйскі ўдар па пазіцыях ісламісцкага альянсу «Хаят Тахрыр аш-Шам» і пратурэцкага «Нацыянальнага фронту вызвалення» (НФВ). Раней авіяўдары сірыйскіх ВПС і расійскіх ПКС былі нанесеныя па наваколлі горада Маарат ан-Нума, а таксама па прыфрантавой паласе. У ходзе баявых вылетаў былі атакаваныя таксама тылавыя раёны, у тым ліку наваколлі горада Джыср аш-Шугур і адміністрацыйны цэнтр правінцыі — горад Ідліб. Тут моцныя пашкоджанні атрымалі некалькі будынкаў, у якіх знаходзіліся камандныя структуры баевікоў ХТШ. Удары былі нанесеныя і па прамзоне, дзе размешчаны склады з тэхнікай і ўзбраеннем. Ісламісцкія крыніцы заявілі аб гібелі больш за 20 грамадзянскіх асоб у выніку ўдараў па Ідлібе, абвінавачваючы ў гэтым выключна расійскую авіяцыю. У той жа час стала вядома, што ў выніку паветраных рэйдаў у Ідлібе было знішчана да 15 баевікоў ХТШ<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/idlib-bombili-rossiyskaya-i-siriyskaya-aviaciya-atakovali-tyly-terroristov Идлиб бомбили: российская и сирийская авиация атаковала тылы террористов // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref>. З надыходам цемры ў атаку пайшлі штурмавыя групы 25-й дывізіі спецыяльнага прызначэння (былыя «Сілы Тыгра») пры падтрымцы падраздзяленняў 7-й механізаванай дывізіі і Рэспубліканскай гвардыі УС Сірыі. У ходзе наступлення з выкарыстаннем прыбораў начнога бачання былі вызваленыя пасёлак Барса, паселішчы Абу-Джэрыф, Тэль-Хатры, Наўхiя аш-Шарко і Хiрбет Дауд<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/ugrozy-erdogana-obernulis-nastupleniem-asada-v-idlibe-peremirie-sorvano Угрозы Эрдогана обернулись наступлением Асада в Идлибе: перемирие сорвано // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7531225|title=СМИ: сирийские войска освободили от террористов два посёлка на востоке Идлиба|publisher=ТАСС|access-date=2020-01-16}}</ref>. 25 студзеня сірыйская армія правяла паспяховую наступальную аперацыю на паўднёвым усходзе правінцыі Ідліб, аднавіла кантроль над населенымі пунктамі Абу-Джрэйф, Тлеманс, Такана і Маар-Шамарын<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7607339 СМИ: сирийские войска приближаются к форпосту террористов в Маарет-Наамане // ТАСС, 26.01.2020]</ref>. 28 студзеня ўрадавая армія вярнула кантроль над горадам Маарат-эн-Нуман у Ідлібе<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200128/1563977449.html|title=Сирийская армия вернула контроль над городом Мааррат-эн-Нууман в Идлибе|date=20200128T1712+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-01-28}}</ref>. Адразу пасля яго ўзяцця Сірыйская армія працягнула наступленне на Серакіб. 5 лютага армія Сірыі адбіла ў баевікоў гэты горад<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200205/1564299998.html|title=Армия Сирии отбила у боевиков город Саракиб|date=20200205T2142+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2020-02-06}}</ref>. 3 лютага пазіцыі турэцкіх войскаў у раёне Серакіба патрапілі пад абстрэл сірыйскай арміі, у выніку якога загінулі пяць вайскоўцаў і тры чалавекі з ліку грамадзянскага персаналу. Па сцвярджэнні Турцыі, сірыйская армія была загадзя паведамлена аб размяшчэнні турэцкіх сіл. У той жа дзень прэзідэнт Турцыі Таіп Эрдаган заявіў, што турэцкая авіяцыя і артылерыя нанеслі ў адказ удары па 40 мэтам ў Ідлібе. [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Расійскі цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў у Сірыі]] адзначыў, што турэцкія вайскоўцы патрапілі пад абстрэл урадавых сіл, паколькі турэцкі бок не папярэдзіў расійскіх вайскоўцаў аб сваіх рухах<ref>[https://tass.ru/politika/7728257 Песков заявил, что Россия сохраняет обеспокоенность ситуацией в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>. 10 лютага падраздзяленні сірыйскай арміі ў ваколіцах горада Серакіб адбілі контратакі баевікоў, якія пры агнявой падтрымцы турэцкіх войскаў паспрабавалі вярнуць пад свой кантроль пазіцыі, страчаныя падчас папярэдняга наступлення ўрадавых сіл. Адказным ударам сірыйскія вайскоўцы адкінулі праціўніка і вызвалілі пасёлак Тальхія, за 3 км ад былога ваеннага аэрадрома Тафтаназ. Сірыйская артылерыя абстраляла сам аэрадром, дзе знаходзіцца камандны пункт баевікоў і турэцкі назіральны пункт. Мінабароны Турцыі паведаміла пра гібель пяці сваіх вайскоўцаў у выніку абстрэлу. УС Турцыі адкрылі агонь у адказ па сірыйскім пазіцыям<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7727531 СМИ: сирийская армия отразила контратаки боевиков в Идлибе // ТАСС, 10.02.2020]</ref>. 18 лютага сірыйская армія ўзяла пад поўны кантроль стратэгічную трасу Дамаск—Алепа; таксама былі вызваленыя заходнія прыгарады Алепа — горад упершыню цалкам ачышчаны ад баевікоў. 27 лютага сірыйская апазіцыя паспрабавала зноў захапіць Серакіб; сірыйскія ўрадавыя войскі паспяхова адбілі атакі на горад. У Ідлібе стварылася напружаная сітуацыя на фоне абвастрэння супрацьстаяння Турцыі і Сірыі ў рэгіёне<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2020/02/27/12979057.shtml Боевики остановлены: Саракиб остался у Асада] // Газета.ру, 27.02.2020</ref>. Аднак хутка баевікі адбілі горад, захапіўшы чатыры танка Т-72<ref>[https://vk.com/wall-55849790_1010568 Серакиб перешёл под контроль боевиков. Правительственные силы не смогли удержать город, САА покинула позиции]</ref>. У канцы лютага і ў пачатку сакавіка туркі і іх саюзнікі пачынаюць [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|ваенную аперацыю «Вясновы шчыт»]], уступаючы ў сутыкненні з урадавай арміяй. Праблему атрымалася ўрэгуляваць толькі 5 сакавіка. Тады прэзідэнт Расіі і Турцыі Уладзімір Пуцін і Рэджэп Эрдаган дамовіліся аб спыненні баявых дзеянняў у сірыйскай правінцыі Ідліб. Акрамя таго, ствараецца калідор бяспекі вакол шашы М4 Латакія — Алепа глыбінёй у 6 км па абодва бакі, а да 15 сакавіка ваенныя дзвюх краін павінны дамовіцца аб сумесным расійска-турэцкім патруляванні ў гэтай зоне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/03/05/824619-rossiya-turtsiya Россия и Турция договорились о перемирии в Идлибе. Договориться «на земле» должны российские и турецкие военные] // Ведомости, 5 марта 2020</ref>. «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», якой там фармальна падпарадкоўваліся атрады радыкальных баевікоў-замежнікаў, маскоўскія дамоўленасці і перамір’е не прызнала і заклікала да барацьбы. Турэцкая армія адводзіць сваё ўзбраенне і ваенную тэхніку на поўнач ад устаноўленага калідора бяспекі; на [[11 сакавіка]] ўжо адведзена трэць цяжкай зброі (пры гэтым, туркі не будуць выводзіць цяжкае ўзбраенне са сваіх назіральных пунктаў<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200313/1568556885.html Почему Турция отказалась отводить вооружение в Идлибе? Мнение эксперта] // Sputnik, 13.03.2020</ref>). 28 красавіка турэцкія войскі перайшлі ў наступленне ў Сірыі, атакаваўшы пазіцыі баевікоў у раёне шашы M4 каля паселішча Найраб у правінцыі Ідліб. Таксама зафіксавана некалькі авіяўдараў па апорных пунктах групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам». 3 чэрвеня па атрадах баевікоў у дадзенай правінцыі нанесены авіяўдары<ref>{{Cite web|url= https://www.republicworld.com/world-news/rest-of-the-world-news/russian-airstrikes-hit-syrias-rebel-bastion-for-first-time-since-ceas.html |title= Russian Airstrikes Hit Syria's Rebel Bastion For First Time Since Ceasefire: Report. }}</ref>. 18 жніўня, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаныя адразу два ўдарна-разведвальных дроны [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Як высветлілася пазней, БПЛА ліквідаваныя байцамі ўрадавага войска, якія меркавана выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ «[[Навальніца-С]]»<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] (15 сентября 2020)</ref>. 15 верасня расійская авіяцыя атакавала варожыя аб’екты ў Ідлібе. Пад прыцэл трапіў лагер апазіцыі ў раёне Маарэт Місрын, дзе рыхтавалі каля 300 баевікоў. Агнём іх накрылі знішчальнікі-бамбавікі Су-34 і франтавыя бамбавікі Су-24М. 20 верасня расійскія ПКС нанеслі ўдар па лагеры «Заходняму», што на ўскраінах Ідліба. Ударылі адразу па сямі аб’ектах бомбамі ОФАБ-250 і КАБ-500. Атака праводзілася сіламі чатырох франтавых бамбардзіроўшчыкаў Су-24 і Су-34<ref>{{Cite web|url=https://vk-smi.ru/strana-i-mir/173620|title=ВКС РФ в Сирии обрушили море огня на объекты с иностранными ЧВК и боевиками|website=Вечерний курьер - Последние интересные новости, события, факты сегодня|access-date=2020-10-07|archive-date=31 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031215926/https://vk-smi.ru/strana-i-mir/173620|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] jotrssly9e7ctif2zka4z4bemq7tim6 0 615409 5156665 3642441 2026-06-21T01:50:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156665 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} '''Барыс Іосіфавіч Аглы''' ({{lang-ru|Борис Иосифович Оглы}}; [[12 жніўня]] [[1923]], ? — [[12 верасня]] [[1989]], [[Новасібірск]]) — расійскі [[архітэктар]]. [[Доктар архітэктуры]] (1982), [[прафесар]] (1983). [[Заслужаны архітэктар РСФСР]] ([[1984]]). == Біяграфія == Скончыў у 1951 годзе архітэктурны факультэт [[Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут|Новасібірскага інжынерна-будаўнічага інстытута імя В. У. Куйбышава]], дзе ў далейшым на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў знаходзіўся на навукова-педагагічнай працы. [[Кандыдат архітэктуры]] (1960). У 1964—1970 гадах — дэкан архітэктурнага факультэта [[Новасібірскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|НІБІ]]. [[Доктар архітэктуры]] (1982), [[прафесар]] (1983). У 1980-я гады — загадчык кафедры планіроўкі гарадоў і сельскіх населеных пунктаў НІБІ. У 1961—1979 гадах — член праўлення, у 1970—1979 гадах — старшыня Новасібірскага аддзялення [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]]. Член горадабудаўнічага савета пры галоўным архітэктары [[Новасібірск]]а. == Працы == * Строительство городов Сибири. Л., 1980; * Иркутск. О планировке и застройке города. Иркутск, 1982; * Новосибирск: от прошлого к будущему. Новосибирск, 1991; * Формирование центров крупных городов Сибири. Новосибирск, 1999. == Літаратура == * Энциклопедия Новосибирска. Новосибирск, 2003. == Спасылкі == * [http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ogly-boris-iosifovich ОГЛЫ Борис Иосифович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921093344/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ogly-boris-iosifovich |date=21 верасня 2019 }} {{DEFAULTSORT:Аглы Барыс Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] rhiv8l086ugd3i7fiaofn00amig86zm 0 622793 5156716 4585621 2026-06-21T06:50:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156716 wikitext text/x-wiki [[Выява:Baul Santiniketan.jpg|thumb|Баўлы]] '''Ба́ўлійскія песні''' ({{lang-bn|বাউল সাধক}}) — [[бенгальцы|бенгальская]] містычная рэлігійная [[песня|песенна]]-[[музыка|музычная]] традыцыя. == Баўлы == Баўлы — [[Спявак|спевакі]]-[[Містыка|містыкі]], якія жывуць у сельскай мясцовасці [[Заходняя Бенгалія|Заходняй Бенгаліі]] і [[Бангладэш]]. Яны фарміруюць прафесійныя супольнасці, вандруюць з аднаго месца ў іншае, жывуць на зборы з [[музыка|музычных]] канцэртаў. Заснаванне баўльскай традыцыі часам адносяць да [[9 стагоддзе|IX]] ст. Аднак само слова '''ба́ўл''' {{lang-bn|বাউল}} вядома толькі з [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., упершыню было ўжыта факірам Лалон-Шахам, вандроўным бенгальскім [[філосаф]]ам і [[музыкант]]ам. Пік папулярнасці баўлаў прыйшоўся на [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатак [[20 стагоддзе|XX]] ст. Яны паўплывалі на творчасць вядомага бенгальскага пісьменніка [[Рабіндранат Тагор|Рабіндраната Тагора]]. Лічыцца, што на баўлаў аказалі ўздзеянне папярэднія музычныя традыцыі [[вішнуізм]]у і [[суфізм]]у. Аднак баўлы не атаясняюць сябе з пэўнай [[рэлігія]]й або [[каста]]й, могуць быць як [[мусульмане|мусульманамі]], так і [[індуісты|індуістамі]]. Яны акцэнтуюць увагу на чалавечым целе як месцы існаввання [[Бог]]а. Баўльскія [[паэзія]], музыка, песні і [[танцы]] прысвечаны знаходжанню чалавека ў адносінах з Богам і дасягненню духоўнага вызвалення. == Асаблівасці песень == Баўлійскія песні ўяўляюць сабою вусную народную традыцыю, з дапамогай якой спевакі перадаюць свае перакананні, навучаюць маладых баўлаў сваёй [[філасофія|філасофіі]]. У іх можа прысутнічаць і [[лірыка]]. Лірычныя тэмы носяць філасофскі характар і прымаюць форму [[алегорыя|алегорый]] пра стан раз'яднанасці паміж зямной душой і духоўным сусветам. [[Мова]] песень увесь час мадэрнізуецца, што надае ёй актуальнасць. == Спадчына == У [[2008]] г. баўльскія песні былі прызнаны [[ЮНЕСКА]] нематэрыяльнай [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА|спадчынай чалавецтва]]. == Спасылкі == {{Сусветная спадчына}} * [https://ich.unesco.org/en/RL/baul-songs-00107 Сайт ЮНЕСКА] * [https://www.learnreligions.com/the-bauls-of-bengal-1769990 Паходжанне і гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170111002444/http://hinduism.about.com/od/artculture/a/bauls.htm |date=11 студзеня 2017 }} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Бангладэш]] [[Катэгорыя:Народныя песні]] [[Катэгорыя:Шэдэўры вуснай і нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва]] [[Катэгорыя:Бенгалія]] 5ld9m78v9yagkdcj3vi4fdsgw6y7jta 0 625254 5156768 3522997 2026-06-21T09:49:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Навагрудскі замак]] 5156768 wikitext text/x-wiki '''Шчыто́ўка''' (таксама вядомая ў гістарычных крыніцах як ''Шчытовая'' або ''Цэнтральная вежа'')&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной брамай{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з вапнавага раствору і галькі{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся вапнай{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных бэльках (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[чарапіца]]й («дахоўкай»). Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі спічастыя (гатычныя) абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас вайны паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Рускае царства|Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]] cw2yxzestkf2z2y4ylo2fheq6kp8hib 5156775 5156768 2026-06-21T09:58:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156775 wikitext text/x-wiki '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной брамай{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]] l268mrsgy8rcugfelavpatuhug5k21e 5156776 5156775 2026-06-21T09:58:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156776 wikitext text/x-wiki '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной брамай{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] h3tpnjcql14fljh1kqyl7oqwa6z04jf 5156777 5156776 2026-06-21T09:59:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156777 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной брамай{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] idrwrttceqkqa488w56fc7x7o1dhs8x 5156778 5156777 2026-06-21T10:00:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156778 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной брамай{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] p4cgfzzwq6tnq392ezz3w583vaye82x 5156783 5156778 2026-06-21T10:04:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156783 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной брамай{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] i2m89a4smkv10tuoq10mm0odit8e9ul 5156784 5156783 2026-06-21T10:04:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156784 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] lexiq870fud3qkdz5fx2v9ic559j46h 5156785 5156784 2026-06-21T10:05:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156785 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] dsgpaqb4wds69h582lg9o5kv7lcnnh8 5156786 5156785 2026-06-21T10:05:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156786 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы лусковай і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем палявога каменю і велікамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] 4dqoh4d8id676t3btj3osic1tmhrrc0 5156790 5156786 2026-06-21T10:18:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Архітэктура і канструкцыя */ 5156790 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Велікамерная цэгла|велікамернай цэглы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытаўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя [[Касцельная вежа]], мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] osip97tarfuiyvft8xz675hb7j6pqlx 5156793 5156790 2026-06-21T10:21:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Папярэдніца Шчытоўкі */ 5156793 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]] У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Велікамерная цэгла|велікамернай цэглы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытаўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя [[Касцельная вежа]], мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] drrvbu4q4sf5a6b8kl72ghuaha43rfq 5156795 5156793 2026-06-21T10:23:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5156795 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]] У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Велікамерная цэгла|велікамернай цэглы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытаўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя [[Касцельная вежа]], мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] qracs940g5vu9pev20mwxnrde8ehed0 5156796 5156795 2026-06-21T10:23:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5156796 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]] У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Велікамерная цэгла|велікамернай цэглы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытаўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя [[Касцельная вежа]], мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] hgi1hty5ywdor9wwar9ww85n3ncin5e 5156800 5156796 2026-06-21T10:27:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156800 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = руіны |Сайт = |Commons = Category:Shchytouka Tower, Navahrudak }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных палявых камянёў (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]] У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Велікамерная цэгла|велікамернай цэглы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытаўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад Касцельнай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай Дазорцай і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя [[Касцельная вежа]], мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] 3nw7rpzwldpkhkny0yjqe3vgjr7p5sl 5156811 5156800 2026-06-21T10:49:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156811 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць |Тып = вежа |Беларуская назва = Шчытоўка |Арыгінальная назва = |Выява = Navahrudak - Vieža Ščytoŭka.jpg |Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) |Шырыня выявы = 280px |Статус = |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 36 |lat_sec = 05 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 49 |lon_sec = 40 |region = BY |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = частковая кансервацыя, руіны |Сайт = |Commons = Category:Ščytoŭka tower }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}{{sfn|Анціпаў|2002|с=192}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных [[Палявы камень|палявых камянёў]] (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]] У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Пальчатка (цэгла)|велікамернай цэглы-пальчаткі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытоўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Археалагічныя знаходкі паліванай [[кафля|кафлі]] з гербам роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі<ref name="onliner_24">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |author= |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў<ref name="nn_24">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |author= |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў&nbsp;— Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай<ref name="nn_24"/>, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары<ref name="nn_24"/>. Шостым, фінальным этапам стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі<ref name="nn_24"/>. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «Белрэстаўрацыя», плануецца поўнае ўзнаўленне страчаных аб'ёмаў вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны і адрэстаўраваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты<ref name="onliner_24"/>. Унутры вежы будзе адноўлена ўнутрысценная лесвіца, а дах накрыюць дахоўкай<ref name="onliner_24"/>. На шасці ўзроўнях вежы плануецца стварыць музейную экспазіцыю, прысвечаную гісторыі Навагрудскага замка, дзе будуць прадстаўлены артэфакты, знойдзеныя падчас археалагічных раскопак. Таксама будзе адноўлены ўнікальны архітэктурны элемент&nbsp;— сярэднявечная прыбіральня ([[данскер]]), якая выступала за межы сцяны ў выглядзе эркера<ref name="onliner_24"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|аўтар=Антипов И. В.|загаловак=Проблемы датирования памятников западнорусской архитектуры второй половины XIII — первой трети XIV в.|выданне=Древнерусское искусство. Русь. Византия. Балканы. XIII век|тып=зборнік|год=2002|старонкі=187—195|месца=СПб.|ref=Анціпаў}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ščytoŭka tower}} {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] 8w2cc72729w12hc4c1k7aunzqnb3chm 5156812 5156811 2026-06-21T10:51:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Заняпад і даследаванні */ 5156812 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць | Тып = вежа | Беларуская назва = Шчытоўка | Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) | Шырыня выявы = 280px | Статус = | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 36 | lat_sec = 05 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 49 | lon_sec = 40 | region = BY | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) | Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = мясцовыя майстры | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя | Заканчэнне будаўніцтва = | Будынкі = | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = частковая кансервацыя, руіны | Сайт = | Commons = Category:Ščytoŭka tower }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}{{sfn|Анціпаў|2002|с=192}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных [[Палявы камень|палявых камянёў]] (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у 1314, 1391 і 1394 гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]] У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Пальчатка (цэгла)|велікамернай цэглы-пальчаткі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытоўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Археалагічныя знаходкі паліванай [[кафля|кафлі]] з гербам роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі<ref name="onliner_24">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |author= |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў<ref name="nn_24">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |author= |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў&nbsp;— Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай<ref name="nn_24"/>, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары<ref name="nn_24"/>. Шостым, фінальным этапам стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі<ref name="nn_24"/>. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]», плануецца поўнае ўзнаўленне страчаных аб'ёмаў вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны і адрэстаўраваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты<ref name="onliner_24"/>. Унутры вежы будзе адноўлена ўнутрысценная лесвіца, а дах накрыюць дахоўкай<ref name="onliner_24"/>. На шасці ўзроўнях вежы плануецца стварыць музейную экспазіцыю, прысвечаную гісторыі Навагрудскага замка, дзе будуць прадстаўлены артэфакты, знойдзеныя падчас археалагічных раскопак. Таксама будзе адноўлены ўнікальны архітэктурны элемент&nbsp;— сярэднявечная прыбіральня ([[данскер]]), якая выступала за межы сцяны ў выглядзе эркера<ref name="onliner_24"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|аўтар=Антипов И. В.|загаловак=Проблемы датирования памятников западнорусской архитектуры второй половины XIII — первой трети XIV в.|выданне=Древнерусское искусство. Русь. Византия. Балканы. XIII век|тып=зборнік|год=2002|старонкі=187—195|месца=СПб.|ref=Анціпаў}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ščytoŭka tower}} {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] nni9kaey0ngoe2rttrargrvt1s5cl14 5156813 5156812 2026-06-21T10:52:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Папярэдніца Шчытоўкі */ 5156813 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}} {{Славутасць | Тып = вежа | Беларуская назва = Шчытоўка | Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан) | Шырыня выявы = 280px | Статус = | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 36 | lat_sec = 05 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 49 | lon_sec = 40 | region = BY | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = абарончая вежа (вежа-брама) | Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = мясцовыя майстры | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = канец XIV стагоддзя | Заканчэнне будаўніцтва = | Будынкі = | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = частковая кансервацыя, руіны | Сайт = | Commons = Category:Ščytoŭka tower }} '''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. == Гісторыя будаўніцтва == === Папярэдніца Шчытоўкі === Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}{{sfn|Анціпаў|2002|с=192}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных [[Палявы камень|палявых камянёў]] (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]], [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] і [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Узвядзенне новай вежы === [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]] У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Пальчатка (цэгла)|велікамернай цэглы-пальчаткі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. == Архітэктура і канструкцыя == [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]] Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытоўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]] Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]] У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. [[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]] Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Археалагічныя знаходкі паліванай [[кафля|кафлі]] з гербам роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі<ref name="onliner_24">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |author= |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>. == Месца ў сістэме абароны == Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. == Заняпад і даследаванні == Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. [[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]] [[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]] З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў<ref name="nn_24">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |author= |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў&nbsp;— Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай<ref name="nn_24"/>, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары<ref name="nn_24"/>. Шостым, фінальным этапам стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі<ref name="nn_24"/>. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]», плануецца поўнае ўзнаўленне страчаных аб'ёмаў вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны і адрэстаўраваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты<ref name="onliner_24"/>. Унутры вежы будзе адноўлена ўнутрысценная лесвіца, а дах накрыюць дахоўкай<ref name="onliner_24"/>. На шасці ўзроўнях вежы плануецца стварыць музейную экспазіцыю, прысвечаную гісторыі Навагрудскага замка, дзе будуць прадстаўлены артэфакты, знойдзеныя падчас археалагічных раскопак. Таксама будзе адноўлены ўнікальны архітэктурны элемент&nbsp;— сярэднявечная прыбіральня ([[данскер]]), якая выступала за межы сцяны ў выглядзе эркера<ref name="onliner_24"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|аўтар=Антипов И. В.|загаловак=Проблемы датирования памятников западнорусской архитектуры второй половины XIII — первой трети XIV в.|выданне=Древнерусское искусство. Русь. Византия. Балканы. XIII век|тып=зборнік|год=2002|старонкі=187—195|месца=СПб.|ref=Анціпаў}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ščytoŭka tower}} {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] [[Катэгорыя:Вежы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] gn32tbcceulgxi9acgsdv6v67a5aoz6 0 628160 5156476 4920348 2026-06-20T15:39:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156476 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Бабкі}} [[Файл:Ludwig_Knaus_-_Mud_Pies_-_Walters_3721.jpg|міні|250пкс|«Бабкі». {{нп3|Людвіг Кнаус||ru|Кнаус, Людвиг}}]] '''Ба́бкі'''<ref>[[Адам Глобус]]. [https://adam-hlobus.livejournal.com/2258763.html Чырвонае сэрца]</ref>, '''гульня ў ба́бкі'''<ref>[http://forum.lingvolive.com/thread/l105674/ Бабка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200116140904/http://forum.lingvolive.com/thread/l105674/ |date=16 студзеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref><ref>''[[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Курейчик А. В.]]'' [http://www.theatre-library.ru/authors/k/kureychik Детский садик] {{ref-ru}}</ref> або '''лепка ба́бак''' — забава або гульня — лепка з вільготнай [[Глеба|глебы]] невялікіх скульптур простай формы, а потым іх разбурэнне, таксама злепленыя бабкі [[Гульня ненапраўду|ненапраўду]] ядуць або ўпрыгожваюць падручнымі сродкамі. == Апісанне == [[Файл:Mud pie.jpg|250px|міні|Пясочныя бабкі]] Бабкі робяцца з вільготнай [[Глеба|глебы]]. Сярод іншых інгрэдыентаў, якія часам дадаюць да глебы, могуць быць часткі [[Расліны|раслін]] і [[галька]]. «Пірог» будзе больш трывалым, калі глеба ліпкая як хлебнае цеста. Бабкі можна ляпіць і толькі рукамі, і карыстаюцца спецыяльнымі формамі з пластыка. Гуляюць звычайна ў [[Пясочніца|пясочніцы]], але марскі бераг, а таксама любая пляцоўка з прыдатнай глебай або доступам да вады, таксама выкарыстоўваюцца дзецьмі для гульні. Стварэнне бабак можа быць вельмі прыемным заняткам, і, як мяркуецца, узбагачае фантазію дзіцяці<ref>{{Cite web|url=https://www.kidspot.com.au/things-to-do/activity-articles/making-mud-pies/news-story/a7de624576be1a600bc18f40fd7b28e1?|title=Making mud pies|work=www.kidspot.com.au|language=en}}</ref>. Стварэнне гразевых піражкоў дазваляе даследаваць фактуры і стварае аснову навуковых разваг, бо яны змяняюць уласцівасці ад розных прапорцый вады і глебы. Некаторыя дзеці не любяць падобныя заняткі<ref>{{Cite news|url=https://mudmates.co.nz/blog-are-mud-pies-waterproof/|title=Are Mud Pies Waterproof? How to make the best mud pies!|date=2016-04-20|work=Mud Mates|language=en-US}}</ref>. Дзіця можа саромецца «забрудзіцца»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.natureplayqld.org.au/article/why-playing-in-the-mud-is-more-than-just-fun|title=Why Playing in the Mud is More than just FUN!|work=www.natureplayqld.org.au|language=en|date=2018-01-24|url-status=dead}}</ref>. Шмат хто ўспамінае гэты дзіцячы занятак з любоўю<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Cite news|url=https://weather.com/en-CA/canada/outdoors/news/2018-04-10-mud-pies|title=Get Muddy with These Outdoor Activities|language=en-US}}</ref>. == Тэхніка == [[Файл:Sandfoermchen-3.jpg|250px|міні|Формачка і бабка, зробленая з яе дапамогай]] Выкопваецца невялікая ямка, дадаецца вада і сумесь размешваецца палкай — гэта толькі адзін з метадаў, які выкарыстоўваецца дзецьмі для стварэння бабкі<ref>{{Cite news|url=https://rhythmsofplay.com/mud-pie-nature-art-sensory-activity/|title=How to a Make Mud Pie: Nature Art Activity for Kids}}</ref>. Некаторыя арганізоўваюць вечарынкі ці мерапрыемствы для дзяцей, дзе яны разам ствараюць гразевыя пірагі<ref>{{Cite web|url=http://www.growingajeweledrose.com/2012/06/play-in-mud-set-up.html|title=Play in the Mud – The Set Up}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.natureplayqld.org.au/things-to-do/mud-world-festival-for-kids|title=Mud World Festival for kids|accessdate=16 студзеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191102211054/https://www.natureplayqld.org.au/things-to-do/mud-world-festival-for-kids|archivedate=2 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref>. Перавагі вырабу піражкоў з бруду ўключаюць: узмацненне пачуцця дакранання і развіццё «сапраўднай» творчасці<ref>{{Cite news|url=https://tinkergarten.com/activities/making-mud|title=Tinkergarten Activities – Mud Play}}</ref>. Некаторыя дарослыя больш фармальна падыходзяць да заняткаў і прысвячаюць дзіцячыя гульнявыя памяшканні вырабу бабак<ref>{{Cite news|url=https://mysmallpotatoes.com/2012/03/24/build-a-mudpie-station/|title=Build a Mudpie Station…}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.1001gardens.org/2014/07/20-mud-kitchen-ideas/|title=Top 20 of Mud Kitchen Ideas for Kids {{!}} Garden Ideas}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.earlychildhoodireland.ie/work/quality-practice/play/mud-play/|title=Mud Play – Early Childhood Ireland|accessdate=16 студзеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200503021947/https://www.earlychildhoodireland.ie/work/quality-practice/play/mud-play/|archivedate=3 мая 2020|url-status=dead}}</ref>. У школьных умовах можа быць створаны цэнтр гразі<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.communityplaythings.com/resources/articles/2005/the-mud-center-recapturing-childhood|title=The Mud Center: Recapturing Childhood}}</ref>. Некаторыя [[Настаўнік|выкладчыкі]] могуць уключыць мастацтва і музыку ў заняткі па гатаванні бабак падчас заняткаў<ref>{{Cite news|url=https://www.preschool-plan-it.com/mud-theme.html|title=Mud Theme for Preschool}}</ref>. Іншыя інгрэдыенты для падобных гульняў уключаюць<ref>{{Cite web|url=http://www.letthechildrenplay.net/2010/08/making-mud-pies.html|title=Making mud pies|accessdate=16 студзеня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180624150324/http://www.letthechildrenplay.net/2010/08/making-mud-pies.html|archivedate=24 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref>: * пілавінне * яечныя шкарлупіны * лупіна апельсіна * здробненае лісце * пясок * снег {{зноскі}} {{Commonscat|Mud pies}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучанне]] [[Катэгорыя:Гульні з пяском]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя гульні]] gvmv5n8uptk645fbkuzgc5ualzh1dtf 0 633731 5156666 4578040 2026-06-21T01:51:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156666 wikitext text/x-wiki {{Картка:Асоба |імя = Барыс Брэслаў |арыгінал імя = Барыс Абрамавіч Брэслаў |партрэт = |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = |дата нараджэння = |год нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Барыс Абрамавіч Брэслаў''' ({{ДН|10|10|1882}}, в. [[Мікуліна (Талачынскі раён)|Мікуліна]], [[Талачынскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|20|4|1943}}) — удзельнік рэвалюцыйнага руху, публіцыст. == Біаграфія == Член [[РСДРП]] з 1899 года. У 1901 годзе за кіраўніцтва забастоўкай у [[Віцебск]]у сасланы ва [[Усходняя Сібір|Усходнюю Сібір]]. З 1904 года вёў партыйную работу ў [[Пецярбург]]у, [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]], [[Днепрапятроўск]]у, [[Масква|Маскве]], [[Екацярынбург]]у. У 1909—1911 гадах быў слухачом партыйнай школы ў Ланжумо ([[Францыя]]). Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 года|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] — супрацоўнік газеты «[[Правда (газета)|Праўда]]» (1917), рэдактар газеты «Голас праўды» ў [[Кранштат|Кранштаце]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]] — дэлегат I Віцебскага губернскага з’езда Саветаў, член Віцебскага губвыканкама. З 1918 года — сакратар Віцебскага губкама РСДРП(б) — РКП(б). З чэрвеня 1918 года — на партыйнай і савецкай рабоце ў Віцебску, Маскве. У 1924—1925 гадах — на савецкай, гаспадарчай і дыпламатычнай рабоце. Член ВЦВК у 1918—1919 гадах. З 1930 года працаваў намеснікам паўпрэда ў Францыі. Рэпрэсаваны ў 1937 годзе. Памёр 20 красавіка 1943 года ў турме. Рэабілітаваны ў 1956 годзе. == Творчасць == Барыс Брэслаў пісаў успаміны пра [[У. І. Ленін]]а, збіраў звесткі пра яго жыццё і дзейнасць. З’яўляецца аўтарам брашур: «Характар і этапы рускай рэвалюцыі», «Тры дні лютага 1917 года», «Напярэдадні Кастрычніка 1917 года» і артыкулаў пра жыццё і дзейнасць рэвалюцыянераў Сярго Арджанікідзе, Рыгора Пятроўскага, Канкордыі Самойлавай, Сямёна Сямкова. Больш за ўсё друкаваўся ў часопісе «Каторга і ссылка». Удзельнічаў у распрацоўцы дакументальнай гісторыі палітычнай турмы, ссылкі і эміграцыі<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19295 |title=БРЭСЛАЎ Барыс Абрамавіч |access-date=4 сакавіка 2020 |archive-date=22 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822100233/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19295 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/pismenniki-paety-litaratary/bresla-barys-abramavich Брэслаў Барыс Абрамавіч]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Бреслав Борис Абрамавич // Витебская губерния: политические портреты в документах и материалах. 1917—1924 гг. / сост.: Н. В. Воронова [и др.]. — Витебск : Витебская областная типография, 2016. — С. 207—208. * {{Крыніцы/БелЭн|том=3|старонкі=284|артыкул=Брэслаў Барыс Абрамавіч|аўтар=Карніловіч, Э. А.}} * Карніловіч, Э. А. Слухач школы ў Ланжумо / Э. А. Карніловіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Талачынскага раёна / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]; мастак А. М. Хількевіч. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 1988. — С. 76-80. {{DEFAULTSORT:Брэслаў Барыс Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Члены Бунда]] [[Катэгорыя:Члены РСДРП]] [[Катэгорыя:Члены УЦВК]] [[Катэгорыя:Постаці спецслужбаў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Чэкісты]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] j8deqmtn8089n0b03iv5e5fdtvz96cm 0 634789 5156651 5133401 2026-06-20T23:02:53Z ~2026-32410-64 170040 5156651 wikitext text/x-wiki {{Картка каманднага турніру |Назва = Чэмпіянат Беларусі па гандболе |Арыгінальнае = |Лагатып = |Шырыня = |Подпіс = [[Гандбол]] |Заснаваны = [[1992]] |Спорт = гандбол |Рэарганізаваны= |Існаваў = |Краіна = {{Беларусь}} [[Беларусь]] |Рэгіён = [[Еўропа]] |Перыядычнасць = штогод |Кол-ць каманд = |Міжнародныя = |Выхад у = |Выбыванне ў = |Дзеючы = |Тытулаваны = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] (17) |Сайт = [https://handball.by/ handball.by] |Кіраўнік = |Бягучы сезон = }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе''' — рэгулярныя штогадовыя спаборніцтвы па гандболе сярод [[гандбол]]ьных клубных каманд [[Беларусь|Беларусі]]. == Спіс прызёраў == {|class="wikitable" !Год||Чэмпіён||2-е месца||3-е месца |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|1992/1993]]||[[ГК СКА Мінск|СКА-1 (Мінск)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Случ-СКАФ (Слуцк-Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|1993/1994]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-РШВСМ (Мінск)]]||[[ГК РВАР Мінск|РВАР (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-РШВСМ (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Морэна-Універсітэт (Гомель)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-РШВСМ (Мінск)]]||[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-РШВСМ (Мінск)]]||[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]]||[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінская вобласць)]]||[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінская вобласць)]]||[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]]||[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-МНС (Мінск)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]]||[[ГК Аркатрон Мінск|РЦАП-Аркатрон-МНС (Мінск)]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-СДЮШАР (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-СДЮШАР (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|БДУФК-Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]]||[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|БДУФК-Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[БГК імя Мяшкова|ЦАР-БГК (Брэст)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]]||[[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]]||[[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]]||[[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]]||[[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]]||[[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]]||[[БГК імя Мяшкова|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]]||[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]]||[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]]||[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Гомель|Гомель]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]]||[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]||[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- |[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]]||[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]||[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]||[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |} == Пераможцы == {| border="0" cellpadding="0" class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" |- style="background:#e9e9e9" ! ! Клуб ! Колькасць ! Год |- || 1. || [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] || 17 || 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2026 |- || 2. || [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] || 11 || 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2025 |- || 3. || [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] || 5 || 2009, 2010, 2011, 2012, 2013 |- || 4. || [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] || 1 || 2003 |} == Спасылкі == * [https://handball.by/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе| ]] 40fu3ofiafxi21egjtzwvuuwfdtftnk 0 640369 5156490 4684484 2026-06-20T16:00:55Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156490 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Булгакаў-Голіца''' (1466 — сярэдзіна 1558) — маскоўскі [[ваявода]] і [[баяры]]н, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], родапачынальнік князёў [[Галіцыны]]х. == Сям’я == Паходзіў з княжацкага [[Ліцвіны|літоўскага]] роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], нашчадак князя [[Гедзімін]]а ў VIII калене. Другі з чатырох дзяцей маскоўскага баярына, князя Івага Булгака-Патрыкеева. Атрымаў мянушку «Голіца» за звычку пастаянна насіць у левай руцэ латную пальчатку. Ад гэтай самай мянушкі ўтварылася і прозвішча будучага княжацкага роду Галіцыных. Меў сына Юрыя, які падпісваўся часам Юрый Булгакаў, часам Булгакаў-Галіцын. Нашчадкі Юрыя выкарыстоўвалі ўжо толькі прозвішча Галіцын. == Біяграфія == На службе Міхаіл Булгакаў узгадваецца 13 лютага 1500 года, калі ён знаходзіўся пры двары князя Васіля Холмскага ў час жаніцьбы князя з дачкой [[Іван III|Івана III]], князёўнай Сафіяй. У 1510 годзе стаў баярынам. У 1512 годзе ўдзельнічаў у бітве супраць крымскага хана [[Менглі I Гірэй|Менглі I Гірэя]]. У 1513—1514 ваяваў на баку Масквы супраць [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў [[Маскоўска-літоўская вайна 1512—1522 гадоў|маскоўска-літоўскай вайне 1512—1522]] гадоў. У 1514 годзе ўдзельнічаў у [[Бітва пад Оршай|бітве пад Оршай]], камандаваў палкамі правай рукі і так званымі баярскімі дзецьмі. Пасля разгрому маскоўцаў трапіў у палон і прабыў у ім 37 гадоў. Увесь гэты час знаходзіўся ў [[Вільня|Вільні]]. У 1549 годзе маскоўскі цар [[Іван Грозны]] прапаноўваў выкуп за Булгакава ў 1000 рублёў, аднак перамовы скончыліся безвынікова. Міхаіл Булгакаў быў вызвалены на волю ў 1551 годзе, пасля чаго вярнуўся ў [[Масква|Маскву]]. У 1557 годзе сышоў у [[манастыр]] і памёр да жніўня 1558 года. Пахаваны ў Троіца-Сергіевай лаўры. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.genealogy.euweb.cz/russia/galitzin1.html Galitzine family] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821004743/http://genealogy.euweb.cz/russia/galitzin1.html |date=21 жніўня 2011 }}{{ref-en}} на сайце ''genealogy.euweb.cz'' {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Булгакаў-Голіца Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Галіцыны|Міхаіл Іванавіч]] [[Катэгорыя:Род Булгакавых|Міхаіл Іванавіч]] [[Катэгорыя:Баяры]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Рускай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Ваяводы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Троіца-Сергіевай лаўры]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім 1512—1522 гадоў]] kar8ztqxgax9wpyzsv1qhxns5gnt7rq 14 648202 5156707 4991928 2026-06-21T06:19:57Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Прэмія Лорэнса Аліўе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156707 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Лаўрэаты тэатральных прэмій|Лоўрэнса Аліўе]] [[Катэгорыя:Прэмія Лорэнса Аліўе]] qpm3x41myjrhjt5bwlccrtqf4mxb0kb 2 653452 5156399 5154944 2026-06-20T12:19:56Z DBatura 73587 5156399 wikitext text/x-wiki [[Файл:В советском союзе, тихо, не спеша, без суеты.png|мини|300x300пкс|Дзеці ядуць шклавату, побач сядзіць чарамша]] '''У Савецкім Саюзе жылі ціха, не спяшаючыся, без мітусні''' — серыя [[інтэрнэт-мем]]аў пра [[СССР]], якая ў красавіку 2026 года набыла ў рускамоўным [[TikTok]] асаблівую папулярнасць<ref name="gazeta.ru"/>. Мем узнік як пародыя на ШІ-ролікі ў антуражы савецкай дакументалістыкі 1970-х гадоў, спекулюючы на [[настальгія па СССР|настальгіі па СССР]]. У роліках прадстаўлены абсурдысцкія і гратэскныя сюжэты, якія закранаюць розныя прыкметы савецкай эпохі і савецкага побыту. Відэа суправаджая закадравая дыктарская гаворка, часта змяшчае [[каламбур]]ы або [[Хуткамоўка|хуткамоўкі]]. У гэтых роліках часта прысутнічае «чарамша» — трус-леў, які выступае ў ролі універсальнага памочніка. == Гісторыя == Яшчэ да пачатку трэнду сярод людзей старэйшага пакалення, маладосць якіх выпала на савецкую эпоху, папулярнасць сталі набіраць настальгічныя павучальныя ролікі<ref name="gazetametro"/>. У кастрычніку 2025 года на платформе [[YouTube]] быў апублікаваны ШІ-ролік пра тое, як у СССР рабілі [[бяляш]]ы, які сабраў амаль 5 мільёнаў праглядаў. Ролік расхвалілі настальгуючыя карыстальнікі, асобна ацаніўшы закадравы голас, стылізаваны пад савецкага дыктара<ref name="t-j.ru1">{{Cite web|url=https://t-j.ru/ai-ussr-meme/|title=«Тихо, не спеша, без суеты»: как ностальгические ИИ-⁠ролики про СССР стали мемными|author=Объясняем интернет|website=[[Т—Ж]]|date=2026-04-07}}</ref>. Да таго моманту прыкметна палепшылася якасць генерацыі ШІ-відэа, што дазваляла ствараць куды больш натурныя і дэталізаваныя сцэны. У пачатку 2026 года было выпушчана мноства пераймальных ролікаў<ref name="t-j.ru1"/>. Самым папулярным YouTube-каналам, які спецыялізаваўся на выпуску настальгічных ролікаў, стаў «Иван Андреевич», які набраў за кароткі час {{num|100000}} падпісчыкаў на YouTube і {{num|400000}} падпісчыкаў на платформе TikTok<ref name="t-j.ru1"/>. У гэтых відэа прысутнічаў галоўны герой, Іван Андрэевіч — просты савецкі рабочы завода. Кароткія сюжэты распавядалі пра розныя аспекты жыцця ў СССР: ад падрыхтоўкі страў да, напрыклад, атрымання кватэры<ref name="t-j.ru1"/>. Іншы папулярны канал у TikTok, які выпускаў аналагічны кантэнт, — Soviet Life Stories<ref name="gazetametro"/><ref name="rbc.ru"/>. Ролікі спекулявалі на [[настальгія па СССР|настальгіі па СССР]], падносячы савецкую эпоху выключна ў станоўчым святле, нават яе негатыўныя з’явы, накшталт [[таварны дэфіцыт у СССР|таварнага дэфіцыту]]<ref name="t-j.ru1"/>. Відэа часта суправаджаліся іншымі клішаванымі фразамі, накшталт «з мяккай упэўненасцю», «з цёплай цішынёй унутры», «амаль нячутна», «з лёгкай усмешкай», «як быццам упершыню», «з ціхай радасцю» і іншымі фразамі, відавочна прыдуманымі ШІ<ref name="t-j.ru1"/><ref name="rbc.ru"/>. Фраза «ціха, не спяшаючыся, без мітусні» стала намінальнай і прыкладам таго, як ШІ пры напісанні тэксту схільны злоўжываць [[сінонімы|сінонімамі]] і [[таўталогія (рыторыка)|таўталогіяй]]<ref>{{Cite web|url=https://hi-tech.mail.ru/articles/146603-memy-cheremsha-sssr-ai/|title=Черемша, завод и «тихо, спокойно, без суеты»: почему интернет заполонили ИИ-ролики про СССР|lang=ru|first=Мария|last=Соловьева|website=Hi-Tech Mail|date=2026-04-24|access-date=2026-05-21}}</ref>. Самі ролікі атрымліваліся даволі шаблоннымі<ref name="omsk.aif.ru"/>, і іх пачалі высмейваць<ref name="t-j. ru1"/><ref name="omsk.aif.ru"/>. У інтэрнэце пачалі з’яўляцца ролікі-пародыі<ref name= "gazetametro"/><ref name="t-j.ru1"/>. У рускамоўным сегменце [[TikTok]] падобныя відэа пачалі збіраць мільёны праглядаў<ref name="mel.fm"/>. З часам сюжэты станавіліся ўсё больш гратэскнымі<ref name= "gazetametro" / > і абсурднымі; пазней у іх пачалі з’яўляцца персанажы, самы папулярны з якіх — чарамша, што ўжо тады існаваў як асобны інтэрнэт-мем<ref name="gazeta.ru"/>. Сам персанаж «чарамшы», ці яшчэ тады безназоўная выява труса-льва, з’явіўся ў 2020 годзе і быў апублікаваны аўтарамі праекта Les Créatonautes з Францыі, якія ствараюць арты з фантастычнымі гібрыдамі жывёл<ref name="t-j.ru"/>. У 2025 годзе ў рускамоўным інтэрнэце завірусілася чорна-белая карцінка, падпісаная, як «чарамша», і стала лакальным інтэрнэт-мемам<ref name="gazeta.ru"/>, сімвалам абсурду і постыроніі<ref name="rbc.ru"/>. [[Чарамша]] на самай справе — гэта расліна з часночным водарам<ref name="omsk.aif.ru"/>. Слова «чарамша» добра рыфмавалася з фразамі з ролікаў, накшталт «рабілі ўсё ціха, не спяшаючыся»<ref name="gazeta.ru"/>. == Описание == [[Файл:Атом дело физкультурное.png|мини|280x280пкс|Граждане СССР купаются в [[Ядерный реактор|атомном реакторе]]]] «Советский брейнрот» изначально начал создаваться как пародия на ролики, спекулирующие на [[Ностальгия по СССР|ностальгии по СССР]] и ставшие особенно популярными в начале 2026 года<ref name="t-j.ru1" />. Как правило, это сгенерированные [[Искусственный интеллект|искусственным интеллектом]] видео длительностью 1-2 минуты<ref name="daily.afisha" />, стилизованные под советские документальные фильмы<ref name="gazeta.ru" /> начала 1970-х годов<ref name="mel.fm" />. В роликах показана псевдосоветская ИИ-вселенная<ref name="rbc.ru" />, сюрреалистический и абсурдистский сюжет с динамичным видеорядом<ref name="gazeta.ru" /><ref>{{Cite web|url=https://zeh.media/novosti/6123875-steklovata-cheremsha-gutalin-v-sotssetyakh-virusyatsya-ii-video-pro-sssr|title=Стекловата, черемша, гуталин: в соцсетях вирусятся ИИ-видео про СССР|lang=ru|website=Цех|date=2026-04-27|access-date=2026-05-21}}</ref>, например о том, как советские граждане купались в [[Ядерный реактор|ядерных реакторах]]<ref name="pravilamag" />, питались [[шифер]]ом<ref name="t-j.ru1" />, [[гуталин]]ом<ref name="mel.fm" />, «пили [[Серная кислота|серную кислоту]] из [[Гранёный стакан|гранёных стаканов]]» и т. д.<ref name="t-j.ru1" />. Ролики часто затрагивали тему якобы дефицитных, но жизненно необходимых для советских граждан товаров — стекловаты, шлакоблоков или [[Обогащение урана|обогащённого урана]]<ref name="t-j.ru" />. [[Стекловата]] часто фигурирует в подобных роликах<ref name="daily.afisha" /><ref name="pravilamag" />: её используют как туалетную бумагу, одеяло, деликатес и т. д.<ref name="mel.fm" />. Из [[шлакоблок]]ов строят все советские дома, используют их вместо подушки и выращивают в колхозах<ref name="mel.fm" />. Ролики представляют это так, будто советские люди жили в крайней нищете, в обшарпанных квартирах<ref name="rbc.ru" />. В конце апреля 2026 года<ref name="t-j.ru" /> главным сюжетным элементом стал Черемша, спасавший страну и граждан в условиях дефицита<ref name="gazetametro" />. Все подобные видеоролики сопровождаются треком «Сны Татьяны» [[Рыбников, Алексей Львович|Алексея Рыбникова]] из советского фильма «[[Шла собака по роялю]]» 1978 года<ref name="gazeta.ru" /> и вкрадчивым закадровым голосом в стиле советского диктора<ref name="gazetametro" /> документального кино<ref name="pravilamag" />. Монолог начинается с фразы «В Советском Союзе…»<ref name="gazeta.ru" /> и продолжается клишированными фразами вроде «всё делали тихо, не спеша, без лишней суеты» или превращением фраз в [[каламбур]]ы, вроде: «В Советском Союзе делали это тихо, не спеша, не дыша, ни шиша. Четыре карандаша, не жужжа, не гроша, черемша, не тужа…»<ref name="gazeta.ru" />. Сопровождающий текст высмеивает типичные ностальгические штампы от поколения, заставшего жизнь в СССР, вроде «Раньше было лучше»<ref name="chita.ru" />. === Персонажи === * '''Черемша''' — кролик-лев и центральный образ «советского брейнрота»<ref name="gazeta.ru" /><ref name="gazetametro" /><ref name="pravilamag">{{Cite web|title=В соцсетях завирусился мем «Тихо, не спеша, черемша», пародирующий советские передачи|url=https://www.pravilamag.ru/news/culture-and-entertainment/30-04-2026/770861-v-socsetyah-zavirusilsya-mem-tiho-ne-spesha-cheremsha-parodiruyushchii-sovetskie-peredachi/|website=[[Правила жизни]]|access-date=2026-05-21}}</ref>. Появился в 1962 году в НИИ «Институт перспективного утепления», когда учёные проводили эксперименты со стекловатой и допустили взрыв в лаборатории<ref name="mel.fm" />. В роликах черемша в «советские времена» якобы был национальным символом<ref name="mel.fm" /> и выполнял роль универсального помощника в условиях дефицита<ref name="gazetametro" />, например его могли носить как шапку; он мог выступать судьёй, жить в каждой квартире, обогревать их<ref name="gazeta.ru" />, заменять собой лифт, транспортное средство, материалы для утепления стен<ref name="gazetametro" />, летать в космос, заменять собой весь СССР<ref name="t-j.ru" /> и т. д. В 1967 году стал [[Генеральный секретарь ЦК КПСС|генсеком]], так как прежний генсек «ушёл за грибами в лес и не вернулся». Исчез в 1991 году<ref name="mel.fm" />. * '''Брдыщ''' — собака с телом рыбы, может бороться с Черемшой за владение территорией, но и сосуществовать с ним мирно<ref name="gazeta.ru" /><ref name="t-j.ru" />. Как и черемша, может помогать или контролировать жизнь советских граждан<ref name="t-j.ru" />. Был важной политической фигурой в 1930-е годы и запретил [[Голод в СССР (1932—1933)|голод]], назвав это мелкобуржуазной слабостью<ref name="mel.fm" />. Изначально рыбопёс появился в ИИ-ролике в 2024 году на платформе TikTok. В 2025 году один из пользователей платформы добавил к картинке из видео подпись «Брдыщ». {{Нет источника}} * '''Сёмга''' — кролик с окрасом тигра<ref name="gazeta.ru" /><ref name="t-j.ru">{{Cite web|url=https://t-j.ru/cheremsha-meme/|title=«Черемша, Семга и Брдыщ жили дружно, не спеша»: разбираемся в глав­ных героях ИИ⁠-⁠роли­ков про СССР|author=Объясняем интернет|website=[[Т—Ж]]|date=2026-05-15}}</ref>. В разных роликах мирно сосуществует с черемшой или выступает её врагом. Сёмга жил в батареях, обогревая квартиры советских граждан, и выступал премиальным аналогом черемши у людей «со связями»<ref name="mel.fm" />. Прообразом персонажа стала картинка кролика с леопардовой расцветкой, опубликованная ещё в 2007 году на сайте discover.hubpages. Эту картинку с подписью «Сёмга» опубликовали в апреле 2025 года на платформе TikTok. {{Нет источника}} * '''Петрович''' — персонаж-человек, фигурирующий или упоминающийся в роликах<ref name="daily.afisha" />, советский слесарь в засаленной спецовке, собирательный образ «настоящего советского мужика», любит смотреть телевизор, может починить ядерный реактор гаечным ключом<ref name="rbc.ru" />. <gallery class="center" heights="200" widths="180"> Черемша.png|Черемша (генерация в [[ChatGPT]]) Мем Черемша.webp|Черемша (оригинальное изображение) Брдыщ.png|Брдыщ Семга.png|Сёмга </gallery> == Восприятие == Редакция [[РБК]] и представители телеканала [[ОТВ (Екатеринбург)|ОТВ]] назвали мемы с черемшой главным культурным российским интернет-феноменом 2026 года<ref>{{Cite web|url=https://moskvin.pro/|title=Кто такой Черемша: гибрид льва и зайца из тиктока и мем 2026 года|lang=ru|first=Aleksey|last=Moskvin|website=[[ОТВ (Екатеринбург)|ОТВ]]|access-date=2026-05-21}}</ref><ref name="rbc.ru">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/life/news/6a06fac29a79473d20ead761|title=Что за мем «Черемша». Существовало ли такое животное в СССР. Подборка мемов о Черемше|website=[[РБК]]|date=2026-05-18}}</ref>. Карина Халикова, редактор интернет-портала «[[Газета.ru]]», назвала мемы про СССР характерным примером брейнрота, завирусившегося за счёт алгоритмов [[TikTok]], совершенно бессмысленного, но весёлого, проводя явные аналогии с [[Итальянский брейнрот|итальянским брейнротом]], завирусившимся в 2025 году за счёт ИИ-картинок и видео<ref name="gazeta.ru">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/style/22955701/mem-cheremsha.shtml|title=Черемша: что это за мем, откуда он взялся и при чем здесь Советский Союз|website=[[Газета.ru]]|access-date=2026-05-21}}</ref>. Диана Габитова из журнала «Афиша» назвала советский брейнрот «репрезентацией репрезентации», отражением медийного образа<ref name="daily.afisha">{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/infoporn/32100-tiho-ne-spesha-cheremsha-kak-ii-serial-o-gibride-lva-i-krolika-perepisal-istoriyu-sssr/|title=«Тихо, не спеша, черемша». Как ИИ-сериал о гибриде льва и кролика переписал историю СССР|lang=ru|website=[[Афиша (журнал)|Афиша]]|date=2026-05-14|access-date=2026-05-21}}</ref>. Редакция газеты «[[Metro Москва]]» увидела в советском брейнроте явную аналогию с «[[Алиса в Стране чудес|Алисой в Стране чудес]]»: обе эти сущности возникли как пародии на «морализаторство»; «Алиса» — на образцовые детские стихи викторианской эпохи, ролики про Черемшу — на ностальгирующие ролики, которые родители шлют своим детям<ref name="gazetametro">{{Cite web|url=https://gazetametro.ru/articles/pochemu-vse-vykladyvajut-video-s-matchej-i-chto-za-memy-ne-spesha-ne-dysha-cheremsha-20-05-2026|title=Почему все выкладывают видео с матча? Что такое Черемша, не дыша?|lang=ru|website=[[Metro Москва]]|date=2026-05-20|access-date=2026-05-21}}</ref>. Редакция сайта «[[Мел (сайт)|Мел]]» назвала ролики про СССР и Черемшу необычным феноменом в условиях того, что в нынешней России советскую эпоху высмеивать нельзя, а принято романтизировать и возвеличивать. В советском брейнроте явно прослеживается интеллектуальный юмор по сравнению, например, с ИИ-роликами про любовные похождения людей-фруктов; в нём есть «отсылки к [[Балабанов, Алексей Октябринович|Балабанову]], [[Салтыков-Щедрин, Михаил Евграфович|Салтыкову-Щедрину]] и пародии на коллективного [[Паустовский, Константин Георгиевич|Константина Паустовского]]». Редакция назвала ролики про СССР современной интерпретацией фразы «[[Россия — родина слонов|Советский Союз — родина слонов]]», в своё время высмеивавшей попытки советской прессы приписать СССР научные достижения других стран. Также в сюжетах роликов редакция увидела аналогию с романом [[Толстая, Татьяна Никитична|Татьяны Толстой]] «[[Кысь]]»<ref name="mel.fm">{{Cite web|url=https://mel.fm/zhizn/razbor/7083169-cheremsha-v-sssr-ocherednoy-bezumny-ii-trend-v-tiktok|title=Черемша в СССР: что это за мем и при чем тут ИИ, гуталин и шлакоблоки. Рассказываем тихо, не спеша|lang=ru|website=[[Мел (сайт)|Мел]]|date=2026-05-06|access-date=2026-05-21}}</ref>. Редакция белорусского журнала «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» назвала советский брейнрот ироничной реакцией российских и белорусских школьников на то, что пропаганда пытается навязать им представления об СССР как о «райском и сказочном месте»<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/ru/395286|title=Что за подростковый мем с Черемшой? Абсурд какой-то|lang=ru|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-05-15|access-date=2026-05-21}}</ref>. Аналогично редакция Chita.ru назвала ролики способом «поиронизировать над рассказами старших, заставших СССР»<ref name="chita.ru" />. Культуролог и старший преподаватель кафедры СОСТ Алёна Овчинникова считает, что советский брейнрот рождён «из незнания, неосведомлённости, ограниченного словарного запаса», из «искажённого восприятия рассказов старшего поколения и их ностальгии. Это тяга к тому, чего уже невозможно испытать напрямую». Детский педагог-психолог гимназии № 146 Елена Хадыкина заметила, что абсурдистский сюжет в подобных роликах отражает отношение молодого постсоветского поколения к СССР и советской эстетике как к некоему «мифологизированному пространству» и попытку осмыслить «чуждый им быт СССР»<ref name="omsk.aif.ru">{{Cite web|url=https://omsk.aif.ru/society/deti-hotyat-v-sssr-mem-cheremsha-chto-oznachaet-v-chyom-smysl-i-pochemu-populyaren|title=Дети хотят в СССР? Мем Черемша: что означает, в чём смысл и почему популярен|lang=ru|first=Евгения|last=Хомицкая|website=[[Аргументы и факты|Аргументы и Факты]]|date=2026-05-19|access-date=2026-05-21}}</ref>. Реакция на ролики в интернете у старшего поколения была неоднозначной. Часть пожилых пользователей не поняла их шуточный посыл и пыталась в комментариях доказать, что подобного в настоящем СССР не было, в свою очередь получая шуточные ответы с доказательством обратного<ref name="chita.ru">{{Cite web|url=https://www.chita.ru/text/entertainment/2026/05/26/76440738/|title=«Для здоровья малыша — черемша»: что значит странный мем с кото-зайце-львом, популярный у детей|lang=ru|website=ЧИТА.ру|date=2026-05-26|access-date=2026-05-26}}</ref>. Некоторые интернет-пользователи возмутились содержанием роликов, превращающих эпоху прошлого в гипертрофированную сконструированную реальность, где несправедливо преувеличена роль товарного дефицита<ref name="gazetametro" />. ao27j9l9ppwp024ixlssjfq2qokjeqi 5156449 5156399 2026-06-20T14:36:16Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:В_советском_союзе,_тихо,_не_спеша,_без_суеты.png|В_советском_союзе,_тихо,_не_спеша,_без_суеты.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Minorax|Minorax]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:В советском союзе, тих 5156449 wikitext text/x-wiki '''У Савецкім Саюзе жылі ціха, не спяшаючыся, без мітусні''' — серыя [[інтэрнэт-мем]]аў пра [[СССР]], якая ў красавіку 2026 года набыла ў рускамоўным [[TikTok]] асаблівую папулярнасць<ref name="gazeta.ru"/>. Мем узнік як пародыя на ШІ-ролікі ў антуражы савецкай дакументалістыкі 1970-х гадоў, спекулюючы на [[настальгія па СССР|настальгіі па СССР]]. У роліках прадстаўлены абсурдысцкія і гратэскныя сюжэты, якія закранаюць розныя прыкметы савецкай эпохі і савецкага побыту. Відэа суправаджая закадравая дыктарская гаворка, часта змяшчае [[каламбур]]ы або [[Хуткамоўка|хуткамоўкі]]. У гэтых роліках часта прысутнічае «чарамша» — трус-леў, які выступае ў ролі універсальнага памочніка. == Гісторыя == Яшчэ да пачатку трэнду сярод людзей старэйшага пакалення, маладосць якіх выпала на савецкую эпоху, папулярнасць сталі набіраць настальгічныя павучальныя ролікі<ref name="gazetametro"/>. У кастрычніку 2025 года на платформе [[YouTube]] быў апублікаваны ШІ-ролік пра тое, як у СССР рабілі [[бяляш]]ы, які сабраў амаль 5 мільёнаў праглядаў. Ролік расхвалілі настальгуючыя карыстальнікі, асобна ацаніўшы закадравы голас, стылізаваны пад савецкага дыктара<ref name="t-j.ru1">{{Cite web|url=https://t-j.ru/ai-ussr-meme/|title=«Тихо, не спеша, без суеты»: как ностальгические ИИ-⁠ролики про СССР стали мемными|author=Объясняем интернет|website=[[Т—Ж]]|date=2026-04-07}}</ref>. Да таго моманту прыкметна палепшылася якасць генерацыі ШІ-відэа, што дазваляла ствараць куды больш натурныя і дэталізаваныя сцэны. У пачатку 2026 года было выпушчана мноства пераймальных ролікаў<ref name="t-j.ru1"/>. Самым папулярным YouTube-каналам, які спецыялізаваўся на выпуску настальгічных ролікаў, стаў «Иван Андреевич», які набраў за кароткі час {{num|100000}} падпісчыкаў на YouTube і {{num|400000}} падпісчыкаў на платформе TikTok<ref name="t-j.ru1"/>. У гэтых відэа прысутнічаў галоўны герой, Іван Андрэевіч — просты савецкі рабочы завода. Кароткія сюжэты распавядалі пра розныя аспекты жыцця ў СССР: ад падрыхтоўкі страў да, напрыклад, атрымання кватэры<ref name="t-j.ru1"/>. Іншы папулярны канал у TikTok, які выпускаў аналагічны кантэнт, — Soviet Life Stories<ref name="gazetametro"/><ref name="rbc.ru"/>. Ролікі спекулявалі на [[настальгія па СССР|настальгіі па СССР]], падносячы савецкую эпоху выключна ў станоўчым святле, нават яе негатыўныя з’явы, накшталт [[таварны дэфіцыт у СССР|таварнага дэфіцыту]]<ref name="t-j.ru1"/>. Відэа часта суправаджаліся іншымі клішаванымі фразамі, накшталт «з мяккай упэўненасцю», «з цёплай цішынёй унутры», «амаль нячутна», «з лёгкай усмешкай», «як быццам упершыню», «з ціхай радасцю» і іншымі фразамі, відавочна прыдуманымі ШІ<ref name="t-j.ru1"/><ref name="rbc.ru"/>. Фраза «ціха, не спяшаючыся, без мітусні» стала намінальнай і прыкладам таго, як ШІ пры напісанні тэксту схільны злоўжываць [[сінонімы|сінонімамі]] і [[таўталогія (рыторыка)|таўталогіяй]]<ref>{{Cite web|url=https://hi-tech.mail.ru/articles/146603-memy-cheremsha-sssr-ai/|title=Черемша, завод и «тихо, спокойно, без суеты»: почему интернет заполонили ИИ-ролики про СССР|lang=ru|first=Мария|last=Соловьева|website=Hi-Tech Mail|date=2026-04-24|access-date=2026-05-21}}</ref>. Самі ролікі атрымліваліся даволі шаблоннымі<ref name="omsk.aif.ru"/>, і іх пачалі высмейваць<ref name="t-j. ru1"/><ref name="omsk.aif.ru"/>. У інтэрнэце пачалі з’яўляцца ролікі-пародыі<ref name= "gazetametro"/><ref name="t-j.ru1"/>. У рускамоўным сегменце [[TikTok]] падобныя відэа пачалі збіраць мільёны праглядаў<ref name="mel.fm"/>. З часам сюжэты станавіліся ўсё больш гратэскнымі<ref name= "gazetametro" / > і абсурднымі; пазней у іх пачалі з’яўляцца персанажы, самы папулярны з якіх — чарамша, што ўжо тады існаваў як асобны інтэрнэт-мем<ref name="gazeta.ru"/>. Сам персанаж «чарамшы», ці яшчэ тады безназоўная выява труса-льва, з’явіўся ў 2020 годзе і быў апублікаваны аўтарамі праекта Les Créatonautes з Францыі, якія ствараюць арты з фантастычнымі гібрыдамі жывёл<ref name="t-j.ru"/>. У 2025 годзе ў рускамоўным інтэрнэце завірусілася чорна-белая карцінка, падпісаная, як «чарамша», і стала лакальным інтэрнэт-мемам<ref name="gazeta.ru"/>, сімвалам абсурду і постыроніі<ref name="rbc.ru"/>. [[Чарамша]] на самай справе — гэта расліна з часночным водарам<ref name="omsk.aif.ru"/>. Слова «чарамша» добра рыфмавалася з фразамі з ролікаў, накшталт «рабілі ўсё ціха, не спяшаючыся»<ref name="gazeta.ru"/>. == Описание == [[Файл:Атом дело физкультурное.png|мини|280x280пкс|Граждане СССР купаются в [[Ядерный реактор|атомном реакторе]]]] «Советский брейнрот» изначально начал создаваться как пародия на ролики, спекулирующие на [[Ностальгия по СССР|ностальгии по СССР]] и ставшие особенно популярными в начале 2026 года<ref name="t-j.ru1" />. Как правило, это сгенерированные [[Искусственный интеллект|искусственным интеллектом]] видео длительностью 1-2 минуты<ref name="daily.afisha" />, стилизованные под советские документальные фильмы<ref name="gazeta.ru" /> начала 1970-х годов<ref name="mel.fm" />. В роликах показана псевдосоветская ИИ-вселенная<ref name="rbc.ru" />, сюрреалистический и абсурдистский сюжет с динамичным видеорядом<ref name="gazeta.ru" /><ref>{{Cite web|url=https://zeh.media/novosti/6123875-steklovata-cheremsha-gutalin-v-sotssetyakh-virusyatsya-ii-video-pro-sssr|title=Стекловата, черемша, гуталин: в соцсетях вирусятся ИИ-видео про СССР|lang=ru|website=Цех|date=2026-04-27|access-date=2026-05-21}}</ref>, например о том, как советские граждане купались в [[Ядерный реактор|ядерных реакторах]]<ref name="pravilamag" />, питались [[шифер]]ом<ref name="t-j.ru1" />, [[гуталин]]ом<ref name="mel.fm" />, «пили [[Серная кислота|серную кислоту]] из [[Гранёный стакан|гранёных стаканов]]» и т. д.<ref name="t-j.ru1" />. Ролики часто затрагивали тему якобы дефицитных, но жизненно необходимых для советских граждан товаров — стекловаты, шлакоблоков или [[Обогащение урана|обогащённого урана]]<ref name="t-j.ru" />. [[Стекловата]] часто фигурирует в подобных роликах<ref name="daily.afisha" /><ref name="pravilamag" />: её используют как туалетную бумагу, одеяло, деликатес и т. д.<ref name="mel.fm" />. Из [[шлакоблок]]ов строят все советские дома, используют их вместо подушки и выращивают в колхозах<ref name="mel.fm" />. Ролики представляют это так, будто советские люди жили в крайней нищете, в обшарпанных квартирах<ref name="rbc.ru" />. В конце апреля 2026 года<ref name="t-j.ru" /> главным сюжетным элементом стал Черемша, спасавший страну и граждан в условиях дефицита<ref name="gazetametro" />. Все подобные видеоролики сопровождаются треком «Сны Татьяны» [[Рыбников, Алексей Львович|Алексея Рыбникова]] из советского фильма «[[Шла собака по роялю]]» 1978 года<ref name="gazeta.ru" /> и вкрадчивым закадровым голосом в стиле советского диктора<ref name="gazetametro" /> документального кино<ref name="pravilamag" />. Монолог начинается с фразы «В Советском Союзе…»<ref name="gazeta.ru" /> и продолжается клишированными фразами вроде «всё делали тихо, не спеша, без лишней суеты» или превращением фраз в [[каламбур]]ы, вроде: «В Советском Союзе делали это тихо, не спеша, не дыша, ни шиша. Четыре карандаша, не жужжа, не гроша, черемша, не тужа…»<ref name="gazeta.ru" />. Сопровождающий текст высмеивает типичные ностальгические штампы от поколения, заставшего жизнь в СССР, вроде «Раньше было лучше»<ref name="chita.ru" />. === Персонажи === * '''Черемша''' — кролик-лев и центральный образ «советского брейнрота»<ref name="gazeta.ru" /><ref name="gazetametro" /><ref name="pravilamag">{{Cite web|title=В соцсетях завирусился мем «Тихо, не спеша, черемша», пародирующий советские передачи|url=https://www.pravilamag.ru/news/culture-and-entertainment/30-04-2026/770861-v-socsetyah-zavirusilsya-mem-tiho-ne-spesha-cheremsha-parodiruyushchii-sovetskie-peredachi/|website=[[Правила жизни]]|access-date=2026-05-21}}</ref>. Появился в 1962 году в НИИ «Институт перспективного утепления», когда учёные проводили эксперименты со стекловатой и допустили взрыв в лаборатории<ref name="mel.fm" />. В роликах черемша в «советские времена» якобы был национальным символом<ref name="mel.fm" /> и выполнял роль универсального помощника в условиях дефицита<ref name="gazetametro" />, например его могли носить как шапку; он мог выступать судьёй, жить в каждой квартире, обогревать их<ref name="gazeta.ru" />, заменять собой лифт, транспортное средство, материалы для утепления стен<ref name="gazetametro" />, летать в космос, заменять собой весь СССР<ref name="t-j.ru" /> и т. д. В 1967 году стал [[Генеральный секретарь ЦК КПСС|генсеком]], так как прежний генсек «ушёл за грибами в лес и не вернулся». Исчез в 1991 году<ref name="mel.fm" />. * '''Брдыщ''' — собака с телом рыбы, может бороться с Черемшой за владение территорией, но и сосуществовать с ним мирно<ref name="gazeta.ru" /><ref name="t-j.ru" />. Как и черемша, может помогать или контролировать жизнь советских граждан<ref name="t-j.ru" />. Был важной политической фигурой в 1930-е годы и запретил [[Голод в СССР (1932—1933)|голод]], назвав это мелкобуржуазной слабостью<ref name="mel.fm" />. Изначально рыбопёс появился в ИИ-ролике в 2024 году на платформе TikTok. В 2025 году один из пользователей платформы добавил к картинке из видео подпись «Брдыщ». {{Нет источника}} * '''Сёмга''' — кролик с окрасом тигра<ref name="gazeta.ru" /><ref name="t-j.ru">{{Cite web|url=https://t-j.ru/cheremsha-meme/|title=«Черемша, Семга и Брдыщ жили дружно, не спеша»: разбираемся в глав­ных героях ИИ⁠-⁠роли­ков про СССР|author=Объясняем интернет|website=[[Т—Ж]]|date=2026-05-15}}</ref>. В разных роликах мирно сосуществует с черемшой или выступает её врагом. Сёмга жил в батареях, обогревая квартиры советских граждан, и выступал премиальным аналогом черемши у людей «со связями»<ref name="mel.fm" />. Прообразом персонажа стала картинка кролика с леопардовой расцветкой, опубликованная ещё в 2007 году на сайте discover.hubpages. Эту картинку с подписью «Сёмга» опубликовали в апреле 2025 года на платформе TikTok. {{Нет источника}} * '''Петрович''' — персонаж-человек, фигурирующий или упоминающийся в роликах<ref name="daily.afisha" />, советский слесарь в засаленной спецовке, собирательный образ «настоящего советского мужика», любит смотреть телевизор, может починить ядерный реактор гаечным ключом<ref name="rbc.ru" />. <gallery class="center" heights="200" widths="180"> Черемша.png|Черемша (генерация в [[ChatGPT]]) Мем Черемша.webp|Черемша (оригинальное изображение) Брдыщ.png|Брдыщ Семга.png|Сёмга </gallery> == Восприятие == Редакция [[РБК]] и представители телеканала [[ОТВ (Екатеринбург)|ОТВ]] назвали мемы с черемшой главным культурным российским интернет-феноменом 2026 года<ref>{{Cite web|url=https://moskvin.pro/|title=Кто такой Черемша: гибрид льва и зайца из тиктока и мем 2026 года|lang=ru|first=Aleksey|last=Moskvin|website=[[ОТВ (Екатеринбург)|ОТВ]]|access-date=2026-05-21}}</ref><ref name="rbc.ru">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/life/news/6a06fac29a79473d20ead761|title=Что за мем «Черемша». Существовало ли такое животное в СССР. Подборка мемов о Черемше|website=[[РБК]]|date=2026-05-18}}</ref>. Карина Халикова, редактор интернет-портала «[[Газета.ru]]», назвала мемы про СССР характерным примером брейнрота, завирусившегося за счёт алгоритмов [[TikTok]], совершенно бессмысленного, но весёлого, проводя явные аналогии с [[Итальянский брейнрот|итальянским брейнротом]], завирусившимся в 2025 году за счёт ИИ-картинок и видео<ref name="gazeta.ru">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/style/22955701/mem-cheremsha.shtml|title=Черемша: что это за мем, откуда он взялся и при чем здесь Советский Союз|website=[[Газета.ru]]|access-date=2026-05-21}}</ref>. Диана Габитова из журнала «Афиша» назвала советский брейнрот «репрезентацией репрезентации», отражением медийного образа<ref name="daily.afisha">{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/infoporn/32100-tiho-ne-spesha-cheremsha-kak-ii-serial-o-gibride-lva-i-krolika-perepisal-istoriyu-sssr/|title=«Тихо, не спеша, черемша». Как ИИ-сериал о гибриде льва и кролика переписал историю СССР|lang=ru|website=[[Афиша (журнал)|Афиша]]|date=2026-05-14|access-date=2026-05-21}}</ref>. Редакция газеты «[[Metro Москва]]» увидела в советском брейнроте явную аналогию с «[[Алиса в Стране чудес|Алисой в Стране чудес]]»: обе эти сущности возникли как пародии на «морализаторство»; «Алиса» — на образцовые детские стихи викторианской эпохи, ролики про Черемшу — на ностальгирующие ролики, которые родители шлют своим детям<ref name="gazetametro">{{Cite web|url=https://gazetametro.ru/articles/pochemu-vse-vykladyvajut-video-s-matchej-i-chto-za-memy-ne-spesha-ne-dysha-cheremsha-20-05-2026|title=Почему все выкладывают видео с матча? Что такое Черемша, не дыша?|lang=ru|website=[[Metro Москва]]|date=2026-05-20|access-date=2026-05-21}}</ref>. Редакция сайта «[[Мел (сайт)|Мел]]» назвала ролики про СССР и Черемшу необычным феноменом в условиях того, что в нынешней России советскую эпоху высмеивать нельзя, а принято романтизировать и возвеличивать. В советском брейнроте явно прослеживается интеллектуальный юмор по сравнению, например, с ИИ-роликами про любовные похождения людей-фруктов; в нём есть «отсылки к [[Балабанов, Алексей Октябринович|Балабанову]], [[Салтыков-Щедрин, Михаил Евграфович|Салтыкову-Щедрину]] и пародии на коллективного [[Паустовский, Константин Георгиевич|Константина Паустовского]]». Редакция назвала ролики про СССР современной интерпретацией фразы «[[Россия — родина слонов|Советский Союз — родина слонов]]», в своё время высмеивавшей попытки советской прессы приписать СССР научные достижения других стран. Также в сюжетах роликов редакция увидела аналогию с романом [[Толстая, Татьяна Никитична|Татьяны Толстой]] «[[Кысь]]»<ref name="mel.fm">{{Cite web|url=https://mel.fm/zhizn/razbor/7083169-cheremsha-v-sssr-ocherednoy-bezumny-ii-trend-v-tiktok|title=Черемша в СССР: что это за мем и при чем тут ИИ, гуталин и шлакоблоки. Рассказываем тихо, не спеша|lang=ru|website=[[Мел (сайт)|Мел]]|date=2026-05-06|access-date=2026-05-21}}</ref>. Редакция белорусского журнала «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» назвала советский брейнрот ироничной реакцией российских и белорусских школьников на то, что пропаганда пытается навязать им представления об СССР как о «райском и сказочном месте»<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/ru/395286|title=Что за подростковый мем с Черемшой? Абсурд какой-то|lang=ru|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-05-15|access-date=2026-05-21}}</ref>. Аналогично редакция Chita.ru назвала ролики способом «поиронизировать над рассказами старших, заставших СССР»<ref name="chita.ru" />. Культуролог и старший преподаватель кафедры СОСТ Алёна Овчинникова считает, что советский брейнрот рождён «из незнания, неосведомлённости, ограниченного словарного запаса», из «искажённого восприятия рассказов старшего поколения и их ностальгии. Это тяга к тому, чего уже невозможно испытать напрямую». Детский педагог-психолог гимназии № 146 Елена Хадыкина заметила, что абсурдистский сюжет в подобных роликах отражает отношение молодого постсоветского поколения к СССР и советской эстетике как к некоему «мифологизированному пространству» и попытку осмыслить «чуждый им быт СССР»<ref name="omsk.aif.ru">{{Cite web|url=https://omsk.aif.ru/society/deti-hotyat-v-sssr-mem-cheremsha-chto-oznachaet-v-chyom-smysl-i-pochemu-populyaren|title=Дети хотят в СССР? Мем Черемша: что означает, в чём смысл и почему популярен|lang=ru|first=Евгения|last=Хомицкая|website=[[Аргументы и факты|Аргументы и Факты]]|date=2026-05-19|access-date=2026-05-21}}</ref>. Реакция на ролики в интернете у старшего поколения была неоднозначной. Часть пожилых пользователей не поняла их шуточный посыл и пыталась в комментариях доказать, что подобного в настоящем СССР не было, в свою очередь получая шуточные ответы с доказательством обратного<ref name="chita.ru">{{Cite web|url=https://www.chita.ru/text/entertainment/2026/05/26/76440738/|title=«Для здоровья малыша — черемша»: что значит странный мем с кото-зайце-львом, популярный у детей|lang=ru|website=ЧИТА.ру|date=2026-05-26|access-date=2026-05-26}}</ref>. Некоторые интернет-пользователи возмутились содержанием роликов, превращающих эпоху прошлого в гипертрофированную сконструированную реальность, где несправедливо преувеличена роль товарного дефицита<ref name="gazetametro" />. 8hfcd66f9lwvwv9b84so08lhs7lxdz8 0 653556 5156684 4890972 2026-06-21T04:47:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156684 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" id="4" style="width:240px; border:1px solid #88a; background:#fff; padding:5px; font-size:95%; margin:0px 12px 12px 0px;" ! colspan="2" id="7" style="background:#8A9000; color:yellow; font-size:14px; text-align:center;" |Батальённы камісар |- id="9" | id="10" style="text-align:center; vertical-align:middle; background:#fff;" |[[Файл:Batalion komissar RKKA 1935-1942.jpeg|170x170пкс]] | id="11" style="text-align:center; vertical-align:middle; background:#fff;" |[[Файл:Batalion komissar RKKF 1935-1942.jpg|193x193пкс]] |} '''Батальённы каміса́р''' — ва {{Nobr|[[Узброеныя Сілы СССР|УС СССР]]}} спецыяльнае [[воінскае званне]] для старшага ваенна-палітычнага складу Чырвонай Арміі і Флоту ў 1935—1942 гг. Папярэдняе званне — [[старшы палітрук]], наступнае па рангу — [[старшы батальённы камісар]]. Адпавядала воінскаму званню [[маёр]]<ref>{{Cite web |url=http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_8.shtml |title=Юрий Веремеев. Анатомия армии |access-date=20 жніўня 2020 |archive-date=20 лютага 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100220103539/http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_8.shtml |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Уведзена пастановамі [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК]] і [[Савет Народных Камісараў СССР|СНК СССР]] ад 22 верасня 1935 года адначасова з іншымі персанальнымі воінскімі званнямі. Рашэннем [[Дзяржаўны камітэт абароны (СССР)|ДКА]] ад 9 кастрычніка 1942 года інстытут ваенных камісараў быў ліквідаваны, і ўсе камісары атрымалі армейскія і флоцкія званні на прыступку або некалькі ніжэй. {| class="wikipedia sortable" border="1" | rowspan="2" align="center" style="background:#cfcfcf" width="30%" |малодшае званне:<br /><br />[[Старшы палітрук]] | rowspan="2" align="center" style="background:#bfbfbf" width="35%" |[[Файл:Red Army Badge.svg|35x35пкс]]<br /><br />'''''Батальённы камісар''''' | align="center" style="background:#afafaf" width="30%" |[[Файл:Naval_Ensign_of_the_Soviet_Union_1935.svg|border|35x35пкс|{{s|ВМФ СССР}}]]<br />старшае званне:<br />[[Палкавы камісар]] |- | align="center" style="background:#afafaf" width="30%" |[[Файл:Red Army flag (Fictitious).svg|border|35x35пкс|Чырвоная Армія]]<br />старшае званне {{Nobr|пасля {{date|30|07|1940|2}}:}}<br />[[Старшы батальённы камісар]] |} ; Эквівалентныя чыны {| class="wikitable" ![[Род войск|Род войскаў]] !Адпаведнае [[Воінскае званне|званне]] / [[Воінская пасада|пасада]] |- ! colspan="2" |У [[Камандны склад|камандным складзе]] |- |[[Войскі (фарміраванне)|Агульнавайсковае]] званне |[[Маёр]] |- |[[Народны камісарыят унутраных спраў СССР]] |[[Старшы лейтэнант дзяржаўнай бяспекі]]<ref name="veremeev">Веремеев Ю. Г. ''Анатомия армии''. [http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml Таблицы воинских званий Русской Армии. Рабоче-Крестьянская Красная Армия 1935—1940 гг.]</ref>,<br />уведзенае пастановай ЦВК і СНК СССР ад 7 кастрычніка 1935 года і па 6 ліпеня 1945 года<br />(ваеннаслужачыя пагранічных і ўнутраных войскаў НКУС мелі воінскія званні, прынятыя ў РСЧА) |- |[[Ваенна-марскі флот СССР|Ваенна-Марскі Флот СССР]] |[[Капітан 3-га рангу]] |- ! colspan="2" |У начальніцкім складзе |- |у [[Армія|сухапутных]] і [[Ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сілах]] |[[Ваенінжынер 2-га рангу]] |- |у [[Ваенна-марскія сілы|ваенна-марскіх сілах]] |[[Ваенінжынер 2-га рангу]] |- |у ваенна-гаспадарчым складзе ўсіх родаў войскаў |[[Інтэндант 2-га рангу]] |- |у ваенна-юрыдычным складзе ўсіх родаў войскаў |[[Ваенны юрыст 2-га рангу]] |- |у ваенна-медыцынскім складзе ўсіх родаў войскаў |[[Ваенурач 2-га рангу]] |- |у ваенна-ветэрынарным складзе ўсіх родаў войскаў |[[Ваенветурач 2-га рангу]] |} == Знакі адрознення == Для звання ''батальённы камісар'' быў усталяваны знак адрознення ў выглядзе дзвюх прамавугольных «шпал» у [[пятліца]]х (без [[Эмблема роду войскаў|эмблемы роду войскаў]] да {{Nobr|{{date|30|07|1940|2}}}} і з эмблемай роду войскаў пасля {{Nobr|{{date|30|07|1940|2}}}}) і агульная для палітработнікаў усіх званняў [[чырвоная зорка]] з [[Серп і молат|сярпом і молатам]], нашытая на абодвух рукавах вышэй за абшлаг (1 жніўня 1941 года нашэнне такіх нашывак было адменена). == Гл. таксама == * [[Камісар (у вайсковым падраздзяленні)]] * [[Воінскія званні і знакі адрознення РСЧА 1935—1940]] * [[Воінскія званні і знакі адрознення РСЧА 1940—1943]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_8.shtml Рабоче-Крестьянская Красная Армия 1940—1942 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100220103539/http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_8.shtml |date=20 лютага 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20150924092842/http://www.rusnavy.ru/d03/191.htm Введение постановлением ЦИК и СНК СССР персональных воинских званий в армии и на флоте (1935 г. 22.9)] * [http://army.armor.kiev.ua/forma/rkka-35-40.php Знаки различия званий военнослужащих РККА 1935—1940 гг. Часть 3. Высший командный и начальствующий состав.] * [http://army.armor.kiev.ua/forma/rkka-41-42.php Знаки различия званий военнослужащих Красной Армии 1940—1942 гг. Часть 3. Высший командный и начальствующий состав.] [[Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл СССР]] g6vv06yu618co6plrso6rq4guh2hm1p 0 655282 5156605 4580600 2026-06-20T20:33:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156605 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Балтыйскі флот}} {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Балтыйскі флот Расійскай імперыі |выява = [[Файл:Battle of Gangut-Bakua.jpg|300px]] |подпіс = Балтыйскі флот у [[Гангуцкая бітва|бітве пры Гангуце]] падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная вайна]] |гады = [[1703]]—[[1917]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |падпарадкаванне = |у складзе = {{Сцяг|Расія|ВМС}}[[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі]] |тып = [[Флот]] |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = [[Кранштат]] |мянушкі = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночная вайна]]<br/>[[Руска-шведская вайна (1741—1743)]]<br/>[[Сямігадовая вайна]]<br/>[[Руска-шведская вайна (1788—1790)]]<br/>[[Руска-шведская вайна (1808—1809)]]<br/>[[Крымская вайна]]<br/>[[Руска-японская вайна]]<br/>[[Першая сусветная вайна]] |знакі_адрознення = }} '''Балты́йскі флот Расі́йскай імпе́рыі''' — адзін з флотаў [[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі|расійскага імператарскага флоту]], створаны на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] ў 1703 годзе. == Гісторыя == === XVIII стагоддзе === Імператарскі расійскі Балтыйскі флот быў створаны падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] па ініцыятыве цара [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], які загадаў пабудаваць першыя караблі для Балтыйскага флота на [[Ладзейнае Поле|Ладзейным полі]] ў 1702 і 1703 гадах. Мяркуецца, што датай заснавання Балтыйскага флоту была [[18 мая]] [[1703]], калі невялікая флатылія пад камандаваннем [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] з салдатамі Прэабражэнскага і Сямёнаўскага палкоў перамагла ў першай бітве, захапіўшы два шведскія ваенныя караблі ў вусці ракі [[Нява|Нявы]]. Першым камандуючым ваенна-марскімі сіламі на Балтыцы быў галандскі адмірал Карнеліус Кройс, якога ў 1723 годзе замяніў граф [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Фёдар Апраксін]]. У 1703 годзе галоўная ваенна-марская база была размешчана ў [[Кранштат|Кранштаце]]. Адным з першых дзеянняў флоту быў захоп Шлісельбурга. Калі тэрыторыя на захадзе вакол Фінскага заліва была набыта Расіяй для стварэння марскога порта, які даваў доступ яе гандлярам і павялічваў марскія сілы, быў пабудаваны горад [[Санкт-Пецярбург]] і пачалося будаўніцтва буйнога порта. У 1704 годзе пачалося будаўніцтва верфі Адміралцейства ў Санкт-Пецярбургу, якое стала цэнтрам суднабудавання ў Расіі. Балтыйскі флот пачаў атрымліваць новыя караблі ў 1703 годзе. Першым караблём гэтага флоту стаў трохмачтавы [[фрэгат]] «[[Штандарт (фрэгат, 1703)|Штандарт]]», які стаў [[Флагманскі карабель|флагманам]] флоту. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] пры садзейнічанні Балтыйскага флоту былі ўзяты [[Выбарг]], [[Талін|Рэвель]], [[Рыга]], [[Маанзундскі архіпелаг|астравы Маанзунда]], [[Хельсінкі|Хельсінгфорс]] і [[Турку|Або]]; перамогі на моры былі атрыманы [[Гангуцкая бітва|пры Гангуце]] (1714), [[Бітва пры Эзэлі|Эзэлі]] (1719) і Грэнем (1720). Да 1724 года флот ужо меў 141 парусны [[баявы карабель]] і сотні вяслярных лодак ([[Галера|камбузаў]]). Падчас [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны 1755—1763]] гадоў расійскі Балтыйскі флот актыўна дзейнічаў на [[Памеранія|паморскім узбярэжжы]] паўночнай Германіі і [[Прусія|Прусіі]], дапамагаючы наземным войскам [[Аблога Мемеля|захапіць Мемель]] у 1757 годзе і [[Аблога Кольберга|Кольберг]] у 1761 годзе. [[Эрэсун]] быў перакрыты ад мора, каб не дапусціць прарыву Каралеўскага флоту ў Балтыйскае мора. Падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны 1788–1790 гадоў]] флот, якім камандаваў Самуэль Грэйг, ваяваў са шведскім флотам [[Бітва пры Гогландзе|каля Гогланда]] (1788) і [[Бітва пад Выбаргам |каля Выбарга]] (1790). [[9 ліпеня]] [[1790]] года руская [[флатылія]] хутка распачала напад на шведскія караблі, але пацярпела сакрушальнае паражэнне ў [[Другая бітва пры Рочэнсальме|другой бітве пры Рочэнсальме]], што стала сапраўднай катастрофай для рускага флоту, які страціў каля 9500 з 14000 чалавек і каля траціны флатыліі. Паражэнне Расіі ў гэтай бітве фактычна скончыла вайну. === XIX стагоддзе === Падчас серыі [[Руска-турэцкія войны|руска-турэцкіх войнаў]] 18 і 19 стагоддзяў ( [[Маскоўска-турэцкая вайна (1710—1713)|1710–1711]], [[Руска-турэцкая вайна (1735—1739)|1735–1739]], [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|1768–1774]], [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)|1787–1792]], [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|1806–1812]], [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|1828–1829]]) сілы Балтыйскага флоту прайшлі ў [[Міжземнае мора]], прынялі ўдзел у Першай і Другой экспедыцыі па архіпелагу, нанеслі вырашальную паразу асманскаму флоту ў марскіх бітвах [[Бітва пры Чэсме|пры Чэсме]] (1770), [[Бітва на Дарданэлах|Дарданэлах]] (1807), [[Афонская бітва|Атоне]] (1807) і [[Бітва пры Наварыне|Наварыне]] (1827). Прыблізна ў той жа час расійскі [[адмірал]] [[Іван Фёдаравіч Крузенштэрн|Іван Крузенштэрн абышоў]] зямны шар, а яшчэ адзін афіцэр Балтыйскага флота — [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Фабіян Готліб фон Беллінгсгаўзен]] — адкрыў паўднёвы ледзяны кантынент — [[Антарктыда]]. У Крымскую вайну Балтыйскі флот, хоць і быў аслаблены ў сваіх аперацыях адсутнасцю параходаў — не дазволілі брытанска-французскаму аб’яднанаму флоту заняць [[Ханка (паўвостраў)|Ханку]], [[Крэпасць Суаменліна|Свеаборг]] і [[Санкт-Пецярбург]]. У 1861 годзе Балтыйскі флот атрымаў першыя браніраваныя караблі. У 1863 годзе падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў ЗША]] вялікая група ваенна-марскіх караблёў, у тым ліку флагманскі «Аляксандр Неўскі», рушыла да берагоў Паўночнай Амерыкі. У 1869 годзе флот замовіў першую ў свеце вежу [[Лінкар|браняносца]] — на браняносцы «[[Пётр Вялікі (лінкар)|Пётр Вялікі]]». У другой палове XIX — пачатку ХХ стагоддзя была створана магутная сетка прыбярэжных артылерыйскіх батарэй для прыкрыцця падыходаў да Санкт-Пецярбурга, Рыгі і іншых важных баз. === XX стагоддзе === Балтыйскі флот прыняў значны ўдзел у [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]]. У верасні 1904 года пасля разгрому [[1-я Ціхаакіянская эскадра|1-й Ціхаакіянскай эскадрыі]] і [[Сібірская ваенная флатылія|Сібірскай флатыліі]] ў баі супраць Імператарскага флоту Японіі з Балтыйскага мора быў адпраўлены ў [[2-я Ціхаакіянская эскадра|2-ю Ціхаакіянскую эскадру]] пад камандаваннем адмірала [[Зіновій Пятровіч Раждзественскі|Зіновія Раждзественскага]]. Здзейсніўшы працяглы пераход ад Балтыкі да [[Японскае мора|Японскага мора]], 2-я эскадра была асуджана сустрэць японскі флот у [[Цусімская бітва|бітве пры Цусіме]], дзе пацярпела сакрушальнае паражэнне. Параза ў гэтай бітве паскорыла [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйныя працэсы]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і крах яе манархічнай сістэмы. Пасля руска-японскай вайны была рэалізавана новая праграма ваеннага суднабудавання — былі закладзены [[Лінейныя караблі тыпу «Севастопаль»|новыя браняносцы]]. Ужо ў [[1906]] годзе былі распрацаваны новыя паравыя браняносцы «[[Андрэй Першазваны (лінкар)|Андрэй Першазваны]]» і «[[Імператар Павел I (лінкар)|Імператар Павел I]]» і завершаны да 1912 года. У 1906 годзе быў закладзены ў Вялікабрытаніі, а ў [[1909]] годзе ўступіў у строй флагман Балтыйскага флота — [[браняносны крэйсер]] «[[Рурык (браняносны крэйсер)|Рурык]]». ==== Першая сусветная вайна ==== {{Асноўны артыкул|Бітва на Балтыйскім моры (Першая сусветная вайна)}} Да пачатку ваенных дзеянняў расійскі Балтыйскі флот значна саступаў флоту нямецкага кайзера, таму ўсе планы грунтаваліся на падтрымцы дзеянняў іх сухапутных войскаў<ref name="Зайончковский, стр.316-317">[http://militera.lib.ru/h/zayonchkovsky1/06.html Зайончковский A.M. Первая мировая война&nbsp;— СПб.: Полигон, 2002, стр.316-317]</ref>. Аднак [[Германскі імперскі флот|флот кайзера]] для дзеянняў у Балтыйскім моры абмежаваўся невялікай групай ваенных караблёў, якія выконвалі нязначныя задачы. З пачатку жніўня 1914 года пачаліся ваенныя дзеянні, якія мелі характар разведкі боем, а не поўнамаштабных сутыкненняў паміж флотамі дзвюх дзяржаў. У снежні 1914 года ў склад Балтыйскага флоту ўвайшла серыя з чатырох сучасных расійскіх караблёў «[[Палтава (лінкар)|Палтава]]», «[[Гангут (лінкар)|Гангут]]», «[[Петрапаўлаўск (лінкар)|Петрапаўлаўск]]» і «[[Севастопаль (лінкар)|Севастопаль]]», якія прынцыпова змянілі суадносіны сіл у марской зоне<ref>{{Cite web |url=http://www.atrinaflot.narod.ru/81_publications/2008/sevastopol.htm |title=ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ И СЛУЖБА ЛИНКОРОВ ТИПА «СЕВАСТОПОЛЬ» |access-date=23 ліпеня 2012 |archive-date=30 красавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120430155802/http://www.atrinaflot.narod.ru/81_publications/2008/sevastopol.htm |url-status=dead }}</ref>. Для кампаніі 1914 года Балтыйскі флот Расіі перайшоў ад пасіўнага чакання праціўніка ў вусці [[Фінскі заліў|Заліва]] да дзеяння ва ўсіх марскіх водах<ref name="ЦГАВМФ, ф. 716, оп. 1">ЦГАВМФ, ф. 716, оп. 1, д. 14, лл. 18, 20-45.</ref>. У [[1915]] годзе германскі флот, сканцэнтраваўшы асноўныя намаганні на падтрымцы войскаў, якія [[Горліцкі прарыў|прасоўваліся]] [[Вялікае адступленне|ўздоўж узбярэжжа Курляндыі]], накіраваў з [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]] ў Балтыку вялікае злучэнне лінкараў, крэйсераў і эсмінцаў. У выніку адбыліся сутыкненні з расійскім флотам у [[Готландскі бой|бітве за Готланд]] і [[Абарона Рыжскага заліва|бітве ў Рыжскім заліве]]. Няўдалая аперацыя па прарыве ў Рыжскі заліў прымусіла немцаў часова адмовіцца ад актыўных дзеянняў і да канца кампаніі 1915 года перайсці да абарончых і дэманстратыўных дзеянняў<ref name="encyclopedia.mil.ru">[http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12056408@cmsArticle Моонзундская (Ирбенская) операция 1915 г.]</ref>. Замест гэтага Балтыйскі флот скарыстаўся паляпшэннем аператыўнай сітуацыі і пачаў барацьбу на ваенна-марскіх камунікацыях Германіі з выкарыстаннем падводных лодак, надводных караблёў і міннай зброі<ref>Козлов Д.&nbsp;Ю.&nbsp;Сражение за Рижский залив. Лето 1915.&nbsp;— М.: Цейхгауз, 2007.&nbsp;— 64 с.&nbsp;— ISBN 978-5-9771-0055-7</ref>. Да пачатку кампаніі 1916 года Вярхоўнае камандаванне Германіі вярнула ў [[Паўночнае мора]] ваенна-марскія падраздзяленні, якія дзейнічалі ў Балтыцы. Аднак Балтыйскі флот, нягледзячы на велізарную перавагу рускіх над ворагам, не планаваў ніякіх актыўных дзеянняў, працягваючы знаходзіцца ў пасіўным стане. Адзіным сур’ёзным сутыкненнем быў налёт рэйдавых караблёў на нямецкі канвой у шведскай бухце [[Норчэпінг]] у чэрвені 1916 года, які скончыўся няўдачай<ref name="Партала, стр.124-125">[http://www.aroundspb.ru/uploads/history/sbornik_north_europe/sbornik_north_europe_2014.pdf М.&nbsp;А.&nbsp;Партала КРЕЙСЕРСКИЕ ОПЕРАЦИИ РУССКОГО ФЛОТА В ЗАПАДНОЙ БАЛТИКЕ В МАЕ–ИЮНЕ 1916 ГОДА. К ВОПРОСУ ОБ ОЦЕНКАХ, стр.124-125]</ref>. Кампанія 1917 года была поўным поспехам для германскага флоту. Расійскі флот працягваў знаходзіцца ў пасіўным стане, не робячы спроб весці актыўныя баявыя дзеянні на моры. Акрамя таго, лёдавая абстаноўка зімой і вясной не спрыяла маштабным ваенным дзеянням. Аднак вырашальным фактарам стала тое, што ў Расійскай імперыі ўспыхнуў [[Лютаўская рэвалюцыя|востры палітычны крызіс]], які ў канцы лютага — пачатку сакавіка 1917 года прывяло да [[Адрачэнне Мікалая II|звяржэння расійскай манархіі]] і фарміравання [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. == Гл. таксама == * [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі]] * [[Бітва на Балтыйскім моры (Першая сусветная вайна)]] * [[Брытанская флатылія падводных лодак у Балтыйскім моры]] * [[Аперацыі брытанскага флоту ў Прыбалтыцы (1918—1919)]] * [[Адміралцейств-калегія|Адміралцейскі савет (Расія)]] {{зноскі}} == Літаратура == * Граф Г. К. [http://militera.lib.ru/memo/russian/graf_gk2/index.html Императорский Балтийский флот между двумя войнами]. 1906—1914.&nbsp;— СПб.: «БЛИЦ», 2006. * Кротов П.&nbsp;А.&nbsp;Гангут. 300 лет первой победе Российского флота. М., 2014. ISBN 978-5-699-75060-3 * Лебедев А.&nbsp;А.&nbsp;Корабельные штаты Балтийского парусного флота, или Цена погони за миражом // Пространство и Время.&nbsp;— 2017.&nbsp;— №&nbsp;1(27).&nbsp;— С. 126—135. [[Катэгорыя:Балтыйскае мора]] [[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі]] 1edmriganr3juv90fi7a54ublstmgi5 0 667752 5156765 4302377 2026-06-21T09:46:05Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Джэймс Бонд]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156765 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Quantum of Solace Logo.svg }} '''«Квант суцяшэння»''' ({{lang-en|Quantum of Solace}}) — 22-і фільм з серыі фільмаў пра англійскага агента [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]], заснаваны на адным з аповедаў [[Ян Флемінг|Яна Флемінга]]. Агент 007, чыю ролю выконвае [[Дэніел Крэйг]], адпраўляецца на пошукі забойцаў Уэспер, і высвятляе, што яе шантажавалі. Рэжысёр фільма — Марк Форстэр. Сцэнарый напісаны, у прыватнасці, лаўрэатам прэміі «[[Оскар]]» [[Пол Хагіс|Полам Хагісам]]. Прэм’ера фільма адбылася [[29 кастрычніка]] [[2008]] г. у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Сюжэт == Пасля здрады Уэспер, агент 007 дужаецца з жаданнем ператварыць апошняе заданне ў асабістую вендэту. У пошуках ісціны, Бонд і М дапытваюць Містара Уайта, ад якога пазнаюць, што Арганізацыя, якая шантажавала Уэспер, нашмат складаней і небяспечней, чым можна было падумаць. Судмедэксперты Mi6 усталёўваюць сувязь Уэспер з ананімным банкаўскім рахункам на Гаіці. Тамака Бонд выпадкова знаёміцца з баявой дзяўчынай Камілай, якая таксама прагне помсты. Праз Камілу Бонд выходзіць на Дамініка Грына, жорсткага бізнесмена і не апошняга чалавека ў Арганізацыі. Пабываўшы ў Аўстрыі, Італіі і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], Бонд пазнае аб сумеснай змове Грына і генерала Медрана з мэтай усталявання кантролю над сусветнымі запасамі нафты. Выкарыстаючы магчымасці Арганізацыі і дакладных яму людзей у ЦВК і брытанскай выведцы, Грын абяцае генералу зрынуць існы рэжым у выдуманай лацінаамерыканскай краіне, у абмен на, здавалася бы, пустынны ўчастак зямлі. Бонд звяртаецца да дапамогі старых сяброў, каб усталяваць ісціну. Чым бліжэй да ўсталявання асобы чалавека, які пхнуў Уэспер на здраду, тым складаней Бонду быць на крок наперадзе ЦВК, тэрарыстаў і нават М, каб раскрыць злачынны план Грына і спыніць яго Арганізацыю. == У ролях == * [[Дэніел Крэйг]] — ''[[Джэймс Бонд]]'' * [[Мацьё Амальрык]] — ''Дамінік Грын'', галоўны злыдзень фільма, які прыкрываецца пад выглядам «добрага хлопца, які працуе ў вобласці экалогіі, раслін, дрэваў і ўкладвае дабрачынныя сродкі ў навуку аб навакольным асяроддзі». * [[Вольга Курыленка]] — ''Каміла'', дзяўчына Бонда. * [[Джэма Артэртан]] — ''Філдс'', агент [[MІ-6]], якая працуе консулам у балівійскім пасольстве. Гема была абрана на ролю з 1500 кандыдатак. * [[Джудзі Дэнч]] — ''[[M (бандыяна)|М]]'', глава брытанскай сакрэтнай службы MІ-6, начальнік Бонда. * [[Джэфры Райт]] — ''[[Фелікс Лэйтэр]]'', саюзнік Бонда з [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|Цэнтральнага разведвальнага ўпраўлення]], які дапамагаў у казіно Раяль. Гэта будзе другі раз, калі ролю Фелікса Лэйтэра выконвае адзін і той жа акцёр два разы запар. * [[Джэспер Крыстэнсен]] — ''Містар Уайт'', працаўнік таемнай арганізацыі, які выкраў выйграныя грошы Бонда ў казіно Раяль. * [[Джанкарла Джаніні]] — ''Рэнэ Маціс'', французскі падвойны агент, які дапамагаў Бонду ў Чарнагорыі раскрываць Ле Шыфра, таксама працаваў на Містара Уайта. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://shitmovie.net/2008/09/22/soundtrack-for-quantum_of_solace/ Музычная тэма для Джэймса Бонда («Квант суцяшэння»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081013074211/http://shitmovie.net/2008/09/22/soundtrack-for-quantum_of_solace/ |date=13 кастрычніка 2008 }} [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Дэтэктыўныя фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Дэтэктыўныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-сіквелы]] [[Катэгорыя:Фільмы MGM]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2008 года]] [[Катэгорыя:Джэймс Бонд]] 3zshi2jzbrtw5lmy24kappetrjpkcl5 0 672089 5156818 3808761 2026-06-21T10:58:40Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Творы 1990 года]]; +[[Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156818 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Жанр=[[эсэ]]|Аўтар=[[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктар Пялевін]]|Мова арыгінала=руская}} '''«Зомбіфікацыя»''' ('''«Зомбіфікацыя савецкага чалавека»''') — сатырычнае [[эсэ]] расійскага пісьменніка [[Віктар Алегавіч Пялевін|Віктара Пялевіна]], напісанае ў [[1990 год у гісторыі літаратуры|1990 годзе]]. За гэты твор Віктар Пялевін атрымаў літаратурную прэмію «Вандроўнік-95»<ref>''Олизько Н. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/paratekst-viktora-pelevina Паратекст Виктора Пелевина] // Вестник Нижневартовского государственного университета. 2010.</ref>. == Змест == У эсэ «Зомбіфікацыя», якое часам называецца апавяданнем, праводзяцца іранічныя паралелі паміж містычным абрадам ператварэння чалавека ў зомбі на [[Гаіці]] і ідэалагічнай «ініцыяцыяй» ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. Эсэ мае падзагаловак «Вопыт параўнальнай антрапалогіі», які наладжвае чытача на навуковасць апавядання. Галоўнай дзеючай асобай першага раздзела з'яўляецца [[Джэймс Бонд]]. Ён вывучае кнігу «Дрэва падарожжаў» Патрыка Лэя Фермара, у якой распавядаецца пра гаіцянскую рэлігію [[вуду]] і пра ператварэнне чалавека ў [[зомбі]]. Высвятляецца, што Джэймсу Бонду трэба будзе пазмагацца з гаіцянскім неграм-зомбі, які працаваў на [[СМЕРШ]] і МУС<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. Далей аўтар тлумачыць прычыну, па якой [[Ян Флемінг]] звязвае гаіцянскі культ са сталінскай контрразведкай. У сувязі з гэтым згадваюцца прыродазнаўчанавуковыя працы пра зомбіфікацыю, мастацкія творы, рэлігійныя і філасофскія трактаты. «Вучоны» кантэкст аповеду падкрэсліваецца выкарыстаннем мноства спецыяльных тэрмінаў, а таксама характэрных для навуковай літаратуры славесных абаротаў: «адзначым сувязь», «даследчыкі даўно меркавалі», «ўзоры былі здадзены на аналіз», «спроба даць больш-менш поўнае апісанне», «якая займалася вывучэннем гэтай праблемы» і г. д.<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref> У эсэ падрабязна апісваецца абрад ператварэння чалавека ў зомбі на Гаіці. Адэпты культу вуду вераць, што чалавек уяўляе сабой «некалькі целаў, накладзеных адзін на аднаго»: фізічнае цела, «дух плоці» (энергетычны дублікат фізічнага цела) і душа. Душа ў сваю чаргу падзяляецца на «вялікага добрага анёла» і «маленькага добрага анёла». «Вялікі добры анёл» з'яўляецца энергетычнай істотай, якая сілкуе ўсё жывое, а «маленькі добры анёл» — гэта індывідуалізаваная частка душы. Менавіта на «маленькага добрага анёла» нацэлены магічныя абрады зомбіфікатараў вуду<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. У главах «Яды і працэдуры» і «Фугу» апісваецца фізічны аспект гаіцянскай зомбіфікацыі. Чалавеку даюць «парашок зомбі», які змяшчае вылучаемы з рыбы [[фугу]] яд, пасля чаго той апускаецца ў стан, падобны на смерць, а частка мозгу, адказная за маўленне і сілу волі, разбураецца. Зомбіруемага хаваюць, але праз некаторы час адкопваюць і даюць рэчыва, якое выклікае страту арыентацыі і [[Амнезія|амнезію]]<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. Але аўтар падкрэслівае, што псіхалагічны аспект зомбіфікацыі з'яўляецца больш важным, чым фізічны. У якасці прыкладу прыводзіцца так званая «каманда смерці» ў [[Абарыгены Аўстраліі|аўстралійскіх абарыгенаў]]. Калі шаман прамаўляе яе і накіроўвае на супляменніка магічнае жазло, той усведамляе, што яго праклялі, захворвае і праз некалькі дзён памірае. Аднак на еўрапейца такая каманда не падзейнічае: «ён убачыць перад сабой невысокага голага чалавека, які махае звярынай косткай і мармыча нейкія словы». Гэта значыць псіхалагічныя механізмы фарміруюцца культурай, якую можна выкарыстоўваць у якасці прылады маніпуляцыі. Сапраўды гэтак жа аўстралійскі абарыген, які трапіў на сеанс Анатоля Кашпіроўскага «ўбачыў бы невысокага апранутага чалавека, які бубніць нейкія словы і пільна ўзіраецца ў залу»<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. У другой частцы эсэ, якое пачынаецца з главы «homo савецкі», аўтар паказвае, якім чынам феномен зомбіфікацыі распаўсюджваецца на жыхароў СССР. Праводзіцца мноства паралеляў паміж архаічнымі абрадамі і савецкай рэчаіснасцю. Аказваецца, што ў СССР магія гуляла нават больш вялікую ролю, чым на Гаіці. Магія пачынаецца з самага дзяцінства: першай ініцыяцыі з'яўляецца прыём у акцябраты, а другой — прыём у піянеры, дзе ўжо выяўляюцца зародкі магічных рытуалаў (салют, гальштук і «сумленнае піянерскае»). Аўтар выкарыстоўвае абарот «магія пераследуе», слова «выхавальнік» бярэцца ў двукоссе, замест слова «настаўнік» ўжываецца «адміністрацыйна-педагагічны персанал». Так Пялевін падкрэслівае, што мэтай апісваных працэдур з'яўляецца не выхаванне гарманічна развітой асобы, а стварэнне недасканалай істоты з падушанай воляй. Трэцім этапам ініцыяцыі называецца прыём у [[камсамол]], калі чалавек ужо ўдзельнічае ў «шматлікіх і малапрыкметных магічных працэдурах». Важнай асаблівасцю гэтага этапу з'яўляецца пераход рытуалаў на падсвядомы ўзровень і станаўленне іх часткай паводзін. Чацвёрты этап ініцыяцыі — гэта ўступленне ў партыю<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. Праводзячы паралель з гаіцянскай канцэпцыяй пабудовы душы, Пялевін піша, што ў жыхара СССР «акрамя фізічнага, маецца некалькі тонкіх цел, як бы накладзеных адзін на аднаго: бытавое, вытворчае, партыйнае, ваеннае, інтэрнацыянальнае і дэпутацкае». Калі ідэалогія пераходзіць на падсвядомы ўзровень, у чалавека фарміруецца «ўнутраны партком», які дыктуе яго паводзіны. І калі гаіцянскі калдун для падпарадкавання зомбіруемага сваёй волі скрадае яго «маленькага добрага анёла», то ў СССР такі «анёл» падмяняецца «партыйным», якія кантралююцца дзяржавай. Такім чынам, чалавек набывае камуністычную «прававернасць», якую ён баіцца страціць. Іншым важным фактарам зомбіфікацыі савецкага чалавека аўтар называе службу ў войску — «зомбілізацыю». Пад гэтым тэрмінам маецца на ўвазе змяненне свядомасці чалавека і яго заняволенне<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. Далей аўтар паказвае цёмны сэнс савецкіх абрэвіятур (у прыватнасці, такіх як абком, райком, крайком, [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК КПСС]]). Аўтар таксама згадвае шэраг абрэвіятур у назвах службаў і прадпрыемстваў: «МОСГОРСОВЕТ», «ЦПКТБТЕКСТИЛЬПРОМ», «МИНСРЕДНЕТЯЖМАШ», «МОС-ГОР-ТРАНС». На яго думку, яны «нараджаюць адчуванне нейкай непахіснай нечалавечай сілы, — нішто чалавечае не можа так называцца»<ref name="Хрящева">''Хрящева Н. П., Федотова Е. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/poetika-abbreviatur-v-rannem-tvorchestve-v-pelevina Поэтика аббревиатур в раннем творчестве В. Пелевина] // Филологический класс, 4 (34) / 2013.</ref>. == Публікацыі == Эсэ было ўпершыню апублікавана ў 1990 годзе ў часопісе «Новый журнал» пад назвай «Зомбіфікацыя савецкага чалавека»<ref name="Некрасов">''Сергей Некрасов'' [http://www.electroniclibrary21.ru/literature/pelewin/bibliography.html Виктор Пелевин: опыт библиографии]</ref><ref>Зомбификация советского человека: // Новый журн. = The New Rev. — New York, 1990. — Кн. 179. — С. 324—338.</ref>. Пазней увайшло ў склад зборніка «[[Relics. Ранняе і нявыдадзенае]]» (2005). {{зноскі}} [[Катэгорыя:Творы Віктара Пялевіна]] [[Катэгорыя:Творы 1990 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на рускай мове]] swesizs7nv5igiu9iv07h1xqb4o8t1j 0 674980 5156408 5101043 2026-06-20T13:11:35Z DzBar 156353 дапаўненне 5156408 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Робін Мірыям Карлсан''' ({{lang-sv|Robin Miriam Carlsson}}), больш вядомая пад сцэнічным імем '''Робін''' ({{lang-sv|Robyn}}) ({{ВДП}}) — шведская артыстка, [[спявачка]] і аўтар [[Песня|песень]]. Робін стала папулярнай у канцы 1990-х пасля танцавальных хітоў «Show Me Love» і «Do You Know (What It Takes)» з яе дэбютнага альбома Robyn Is Here (1997). Яна — сааўтар «Du gör mig hel igen» (You Make Me Whole Again), песні для Melodifestivalen 1997 года — адборачнага конкурсу ў Швецыі для прадстаўлення краіны на міжнародным конкурсе «[[Еўрабачанне]]». Папулярнасць яе [[сінгл]]а «With Every Heartbeat», які заняў першае месца ў чартах, і наступны выпуск альбома Robyn (2005), прынеслі ёй масавы поспех ва ўсім свеце. У студзені 2009 года Робін атрымала шведскую ўзнагароду Grammis за найлепшы жывы выступ у 2008 годзе. У чэрвені 2010 года Робін выпусціла альбом, які дасягнуў нумары 1 у чартах Body Talk Pt. 1, першы з задуманай трылогіі, якая паслядоўна выйшла на працягу гэтага года. Галоўны сінгл альбома «Dancing on My Own» быў выпушчаны за некалькі тыдняў да альбома і стаў сусветным хітом, прынёсшы спявачцы намінацыю на Grammy Awards у катэгорыі «Найлепшы танцавальны запіс». Наступны альбом трылогіі, Body Talk Pt. 2, быў выпушчаны 6 верасня, адразу заняў першае месца ў шведскіх чартах. Заключны трэці альбом, Body Talk, выйшаў 22 лістапада. Першым сінглам з яго стала песня «Indestructible». == Дыскаграфія == '''Альбомы''' * ''Robyn Is Here'' (1995) * ''My Truth'' (1999) * ''Don't Stop the Music'' (2002) * ''Robyn'' (2005) * ''Body Talk Pt. 1'' (2010) * ''Body Talk Pt. 2'' (2010) * ''Body Talk'' (2010) * ''Honey'' (2018) * ''Sexistential'' (2026) == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Робін}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]] [[Катэгорыя:Электрапоп-музыканты]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Jive Records]] [[Катэгорыя:Поп-музыканты Швецыі]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Швецыі]] [[Катэгорыя:Музыканты Стакгольма]] plcradyg13jqsykhl8r5refpg21d7jj 0 678940 5156459 5145684 2026-06-20T14:48:38Z DzBar 156353 шаблон 5156459 wikitext text/x-wiki {{Картка персанажа|выява=曼达洛人到上海科技馆.png|ўзрост=53 гады}} '''Гро́гу''' (таксама вядомы як «''Бэбі Ёда''» сярод фанатаў і ў медыяпрасторы) — персанаж з арыгінальнага тэлесерыяла «[[Мандалорац]]», выпушчанага стрымінгавым сэрвісам [[Disney+]] у межах франшызы «[[Зорныя войны]]». Грогу належыць да той жа неназванай расы з сусвету «Зорных войнаў», што і гранд-майстар [[Ёда]] і майстар {{нп5|Ядль||nl|Yaddle}}. Як і названыя джэдаі, ён мае вялікія здольнасці да {{нп5|Сіла (Зорныя войны)|Сілы|en|The Force}}. На момант з’яўлення ў серыяле Грогу мае 50 гадоў, што па мерках яго расы адпавядае ясельнаму ўзросту ў людзей. Паводле сюжэту серыяла галоўны герой, вядомы як {{нп5|Мандалорац (персанаж)|Мандалорац|en|The Mandalorian (character)}}, быў наняты, каб высачыць і спаймаць Грогу, а затым перадаць прадстаўнікам паўшай {{нп5|Галактычная Імперыя|Імперыі|en|Galactic Empire (Star Wars)}}. Аднак, падчас выканання задання Мандалорац пранікаецца сімпатыяй да малога і замест таго, каб аддаць дзіцёнка заказчыкам, прымае на сябе ролю прыёмнага таты і абараняе яго ад імперцаў. Перадгісторыя дзіцёнка заставалася цалкам невядомай да эпізода «Раздзел 13: Джэдай», дзе ўпершыню было названа яго імя, а таксама былі раскрыты некаторыя дэталі яго мінулага. Да гэтага моманту персанаж Грогу ў субтытрах і загалоўках зваўся проста «Дзіця». Грогу з’яўляецца ў кожным эпізодзе першых двух сезонаў серыяла «[[Мандалорац]]», за выключэннем эпізода «Раздзел 15: Вернік». Персанаж Грогу быў створаны шоўранерам і стваральнікам серыяла — [[Джон Фаўра|Джонам Фаўра]], які жадаў развіць містычную гісторыю расы і персанажа Ёды. Персанаж Грогу быў зроблены больш глыбокім і развітым, дзякуючы размовам Фаўра з галоўным прадзюсарам {{нп5|Дэйв Філоні|Дэйвам Філоні|en|Dave Filoni}} на пачатковым этапе стварэння серыялу. Знешні выгляд Грогу быў распрацаваны канцэпт-арт дызайнерам [[Крыштыян Альзман|Крыштыянам Альзманам]], сам жа персанаж быў створаны пры дапамозе аніматронікі і лялькавага мастацтва з нязначным ужываннем камп’ютарнай графікі для выяўлення больш глыбокіх акцэнтаў. Лялька была распрацавана кампаніяй {{нп5|Legacy Effects||en|Legacy Effects}}. Акцёр {{нп5|Адам Палі||en|Adam Pally}}, які сыграў Штурмавіка №2 у эпізодзе «Раздзел 8: Выратаванне», паведаміў, што па словах Джона Фаўра, лялька закаштавала каля 5 мільёнаў долараў<ref name="EW, 2020-01-11" />. Яна кантралюецца двума механікамі, адзін з якіх кіруе вачыма і вуснамі, а іншы — выразам эмоцый на твары. Голас персанажа быў утвораны з камбінацыі дарослага і дзіцячага галасоў, а таксама з запісу гукаў [[Вялікавухая лісіца|вялікавухай лісіцы]] і [[кінкажу]]. Дынаміка зносін паміж Грогу і Мандалорцам увасабляе ў серыяле тэму бацькоўства ў цэлым і ў прыватнасці тэму выхавання татам. Таксама персанаж Грогу раскрывае пытанне дабра і зла, выхавання і інстынктаў. Грогу атрымаў станоўчы прыём ад фанатаў і крытыкаў, набыў статус прарыўнога персанажа<ref name="IGN, 2019-11-22" /><ref name="CNET, 2019-12-23" /> і неўзабаве стаў інтэрнэт-мемам. «[[The Guardian]]» назваў яго «''найвялікшым новым персанажам 2019 года''»<ref name="Guardian, 2019-12-03" />, а «[[The Hollywood Reporter]]» напісаў, што персанаж «''увасабляе будучыню Галівуда''»<ref name="Hollywood Reporter, 2019-12-19" />. Многія аўтары апісвалі Грогу як ключавую фігуру ў поспеху Disney+. Персанаж Грогу трымаўся ў сакрэце і спецыяльна не ўзгадваўся ў маркетынгавых і мерчэндайз-кампаніях перад выпускам серыяла, каб пазбегнуць уцечкі інфармацыі. У выніку, мерчэндайз па Грогу не быў даступны на момант прэм’еры серыяла ў лістападзе 2019 года, што каштавала Дыснэю, паводле некаторых аналітыкаў, каля 2.7 мільёнаў долараў. Але [[Роберт Айгер|Боб Айгер]], дырэктар Дыснэй, на момант прэм’еры «Мандалорца», абараніў такую стратэгію. == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="CNET, 2019-12-23">{{cite web|url=https://www.cnet.com/how-to/baby-yoda-timeline-everything-we-know-about-the-mandalorian-breakout-star/|title=Baby Yoda: Everything we know about The Mandalorian star|author=Gael Fashingbauer Cooper.|date=2019-12-23|publisher=Сайт «''{{нп5|CNET||en|CNET}}''»|lang=en|accessdate=2021-07-01}}</ref> <ref name="EW, 2020-01-11">{{cite web|url=https://ew.com/tv/2020/01/11/adam-pally-on-punching-baby-yoda-mandalorian/|title=Adam Pally on his punchy Mandalorian scene: 'Baby Yoda is a bit of a diva'|author=Dan Snierson.|date=2020-01-11|publisher=Сайт часопіса «''[[Entertainment Weekly]]''»|lang=en|accessdate=2021-07-01}}</ref> <ref name="Guardian, 2019-12-03">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/dec/03/baby-yoda-the-mandalorian-star-wars|title=Big deal, he is: how Baby Yoda became 2019's biggest new character|author=Zach Vasquez.|date=2019-12-03|publisher=Сайт газеты «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2021-07-01}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, 2019-12-19">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/baby-yoda-represents-past-present-future-hollywood-1263588/|title=In Baby Yoda, Hollywood Sees Its Past, Present and Meme-able Future|author=Rebecca Keegan.|date=2019-12-19|publisher=Сайт газеты «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-07-01}}</ref> <ref name="IGN, 2019-11-22">{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2019/11/22/baby-yoda-name-species-mandalorian|title=Baby Yoda Is an Acceptable Name for The Mandalorian's Breakout Star, Says Dave Filoni|author=Joshua Yehl.|date=2019-11-22|publisher=Сайт «''[[IGN]]''»|lang=en|accessdate=2021-07-01}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://starwars.fandom.com/wiki/Grogu Грогу] на сайце «{{нп5|Wookieepedia||en|Wookieepedia}}» {{^}} {{Мандалорац}} [[Катэгорыя:Персанажы «Зорных войнаў»]] 4k0xtpr2z9qed3wfg9g4pqxbtdgpp0a 0 681176 5156612 5086866 2026-06-20T21:00:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156612 wikitext text/x-wiki {{ДД |апісанне выявы = Партрэт Баляслава Біспінга з надмагілля ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Ружанскім касцёл]]е. 1789 }} {{цёзкі2|Біспінг}} '''Баляслаў Біспінг фон Гален''' ({{lang-pl|Bolesław Bisping von Gallen}}; [[1710]]? — [[1785]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. == Біяграфія == Паходзіў з нямецкага рода [[род Біспінгаў|Біспінгаў]] уласнага герба (прыдомак ''фон Гален''), прадстаўнікі якога ў канцы XVI — пачатку XVII ст. перасяліліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Нарадзіўся каля 1710 года ў сям’і Зыгмунта Біспінга (1660?—1749?), стольніка рэчыцкага і суддзі земскага старадубскага, і Канстанцыі з Ельскіх<ref>Або Кацярыны Лазоўны. Гл. [[В. Карпыза]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1215-1.pdf Род Біспінгаў на Ваўкавышчыне ў XVIII-XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220217045617/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1215-1.pdf |date=17 лютага 2022 }} // [[Герольд Litherland]] № 2 (2). Горадня, 2001</ref>. Прадзед Ян быў ротмістрам караля Стэфана Баторыя. У сям’і акрамя Баляслава было яшчэ чацвёра дзяцей: браты Адам і Уладзіслаў і сёстры Алена і Эльжбета<ref name="pruzana">[https://pruzana.wordpress.com/2018/10/05/boleslaw-bisping-von-gallen/ Baliaslaŭ Bispinh fon Hallien. 05.10.2018]</ref>. 3 лютага 1749 года атрымаў прызначэнне на пасаду харунжага старадубскага, замяніўшы памерлага [[Міхал Ланеўскі|Міхала Ланеўскага]]. З 10 красавіка 1765 года маршалак [[Старадубаўскі павет|Старадубаўскага павета]]<ref name="pruzana"/>. Па дадзеным на 1775 год Баляслаў Біспінг вядомы як буйны землеўладальнік. Ягонай галоўнай сядзібнай уласнасцю на Пружаншчыне быў маёнтак [[Багуслаўцы]]. Таксама ў тыя часы яму належалі вёскі [[Ражковічы]], [[Калядзічы (Пружанскі раён)|Калядзічы]], [[Вашчынічы]], [[Харава]], [[Росахі]], [[Загалавічы]], а таксама частка [[Казлы|Казлоў]] і [[Забаб’е|Забаб’я]], разам 232 дамы<ref name="pruzana"/>. З мемуараў праўнучкі Баляслава Біспінга — Наталіі, захавалася апісанне ейных уражанняў пра Баляслава і ягоную жонку<ref name="pruzana"/>: {{цытата|З рамаў першага партрэта выглядаў вобраз Баляслава Біспінга, з аголенаю як калена галавою, касматым вусам. Выраз ягонага суровага твару ўзгадняўся з выглядам адзення. Ён насіў мантыю і жупан, трымаў кій маршалкавы ў адное руцэ. Жонку сваю, Разалію, з дому Адамовіч, кахаў шалёна, але з выгляду і темпераменту яна не вельмі была падобная на мужа, елеганска стройная. Згодна са партрэтам, які знаходзіцца ў Галоўчыцах, усмешка на твары, дагледжана і прыпудрына, як ледзі паходжання з двору французскіх каралёў. Валасы ўпрыгожаныя ружкаю, каронкамі абшытымі ромбам, у аксамітывым плашчы з гарнастаямі, якія звісалі з ейных плечаў. … Цалкам на яго не падобная, ані з кроем ані з строем. Гледзячы з усмешкаю на тыя 2 партрэты, мой бацька мне казаў, што некалі сумавала та прыгожая спадарыня ў [[Галоўчыцы (Пружанскі раён)|Галоўчыц]]ах. Капітан Баляслава Біспінга павінен быў адплыць да Кёнігсбергу з вялікім грузам збожжа. Тады пачала прыгожая спадарыня ціснуць каб муж дазволіў ёй паехаць у Кёнігсберг… Не выстаяў Баляслаў Біспінг перад ёйнаю пяшчотнасцю. Вывралася з абдымкаў мужа, паехала. У Кёнігсбергу бавіла час на колькі была здольная, некалькі тысячаў злотых змарнавала, капала золата з усіх ейных пальцаў. Цэлы рок інтрата хадзіла па адзенне, а ў той жа час з нецярпеннем чакаючы вяртання сваёй спадарыні, Баляслаў Біспінг падкручваў вусы, паляваў без поспеху, нахмурыўся, раззлаваўся, уздыхнуў, ледзь не плакаў. Як толькі зразумеў, што ўжо пад’яжджае, пайшоў на сустрэчу, сам узяў яе з карэты, а яна на прывітанне ўсмехнулася і прамовіла: прывязла спадару жупан і контуш і літы пояс — ягонае сэрца памягчэла, маленькія ручкі цалаваў, лашчыў, і а страце грошаў ніколі паміж німі размовы не было.}} Баляслаў Біспінг памёр [[18 лістапада]] [[1785]] года, а на пасаду маршалка старадубскага заступіў ягоны сын [[Ян Тадэвуш Біспінг]]<ref name="pruzana"/>. [[Файл:08 Ружаны 2 (19).JPG|міні|злева|Надмагілле Баляслава Біспінга ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|касцёле Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Ружаны|Ружанах]]]] У [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|касцёле Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Ружаны|Ружанах]] захавалася скульптурнае надмагілле Баляслава Біспінга з партрэтам. == Сям’я == Каля 1740 года Баляслаў Біспінг пабраўся шлюбам з Ружай з [[Адамовічы|Адамовічаў]]. У шлюбе нарадзіліся чацвёра дзяцей — [[Ян Тадэвуш Біспінг|Ян Тадэвуш]], Юзаф, уладальнік Вярэек, Міхал, які памёр маладым у 1769 годзе, і Брыгіда, у шлюбе з [[Бенядыкт Бухавецкі|Бенядыктам Бухавецкі]]м, [[падкаморы берасцейскі|падкаморым берасцейскі]]м<ref name="Litherland">[[В. Карпыза]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1215-1.pdf Род Біспінгаў на Ваўкавышчыне ў XVIII-XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220217045617/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1215-1.pdf |date=17 лютага 2022 }} // [[Герольд Litherland]] № 2 (2). Горадня, 2001</ref>. Гістарычна Біспінгі звязаны з мясцовымі шляхецкімі родамі — Булгарынымі, Быхаўцамі і іншымі<ref name="pruzana"/>. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|3}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://pruzana.wordpress.com/2018/10/05/boleslaw-bisping-von-gallen/ Baliaslaŭ Bispinh fon Hallien. 05.10.2018] {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Біспінг Баляслаў}} [[Катэгорыя:Біспінгі|Баляслаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Маршалкі земскія старадубскія]] [[Катэгорыя:Харунжыя старадубскія]] [[Катэгорыя:Войскія старадубскія]] 3fmzclndulw8d1g54jtchwidalhkq44 0 682257 5156559 4164120 2026-06-20T19:01:06Z Amire80 171 Amire80 перанёс старонку [[Эфраім Кацір]] у [[Эфраім Кацыр]]: Згодна з маім разуменнем беларускага правапісу, я цалкам упэўнены, што ці — няправільна, а цы — правільна 4164120 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эфраім Кацір''' ({{lang-he|אפרים קציר}}; народж. ''Качальскі''; {{Датанараджэння|16|5|1916|3}}, {{МН|Кіеў||}} — [[30 траўня]] [[2009]], {{МС|Рэхавот||}}, [[Ізраіль]]) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч, чацвёрты прэзідэнт Ізраіля (1973—1978). Біяфізік, лаўрэат Прэміі Ізраіля па біялогіі 1959 года. {{зноскі}} {{Прэзідэнты Ізраіля}} {{Бібліяінфармацыя}} 96lij3i386kiqfpqhwp5oirn8yo47mq 5156561 5156559 2026-06-20T19:01:57Z Amire80 171 одна з маім разуменнем беларускага правапісу, я цалкам упэўнены, што ці — няправільна, а цы — правільна 5156561 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эфраім Кацыр''' ({{lang-he|אפרים קציר}}; народж. ''Качальскі''; {{Датанараджэння|16|5|1916|3}}, {{МН|Кіеў||}} — [[30 траўня]] [[2009]], {{МС|Рэхавот||}}, [[Ізраіль]]) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч, чацвёрты прэзідэнт Ізраіля (1973—1978). Біяфізік, лаўрэат Прэміі Ізраіля па біялогіі 1959 года. {{зноскі}} {{Прэзідэнты Ізраіля}} {{Бібліяінфармацыя}} l6e8a08b3l8u4bd4h1lz7rpzkd0u5n8 0 682453 5156646 5154161 2026-06-20T22:41:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156646 wikitext text/x-wiki [[Выява:Salmon drying. Aleut village, Old Harbor, Alaska - DPLA - 427c37aeef33d0eb627d5d515c5dc24f (page 1).tiff|міні|303пкс|Алеуцкія барабары, [[1889]] г.]] '''Бара́бара''' (ад {{lang-ru|барабора}}; [[Алеуцкая мова|алеуцк.]]: ''ulax̂''; [[Сугпіят|сугстун]]: ''ciqlluaq'') — традыцыйнае жытло [[Алеуты|алеутаў]] і [[сугпіят|ціхаакіянскіх эскімосаў]]. Уяўляла сабою прасторную паўзямлянку, верхні [[каркас]] якой быў зроблены з велізарных костак [[кіты|кітоў]] і [[драўніна|драўляных]] карчакоў, выкінутых на [[бераг]]. == Этымалогія == У [[руская мова|рускай мове]] словам {{lang-ru|барабора}} пазначаліся летнія жытлы [[Камчатка|камчацкіх]] [[Ітэльмены|ітэльменаў]] (магчыма ад ітэльменскага слова ''базабазь'')<ref>[https://books.google.ru/books?id=s8-RCgAAQBAJ&pg=PA189&dq=%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjZxuvtlbbVAhVkAZoKHVJtA3gQ6AEIJjAA#v=onepage&q=%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0&f=false Русский этимологический словарь. Вып. 2 (б – бдынъ)]</ref>. Пазней, у гады асваення [[Аляска|Аляскі]], яно было перанесена на [[алеуты|алеуцкія]] зімовыя жытлы з-за падабенства канструкцыі. == Канструкцыя == Барабары звычайна ўзводзіліся на прыбярэжных пагорках і тэрасах для магчымасці назіраць за наваколлем, а таксама ў абарончых мэтах. Зверху ладзіўся [[дах]] з [[дзёран|дзярновага]] пласта, [[трава|травы]] і [[скура|скур]] жывёл. У ім пакідалі адкрытую адтуліну для ўваходу, асвятлення і вываду дыму. З адтуліны ў паўзямлянку спускалася бервяно з прыступкамі. Вышыня даху на [[кроквы|кроквах]] складала ад 1 м да 1,5 м. Унутраную прастору стварала чатырохкутная яміна, вырытая на 60 — 70 см. Яе даўжыня магла быць да 8 — 10 м, а шырыня — да 5 — 6 м. У кутах укопвалі моцныя [[слуп]]ы, што трымалі кроквы. Памяшканне падзялялася на некалькі камер. Цэнтральная камера была самай вялікай, крыху вышэй за астатнія. У ёй рабілі агмень для прыгатавання ежы, збіраліся разам або папросту бавілі час. Бакавыя часткі памяшкання адгароджвалі дошкамі і выкарыстоўвалі для захоўвання хатняга начыння. Да барабараў прыбудоўвалі [[лазня|лазні]]. Хаця ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. на змену барабарам прыйшлі наземныя жытлы, запазычаныя ў [[Рускія|рускіх]] і [[ЗША|амерыканцаў]], [[алеуты]] і [[сугпіят|ціхаакіянскія эскімосы]] працягвалі ацяпляць іх зямлёю і [[дзёран|дзёрнам]]. == Галерэя == <gallery> Das Innere einer Winterwohnung auf Unalaschka.jpg|Вялікая камера алеуцкай барабары St. Paul Island, Alaska. Native barabara and Aleut boy. (Alaska Investigations-1914) - NARA - 297087.jpg|Наземнае жытло з рысамі барабары, [[1914]] г. </gallery> == Гл. таксама == * [[Вігвам]] * [[Іглу]] * [[Пуэбла]] * [[Тыпі]] * [[Хоган]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://design-fly.ru/istoriya-arxitektury/barabora.html Алеутская барабора - Дизайн интерьера и архитектура]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.wdl.org/en/item/15738/ A Barabara, a Traditional Aleut Dwelling. Unalaska, Alaska]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.native-languages.org/definitions/barabara.htm Barabara (Barabaras) - Native-Languages.Org] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Эскімосы]] [[Катэгорыя:Алеуты]] [[Катэгорыя:Народная архітэктура]] ctja1n9s0zoqn7jq6q0diiydm8i9kwr 0 684991 5156566 5018034 2026-06-20T19:11:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156566 wikitext text/x-wiki {{Археалагічная культура | Эпоха =[[Бронзавы век]] | Назва = Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс | Культура-папярэдніца = | Культура-наступніца = | Геаграфічны рэгіён = [[Цэнтральная Азія]] | Ілюстраванне = [[Выява:Kaunakes Bactria Louvre AO31917.jpg|250 px]] | Подпіс да ілюстрацыі = «Бактрыянская прынцэса» з калекцыі [[Луўр]]а (пачатак 2 тысячагоддзя да н. э.) | У складзе = | Датаванне культуры = 2400 да н. э. — 1700 да н. э. | Тэрыторыя распаўсюджвання = [[Туркменістан]], [[Таджыкістан]], [[Афганістан]], [[Узбекістан]] | Этнічная прыналежнасць = | Тып гаспадаркі = [[сельская гаспадарка]] | Асноўныя даследчыкі = [[Віктар Іванавіч Сарыяніды]] | Карта рэгіёна = BMAC.png | Катэгорыя на Вікіскладзе = Bactria-Margiana Archaeological Complex }} '''Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс''' (таксама вядомыя назвы '''Оксуская цывілізацыя''', '''Маргіянская цывілізацыя''') — старажытная [[цывілізацыя]] [[Бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Існавала прыкладна ў сярэдзіне [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н.э. — першай трэці [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н.э. == Адкрыццё == [[Ганур-Дэпэ]], першы вядомы помнік Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса, быў адкрыты [[СССР|савецкім]] [[археолаг]]ам [[Віктар Іванавіч Сарыяніды|В. І. Сарыяніды]] ў [[1974]] г. на тэрыторыі [[Мары (горад)|Марыйскага]] [[аазіс]]а ([[Туркменістан]])<ref>[https://turkmenportal.com/compositions/329 Гонур-депе — свидетельство древней истории туркмен]</ref>. Да канца першага дзесяцігоддзя [[21 стагоддзе|XXI]] ст. было выяўлена каля 200 помнікаў. Згодна з [[гіпотэза|гіпотэзай]] першаадкрывальніка, Ганур-Дэпэ быў цэнтрам старажытнай краіны [[Маргіяна|Маргуш]], адкуль паходзіць назва '''Маргіянская цывілізацыя'''. Існуе таксама назва '''Оксуская цывілізацыя''' (ад {{lang-gr|Ώξος}} — [[Амудар’я]]), якая канцэнтруецца вакол адкрыццяў на тэрыторыі старажытнай [[Бактрыя|Бактрыі]]. Аб’яднанне падобных помнікаў двух суседніх [[Гістарычная вобласць|гістарычных рэгіёнаў]] у Бактрыйска-Маргіянскі археалагічны комплекс дазваляе разглядаць іх як супольную [[цывілізацыя|цывілізацыю]], што існавала адначасова з цывілізацыямі ў [[Вавілона-асірыйская культура|Месапатаміі]] і [[Індская цывілізацыя|даліне Інда]]. == Гісторыя == У наш час не існуе агульнапрынятай [[храналогія|храналогіі]] Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса. [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскі]] [[археолаг]] Масіма Відале прапануе наступную перыядызацыю<ref>Vidale, M. Treasures from the Oxus: The Art and Civilization of Central Asia — P. 9</ref>: * Эра рэгіяналізацыі (4600 — 2400 гг. да н. э.): узнікненне [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], апрацоўкі [[метал]]аў, раннія [[горад|гарадскія]] паселішчы * Эра інтэграцыі (2400 — 1900 гг. да н. э.): распаўсюджванне аднолькавых [[археалагічная культура|культурных]] рыс, развітыя гарадскія паселішчы, будаўніцтва [[палац]]аў * Эра лакалізацыі (1900 — 1300 гг. да н. э.): з'яўленне лакальных варыянтаў адзінай культуры Існаванне [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] прасочваецца на паўночных схілах [[Капетдаг]]а з 5 тысячагоддзя да н. э. Мясцовыя [[земляробства|земляробы]] вырошчвалі мяккую [[пшаніца|пшаніцу]], а таксама здабывалі [[волава]], [[золата]], [[лазурыт]], [[біруза|бірузу]], [[алебастр]]. У эру рэгіяналізацыі пачалі фарміравацца адзіныя культурныя рысы, якія выяўляюцца ў [[кераміка|керамічных вырабах]], тыпах жытла з сырцовай [[цэгла|цэглы]], асаблівых метадах пахавання і г. д. У аснове распаўсюджання аднатыпных [[артэфакт (археалогія)|артэфактаў]] палягаў абмен, што закранаў не толькі поўдзень [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], а таксама даліну [[Зераўшан]]а, [[Ферганская даліна|Ферганскую даліну]], [[Гарган]], [[Аравійскі паўвостраў]] і захад [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]]<ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-00728-7_14 Élise Luneau, Climate Change and the Rise and Fall of the Oxus Civilization in Southern Central Asia]</ref>. Узнікненне Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса звязана са з'яўленнем буйных гарадоў паміж 2400 г. да н. э. і 2250 г. да н. э. У гэты перыяд насельніцтва канцэнтруецца ў [[дэльта ракі|дэльце]] [[Мургаб]]а, што можна патлумачыць [[засуха]]мі, якія вымушалі [[сяляне|сялян]] пакідаць папярэднія месцы жыхарства і рушыць у [[аазіс]]. Міграцыя суправаджалася вырубкай [[тугаі|тугаёў]], [[меліярацыя|меліярацыйнымі]] мерапрыемствамі і капаннем [[Канал (гідраграфія)|каналаў]] для наступнай [[ірыгацыя|ірыгацыі]]. Дзякуючы гэтаму старажытныя насельнікі [[Маргіяна|Маргіяны]] атрымоўвалі 2 ураджаі за год. Яны вырошчвалі 2 разнавіднасці пшаніцы, [[Вінаград культурны|вінаград]], [[Сліва дамашняя|слівы]] і [[Яблыня|яблыні]]<ref>[https://www.academia.edu/1163119/Agriculture_and_herding_in_the_early_oasis_settlements_of_the_Oxus_Civilization Katherine M. Moore, Naomi F. Miller, Richard Meadow, Agriculture and herding in the early oasis settlements of the Oxus Civilization]</ref>. Дадзены рэгіён мог з'яўляцца адным з найстаражытнейшых цэнтраў [[шаўкаводства]]<ref>Гл.: [https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2017AGUFMGC13A0765Z/abstract Zhou, X., Li, X. Wang, J. Morus planting and silk production in Oxus civilization (2000 BC), Transoxiana]</ref>. Былі распаўсюджаны такія свойскія жывёлы, як [[авечка свойская|авечкі]], [[каза свойская|козы]], [[карова|каровы]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюды-бактрыяны]], [[Свойскі асёл|аслы]]. Археолагамі было знойдзена пахаванне [[конь свойскі|каня]], зробленае ў [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э. Прыкладна ў той жа час асвойвалася верхняя плыня [[Амудар’я|Амудар'і]]. Напрыклад, у аазісе Дашлы на паўночным усходзе [[Афганістан]]а земляробчыя паселішчы з'явіліся ў сярэдзіне 3 тысячагоддзя да н. э.<ref>[http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/balkh/dashly.htm Dashly 3 - Zoroastrian Heritage]</ref>. Поспехі сельскай гаспадаркі дазвалялі канцэнтраваць насельніцтва ў буйных паселішчах. Так, [[Ганур-Дэпэ]] быў заснаваны ў 2300 — 2250 гг. да н. э.<ref>[https://turkmenportal.com/compositions/329 Гонур-депе – свидетельство древней истории туркмен]</ref> У час росквіту ён займаў плошчу 20 — 50 га<ref>[https://www.orexca.com/turkmenistan/mary/gonur-depe.htm Gonur Depe]</ref>. У ім знаходзіліся ўмацаваны палац, [[храм]]ы, штучныя [[сажалка|сажалкі]] і самы вялікі вядомы [[некропаль]] [[бронзавы век|бронзавага веку]], які ўмяшчае каля 5000 магільняў<ref>[https://www.academia.edu/25857845/Types_of_Graves_at_Gonur_Depe_Bronze_Age_Site_in_Turkmenistan Nadezhda A Dubova, Types of Graves at Gonur Depe Bronze Age Site in Turkmenistan]</ref>. Блізкім па плошчы горадам быў [[Алтын-Дэпэ]], а горад [[Намазга-Дэпэ]] дасягаў 70 га. У гарадскім цэнтры, які ўзнік у Дашлы каля 2300 г. да н. э., была ўзведзена цытадэль памерамі 88 м х 84 м<ref>[http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/balkh/dashly.htm Dashly 3 - Zoroastrian Heritage]</ref> з масіўнымі падвоенымі [[абарончая сцяна|мурамі]]. Апроч жылых будынкаў знутры цытадэлі вылучалася вялікае сховішча для [[збожжавыя культуры|збожжа]]. Вакол буйных гарадоў стваралася сетка меньшых па плошчы сельскіх паселішчаў. Найлепей яна вывучана вакол Ганур-Дэпэ<ref>[http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/merv/gonur.htm Gonur / Gonor/ Gunar, Mouru, Murgab, Merv, Margiana]</ref>, дзе на адлегласці 40 км ад горада было знойдзена болей за 40 археалагічных помнікаў. Носьбіты культуры Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса карысталіся [[піктаграма|піктаграфічнымі знакамі]], аднак не мелі [[пісьмо]]васці<ref>[https://archeorient.hypotheses.org/15625 Mysterious signs or pictographic inscriptions in the Oxus civilisation?]</ref>. Таму канкрэтныя [[гісторыя|гістарычныя]] падзеі і дакладная [[палітыка|палітычная]] структура не вядомы. Шматлікія артэфакты дэманструюць сувязі Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса з [[Іран]]ам, [[Месапатамія]]й і [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыяй]], адкуль прывозілі сыравіну для ювелірных вырабаў, [[Слановая косць|слановую косць]], цыліндрычныя [[Пячатка|пячаткі]] і інш. Доказам уплыву старажытнай месапатамскай цывілізацыі можа быць [[зікурат]] — чатырохступеністая [[вежа]] 28 м у вышыню, выяўленая археолагамі ў Алтын-Дэпэ<ref>[http://bibliotekar.ru/polk-17/32.htm ИРАН И СРЕДНЯЯ АЗИЯ В ДРЕВНОСТИ]</ref>. [[Выява:Compartmented Seal with Two Mouflons LACMA AC1995.5.1.jpg|thumb|Бронзавая штампаваная пячатка]] Разам з гэтым, дамінавалі мясцовыя культурныя традыцыі. Нягледзячы на знаёмства з цыліндрычнымі пячаткамі, якія паходзяць з Месапатаміі і былі распаўсюджаны на суседнім [[Іранскае нагор’е|Іранскім плато]], носьбіты культуры Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса аддавалі перавагу мясцовым каменным або металічным штампаваным пячаткам. На іх выразалі складаныя кампазіцыі, імі апячатвалі дзверы жытлаў або складоў з таварамі, адзначалі гліняныя пломбы на мяшках і пасудзінах. Акрамя таго, пячаткі служылі [[абярэг]]амі: выразаныя на іх выявы павінны былі засцерэгчы ад хвароб, няшчасных выпадкаў і злых духаў<ref>[https://www.culture.ru/materials/255245/kultura-drevnikh-civilizacii-blistatelnaya-margiana Культура древних цивилизаций: блистательная Маргиана]</ref>. Найбольшым доказам арыгінальнасці Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса з'яўляюцца пахавальныя некропалі, дзе археолагі знаходзяць шматлікія [[метал]]ічныя рэчы, кераміку, [[статуя|статуэткі]] і прадметы паўседзённага побыту. Магільні маргіянска-бактрыйскага тыпу выяўлены таксама на поўдні ад прынятых сярод навукоўцаў межаў археалагічнага комплексу ў [[Харасан]]е ([[Іран]])<ref>[https://www.archaeology.wiki/blog/2013/11/19/oxus-culture-finds-in-north-khorasan/ Oxus Culture Finds in North Khorasan]</ref>. У першай трэці — сярэдзіне [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзя да н. э. адбыўся заняпад Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса. Яго прыкметамі былі <ref>[https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-15 Bronze Age Central Asia]</ref>: лакалізацыя матэрыяльных традыцый, пераход насельніцтва з умацаваных гарадскіх цэнтраў у дробныя сельскія паселішчы у [[стэп]]авых і предгорных раёнах паўднёвага захаду [[Таджыкістан]]а і поўдня [[Узбекістан]]а, а таксама на ўскраіны ранейшых месцаў жыхарства. Прычыны заняпаду дакладна не вядомы. Мяркуецца, што гэта магло здарыцца з-за зменаў клімату, [[Апустыньванне|апустыньвання]], змяньшэння [[вада|водных]] рэсурсаў, засалення [[глеба|глебы]], уварванняў [[індаеўрапейцы|індаеўрапейцаў]], носьбітаў суседняй [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўскай археалагічнай культуры]]. == Грамадства == [[Выява:Monstrous male figure MET dp22227.jpg|thumb|Мужчынская статуэтка з трубою]] [[Этнас|Этнічнае]] паходжанне стваральнікаў Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса не вядома. [[Віктар Іванавіч Сарыяніды|В. І. Сарыяніды]] лічыў, што яны былі [[індаеўрапейцы|індаеўрапейцамі]], перасяленцамі з [[Малая Азія|Малой Азіі]], а іх [[рэлігія|рэлігію]] атаесамляў з пачаткамі [[зараастрызм]]у<ref>[https://fergana.media/articles/113556/ За сотни лет до Заратустры на берегах Мургаба]</ref>. [[Палеагенетыка|Палеагенетычныя]] даследаванні не падвердзілі індаеўрапейскае паходжанне рэшткаў носьбітаў культуры археалагічнага комплекса<ref>[https://www.biorxiv.org/content/10.1101/292581v1 The Genomic Formation of South and Central Asia]</ref>. Яно аказалася даволі стракатым. Тагачасныя жыхары [[мургаб]]скага і [[Амудар’я|амудар'інскіх]] [[аазіс]]аў былі генетычна звязаны з [[неаліт]]ычным насельніцтвам поўдню [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]]. На [[статуя|статуэтках]], знойдзеных [[археолаг]]амі, найчасцей знаходзяцца рысы, блізкія да прадстаўнікоў Блізкага Усходу, але [[Фізічная антрапалогія|антрапалагічныя]] даследаванні рэшткаў у магільнях дэманструюць, што большасць пахаваных была падобна на жыхароў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'я]]<ref>[https://fergana.media/articles/113556/ За сотни лет до Заратустры на берегах Мургаба]</ref>. Выказваюцца [[гіпотэза|гіпотэзы]], што носьбіты Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса маглі размаўляць на [[Сіна-каўказскія мовы|сіна-каўказскіх]], [[Касіты|касіцкіх]], [[Дравідыйскія мовы|дравідыйскіх]] мовах. [[Археалагічныя даследаванні|Археалагічныя раскопкі]] сведчаць пра сацыяльнае распластаванне [[грамадства]]. Напрыклад, у [[Алтын-Дэпэ]] вылучаліся тры групы, якія адрозніваліся ўзроўнем дабрабыту, характарам жытлаў і нават харчаваннем<ref>[http://bibliotekar.ru/polk-17/32.htm ИРАН И СРЕДНЯЯ АЗИЯ В ДРЕВНОСТИ]</ref>. Першая група жыла ў вялікіх шматпакаёвых пабудовах, якія складаліся з нядбайна аздобленых цесных пакойчыкаў, калектыўныя магільні, што знаходзяць побач, утрымлівалі толькі нешматлікія [[гліна|гліняныя]] пасудзіны, а палову [[мяса|мясной]] ежы складалі дзікія жывёлы. Гэтая група магла быць прадстаўлена простымі абшчыннікамі, [[рамяство|рамеснікамі]] і [[земляробства|земляробамі]]. Другая група жыла ў будынках, разлічаных на адну [[сям'я|сям'ю]]. Яна магла належыць да заможных абшчыннікаў. У іх пахаваннях знойдзены шматлікія [[каралі]], [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]], [[бронза|бронзавыя]] [[пячатка|пячаткі]] і [[тэракота]]выя статуэткі, а косткі дзікіх жывёл амаль не сустракаюцца. Вялікія дамы трэцяй групы кіраўнікоў і [[жрэцтва|жрацоў]] мелі правільную планіроўку і займалі плошчу ў 80 — 100 м². Яны змяшчалі ў магільні розныя ўпрыгожванні, у тым ліку з [[золата]] і [[срэбра]], шматлікія каралі і наборныя паясы. Паказальна, што нават рост у гарадской эліты быў вышэйшым, чым у простых абшчыннікаў — наступства сытага і заможнага жыцця. [[Рэлігія|Рэлігійныя]] інстытуты займалі важнае месца ў культуры Бактрыйска-Маргіянскага археалагічнага комплекса. Пра гэта сведчаць вялікія [[храм]]авыя будынкі, што ўзводзіліся ў гарадах. Відавочна, рэлігійныя ўяўленні насельніцтва былі [[політэізм|політэістычнымі]]. Гіпотэза В. І. Сарыяніды пра зараджэнне зараастрызму ў межах археалагічнага комплекса ў нашы дні выглядае вельмі спрэчнай<ref>[http://www.margiana.su/publication/2006conf/Fussman_EN.pdf Gerard Fussman, Margush and the Indo-Europeans]</ref>. Археолагі імкнуцца рэканструяваць вераванні на аснове тлумачэння сакральнага сэнсу выяў пячатак і статуэтак. Сакральны сэнс маглі мець [[Труба|трубы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.hunter.cuny.edu/physics/faculty/lawergren/repository/files/articles/OxusTrumpetsLawergren_small.pdf |title=Bo Lawergren, Oxus Trumpets, ca. 2200 - 1800 BCE |access-date=22 жніўня 2021 |archive-date=22 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822115919/http://www.hunter.cuny.edu/physics/faculty/lawergren/repository/files/articles/OxusTrumpetsLawergren_small.pdf |url-status=dead }}</ref>, рэшткі і выявы якіх часцяком знаходзяць падчас раскопак. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * The World of the Oxus Civilization / Ed. by Bertille Lyonnet, Nadezhda A Dubova — Abingdon: Routledge, 2020 ISBN 9781138722873 * Vidale, M. Treasures from the Oxus: The Art and Civilization of Central Asia — London, New York: I.B. Tauris, 2017 ISBN 9781784537722 == Спасылкі == {{Commons|Category:Bactria-Margiana Archaeological Complex}} * [https://www.discovermagazine.com/the-sciences/central-asias-lost-civilization Central Asia’s Lost Civilization] * [https://www.academia.edu/Documents/in/BMAC_Archaeology?page=5 BMAC Archaeology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210818133827/https://www.academia.edu/Documents/in/BMAC_Archaeology?page=5 |date=18 жніўня 2021 }} * [https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-02123710/document Pierre Lombard, The Oxus civilization/BMAC and its interaction with the Arabian Gulf. A review of the evidences] * [https://repositorio.uam.es/bitstream/handle/10486/660123/3902.pdf?sequence=1&isAllowed=y C.C. Lamberg-Karlovsky, The Oxus Civilization — La Civilización del Oxus] * [http://www.margiana.su Маргианская археологическая экспедиция] * [https://cyberleninka.ru/article/n/paleopatologiya-naseleniya-baktriysko-margianskogo-arheologicheskogo-kompleksa-i-nekotoryh-sopredelnyh-territoriy-kratkiy-obzor Куфтерин В. В., Палеопатология населения Бактрийско-Маргианского археологического комплекса и некоторых сопредельных территорий: краткий обзор] * [https://nat-geo.ru/science/margush-tsivilizatsiya-raskalennykh-peskov Маргуш: цивилизация раскаленных песков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210818134940/https://nat-geo.ru/science/margush-tsivilizatsiya-raskalennykh-peskov/ |date=18 жніўня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азія бронзавага веку]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Афганістане]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Таджыкістане]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Туркменістане]] [[Катэгорыя:Археалогія ва Узбекістане]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Бактрыя]] hl1aybthsw1ji0zmojvrtktczoy3d85 0 688894 5156713 4866349 2026-06-21T06:48:08Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Санкт-Пецярбургскі лесатэхнічны ўніверсітэт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156713 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт}} '''Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны лесатэхнічны ўніверсітэт імя С. М. Кірава (СПбДЛТУ)''' (вядомы таксама як '''Лесатэхнічная акадэмія''', '''ЛТА''') — дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] Санкт-Пецярбурга, першая лясная ВНУ Расіі, заснаваная ў 1803 годзе ўказам імператара Аляксандра I як Практычнае лясное вучылішча ([[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]]). З 1811 года — Лясны інстытут у Пецярбургу. У 1848 годзе атрымаў статус ВНУ. У 1862 годзе рэарганізаваны ў Лясную акадэмію. Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны лесатэхнічны ўніверсітэт рэалізуе адукацыйныя праграмы вышэйшай і паслявузаўскай прафесійнай адукацыі; ажыццяўляе падрыхтоўку, перападрыхтоўку і павышэнне кваліфікацыі спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі для вытворчай, навуковай і навукова-педагагічнай дзейнасці ў галіне [[лясная гаспадарка|лясной гаспадаркі]], лясной, дрэваапрацоўчай, лесахімічнай, цэлюлозна-папяровай, гідролізнай прамысловасці; выконвае фундаментальныя і прыкладныя навуковыя даследаванні. Універсітэт з’яўляецца вядучым навуковым і метадычным цэнтрам вышэйшых лесатэхнічных навучальных устаноў Расійскай Федэрацыі. == Літаратура == * Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Белова Л. Н., Булдаков Г. Н., Дегтярев А. Я. и др. — М.: научное издательство «Большая Российская Энциклопедия». 1992. — 687 с.; ил. ISBN 5-85270-037-1 {{Вну Санкт-Пецярбурга}} [[Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі]] [[Катэгорыя:Універсітэты Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Расіі]] [[Катэгорыя:Санкт-Пецярбургскі лесатэхнічны ўніверсітэт]] 5ykjcxgqwezpu9irq4s24cyxlsiuc6m 0 694690 5156419 5153974 2026-06-20T13:25:47Z Feeleman 163471 афармленне 5156419 wikitext text/x-wiki '''«[[Чалавек-павук]]»''' — выдуманы супергерой, персанаж коміксаў выдавецтва [[Marvel Comics]], а таксама шэрагу фільмаў і відэагульняў. == Персанажы == * [[Нуарны чалавек-павук]] — персанаж альтэрнатыўнага сусвету [[Marvel Noir]]. == Кіно == === Фільмы === : * «[[Чалавек-павук (фільм)|Чалавек-павук]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2002]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Чалавек-павук 2]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2004]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Чалавек-павук 3: Вораг у адлюстраванні]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2007]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Новы Чалавек-павук]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2012]] года рэжысёра Марка Уэба. * «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2014]] года рэжысёра Марка Уэба. * «[[Чалавек-павук: Вяртанне дадому]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2017]] года рэжысёра Джона Уотса. * «[[Чалавек-павук: Удалечыні ад дома]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2019]] года рэжысёра Джона Уотса. * «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2021]] года рэжысёра Джона Уотса. === Анімацыйныя фільмы === : * «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» — амерыканскі анімацыйны фільм студый «[[Columbia Pictures]]» і «[[Sony Pictures Animation]]» [[2018]] года. * «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]» — анімацыйны фільм амерыканскіх студый «[[Sony Pictures Animation]]» і «[[Columbia Pictures]]» сумесна з «[[Marvel Entertainment]]» [[2023]] года. * «[[Чалавек-павук: Па-за сусветамі]]» — будучы анімацыйны фільм амерыканскіх студый «[[Sony Pictures Animation]]» і «[[Columbia Pictures]]» сумесна з «[[Marvel Entertainment]]», прэм’ера якога запланавана на сакавік [[2024]] года. === Мультсерыялы === : * «[[Чалавек-павук (мультсерыял, 1994)|Чалавек-павук]]» — амерыканскі мультсерыял [[1994]] года, сюжэт якога заснаваны на супергероі [[Marvel Comics]] [[Чалавек-павук|Чалавеку-павуку]]. === Тэлесерыялы === : * «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек-павук]]» — амерыканскі неануарны тэлевізійны серыял [[2026]] года, сюжэт якога заснаваны на [[Нуарны чалавек-павук|альтэрнатыўнай версіі]] супергероя [[Marvel Comics]] [[Чалавек-павук|Чалавека-павука]]. {{неадназначнасць}} bn0pdjabg75ji9slo46dfn818qscfwp 5156420 5156419 2026-06-20T13:27:30Z Feeleman 163471 афармленне 5156420 wikitext text/x-wiki '''«Чалавек-павук»''' — выдуманы супергерой, персанаж коміксаў выдавецтва [[Marvel Comics]], а таксама шэрагу фільмаў і відэагульняў. == Персанажы == * [[Чалавек-павук]] — персанаж асноўнага сусвету Marvel. * [[Нуарны чалавек-павук]] — персанаж альтэрнатыўнага сусвету [[Marvel Noir]]. == Кіно == === Фільмы === : * «[[Чалавек-павук (фільм)|Чалавек-павук]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2002]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Чалавек-павук 2]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2004]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Чалавек-павук 3: Вораг у адлюстраванні]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2007]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Новы Чалавек-павук]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2012]] года рэжысёра Марка Уэба. * «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2014]] года рэжысёра Марка Уэба. * «[[Чалавек-павук: Вяртанне дадому]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2017]] года рэжысёра Джона Уотса. * «[[Чалавек-павук: Удалечыні ад дома]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2019]] года рэжысёра Джона Уотса. * «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2021]] года рэжысёра Джона Уотса. === Анімацыйныя фільмы === : * «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» — амерыканскі анімацыйны фільм студый «[[Columbia Pictures]]» і «[[Sony Pictures Animation]]» [[2018]] года. * «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]» — анімацыйны фільм амерыканскіх студый «[[Sony Pictures Animation]]» і «[[Columbia Pictures]]» сумесна з «[[Marvel Entertainment]]» [[2023]] года. * «[[Чалавек-павук: Па-за сусветамі]]» — будучы анімацыйны фільм амерыканскіх студый «[[Sony Pictures Animation]]» і «[[Columbia Pictures]]» сумесна з «[[Marvel Entertainment]]», прэм’ера якога запланавана на сакавік [[2024]] года. === Мультсерыялы === : * «[[Чалавек-павук (мультсерыял, 1994)|Чалавек-павук]]» — амерыканскі мультсерыял [[1994]] года, сюжэт якога заснаваны на супергероі [[Marvel Comics]] [[Чалавек-павук|Чалавеку-павуку]]. === Тэлесерыялы === : * «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек-павук]]» — амерыканскі неануарны тэлевізійны серыял [[2026]] года, сюжэт якога заснаваны на [[Нуарны чалавек-павук|альтэрнатыўнай версіі]] супергероя [[Marvel Comics]] [[Чалавек-павук|Чалавека-павука]]. {{неадназначнасць}} jieh4rvtzsp8wznxhnk3upwo310td1v 5156421 5156420 2026-06-20T13:28:04Z Feeleman 163471 арфаграфія 5156421 wikitext text/x-wiki '''Чалавек-павук''' — выдуманы супергерой, персанаж коміксаў выдавецтва [[Marvel Comics]], а таксама шэрагу фільмаў і відэагульняў. == Персанажы == * [[Чалавек-павук]] — персанаж асноўнага сусвету Marvel. * [[Нуарны чалавек-павук]] — персанаж альтэрнатыўнага сусвету [[Marvel Noir]]. == Кіно == === Фільмы === : * «[[Чалавек-павук (фільм)|Чалавек-павук]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2002]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Чалавек-павук 2]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2004]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Чалавек-павук 3: Вораг у адлюстраванні]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2007]] года рэжысёра Сэма Рэймі. * «[[Новы Чалавек-павук]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2012]] года рэжысёра Марка Уэба. * «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2014]] года рэжысёра Марка Уэба. * «[[Чалавек-павук: Вяртанне дадому]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2017]] года рэжысёра Джона Уотса. * «[[Чалавек-павук: Удалечыні ад дома]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2019]] года рэжысёра Джона Уотса. * «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» — амерыканскі фантастычны фільм [[2021]] года рэжысёра Джона Уотса. === Анімацыйныя фільмы === : * «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» — амерыканскі анімацыйны фільм студый «[[Columbia Pictures]]» і «[[Sony Pictures Animation]]» [[2018]] года. * «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]» — анімацыйны фільм амерыканскіх студый «[[Sony Pictures Animation]]» і «[[Columbia Pictures]]» сумесна з «[[Marvel Entertainment]]» [[2023]] года. * «[[Чалавек-павук: Па-за сусветамі]]» — будучы анімацыйны фільм амерыканскіх студый «[[Sony Pictures Animation]]» і «[[Columbia Pictures]]» сумесна з «[[Marvel Entertainment]]», прэм’ера якога запланавана на сакавік [[2024]] года. === Мультсерыялы === : * «[[Чалавек-павук (мультсерыял, 1994)|Чалавек-павук]]» — амерыканскі мультсерыял [[1994]] года, сюжэт якога заснаваны на супергероі [[Marvel Comics]] [[Чалавек-павук|Чалавеку-павуку]]. === Тэлесерыялы === : * «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек-павук]]» — амерыканскі неануарны тэлевізійны серыял [[2026]] года, сюжэт якога заснаваны на [[Нуарны чалавек-павук|альтэрнатыўнай версіі]] супергероя [[Marvel Comics]] [[Чалавек-павук|Чалавека-павука]]. {{неадназначнасць}} dz7fvrgbxzx64z20zacs2hgx2eq5i32 0 702067 5156677 4742066 2026-06-21T03:29:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156677 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Манцэвіч}} {{пісьменнік}} '''Барыс Флоравіч Манцэвіч''' ({{ДН|||1933}}, [[Мёрскі раён|Мёршчына]] — [[18 жніўня]] [[2022]]) — беларускі [[журналіст]], [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1933 годзе ў сям’і настаўнікаў. Бацька — Флор Данатавіч Манцэвіч (1890—1941) браў удзел у [[Народны Сход Заходняй Беларусі|Народным сходзе]] ў [[Беласток]]у ў 1939 годзе, выступаў з дакладам па адным з асноўных пытанняў парадку дня, а затым ездзіў з заходнебеларускай дэлегацыяй у [[Масква|Маскву]]<ref name="mijory">{{Cite web |url=https://mijory.by/kultura/17698-boris-mancevich-nash-zemljak.html |title=Барыс Манцэвіч наш зямляк. 12.01.2022 |access-date=1 сакавіка 2022 |archive-date=1 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185219/https://mijory.by/kultura/17698-boris-mancevich-nash-zemljak.html |url-status=dead }}</ref>. На пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у 1941 годзе бацька быў расстраляны захопнікамі ў [[Полацк]]у. Маці Аляксандра Міхайлаўна засталася адна з пяццю дзецьмі. Яна актыўна ўключылася ў барацьбу з ворагам у радах падпольшчыкаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], стварыла адзіны ў Беларусі падпольны партызанскі атрад «Масква», а ў пасляваенны час арганізоўвала першы на Мёршчыне дзіцячы дом — Александроўскі<ref name="mijory"/>. Скончыў у 1952 годзе [[Мёры|Мёрскую]] СШ<ref name="mijory"/>, пасля ў 1957 годзе скончыў [[аддзяленне журналістыкі БДУ]], а ў 1965 годзе — [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Мінскую вышэйшую партыйную школу]]. Працаваў у вілейскай раённай газеце «[[Шлях перамогі|За Савецкую Радзіму]]» («Шлях Перамогі»), Вілейскім гаркаме партыі, бярэзінскай газеце «[[Бярэзінская панарама|Сцяг Леніна]]» («Бярэзінская панарама»)<ref name="belsmi">[http://belsmi.by/archive/article/50475 У раённай бібліятэцы прайшла сустрэча Барыса Манцэвіча з прыхільнікамі яго мастацтва. 31 мая 2016]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Псеўданім: Якім Пярэчка (так падпісваўся бацька)<ref>Янка Саламевіч. Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў. 1983</ref>. Член [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага Саюза журналістаў]] з 1958 года<ref name="belsmi"/>. Удзельнік ліквідацыі наступстваў [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="belsmi"/>. Пахаваны ў [[Іжа|Іжы]]. == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манцэвіч Барыс Флоравіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] hn5ix823wz9l2zt7fdaddsz4mr68o4k 0 702561 5156586 4989110 2026-06-20T19:27:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156586 wikitext text/x-wiki [[File:Пуск ракеты БРК Бал.png|300px|thumb|Пуск ракеты з БРК «Бал».]] '''Бал''' ([[індэкс ГРАУ]] '''3К60''', [[кодавыя абазначэнні НАТА|па кадыфікацыі НАТА]]: '''SSC-6 Sennight''', ({{lang-be|«тыдзень»}})) — берагавы [[ракетны комплекс]] з [[супрацькарабельная ракета|супрацькарабельнай ракетай]] [[Х-35]]. Прыняты на ўзбраенне [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] у 2008 годзе<ref name=":0">[http://www.gidroaviasalon.ru/expo/809/index_r.htm Корпорация "Тактическое ракетное вооружение", ОАО] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818210642/http://www.gidroaviasalon.ru/expo/809/index_r.htm |date=2010-08-18 }}</ref>. == Прызначэнне == Комплекс прызначаны для кантролю [[тэрытарыяльныя воды|тэрытарыяльных вод]] і [[праліў]]ных зон; абароны [[ваенна-марская база|ваенна-марскіх баз]], іншых берагавых аб’ектаў і інфраструктуры ўзбярэжжа; абароны ўзбярэжжа на десантанебяспечных напрамках. == Мадыфікацыя == * '''Бал''' — варыянт комплексу для Узброеных сіл Расіі, прыняты на ўзбраенне ў 2008 годзе. * '''Бал-Э''' — экспартны варыянт. == Апісанне == БРК «Бал» уяўляе сабой [[мабільнасць (ваенная справа)|мабільную]] сістэму (на базе шасі [[МЗКЦ-7930]]), у склад якой уваходзяць: * самаходныя [[камандны пункт|камандныя пункты]] кіравання і сувязі (СКПКС) — да 2 адзінак. * самаходныя [[пускавая ўстаноўка|пускавыя ўстаноўкі]] (СПУ) — да 4 адзінак, якія нясуць [[супрацькарабельная ракета|супрацькарабельныя ракеты]] (СКР) тыпу [[Х-35]]/Х-35Э і Х-35У/Х-35УЭ. Ракеты размешчаны ў [[транспартна-пускавы кантэйнер|транспартна-пускавых кантэйнерах]] (ТПК). ** На тыпавым варыянце СПУ размяшчаецца 8 ТПК. * транспартна-перагрузачных машыны (ТПМ), прызначаныя для фарміравання паўторнага залпу — да 4 адзінак. == Тактыка-тэхнічныя характарыстыкі == [[Файл:Bal coastal defense missile system.webm|300px|thumb|Электронныя пускі комплексаў «Бал» 11-й асобнай берагавой ракетна-артылерыйскай брыгады падчас трэніроўкі па паразе марскіх мэтаў, якія імітуюць караблі ўмоўнага праціўніка. 29 сакавіка 2018 года.]] * Далёкасць паразы: 120 км з ракетай Х-35 і 260 км з ракетай Х-35У<ref>[http://www.arms-expo.ru/049055051054124049057050055.html «Бал-Э», мобильный береговой ракетный комплекс с противокорабельной ракетой типа Х-35 — ОРУЖИЕ РОССИИ, Каталог вооружения, военной и специальной техники<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216000554/http://www.arms-expo.ru/049055051054124049057050055.html |date=2012-02-16 }}</ref> * Аддаленасць стартавай пазіцыі ад берагавой лініі: да 10 км * Колькасць ракет на кожнай СПУ і ТПМ: да 8 * Інтэрвал пуску ракет у залпе: не больш за 3 с * Максімальная хуткасць руху: ** па шашы: 60 км/гадзіну ** па бездаражы: 20 км/гадзіну * Стартавая маса ракеты: 620 кг * Сумарны боекамплект комплексу: да 64 * Запас ходу (без дазапраўкі): не менш 850 км == На ўзбраенні == [[Файл:536th Coastal Missile Artillery Brigade's "Bal" coastal missile system firing (2021-11-19).webm|thumb|300px|Пуск ракет БРК «Бал» 536-й асобнай берагавой ракетна-артылерыйскай брыгады [[Аб’яднанае стратэгічнае камандаванне «Паўночны флот»|Паўночнага флота]].]] У цяперашні час комплексы «Бал» ёсць на ўзбраенні ў [[Берагавыя войскі ВМФ Расійскай Федэрацыі|берагавых войскаў ВМФ РФ]] і ваенных маракоў [[В’етнам]]а. У пачатку 2010-х расійскія ўлады планавалі паставіць комплекс яшчэ і ў [[Лівія|Лівію]], аднак з-за распачатай там у 2011 годзе грамадзянскай вайны Расія ўвяла эмбарга на ваенныя пастаўкі. Аб’ём выгады карпарацыі «Тактическое ракетное вооружение» ацэньваўся ў € 300 млн. Цікавасць да ракетнага комплексу «Бал-Э» з’явіўся ў [[Азербайджан]]а ў 2014 годзе. У планах [[Баку]] было абзавесціся як мінімум адным дывізіёнам. У 2018 годзе Расія адмовілася ад паставак берагавога ракетнага комплексу (БРК) «Бал-Э» азербайджанскім вайскоўцам з-за рызык, якія ён можа прадстаўляць для забеспячэння бяспекі мараплаўства караблёў [[Каспійская флатылія ВМФ Расіі|Каспійскай флатыліі]]<ref>[https://www.rbc.ru/politics/05/12/2018/5c0756f59a79476960a42098?from=main «Коммерсантъ» узнал об отказе Москвы поставить ракетные комплексы Баку]</ref>. * {{RUS}} — 40 адзінак, станам на 2021 год<ref>he Military Balance 2021, p.197</ref> * На канец 2020 войскі размяшчалі меркавана 40 ПУ БРК «Бал»: ** 11-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада (п. [[Уташ (пасёлак)|Уташ]]) — 4 ПУ ** 15-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада — г. [[Севастопаль]]) — 4 ПУ ** 72-я асобная берагавая ракетная брыгада (пгт [[Смалянінава]]) — 4 ПУ ** 72-я асобная берагавая ракетная брыгада (в. [[Кунашыр]]) — 4 ПУ<ref>[https://www.interfax.ru/russia/538022 Россия разместила на Курилах береговые ракетные комплексы «Бал» и «Бастион»]</ref> ** 25-я асобная берагавая ракетная брыгада (п. [[Данское (Калінінградская вобласць)|Данское]]) — н/д ПУ<ref>{{cite web|title=Ракетчики Балтийского флота поразили учебные цели в море|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12164834@egNews|date=01.03.2018|accessdate=2019-04-01}}</ref> ** 520-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада (п. Англічанка, [[Петрапаўлаўск-Камчацкі]]) — 4 ПУ<ref>[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12219040%40egNews Новые береговые ракетные комплексы «Бал» прибыли на Тихоокеанский флот]</ref> ** 536-я асобная берагавая ракетна-артылерыйская брыгада Паўночнага флота (г. Севераморск) — н/д ПУ<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/08/08/reg-szfo/beregovoj-raketnyj-kompleks-bal-razvernuli-na-poluostrove-srednij.html|title=Береговой ракетный комплекс "Бал" развернули на полуострове Средний|website=Российская газета|accessdate=2021-01-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://dfnc.ru/c106-technika/beregovye-vojska-severnogo-flota-poluchat-kompleks-bal/|title=Береговые войска Северного флота получат комплекс "Бал"|website=Новый оборонный заказ. Стратегии|date=2016-10-21|accessdate=2021-01-07}}</ref> **847-ы асобны берагавы ракетны дывізіён (г. [[Каспійск]]) — 4 ПУ<ref>[https://structure.mil.ru/structure/okruga/south/news/more.htm?id=12273220@egNews Первый береговой ракетный комплекс «Бал» поступил на вооружение Каспийской флотилии]</ref> ** Асобная берагавая ракетная брыгада (в. Сахалін) — 4 ПУ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://astv.ru/news/society/2020-12-28-novoe-boevoe-soedinenie-obespechit-zashitu-sahalina|title=Новое боевое соединение обеспечит защиту Сахалина|website=ASTV.RU|accessdate=2021-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108155441/https://astv.ru/news/society/2020-12-28-novoe-boevoe-soedinenie-obespechit-zashitu-sahalina|archivedate=8 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref> ** 51-ы асобны берагавы ракетны дывізіён (г. Каспійск) — 4 ПУ<ref>{{Cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/3927068.html|title=Каспийская флотилия снова получила береговой ракетный комплекс «Бал»|author=bmpd|website=bmpd|date=2020-02-09|accessdate=2021-01-06}}</ref> * {{VIE}} — ажыццёўлены пастаўкі ў 2009—2010 гадах<ref>[http://ria.ru/defense_safety/20120131/552934558.html Обносов: российские ракетчики выполнили все обязательства перед Сирией | Оборона и безопасность | Лента новостей «РИА Новости»]</ref>; * {{VEN}} — пастаўлена 2 комплексу (8 СПУ) «Бал-Э»<ref>{{Cite web |url=http://vpk-news.ru/news/15512 |title=Каракас получил С-300ВМ |access-date=9 сакавіка 2022 |archive-date=29 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129131451/https://vpk-news.ru/news/15512 |url-status=dead }}</ref>. == Галерэя == Берагавы супрацькарабельны ракетны комплекс «Бал-Э» на выставе «МВМС-2013»:<gallery widths="250" heights="200" caption="Склад комплексу" class="center"> Файл:Monolit-B radar.jpg|Комплекс радыёлакацыйнай разведкі [[Маналіт-Б]] Файл:BAL-E002.jpg|Самаходная пускавая ўстаноўка Файл:BAL-E003.jpg|Транспартна-перагрузачная машына Файл:Anti-ship missile Kh-35.jpg|Крылатая ракета Х-35УЭ-001 </gallery> == Гл. таксама == * [[Бастыён (берагавы ракетны комплекс)]] * [[Рубеж (берагавы ракетны комплекс)]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * Гялизутдинов И. «Бал» поражает цели // Ориентир : журнал. — 2015. — Ноябрь (№ 11). — С. 17-19. == Спасылкі == * http://military-informer.narod.ru/BPRK-Bal-e.html * {{youtube|_Os4_0PUm-Y|Совместные стрельбы ракетных катеров Черноморского флота и БРК «Бал»}} [[Катэгорыя:Ракетная зброя]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] lckbwe9u15p5koqeonj1am8q0266rf2 0 708061 5156670 5150072 2026-06-21T02:33:47Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:1_Preclinic_Back.png|1_Preclinic_Back.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:1 Preclinic Back.png|]]. 5156670 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта}} '''Сафійскі медыцынскі ўніверсітэт''' ({{lang-bg|Медицински университет в София}}) — [[Балгарыя|балгарская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у [[Сафія|Сафіі]]. == Гісторыя == Медыцынскі ўніверсітэт у [[Сафія|Сафіі]], старэйшая ўстанова вышэйшай медыцынскай адукацыі ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Заснаваны ў 1917 годзе царом [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынандам I]] указам пра стварэнне медыцынскага факультэта [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]]. У 1950 годзе Прэзідыум Нацыянальнага сходу [[Балгарыя|Балгарыі]] прыняў рашэнне пра аддзяленні медыцынскага факультэта ад Сафійскага ўніверсітэта і пераўтварэнні яго ў самастойную ВНУ. == Структура == * Медыцынскі факультэт * Факультэт стаматалогіі * Факультэт фармацыі * Факультэт грамадскага здароўя == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} {{Універсітэты Балгарыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Сафія]] ehq36yohm8tow3kzjf5ba7ozs8samcz 0 708316 5156474 5029661 2026-06-20T15:26:50Z Kelainoss 13901 /* С */ 5156474 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Biarezań.png|thumb|200px|[[Герб Беразіна]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Беразіно|Беразіна]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Parvus Alexander.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Львовіч Парвус|Аляксандр Парвус]]]] [[Файл:HANA ROVINA THE DYBBUK 1920.jpg|thumb|175px|[[Хана Ровіна]]]] [[Файл:Szostak major.jpg|thumb|175px|[[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]]]] == А == * [[Сямён Львовіч Абугаў]] (1877—1950) — расійскі [[жывапісец]] і [[педагог]] родам з Беларусі. * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік]] (1929—2003) — беларускі жывапісец. == Б == * [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]] (нар. 1957) — беларускі [[археолаг]]. * [[Марыя Веньямінаўна Бярковіч]] (1910—1993) — беларускі [[мастак]] кіно і [[Графіка (мастацтва)|графік]]. == Г == * [[Шлойма Грынглоз]] (1885—1920) — пісьменнік. * [[Меер Гурвіч]] — ваенны, журналіст. * [[Шоіл Гурвіч]] — настаўнік, журналіст. == Д == * [[Сяргей Дзмітрыевіч Дзярновіч]] (нар. 1974) — беларускі археолаг. == Ж == * [[Барыс Сямёнавіч Жухаўцаў]] (1908—1997) — мастак<ref>https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/zhuhovtsev-bs-1908</ref>. == М == * [[Арн Майзель]] — пісьменнік. * Арн Майзельсон (1892—1984) — паэт. * [[Уладзімір Пятровіч Міклуш]] (нар. 1948) — беларускі [[вучоны]]. * [[Дзмітрый Леанідавіч Мірончык]] (нар. 1976) — беларускі дыпламат. == П == * [[Аляксандр Львовіч Парвус]] (1867—1924) — дзеяч сацыял-дэмакратычнага руху, публіцыст. * [[Іван Раманавіч Пастарнацкі]] (1848—1887) — доктар, прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. == Р == * [[Хана Ровіна]] (1893—1980) — расійская і [[ізраіль]]ская [[актрыса]] тэатра Габіма. == С == * [[Яўген Антонавіч Сідаровіч]] (нар. 1928) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[фізіялогія|фізіялогіі]], [[экалогія|экалогіі]], [[інтрадукцыя|інтрадукцыі]] раслін і [[ахова навакольнага асяроддзя|ахове кнавакольнага асяроддзя]]. * [[Яўген Якаўлевіч Старобінец]] (1906—1952) — савецкі геолаг<ref>https://www.oil-industry.net/test_autor.php?ELEMENT_ID=239911</ref> * [[Рыгор Лазаравіч Старобінец]] (1910—2001) — беларускі хімік. == Ф == * [[Анатоль Міхайлавіч Фоміч]] (1925—?) — беларускі савецкі гаспадарчы, дзяржаўны і палітычны дзеяч. == Ш == * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак]] (1898—1961) — польскі вайсковец, палкоўнік бранятанкавых войскаў Войска Польскага ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенная Польская Рэспубліка]]). Адзін з арганізатараў бранятанкавых войскаў у міжваеннай Польшчы. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Беразіна| ]] p6igri4shcvzn9tk5r56sfq6k9t8bh2 0 710425 5156702 4139187 2026-06-21T05:58:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156702 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Храмавы комплекс |Беларуская назва = Баён |Арыгінальная назва = ប្រាសាទបាយ័ន |Выява = Prasat Bayon 2014.JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = [[Камбоджа]] |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = [[Ангкор]] |Месцазнаходжанне = |lat_dir = N|lat_deg =13 |lat_min =26 |lat_sec =28.5 |lon_dir = E|lon_deg =103 |lon_min =51 |lon_sec =32.6 |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Будызм]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Храм]] |Архітэктурны стыль = Баён |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Джаяварман VII]] |Першае згадванне = |Заснаванне = Канец [[12 стагоддзе|XII]] ст. |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = Bayon }} '''Баён''' ({{lang-km|ប្រាសាទបាយ័ន}}, літаральна «гара перамогі») — рэшткі [[будызм|будысцкага]] храмавага комплекса ў [[Ангкор]]ы, заснаванага [[Кхмерская імперыя|кхмерскім]] валадаром [[Джаяварман VII|Джаяварманам VII]] у канцы [[12 стагоддзе|XII]] ст. Храмавы комплекс быў узведзены з [[латэрыт]]у і [[пясчанік]]у. Месціцца ў цэнтральнай частцы [[Ангкор-Тхом]]а. [[Архітэктура|Архітэктурны]] стыль пабудовы мае тое ж найменне, што і сам комплекс. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. быў часткова адрэстаўраваны [[Францыя|французскімі]] спецыялістамі. У нашы дні з’яўляецца другім па значнасці храмавым комплексам Ангкора пасля [[Ангкор-Ват]]а. Баён знакаміты сваімі [[барэльеф]]амі, якія адлюстроўваюць ваенныя падзеі, пабытовае жыццё, рэлігійныя рытуалы і вераванні свайго часу. Адметны архітэктурны элемент — выявы твараў герояў будысцкай [[міфалогія|міфалогіі]]. == Спасылкі == * [https://smarthistory.org/bayon-temple-angkor-thom The Bayon: A temple with many faces — Smarthistory] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522233636/https://smarthistory.org/bayon-temple-angkor-thom/ |date=22 мая 2022 }} * [https://www.orientalarchitecture.com/sid/20/cambodia/angkor/bayon-temple Bayon Temple, Angkor, Cambodia — Asian Historical Architecture] [[Катэгорыя:Храмы Камбоджы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Камбоджы]] spspds4czjfim45qwpa9238cu62fxvg 0 718888 5156432 4202820 2026-06-20T13:47:50Z DenisBorum 139498 абзацы 5156432 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Піл}} {{НП}} '''Піл''' ({{lang-en|Peel}}, {{lang-gv|Purt ny hInshey}}, у літаральным перакладзе мэнская назва значыць «Порт вострава») — горад на востраве Мэн. Насельніцтва — 3785 жыхароў (паводле перапісу 2001 года). Асноўныя галіны эканомікі — турызм, рыбалоўства і харчовая прамысловасць (перапрацоўка морапрадуктаў). У Піле размешчаны адзіны на востраве кафедральны сабор. Тут размешчаны цэнтр епархіі Содара і Мэна. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады вострава Мэн]] jw7lf9dwtlgx3gzqpa15gvtvjj0pugd 0 725465 5156674 5102785 2026-06-21T03:00:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156674 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тасман (значэнні)|Тасман}} {{Асоба}} '''Барыс Рафаілавіч Тасман''' ({{ДН|13|11|1954}}, [[Мінск]] — {{ДС|25|06|2022}}, [[Мінск]]) — беларускі [[журналіст]], спартыўны аглядальнік, аналітык і [[публіцыст]]. Аўтар праблемных публікацый і журналісцкіх расследаванняў пра спартыўную галіну Беларусі, гісторык спорту. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 лістапада 1954 года ў [[Мінск]]у ў яўрэйскай сям’і. Маці Рыва Яўсееўна (Плоц) — карэнная мянчанка, падчас [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] страціла на фронце бацьку і двух братоў. Працавала ў Мінску бухгалтаркай. Бацька, дзед і прадзед — ураджэнцы мястэчка [[Лебедзева (Маладзечанскі раён)]]. Бацька Рафаіл Мееравіч — ветэран і інвалід вайны, 40 год адпрацаваў на мінскім заводзе «[[Амкадор|Ударнік]]». Адна з сясцёр бацькі і ягоная цётка загінулі ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]] ў 1942 годзе<ref name=":0">{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |title=Р. Игнатович. Борис Тасман: Политики должны понимать, к чему призывают людей, куда ведут, и нести за это ответственность — Белорусский партизан», 13.01.2017 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225509/https://belaruspartisan.by/sport/367618/ |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў мінскую сярэднюю школу № 23. Вучыўся ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Палітэхнічным інстытуце]], але не скончыў. Працаваў грузчыкам на «[[«Паліграфкамбінат імя Якуба Коласа»|Паліграфкамбінаце імя Якуба Коласа]]», рабочым у зборачным цаху заводу «Ударнік», у лабараторыі [[Белдзіправадгас]]у. Скончыў вечаровае аддзяленне [[Геаграфічны факультэт БДУ|геафаку БДУ]] (1980)<ref name=“:PB0”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |title=Борис Тасман: в роли телеграфного столба. - “Прессбол“, 19.06.2007 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225512/https://www.pressball.by/articles/author/voxpopuli/19354 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. З 1981 года па 1994 год — настаўнік [[геаграфія|геаграфіі]] ў мінскіх школах № 117 і 46. Стварыў у СШ № 46 першы ў Мінску школьны музей касманаўтыкі (1987—1994)<ref name=":Sh">{{Cite web |url=http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |title="Средняя школа № 46 г.Минска. Летопись школы |access-date=2024-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240219233412/http://sch46.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=23891 |archivedate=19 лютага 2024 |url-status=dead }}</ref>, які адкрываў беларускі касманаўт [[Уладзімір Кавалёнак]]<ref name=":BAJ">{{Cite web |url=https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |title="Ён пакінуў святло ў жыцці тысяч чалавек": сын пра легендарнага спартовага журналіста Барыса Тасмана. — Беларуская асацыяцыя журналістаў, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://baj.by/be/analytics/yon-pakinuu-svyatlo-u-zhycci-tysyach-chalavek-syn-pra-legendarnaga-spartovaga-zhurnalista |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref><ref name=":Mu">{{Cite web |url=https://telegra.ph/12-aprelya-1961-goda-04-12 |title=Б.Тасман. 12 апреля 1961 года, 26.10.2017 |access-date=2024-02-19}}</ref>. Памёр 25 чэрвеня 2022 года ў Мінску ад анкалагічнай хваробы<ref name=":NN">{{Cite web |url=https://nashaniva.com/294219 |title=Памёр Барыс Тасман. — "Наша ніва", 25.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. == Журналістыка == З дзяцінства цікавіўся спортам, «марыў пра спартыўную журналістыку»<ref name=":0"/>. 5 студзеня 1993 года першая незалежная спартыўная газета Беларусі «[[Прессбол]]» апублікавала дэбютны артыкул 38-гадовага Тасмана, тады яшчэ настаўніка геаграфіі<ref name=":TG">{{Cite web |url=https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |title=Тасман о его давней идее реформирования чемпионата Беларуси по футболу. - Telegraf.news, 04.02.2013 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225511/https://telegraf.news/sport-news/novikov-prislal-sms-pozdravlyayu/ |url-status=dead }}</ref> — пра рэформу футбольнага чэмпіянату краіны. З 1994 года па 1997 год — штатны супрацоўнік газеты «[[Прессбол]]», у якой асвятляў [[футбол]], [[лёгкая атлетыка|лёгкую атлетыку]], [[тэніс]], [[барацьба|барацьбу]], [[дзюдо]], [[фехтаванне]], [[шахматы]] ды іншыя алімпійскія віды спорту. У 1997—1998 гадах — спартыўны аглядальнік самай масавай на той час незалежнай грамадска-палітычнай газеты Беларусі «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]». З 1999 года па 2002 год — рэдактар аддзелу спорту «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]». Працаваў штатным аглядальнікам «[[БелГазета|Белорусской газеты]]» (2002), быў рэгулярным аўтарам часопісаў «Кур’ер», «Дело», Belarus&Business, «Белорусский ежегодник», газет «[[Известия]]», «Беларускі час», «[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]» ды інш. З 2002 па 2020 гады — зноў аглядальнік «Прессбола», курыраваў у рэдакцыі алімпійскія віды спорту. У розныя гады — аўтар цыкляў публікацый пра гісторыю Алімпійскіх гульняў, шматлікіх інтэрв’ю з славутымі беларускімі спартоўцамі, трэнерамі, функцыянерамі розных эпох, якія складаюць летапіс беларускага спорту. Аўтар праблемных аналітычных тэкстаў і журналісцкіх расследаванняў аб спартыўнай галіне Беларусі<ref name=":RFE">{{Cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31917160.html |title=У Менску разьвіталіся з журналістам Барысам Тасманам. - Радыё Свабода, 27.06.2022 |access-date=2022-11-12}}</ref>. З месца падзей асвятляў чэмпіянаты свету і Еўропы ў лёгкай атлетыцы ў [[Гётэборг]]у (1995), [[Парыж]]ы (1997), [[Будапешт|Будапешце]] (1998), [[Масква|Маскве]] (2013) ды інш. На грамадскіх пачатках выконваў ролю прэс-аташэ [[Беларуская федэрацыя лёгкай атлетыкі|Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі]] (2005—2006). Сышоў з пасады пасля таго, як дзейнасць новага кіраўніцтва федэрацыі страціла празрысты характар<ref name=“:PB0”/>. Падчас працы ў «Белорусской деловой газете» пісаў артыкулы на сацыяльна-палітычную тэматыку з крытыкай палітыкі ўладаў Беларусі. Вёў аўтарскую публіцыстычную калонку на сайце інфармагенцтва [[БелаПАН]] [[Naviny.by]]. У 1997 годзе ён быў сярод больш чым 100 вядомых беларускіх апазіцыйных палітыкаў, праваабаронцаў, культурных дзеячаў і журналістаў, якія падпісалі дэкларацыю [[Хартыя’97|«Хартыю-97»]], грамадскай ініцыятывы, «скіраванай на аднаўленне законнасці на аснове [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі 1994 года]]»<ref>{{cite web|url=https://kamunikat.org/?pubid=14424|title=Разам - мы сіла|publisher=Свабода|date=November 11, 1997|accessdate=May 8, 2025}}</ref>. Выступаў у друку не толькі пад сваім прозвішчам, але і пад псеўданімамі Сямён Плоц, Міхась Мошын. == Даробак == Барыса Тасмана называлі «адным з найбольш аўтарытэтных знаўцаў спорту»<ref name=":NM">{{Cite web |url=https://nmnby.eu/authors/124.html |title=Наше мнение. Сообщество экспертов Беларуси. Борис Тасман. |access-date=2022-11-12}}</ref> ў Беларусі, «легендай беларускай спартыўнай журналістыкі»<ref name=":AV">{{Cite web|url=https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|title=''Вашкевич А.'' "Борис, ты прав!" Тасман, которого мы потеряли. - "Прессбол", 26.06.2022|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225518/https://www.pressball.by/pbonline/other/89846|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref> </blockquote> . Быў вядомы «энцыклапедычнымі ведамі ў галіне спартыўнай гісторыі і статыстыкі»<ref name=":NM"/>, ягоная спартыўная аналітыка «стала асобнай з’явай у беларускай журналістыцы»<ref name=":BDG">{{Cite web |url=https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |title=Умер спортивный журналист Борис Тасман. - Bdg.by, 26.06.2022 |access-date=2022-11-12 |archive-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112225522/https://bdg.by/news/society/umer-sportivnyy-zhurnalist-boris-tasman |url-status=dead }}</ref>. <blockquote>«Тасман памятаў усё на свеце. Не ведаю, хто яшчэ можа гэтаксама любіць спорт, як ён. Гэтаксама разбірацца ва ўсіх алімпійскіх відах спорту, сачыць, ведаць напамяць рэкорды. А самае галоўнае — рэчы, якіх няма нават у гугле. Прычым дзяліцца ўсімі гэтымі ведамі ахвотна, з радасцю, чакаючы, што можа атрымацца добры матэрыял». ''[[Андрэй Вашкевіч (журналіст)|Андрэй Вашкевіч]]'''<ref name=":AV"/> </blockquote> Барыс Тасман першым прапанаваў і цягам доўгіх гадоў абгрунтоўваў канцэпцыю рэформы [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|футбольнага чэмпіянату Беларусі]], якая была прынятая [[Беларуская федэрацыя футболу|Беларускай федэрацыяй футбола]] праз 20 гадоў<ref name=":TG"/>. У сваіх публікацыях зафіксаваў і прадказаў поспех будучых зорак спорту тэнісістаў [[Максім Мірны|Максіма Мірнага]], [[Уладзімір Ваўчкоў|Уладзіміра Ваўчкова]], [[Уладзімір Віктаравіч Самсонаў|Уладзіміра Самсонава]], лёгкаатлеткі [[Юлія Несцярэнка|Юліі Несцярэнка]] ды інш. Адстойваў правы Несцярэнкі і яе трэнера Віктара Ярашэвіча падчас канфлікту з чыноўнікамі, калі спрынтарка была ў кроку ад завяршэння кар’еры — усяго за паўтара году да алімпійскай перамогі ў Афінах-2004<ref name=“:PBN1”>{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |title=Б. Тасман. Судьба тренера. Виктор Ярошевич: кто тормозит спринт? - “Прессбол“, 05.03.2003 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713165248/http://www.pressball.by/articles/summer/athletics/6552 |archivedate=13 ліпеня 2017 |url-status=dead }}</ref> <ref name=“:PBN2”>{{Cite web|url=https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|title=Б. Тасман. Анатомия победы. “Тайны” Юлии Нестеренко. - “Прессбол“, 23.08.2004|access-date=2022-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225510/https://www.pressball.by/articles/olympiad/athens-2004/9587|archivedate=12 лістапада 2022|url-status=dead}}</ref>. Пасля публікацый Тасмана былі вернутыя з забыцця і рэабілітаваныя імёны славутых беларускіх спартоўцаў — фехтавальшчыка [[Аляксей Ніканчыкаў|Аляксея Ніканчыкава]]<ref name=":PB-N">{{Cite web |url=https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |title=Б. Тасман. Помянем. Жизнь после смерти. - "Прессбол", 27.11.2002 |access-date=2022-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221112225514/https://www.pressball.by/articles/summer/fencing/7317 |archivedate=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref> і стралка [[Ігар Бакалаў|Ігара Бакалава]] <ref name=":PB-B">{{Cite web|url=http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|title=Б. Тасман. Помянем. Игорь Бакалов: недолет Стрельца. – «Прессболл», 22.06.2003|access-date=2022-11-12|accessdate=17 лістапада 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080729212814/http://pressball.by/news.php?t=1005&id=9751|archivedate=29 ліпеня 2008|url-status=}}</ref>; заснаваныя мемарыяльныя спаборніцтвы памяці Ніканчыкава, [[Мечыслаў Аўсянік|Мечыслава Аўсяніка]], [[Сяргей Хамчук|Сяргея Хамчука]]<ref name=“:PB0”/>. Паслядоўна выступаў супраць сістэмнага ўжывання допінгу ў беларускім спорце, крытыкаваў палітыку завозу ў Беларусь расійскіх спартоўцаў — на шкоду развіцця нацыянальных спартыўных школ і традыцый, выкрываў праявы карупцыі з боку чыноўнікаў і функцыянераў<ref name=":BAJ"/>. Аўтар даведніка «100 лет чемпионатов Европы по греко-римской борьбе. Справочник» (Мінск, 1998). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://telegra.ph/Pravila-zhizni-Borisa-Tasmana-06-24 «Нечто обретая, мы должны что-то отдавать». Правила жизни Бориса Тасмана] * [http://www.pressball.by/articles/author/tasmania Аўтарская рубрыка Б. Тасмана «Остров Тасмания» ў газеце «Прессбол»] * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Fya5TwQWZrAJ:https://naviny.by/tag/tasman+&cd=2&hl=be&ct=clnk&gl=cz Аўтарская калонка Б. Тасмана «Марафон» на сайце Naviny.by] * [https://www.youtube.com/watch?v=0CltP0oMzqg «Друг народа». Відэаінтэрвію Б. Тасмана PressballTV, 3.11.2014] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тасман Барыс Рафаілавіч}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя журналісты]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Беларусі]] ezbawllrw85aaqcmnietnw7szap6jmm 0 728268 5156724 5048752 2026-06-21T07:19:22Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Відэагульні пра зомбі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156724 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |title=Project Zomboid |image=Boxshot of video game Project zomboid.jpg |developer=The Indie Stone |publisher=The Indie Stone |platforms=[[Java (праграмная платформа)|Java]]<br/>[[Microsoft Windows]]<br />[[OS X]]<br />[[Linux]] |genre=[[Ралявая гульня|Ралявая]], [[сурвайвал-хорар]] |modes=[[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі]], [[Шматкарыстальніцкая гульня|шматкарыстальніцкі]] |composer=Зак Бівер (Zach Beever) }} '''''Project Zomboid''''' — гэта {{нп5|Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная|en|Isometric video game graphics}} [[відэагульня]] з {{нп5|Адкрыты свет|адкрытым светам|en|Open-world}}, якая распрацоўваецца брытанска-канадскімі {{нп5|Незалежная распрацоўка відэагульняў|незалежнымі распрацоўшчыкамі|en|Independent video game development}} The Indie Stone. Дзеянне гульні разгортваецца ў постапакаліпсічнай [[Зона адчужэння|зоне адчужэння]] [[Зомбі апакаліпсіс|, заражанай зомбі-вірусам,]] у выдуманай акрузе Нокс, [[Кентукі|штата Кентукі]], дзе гульцу трэба выжыць як мага даўжэй, перш чым непазбежна памерці. Гэта была адна з першых пяці гульняў, выпушчаных у раздзеле альфа-фінансавання гульнявога партала [[Дэзура|Desura]].<ref>{{cite web|author=Greg|title=Alphafunding for Indie Games|url=http://www.desura.com/groups/desura/news/alphafunding-for-indie-games|work=Desura Community|publisher=Desura|access-date=30 June 2013|date=14 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630204910/http://www.desura.com/groups/desura/news/alphafunding-for-indie-games|archive-date=30 June 2013|url-status=dead}}</ref> У 2011 годзе The Indie Stone сутыкнулася з гучнай няўдачай у супольнасці індзі-гульняў пасля крадзяжу двух ноўтбукаў з кодам гульні. З тых часоў ''Project Zomboid'' з’явіўся ў [[Ранні доступ|раннім доступе Steam]] і працягвае развівацца па сённяшні дзень. ''Project Zomboid'' — гэта першая камерцыйна выпушчаная гульня The Indie Stone.<ref>{{cite web|url=http://www.indiedb.com/company/the-indie-stone|title=Games released by The Indie Stone on their IndieDB profile|publisher=Indiedb.com|access-date=2013-05-15}}</ref> Апошняя стабільная версія - Зборка 41, выпушчаная ў снежні 2021 года, якая ўключае ў сабе анімацыю і баявыя змены, новыя аўдыя і музыку, горад [[Луісвіл|Луісвіл, Кентуккі]], і абноўлены шматкарыстальніцкі рэжым ад General Arcade.<ref>{{cite web|date=20 December 2021|title=Project Zomboid - Build 41 - Released!|url=https://projectzomboid.com/blog/news/2021/12/project-zomboid-build-41-released/|work=Project Zomboid}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/gaming-news/zombie-survival-game-project-zomboid-adds-multiplayer-servers-3118357|title=Zombie survival game 'Project Zomboid' adds multiplayer servers|website=[[NME]]|date=14 December 2021}}</ref> ''Project Zomboid'' разгортваецца ў 1993 годзе, прадвызначаная дата пачатку гульні — 9 ліпеня, аднак дату і час пачатку можна змяніць у наладах гульні. == [[Геймплэй]] == [[Файл:Pz menus be.webp|міні|250x250пкс| ''Project Zomboid'' актыўна выкарыстоўвае [[Акно (вылічэнне)|вокны]] і выпадныя меню для навігацыі па інтэрфейсе. На скрыншоце прадэманстравана ранняя версія перакладу гульні на беларускую мову.]] У ''Project Zomboid'' гулец імкнецца выжыць як мага даўжэй у [[постапакаліптыка|апакаліпсічнай]] і насычанай [[зомбі]] мясцовасці вакол горада Луісвіл, [[Кентукі|штат Кентукі]], якую называюць «Акруга Нокс», якая была аб’яўлена ўрадам на каранцін.<ref>{{cite web|url=http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/04/survive|title=Survive|publisher=Projectzomboid.com|date=20 April 2011|access-date=23 снежня 2022|archive-url=https://archive.today/20130131211208/http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/04/survive|archive-date=31 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref> Гулец можа выбраць знешнасць, занятак і [[Trait (ролевыя гульні)|характарныя рысы]] свайго персанажа, перш чым спарадзіцца ў адным з чатырох стартавых гарадоў. Абраныя рысы таксама будуць уплываць на тое, дзе менавіта персанаж будзе з’яўляцца (напрыклад, пажарнік мае больш высокі шанц з’явіцца ў пажарным дэпо, калі яно ёсць у абраным горадзе). Акрамя пазбягання зомбі, гулец павінен кіраваць сваімі асабістымі патрэбамі (напрыклад, голадам, стрэсам, стомленасцю і нудой), каб застацца ў жывых праз адпачынак, пошук прыпасаў і выкарыстоўваючы метады выжывання. Гулец можа паляпшаць навыкі праз заняткі і чытанне кніг і часопісаў аб навыках. У гульні выкарыстоўваюцца павольныя зомбі ў традыцыйным [[Джордж А. Рамэра|стылі Рамэра]], хоць некаторыя зомбі хутчэйшыя за іншых, а рэжым пясочніцы ўключае налады для зомбі-спрынтараў у стылі фільма «''[[28 дзён праз|Праз 28 дзён]]''». Супольнасць [[Мадыфікацыі відэагульняў|мадыфікатараў]] таксама вельмі актыўна ўдзельнічае ў гэтай гульні, што яшчэ больш дазваляе наладжваць геймплэй. Мадыфікацыі вар’іруюцца ад нязначных змяненняў якасці жыцця, такіх як бачныя палосы трываласці, голаду і выды, да поўных перапрацовак механік і гульнявога працэсу. Гэты мадыфікацыі можна знайсці ў [https://steamcommunity.com/app/108600/workshop/ майстэрні супольнасці Steam]. Супольнасць гэтай гульні таксама актыўна абнаўляе [https://pzwiki.net/wiki/Main_Page вікі] для гульцоў, каб дапамагчы зразумець гульню. == Распрацоўка == {{Хроніка выпускаў |title=Хроніка асноўных выпускаў Project Zomboid <ref>{{Cite web |title=PZ Updates |url=https://theindiestone.com/forums/index.php?/forum/35-pz-updates/page/7/ |access-date=2022-10-25 |website=The Indie Stone Forums |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Version history - PZwiki |url=https://pzwiki.net/wiki/Version_history |access-date=2022-10-25 |website=pzwiki.net}}</ref> |subtitle=Годы прэ-рэлізаў — чырвоныя |align=left |range1=2011–2013 |range2=2013–2021 |range1_color=red |range2_color=#0BDA51 #185893 |2011a= 0.0.0 |2011b= Прэ-альфа |2012a= 0.2.0 |2012b= Experimental Combat Build |2013a= Зборка 1 |2013b= Зборка 11: "Steam Release" |2013c= Зборка 14 |2013d= Зборка 19 |2013e= Зборка 20 |2013f= Зборка 21 |2013g= Зборка 23 |2014a= Зборка 25 |2014b= Зборка 26: "Online MP & 3D Character Models" |2014c= Зборка 27: "Trapping" |2014e= Зборка 28: "Firearm Overhaul" |2014f= Зборка 29: "Foraging" |2014g= Зборка 30: "Erosion" |2015a= Зборка 31 |2015b= Зборка 32: "Spiffo's Workshop" |2016a= Зборка 33 |2016b= Зборка 34 |2016c= Зборка 35 |2017a= Зборка 36 |2017b= Зборка 37 |2017c= Зборка 38: "The Pre-Vehicles Build" |2018a= Зборка 39: "The Vehicles Build" |2018b= Зборка 40: "The Weather Build" |2019= |2020= |2021a= Зборка 41: "Animation Overhaul" }} Па словах распрацоўшчыкаў, гульня была тым, што яны «заўсёды хацелі зрабіць», і была іх «гульнёй мары», хоць яны адчувалі, што не змогуць гэтага зрабіць з-за часу. Гэта змянілася пасля поспеху [[Minecraft]], які паказаў ім «іншы спосаб распрацоўкі гульні», які дае больш хуткі вынік.<ref name="RPGinterview">{{Cite web|title=Interview: Indie Stone On Project Zomboid|url=https://www.rockpapershotgun.com/interview-indie-stone-on-project-zomboid|website=Rock Paper, Shotgun}}</ref> Па словах каманды, галоўным натхненнем для гульні былі часцей фільмы пра зомбі, а не відэагульні пра зомбі.<ref name="RPGinterview" /> === Пачатак === Упершыню гульня была выпушчана 25 красавіка 2011 года ў якасці тэхнічнай дэманстрацыі.<ref>{{Cite web|url=https://steamcommunity.com/app/108600/discussions/0/1645418344567314591/|title=First release ever :: Project Zomboid General Discussions}}</ref> Яна напісана на Java для яе мабільнасці з выкарыстаннем [[Лёгкая бібліятэка гульняў Java|LWJGL]].<ref name="multiplayer3">{{cite web|url=http://projectzomboid.com/blog/2014/02/apzdtisa-3-this-time-with-live-multiplayer/|title=APZDTISA #3: This time with LIVE MULTIPLAYER!|date=17 February 2014|publisher=Project Zomboid}}</ref> === Раннія няўдачы === У чэрвені 2011 года, неўзабаве пасля выхаду гульні ў якасці платнай [[Тэхнічная дэманстрацыя|тэхнічнай дэманстрацыі]] [[Прэ-альфа|перад альфа-версіяй]], [[Інтэрнэт-ўцечка|адбылася ўцечка]] гульні, і несанкцыянаваныя копіі распаўсюдзіліся на многія іншыя вэб-сайты.<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2011-06-20-pirates-force-project-zomboid-offline|title=Pirates force Project Zomboid offline|author=Wesley Yin-Poole|date=20 June 2011|publisher=[[Eurogamer]]}}</ref> [[Парушэнне аўтарскіх правоў|Несанкцыянаваная]] версія гульні дазваляла спампоўваць з сервераў ''Project Zomboid'' націсканнем кнопкі «абнавіць зараз», незалежна ад таго, ці была ў карыстальніка апошняя версія. Каб не плаціць за гэтыя спампоўкі, The Indie Stone зрабіла платную версію толькі для кліентаў у афлайн версіі<ref>{{cite web|url=http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/06/sorry-weve-had-to-take-the-game-down|title=Sorry we've had to take the game down for the day|date=2011-06-18|access-date=23 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214071940/http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/06/sorry-weve-had-to-take-the-game-down/|archive-date=14 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> і замест гэтага выпусціла на наступны дзень бясплатную «публічную тэхналагічную дэманстрацыю» для спампоўвання.<ref>{{cite web|url=http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/06/free-public-demo-released/|title=FREE PUBLIC TECH-DEMO RELEASED!|date=2011-06-19|access-date=23 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326120846/http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/06/free-public-demo-released/|archive-date=26 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> 15 кастрычніка 2011 года [[кватэра]] двух распрацоўшчыкаў была ўзламана, і былі скрадзены ноўтбукі, якія змяшчалі вялікую колькасць гульнявога кода, рэзервовая копія якога не была зроблена знешне.<ref>{{cite web|title=Project Zomboid Burglary: Statement|url=http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/10/project-zomboid-burglary-statement|access-date=23 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318154543/http://projectzomboid.com/blog/index.php/2011/10/project-zomboid-burglary-statement|archive-date=18 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> Гэта прывяло да сур’ёзных затрымак у распрацоўцы гульні.<ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/5850245/burglary-delivers-huge-setback-to-indie-game-project-zomboid|title=Burglary Delivers Huge Setback to Indie Game Project Zomboid [Updated&#93;|last=Good|first=Owen|publisher=Kotaku|date=16 October 2011|access-date=15 May 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Conditt|first=Jessica|title=The Indie Stone is burgled, loses code for latest Project Zomboid update|url=http://www.joystiq.com/2011/10/16/the-indie-stone-is-burgled-loses-code-for-latest-project-zomboi|date=16 October 2011|work=Joystiq|publisher=Joystiq|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150131112005/http://www.joystiq.com/2011/10/16/the-indie-stone-is-burgled-loses-code-for-latest-project-zomboi/|archive-date=2015-01-31}}</ref> З-за гэтай няўдачы яны выступілі з прэзентацыяй у [[Рэзэд|Rezzed]] пад назвай «Як (не) зрабіць відэагульню», у якой яны расказалі пра некаторыя ўрокі, якія яны атрымалі з пачатку праекта.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HYgPI0qkdU4|title=Project Zomboid Rezzed Session - How NOT to make a game!|publisher=YouTube|date=2012-07-10|access-date=2013-05-15}}</ref> === Працяг === Па стане на 8 лістапада 2013 года ''Project Zomboid'' была выпушчана ў раннім доступе [[Steam]].<ref>{{Cite web|url=http://projectzomboid.com/blog/2013/11/its-been-a-long-road/|title=It's Been A Long Road…|date=4 November 2013|website=Project Zomboid}}</ref> У лютым 2014 года The Indie Stone упершыню публічна выпусціла шматкарыстальніцкую версію гульні.<ref name="multiplayer3"/> Пасля гэтага выпуску гульня актыўна абнаўлялася з цягам часу са шматлікімі змяненнямі геймплэя і гуку, а таксама выдаленнем і наступнай рэінтэграцыяй шматкарыстальніцкай гульні.<ref>{{cite web|url=https://projectzomboid.com/blog/news/2021/12/b41-mp-test-41-60-branch-released/|title=B41 MP Test 41.60 Branch Released!|date=9 December 2021|access-date=28 July 2022}}</ref> Гульня цяпер у «цалкам выпушчанай» версіі, але новыя асаблівасці, функцыі і выдаленні памылак па-ранейшаму адбываюцца рэгулярна. Распрацоўшчыкі таксама актыўна размаўляюць з гульцамі, выпускаючы паведамленні ў блогу кожныя два тыдні, па чацвяргах, вядомыя як Thursdoids ([[Літаральны пераклад|літ.]] ''Чацвернікі''). Гэта могуць быць звесткі аб абнаўленнях, серверах, змена’ або выдаленнях памылак у наступнай [[Зборка праграмнага забеспячэння|зборцы]] або дэманстрацыі мадыфікацый.<ref>{{cite web|url=https://projectzomboid.com/blog/news/|title=Project Zomboid News Page|access-date=28 July 2022}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [https://theindiestone.com/forums/index.php The Indie Stone forums] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-12-24}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з адкрытым светам]] [[Катэгорыя:Відэагульні пра зомбі]] cehbk1gp59pgbvb5cgenea8tby6hq66 0 733800 5156720 5007066 2026-06-21T07:06:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156720 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беджа}} {{Этнічная група| group = Беджа<br /> (''بداوية'') | image = [[Выява:Bedscha.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 2844000 (2023 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Егіпет}}<br />{{Сцягафікацыя|Судан}}<br />{{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} | langs = беджа | rels = [[іслам]] | related = іншыя [[кушыты]] }} '''Беджа''' (саманазва: بداوية) — [[кушыты|кушыцкі]] народ на поўначым усходзе [[Афрыка|Афрыкі]]. Жывуць у [[Судан]]е, [[Егіпет|Егіпце]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]]. Агульная колькасць (2023 г.) — 2 844 000 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/10877/SU Bisharin Beja in Sudan]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12026/SU Hadendoa Beja in Sudan]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/10766 Beja, Bedawi]</ref>. == Паходжанне == Сучасныя даследчыкі звычайна атаясняюць беджа з прымымі нашчадкамі старажытнага [[Нубія|нубійскага]] народа, які антычныя аўтары называлі {{lang-grc|Βλέμμυες}} або {{lang-la|Blemmyae}}. У канцы [[2 стагоддзе|II]] ст. і асабліва ў другой палове [[3 стагоддзе|III]] ст. ён рабіў напады на ніжні [[Егіпет]], але ў выніку пацярпеў паражэнне ад [[Старажытны Рым|рымлян]]. Згодна рымскім аўтарам, у ''Blemmyae'' былі свае [[манарх]]і і высакародныя асобы з пэўнымі [[тытул]]амі. Пад [[4 стагоддзе|IV]] ст. племя ''блэмэ'' узгадвалася ў [[Эфіопія|эфіопскіх]] крыніцах, якія тычыліся гісторыі старажытнага [[Аксум]]а. Сучасныя [[генетыка|генетычныя]] даследаванні сведчаць, што беджа сапраўды блізкія па паходжанню да іншых жыхароў Нубіі і Эфіопіі. == Культура == [[Выява:Beja tent Atbara.jpg|міні|Традыцыйнае жытло]] Беджа насяляюць засушлівыя раёны ўдзоўж [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]], але часам іх [[качэўнікі|качэўі]] дасягаюць ракі [[Ніл]] на захадзе. Яны падзяляюцца на асобныя [[эндагамія|эндагамныя]] супольнасці ''абабда'', ''амарар'', ''бішарын'', ''хадэндова'' і ''бені амер''. Асноўныя традыцыйныя заняткі: качавая [[жывёлагадоўля]], [[рыбалоўства]], будаўніцтва марскіх [[лодка|лодак]]. Найбольш распаўсюджаныя свойскія жывёлы: [[Вярблюд аднагорбы|вярблюды]], [[каза свойская|козы]] і [[авечка свойская|авечкі]]. Да [[20 стагоддзе|XX]] ст. беджа часцяком займаліся нападамі на [[гандаль|гандлёвыя]] караваны і [[пірацтва]]м ля [[афрыка]]нскага ўзбярэжжа Чырвонага мора. У спадчыну ад той пары захавалася традыцыя адкрытага нашэння мужчынамі [[халодная зброя|халоднай зброі]]. У мінулым асновай [[вопратка|вопраткі]] мужчын і жанчын з’яўляўся доўгі [[саронг (вопратка)|саронг]]. Верхнюю частку цела затуляў кавалак [[бавоўна|баваўнянай]] тканіны ''тау́б'', які мужчыны накідвалі на плечы, а жанчыны — на галаву. У нашы дні распаўсюджаны доўгія мужчынскія [[кашуля|кашулі]] ''джалабія'' і жаночыя [[сукенка|сукенкі]], паверх якіх, аднак, часцяком працягваюць накідваць ''тауб''. Жаночы ''тауб'' звычайна ярка афарбоўваецца, упрыгожваецца вышыванкамі. Мужчыны маюць адметныя [[прычоска|прычоскі]] — доўгі жмут валасоў, умацаваны на верхавіне разным драўляным [[Расчоска|грэбнем]]. Прынята дэкараваць шчокі трыма вертыкальнымі шнарамі. Жанчыны ўпрыгоўжваюць вопратку [[бісер]]ам, устаўляюць у нос [[Завушніцы|завушню]] колападобнай формы. Пераход у дарослы стан адзначаецца [[абразанне]]м хлопчыкаў і адсячэннем [[клітар]]у ў дзяўчат. Традыцыйны тып паселішча ўяўляе сабою качавую стаянку, што складаецца з некалькіх разборных [[каркас]]ных хацін. Каркас вырабляецца з гнуткіх драўняных галін або тоўстых каранёў, паверх крыецца травянымі цыноўкамі. Вырабам і ўсталяваннем хацін займаюцца жанчыны. Для беджа характэрны як пашыраныя, так і малыя нуклеарныя [[сям'я|сем'і]], што ўтвараюць асобныя качавыя гаспадаркі. Яны аб’яднаны ў роды, а роды — у своеасаблівыя [[племя]]нныя федэрацыі. [[Шлюб]] з прадстаўніком свайго роду забаронены, аднак шлюбы з прадстаўнікамі іншых федэрацый здараюцца рэдка, паколькі дзейнічае звычай жаніцьбы на прадстаўніцы матчыннага роду. Адлік сваяцтва вядзецца толькі па бацькоўскай лініі. Міжродавыя стасункі здзяйсняюцца дзякуючы старэйшынам. Разам з гэтым існуе звычай абрання правадыра, хаця яго пасада не абавязкова. Правадыры абіраюцца толькі з прадстаўнікоў пэўных «высакародных» родаў. У далёкім мінулым яны ўзначальвалі ваенныя атрады. У нашы дні іх роля абмяжоўваецца перагаворамі з уладамі або прадстаўнікамі іншых плямён. Дагавор, заключаны правадыром федэрацыі, павінен выконвацца кожным членам. У беджа вельмі складаныя адносіны з суседзямі. У [[Судан]]е з [[1994]] г. яны знаходзяцца ў апазіцыі да афіцыйных органаў кіравання, перыядычна ўспыхваюць узброеныя канфлікты. Беджа вядомы як выдатныя [[Спявак|спевакі]] і [[музыкант]]ы. Народныя [[песня|песні]] прысвечаны качавому жыццю, спрыту вярблюдаў, прыгажосці жанчын, нудзе аб страчаным. Пашыраны народны музычны інструмент ''рабабі'' нагадвае [[гітара|гітару]]. Падчас святаў арганізуюцца мужчынскія [[рытуал]]ьныя [[танец|танцы]] са зброяй. Перагаворы і сустрэчы мужчын суправаджаюцца [[кава]]вымі цырымоніямі. == Мова == Мова беджа складае паўночную галіну [[Кушыцкія мовы|кушыцкай моўнай сям'і]]. У [[Егіпет|Егіпце]] і [[Судан]]е запісы на ёй робяцца [[Арабскі алфавіт|арабскім пісьмом]]. У [[Эрытрэя|Эрытрэі]] запісы імён робяцца пісьмом на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінкі]]. == Рэлігія == У ранняе [[сярэднявечча]] продкі беджа прынялі [[хрысціянства]], аднак да [[15 стагоддзе|XV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. яно было выціснута [[іслам]]ам. Сярод вернікаў распаўсюджаны [[Суніты|сунізм]], [[суфізм]], [[махдзі]]зм. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Beja people}} * [https://sudanmarineparks.info/en/about-us/culture-and-heritage/ The Rich Culture of the Beja] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230213021437/https://sudanmarineparks.info/en/about-us/culture-and-heritage/ |date=13 лютага 2023 }} * [https://doi.org/10.1038/srep09996 Dobon, B., Hassan, H., Laayouni, H. et al. The genetics of East African populations: a Nilo-Saharan component in the African genetic landscape. Sci Rep 5, 9996 (2015)] * [http://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:586255/FULLTEXT01.pdf GUDRUN DAHL, ANDERS HJORT-AF-ORNAS Precolonial Beja: A Periphery at the Crossroads] * [https://omniglot.com/writing/beja.htm Beja alphabet, pronunciation and language] * [https://egyptianstreets.com/2022/04/17/who-are-egypts-bedawiye-tribes/ Who are Egypt’s Bedawiye Tribes?] * [https://www.atlasofhumanity.org/beja Beja People, Sudan - Atlas of Humanity] * [https://www.africanews.com/2021/10/21/sudan-spotlight-on-the-eastern-region-s-beja-tribe-as-political-tension-deepens// Sudan: Spotlight on the eastern region's Beja tribe as political tension deepens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230326041007/http://www.africanews.com/2021/10/21/sudan-spotlight-on-the-eastern-region-s-beja-tribe-as-political-tension-deepens/ |date=26 сакавіка 2023 }} [[Катэгорыя:Кушыты]] [[Катэгорыя:Народы Егіпта]] [[Катэгорыя:Народы Судана]] [[Катэгорыя:Народы Эрытрэі]] 2xpcr87r4fha4nj3rm6tegiu1cgtjqk 0 738141 5156714 5108767 2026-06-21T06:49:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156714 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі ў Эль-Генейне |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[15 красавіка]] па [[22 чэрвеня]] [[2023]] |месца = г. {{нп3|Эль-Генейна||ar|الجنينة (السودان)}}, [[Дарфур]], [[Судан]] |прычына = |вынік = перамога САП |статус = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] | праціўнік3 = [[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]<ref name="SudanTribune">{{Cite news |last=SudanTribune |date=24 May 2023 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=24 May 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=2023-08-20 |url-status=live }}</ref> |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = 15-я пяхотная дывізія<ref>[https://twitter.com/eddiethomas88/status/1652050194781937676?t=vbgZ3SvMTM4a2taVAnDKrg&s=09]</ref>, плямёны масалітаў, паліцыя |сілы2 = невядомыя часці САП, плямёны арабаў, племя рызейгат |сілы3 = групоўкі «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]» і «Суданскі альянс» |сілы4 = |страты1 = ''невядома'' |страты2 = ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты =5000 загінулых і 370 000<ref name="auto6"/><ref>{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/dystopian-nightmare-unfolds-sudan-battered-114656306.html|title=A ‘Dystopian Nightmare’ Unfolds in Sudan’s Battered Darfur Region|date=8 June 2023|website=Yahoo News}}</ref> бежанцаў |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Баі ў Эль-Генейне''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за горад {{нп3|Эль-Генейна||ar|الجنينة (السودان)}}, адміністрацыйны цэнтр правінцыі {{нп3|Заходні Дарфур||ar|ولاية غرب دارفور}}. == Напярэдадні == Напярэдадні пачатку канфлікту ў рэгіёне абвастрыліся міжэтнічныя супярэчнасці. Губернатар Заходняга Дарфура Хаміс Абдала Абакар абвясціў 10 красавіка надзвычайнае становішча ў сувязі з забойствам трох чалавек апалчэнцамі групоўкі «Суданскі альянс»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-04-11 |title=West Darfur declares state of emergency after killing of three people |url=https://sudantribune.com/article272780/ |access-date=2023-05-11 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820012015/https://sudantribune.com/article272780/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. 13 красавіка на мяжы з [[Чад]]ам адбыліся сутыкненні паміж [[арабы|арабамі]] і масалітамі, у выніку чаго загінулі 24 чалавекі<ref>{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Official: 24 killed in Sudan as Arab, non-Arab groups clash in Darfur |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/24-killed-in-sudan-darfur-clashes-4197516 |access-date=2023-05-11 |website=The East African |language=en |archive-date=11 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511133354/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/24-killed-in-sudan-darfur-clashes-4197516 |url-status=dead }}</ref>. == Ход падзей == Баі пачаліся 15 красавіка, у той жа дзень, што і ў сталічным [[Хартум]]е і іншых частках краіны. Праз некалькі гадзін пасля першых сутыкненняў войскі САП паведамлі пра паспяховы захоп горада. У далейшым ён стаў плацдармам прыхільнікаў Дагала для ўсталявання кантролю над іншымі гарадамі Заходняга Дарфура. Так, дзякуючы перамозе ў Эль-Генейне, паўстанцам атрымалася ўзяць Кабкабію і Залінгей<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 16<ref name=":0">{{Cite web |last=Camille |date=25 April 2023 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429131125/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |archive-date=29 April 2023 |access-date=29 April 2023 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>—17<ref name=":1"/> красавіка вулічныя сутычкі працягваліся. Бальніца Эль-Генейна была зачынена з-за баявых дзеянняў<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-04-18 |title=16 hospitals in Khartoum out of service as some bombed |url=https://sudantribune.com/article273114/ |access-date=2023-05-11 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420071002/https://sudantribune.com/article273114/ |archive-date=20 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. У горадзе разрабаваны прадстаўніцтвы [[ААН]], падпалены рынкі, дамы і офісы гуманітарных арганізацый<ref name=":1">{{Cite web |last=English |first=Al Mayadeen |date=2023-04-28 |title=Clashes renew in El Geneina, West Darfur |url=https://english.almayadeen.net/news/politics/clashes-renew-in-el-geneina-west-darfur |access-date=2023-05-11 |website=Al Mayadeen English |language=en-EN |archive-date=11 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511133354/https://english.almayadeen.net/news/politics/clashes-renew-in-el-geneina-west-darfur |url-status=dead }}</ref>. 23 красавіка прыхільнікі генерала Бурхана паспрабавалі адбіць частку Генейны, але былі адціснуты да штаба арміі<ref>{{Cite web |title=Bloodshed in Sudan’s Darfur as Hemeti’s allies and enemies vie for control |url=http://www.middleeasteye.net/news/sudan-darfur-bloodshed-hemeti-allies-enemies-control |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502233954/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-darfur-bloodshed-hemeti-allies-enemies-control |archive-date=2 May 2023 |access-date=2 May 2023 |website=Middle East Eye |language=en}}</ref>. Акрамя таго, да сутыкненняў далучаюцца плямёны арабаў, якія падтрымалі САП, і масалітаў, што сталі на бок УСС<ref name=":1"/><ref>{{Cite web |last=Regan |first=Celine Alkhaldi,Ingrid Formanek,Mohammed Tawfeeq,Helen |date=2023-04-28 |title=Clashes renew in West Darfur as food and water shortages worsen in Sudan violence |url=https://www.cnn.com/2023/04/28/africa/clashes-west-darfur-sudan-food-water-intl-hnk/index.html |access-date=2023-05-11 |website=CNN |language=en}}</ref>. 24<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/alarabiya_brk/status/1650407480697004032?s=46 |url=https://twitter.com/alarabiya_brk/status/1650407480697004032?s=46 |access-date=2023-04-24 |website=Twitter |language=en}}</ref>—25<ref>[https://web.archive.org/web/20230425095438/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce Sporadic gunfire in Khartoum despite new truce]</ref> красавіка баі нечакана аднавіліся, спачатку ахапіўшы раён Аль-Джамарык<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-05-15 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Падчас падзей была разрабавана бальніца, якая падтрымлівалася арганізацыяй «[[Урачы без межаў]]»<ref>{{Cite news |title=Situation in el-Geneina, capital of West Darfur, is dire |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/28/sudan-fighting-live-news-turkish-evacuation-aircraft-fired-on |access-date=1 May 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. У раёне Аль-Джэбель арабскія апалчэнцы напалі на армейскі штаб і сагналі каля адзінаццаці бронеаўтамабіляў. Яны таксама атакавалі муніцыпальныя і дзяржаўныя арганізацыі, уключаючы гарадское ўпраўленне паліцыі, рынак і банк<ref name=":2">{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-04-26 |title=Perthes warns of negative impact of Khartoum fighting on Darfur region |url=https://sudantribune.com/article273378/ |access-date=2023-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427043943/https://sudantribune.com/article273378/ |archive-date=27 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. 27-га чысла САП пачалі масіраваную атаку на пазіцыі масалітаў і УСС. Каля 6 раніцы ў раёне Аль-Меджліс успыхнулі жорсткія баі<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Gouja |date=April 27, 2023 |title=Update: Clashes renewed in the city of El Geneina this morning in the Majlis neighborhood and the southern areas of the city, after an attack by Militia groups driving motorcycles and armed vehicles. |url=https://twitter.com/qoga12/status/1651481556127457280?cxt=HHwWgICxobbunustAAAA |url-status=live |access-date=May 15, 2023 |website=Twitter}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Eddie |date=April 28, 2023 |title='Not a tribal conflict': W #Darfur crisis polarized social groups. Although many displaced people are from Masalit group, many attackers are from Himedti's Rizeigat group, and although Rizeigat were Himedti's main cannon fodder before he started recruiting across Sahel + |url=https://twitter.com/eddiethomas88/status/1652050194781937676?t=vbgZ3SvMTM4a2taVAnDKrg&s=09 |url-status=live |access-date=May 15, 2023 |website=Twitter}}</ref>. 2 мая Сілы аператыўнай падтрымкі ў другі раз аднавілі кантроль над горадам, а таксама вярнулі частку зямель, якія яны раней страцілі. На той момант у выніку вулічных баёў загінулі 200 чалавек<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-05-01 |title=Nearly 200 dead in West Darfur violence: situation 'extremely dangerous' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nearly-200-confirmed-dead-in-west-darfur-violence-situation-extremely-dangerous |access-date=2023-05-02 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB |archive-date=2 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502234101/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nearly-200-confirmed-dead-in-west-darfur-violence-situation-extremely-dangerous |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Bloodshed in Sudan’s Darfur as Hemeti’s allies and enemies vie for control |url=http://www.middleeasteye.net/news/sudan-darfur-bloodshed-hemeti-allies-enemies-control |access-date=2023-05-02 |website=Middle East Eye |language=en |archive-date=2 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502233954/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-darfur-bloodshed-hemeti-allies-enemies-control |url-status=live }}</ref>. 12 мая баі ўспыхнулі зноў<ref name="12may">{{Cite news |title=Heavy gunfire in Sudan ahead of ceasefire talks |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65582425 |access-date=14 May 2023 |work=[[BBC]] |language=en-UK }}</ref>. 17 мая мірныя жыхары паведамілі аб баях у раёнах Эль-Бухейра, Эль-Савра, Эль-Тадамон, Эль-Маджліс і Эль-Мадарыс<ref name="аўта2"/>. 24 мая да барацьбы за горад далучыўся «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]». У той дзень калона апалчэнцаў групоўкі ў суправаджэнні ўрадавай арміі трапіла ў засаду паўстанцаў на шляху да Эль-Генейны. Чатыры байцы былі забіты, 17 паранены, 3 трапілі ў палон<ref name=":6">{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. 7 чэрвеня апалчэнцы зноў атакавалі горад<ref>{{cite news |title=Darfur: renewed attacks on El Geneina, chaos in Kutum |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-renewed-attacks-on-el-geneina-chaos-in-kutum#:~:text=Groups%20of%20gunmen%20launched%20new,encountering%20resistance%20by%20armed%20residents.%E2%80%9D |access-date=10 June 2023 |agency=Dabanga |date=9 June 2023}}</ref>. 11-га паведамлялася аб новых выпадках нападаў арабскіх апалчэнцаў<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title= ‘Most fearless’ fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13}}</ref>. 22 чэрвеня горад цалкам перайшоў пад кантроль войск Дагала<ref>{{Cite web |last=Amgad |date=2023-06-22 |title=Darfur lawyers: ‘Bodies scattered across El Geneina’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-lawyers-bodies-scattered-across-el-geneina |access-date=2023-06-25 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. == Ахвяры == Сутыкненні вымусілі тысячы жыхароў горада бегчы ў суседні Чад. Акрамя таго, станам на 28 красавіка пацверджана гібель 96 мірных грамадзян<ref>{{Cite news |date=2023-04-27 |title=Sudan: West Darfur Clashes Leave 25 Dead, Prisoners Freed in Nyala, El Fasher and ED Daein |language=en |work=Dabanga |url=https://allafrica.com/stories/202304270544.html |access-date=2023-04-28}}</ref><ref name="Regan">{{Cite web |last=Regan |first=Celine Alkhaldi,Ingrid Formanek,Mohammed Tawfeeq,Helen |date=2023-04-28 |title=Clashes renew in West Darfur as food and water shortages worsen in Sudan violence |url=https://www.cnn.com/2023/04/28/africa/clashes-west-darfur-sudan-food-water-intl-hnk/index.html |access-date=2023-04-28 |website=CNN |language=en}}</ref>. ААН заявіла, што страты сярод цывільных асоб і камбатантаў могуць вылічацца сотнямі ці нават больш<ref name="Regan"/>. Да 1 мая колькасць загінулых у Эль-Генейне ўзрасла да больш чым 180—191 чалавек<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-05-01 |title=♦ Sudan: This week’s news in brief ♦ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/♦-sudan-this-weeks-news-in-brief-♦-5 |access-date=2023-05-15 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. ААН паведаміла, што да 10-га чысла ў баях загінула больш за 450 чалавек, а ад 7 500 да 12 000 знайшлі прытулак на ваеннай базе УСС<ref>{{Cite web |date=2023-05-10 |title=Sudan: Clashes between SAF and RSF - Flash Update No. 11 (10 May 2023) [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/sudan/sudan-clashes-between-saf-and-rsf-flash-update-no-11-10-may-2023-enar |access-date=2023-05-16 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref>. 12 мая ахвярамі сутыкненняў сталі 77 чалавек забітымі<ref name="12may"/>. На наступны дзень колькасць загінулых дасягнула 100 чалавек, уключаючы імама гарадской мячэці<ref>{{Cite news |title=Khartoum under bombardment as Sudan's rivals talk|url=https://www.reuters.com/world/africa/khartoum-region-under-bombardment-sudans-rivals-talk-2023-05-14/ |access-date=15 May 2023 |work=[[Reuters]] |language=en-UK }}</ref>. Агулам за 12—13 мая паведамлялася пра гібель яшчэ 280 асоб<ref>{{Cite web |date=2023-05-15 |title=Sudan: 280 dead in violent clashes in El Geneina |url=https://www.middleeastmonitor.com/20230515-sudan-280-dead-in-violent-clashes-in-el-geneina/ |access-date=2023-05-16 |website=Middle East Monitor |language=en-GB}}</ref>. На 17 мая Суданская арганізацыя жанчын паведаміла, што ў агульнай складанасці ў горадзе загінулі 2000 чалавек<ref name="аўта2">{{Cite web |last=Camille |date=2023-05-16 |title=As many as 2,000 reported dead in West Darfur violence |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/as-many-as-2000-dead-in-west-darfur-violence |access-date=2023-05-17 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. На 26 мая паведамлялася пра 510 загінулых<ref name="спасылка">[https://www.reuters.com/world/africa/sudan-war-spells-more-disaster-darfur-city-chad-border-2023-05-26/ Sudan war spells more disaster for Darfur city on Chad border]</ref>. Як стала вядома 6 чэрвеня, падчас баёў у Генейне паўстанцы нанеслі буйнамаштабныя разбурэнні гораду, у выніку чаго загінула не менш за 500 чалавек (па даных Médecins Sans Frontières)<ref name="EEPA 06/06/23>{{Cite news|date=2023-06-06|title=SITUATION REPORT - HORN OF AFRICA No. 445 - 6 June 2023|language=en|work=EEPA|url=https://www.eepa.be//wp-content/uploads/2023/06/Situation-Report-EEPA-Horn-No.-445-6-June-2023.pdf|access-date=2023-06-06}}</ref>. Да 24 чэрвеня агульная колькасць ахвяр сярод мірных жыхароў склала 5000 загінулымі<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-war-spells-more-disaster-darfur-city-chad-border-2023-05-26/|title=Sudan war spells more disaster for Darfur city on Chad border|first1=Mahamat|last1=Ramadane|first2=Nafisa|last2=Eltahir|date=26 May 2023|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/inconceivable-suffering-in-west-darfur|title=‘Inconceivable suffering’ in West Darfur|date=8 June 2023}}</ref><ref>[https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-lawyers-bodies-scattered-across-el-geneina]</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Май 2023 года]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Эль-Генейна]] jkve47geuzgaw6ma52l2pb5019uxuc5 0 738168 5156436 4766605 2026-06-20T13:58:39Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выдуманыя вынаходнікі]]; +[[Катэгорыя:Выдуманыя кібаргі]]; +[[Катэгорыя:Выдуманыя прадпрымальнікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156436 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}}{{Герой коміксаў|Імя=Жалезны чалавек}} '''Жалезны чалавек''' — [[супергерой]], які з’яўляецца ў [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксах]], выдадзеных [[Marvel Comics]]. Створаны пісьменнікам і рэдактарам [[Стэн Лі|Стэнам Лі]], распрацаваны сцэнарыстам [[Лары Лібер]]ам і распрацаваны мастакамі [[Дон Хек|Донам Хекам]] і [[Джэк Кірбі|Джэкам Кірбі]](, персанаж упершыню з’явіўся ў [[Казкі аб невядомасці]] ([[Англійская мова|англ]].:''Tales of Suspense)'' #39 (вокладка датавана сакавіком 1963 года) і атрымаў уласную назву ў Жалезны чалавек № 1 (травень 1968). У 1963 годзе персанаж заснаваў каманду супергерояў [[Мсціўцы|Мсціўцаў]] з [[Тор]]ам, [[Чалавек-мураш|Чалавекам-мурашкай]], [[Воса ды Халк]]. Багаты амерыканскі [[бізнес-магнат]], плэйбой, філантроп, вынаходнік і геніяльны [[Навуковец|вучоны]] [[Энтані Эдвард «Тоні» Старк]] атрымлівае цяжкую траўму грудной клеткі падчас выкрадання. Калі яго выкрадальнікі спрабуюць прымусіць яго стварыць [[Зброя масавага знішчэння|зброю масавага знішчэння]], ён замест гэтага стварае механізаваныя даспехі, каб выратаваць сваё жыццё і пазбегнуць палону. Пазней Старк распрацоўвае свой касцюм, дадаючы зброю і іншыя тэхналагічныя прылады, распрацаваныя ім праз сваю кампанію [[Старк Індустрыі (Stark Industries)|Старк Індустрыі]] ([[Англійская мова|анг.]]:Stark Industries). Ён выкарыстоўвае касцюм і наступныя версіі, каб абараніць свет у ролі Жалезнага чалавека. Хаця спачатку Старк хаваў сваю сапраўдную асобу, у рэшце рэшт публічна выяўляе сябе Жалезным чалавекам. Першапачаткова Стэн Лі выкарыстаў Жалезнага чалавека для вывучэння тэм [[Халодная вайна|халоднай вайны]], асабліва ролі амерыканскіх тэхналогій і прамысловасці ў барацьбе з [[камунізм]]ам. Наступныя пераўяўленні Жалезнага Чалавека перайшлі да сучасных пытанняў.<ref>[https://web.archive.org/web/20151117105313/http://www.blastr.com/2013-4-30/little-known-sci-fi-fact-stan-lee-thought-marvel%E2%80%99s-readers-would-hate-iron-man-first Лі, Майк (30 красавіка 2013 г.). «Малавядомы навукова-фантастычны факт: Стэн Лі думаў, што чытачам Marvel не спадабаецца Жалезны чалавек (спачатку)» . Бластр . Архівавана з першакрыніцы 17 лістапада 2015 года . Праверана 7 мая 2015. <q>У наступныя гады пасля свайго дэбюту Жалезны Чалавек змагаўся з тыраніяй камунізму, карпаратыўнай злачыннасцю, тэрарызмам і алкагалізмам як герой «другога ўзроўню» Marvel, нягледзячы на тое, што ён заўсёды быў папулярным персанажам сярод чытачоў.</q>]</ref> Жалезны чалавек быў хэдлайнерам розных серый коміксаў. На працягу большай часткі гісторыі публікацыі персанажа ён быў адным з заснавальнікаў Мсціўцаў. Жалезны чалавек быў адаптаваны для некалькіх анімацыйных тэлевізійных шоў і фільмаў. У [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|кінематаграфічным сусвеце Marvel]] Тоні Старка сыграў [[Роберт Даўні (малодшы)|Роберт Даўні-малодшы]] ў фільмах [[Жалезны чалавек (фільм)|''«Жалезны чалавек»'' (2008)]], [[Неверагодны Халк (фільм)|''«Неверагодны Халк»'' (2008)]], ⁣[[Жалезны чалавек 2|«''Жалезны чалавек 2»'' (2010)]], [[Мсціўцы (фільм, 2012)|''«Мсціўцы»'' (2012)]], [[Жалезны чалавек 3|''«Жалезны чалавек 3»'' (2013)]], [[Жалезны чалавек 2|"]][[Мсціўцы: Эра Альтрона|''Мсціўцы: Эра Альтрона'']]''[[Неверагодны Халк (фільм)|"]]'' (2015), [[Жалезны чалавек 2|"]][[Капітан Амерыка: Грамадзянская вайна|''Капітан Амерыка: Грамадзянская вайна'']]''[[Неверагодны Халк (фільм)|"]]'' (2016), [[Жалезны чалавек 2|"]][[Чалавек-павук: Вяртанне дадому|''Чалавек-павук: Вяртанне дадому'']]''[[Неверагодны Халк (фільм)|"]]'' (2017), [[Жалезны чалавек 2|"]][[Мсціўцы: Вайна бясконцасці|''Мсціўцы: Вайна бясконцасці'']]''[[Неверагодны Халк (фільм)|"]]'' (2018) і [[Жалезны чалавек 2|"]][[Мсціўцы: Фінал|''Мсціўцы: Фінал'']]''[[Неверагодны Халк (фільм)|«]]'' (2019); а [[Мік Вінгерт]] агучыў персанажа мультсерыяла [[Што, калі...? (серыял)|''„Што, калі…?“'' (2021)]]. == Гісторыя публікацыі == <blockquote>Дадатковая інфармацыя: [[спіс назваў Жалезнага чалавека]]</blockquote> === Прэм’ера === Прэм’ера Жалезны Чалавек у Казках аб невядомасці #39 (вокладка датавана сакавіком 1963 г.) была сумеснай працай рэдактара і сцэнарыста Стэна Лі, сцэнарыста Лары Лібера, мастака апавядання [[Дон Хек|Дона Хека]] і мастака вокладкі і дызайнера персанажаў Джэка Кірбі.<ref>[[iarchive:sonoforiginsofma0000lees/page/44/mode/2up|ДэФалько, Том (2008). „1960-я гады“. У Гілберт, Лора (рэд.). ''Гісторыя Marvel Chronicle год за годам'' . Лондан, Вялікабрытанія: Дорлінг Кіндэрслі . стар. 91. ISBN <bdi>978-0756641238</bdi>. <q>Дзеянне адбываецца на фоне вайны ў В’етнаме, Жалезны Чалавек паказаў канец лініі монстраў і саспенсу Marvel, калі ён дэбютаваў у ''Tales of Suspense'' № 39… [Стэн] Лі абмеркаваў агульную схему Жалезнага Чалавека з Лары Ліберам, які пазней напісаў поўны сцэнар гісторыі паходжання. Дон Хек… распрацаваў новага персанажа».</q>]]</ref> У 1963 годзе Лі гуляў з ідэяй бізнесмена — супергероя.<ref name=":0">[[iarchive:sonoforiginsofma0000lees/page/44/mode/2up|Лі, Стэн (1975). ''Сын паходжання коміксаў Marvel'' . Нью-Ёрк, Нью-Ёрк: Simon & Schuster . стар. 45 . ISBN <bdi>978-0671221669</bdi>.]]</ref> Ён хацеў стварыць «квінтэсэнцыю капіталіста», персанажа, які супярэчыў бы духу часу і чытачам Marvel.<ref>[[iarchive:sonoforiginsofma0000lees/page/44/mode/2up|Лі, Стэн; Мэйр, Джордж (2002). Excelsior! : Дзіўнае жыццѐ Стэна Лі . Нью-Ёрк, Нью-Ёрк: Сайман і Шустэр. стар. 160. ISBN 978-0684873053.]]</ref>  Лі сказаў:<blockquote>''Я думаю, што я даў сабе магчымасць. Гэта быў разгар халоднай вайны . Чытачы, юныя чытачы, калі штосьці ненавідзелі, дык гэта вайну, гэта вайскоўцаў… Так што ў мяне атрымаўся герой, які на сотую ступень гэта прадстаўляў. Ён быў вытворцам зброі, ён пастаўляў зброю для арміі, ён быў багаты, ён быў прамыслоўцам … Я падумаў, што было б цікава ўзяць персанажа, які нікому не спадабаўся б, нікому з нашых чытачоў, і запхнуць ім яго ў горла і зрабіць так, каб ён ім падабаўся… І ён стаў вельмі папулярным.'' </blockquote>Ён вырашыў зрабіць новага персанажа заможным, гламурным дамскім угоднікам, але з сакрэтам, які будзе мучыць і мучыць яго таксама.<ref name=":1">Лі, ''сын паходжання коміксаў Marvel,'' с. 46-48</ref> Пісьменнік [[Джэрард Фрэнсіс Конвей|Джэры Конуэй]] сказаў: "Вось у вас гэты персанаж, які звонку не паражальны, я маю на ўвазе, што яго проста нельга дакрануцца, але ўнутры знаходзіцца параненая фігура. Стэн зрабіў гэта вельмі сур’ёзна. Рана, вы ведаеце, яго сэрца было разбіта, вы ведаеце, літаральна разбіта. Але тут ёсць метафара. І гэта, я думаю, зрабіла гэтага персанажа цікавым ".<ref name=":2">''Непераможны [[Жалезны чалавек (фільм)|Жалезны Чалавек]] (Канчатковае 2-дыскавае выданне DVD «Жалезны чалавек»). [[Paramount Pictures|Парамаўнт Пікчэрз]]. 2008 год.''</ref>  Лі заснаваў знешнасць і характар гэтага плэйбоя на [[Говард Робард Х'юз-малодшы|Говардзе Х’юзе]].<ref>«Маска жалезнага чалавека». Інфарматар гульні . № 177. Студзень 2008. С. 81.</ref> Тлумачачы: «Говард Х’юз быў адным з самых каларытных людзей нашага часу. Ён быў вынаходнікам, авантурыстам, мультымільярдэрам, дамскім угоднікам і, нарэшце, вар’ятам».<ref>Лі, Стэн (снежань 1997). «Мыльная скрынка Стэна» ад " Bullpen Bulletins " Marvel Comics .</ref>  «Не будучы вар’ятам, ён быў Говардам Х’юзам», — сказаў Лі.<ref name=":1" /> У той час як Лі меў намер напісаць апавяданне сам<ref>Лі, ''сын паходжання,'' с. 47.</ref>, невялікая надзвычайная сітуацыя ў канчатковым выніку прымусіла яго перадаць прэм’ерны выпуск Ліберу, які ўдакладніў гісторыю.<ref name=":2" /> Мастацтва было падзелена паміж Кірбі і Хекам. «Ён распрацаваў касцюм, — сказаў Хек пра Кірбі, — таму што ён рабіў вокладку. Вокладкі заўсёды рабіліся першымі. Але я стварыў знешні выгляд персанажаў, такіх як Тоні Старк і яго сакратарка Пэпер Потс».<ref>''Дэніэлс, Лес (1991). Marvel: пяць першых дзесяцігоддзяў найвялікшых коміксаў свету . Нью-Ёрк, Нью-Ёрк: Гары Н. Абрамс . стар. 99. [[Міжнародны стандартны кніжны нумар|ISBN]] 9780810938212.''</ref> У інтэрв’ю 1990 года, калі яго спыталі, ці ёсць у яго «канкрэтная мадэль для Тоні Старка і іншых персанажаў?», Хек адказаў: "Не, я б думаў больш аб некаторых персанажах, якія мне падабаюцца, якія былі б такія ж персанажы, якія падабаліся [[Аляксандр Тот|Алексу Тоту]],<ref>''Коўтс, Джон (2014). Дон Хек: твор мастацтва . Ролі, Паўночная Караліна: Выдавецтва TwoMorrows . стар. 41. <nowiki>ISBN 978-1605490588</nowiki>.''</ref> Жалезны Чалавек упершыню з’явіўся ў 13-18-старонкавых апавяданнях у [[Казкі аб невядомасці|''Казкі аб невядомасці'']], які ўтрымліваў [[Анталогія|анталогію]] [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]] і [[Звышнатуральнае|звышнатуральных]] гісторый. Арыгінальным касцюмам персанажа быў аб’ёмны шэры браняваны касцюм, заменены залацістай версіяй у другая гісторыя (выпуск № 40, красавік 1963 г.) У нумары № 48 (снежань 1963 г.) яна была перароблена ў больш гладкі чырвона-залаты даспех мастаком па інтэр’еры гэтага нумара [[Стывен Джон Дзітко|Стывам Дзітко]], хоць Кірбі намаляваў яе на вокладцы. Як успамінаў Хек у 1985 годзе «Другі касцюм, чырвона-залаты, быў распрацаваны Стывам Дзітко. Я знайшоў, што гэта лягчэй, чым маляваць гэтую грувасткую старую рэч. Ранейшы дызайн, які выглядаў як робат, быў больш Кірбісцкім».<ref>''Heck, цытуецца ў Peel, John (сакавік-красавік 1985). «Адпісная сесія з Донам Хекам». Функцыя коміксаў . No34. стар. 18.''</ref> У сваёй прэм’еры Жалезны чалавек быў [[Антыкамунізм|антыкамуністычным]] героем, які перамог розных в’етнамскіх агентаў. Пазней Лі пашкадаваў пра гэты ранні фокус.<ref name=":0" /><ref>Райт, Брэдфард (2001). ''Нацыя коміксаў'' . Балтымор, штат Мэрыленд: Выдавец універсітэта Джона Хопкінса . стар. 336 . [[Міжнародны стандартны кніжны нумар|ISBN]] <bdi>0-8018-6514-X</bdi>.</ref> На працягу серыі коміксаў персанажа [[тэхналагічны прагрэс]] і [[нацыянальная абарона]] былі нязменнымі тэмамі для Жалезнага Чалавека, але пазнейшыя выпускі ператварылі Старка ў больш складанага і ўразлівага персанажа, апісваючы яго барацьбу з алкагалізмам (як у "Дэмане ў бутэльцы (сюжэтная лінія) і іншыя асабістыя цяжкасці. З выпуску № 59 (лістапад 1964 г.) да апошняга выпуску № 99 (сакавік 1968 г.) анталагічныя навукова-фантастычныя апавяданні ў ''Tales of Suspense'' былі заменены на поўнаметражны фільм з супергероем Капітанам Амерыкай у галоўнай ролі. Лі і Хек прадставілі некалькі праціўнікаў персанажа, у тым ліку Мандарына ў выпуску № 50 (люты 1964 г.),<ref>ДэФалька «1960-я» ў Гілберта (2008), с. 99: «У адпаведнасці з традыцыяй „Фу Манчу“ Сакса Ромера і ўласнага „Жоўтага кіпцюра“ Атласа, мандарын упершыню з’явіўся ў „ ''Казках напружання“'' № 50 у гісторыі, напісанай Стэнам Лі і праілюстраванай Донам Хекам».</ref> [[Чорная ўдава|Чорную ўдаву]] ў № 52 (красавік 1964 г.)  і [[Ястрабінае Вока]] пяць выпускаў пазней. Лі сказаў, што «з усіх коміксаў, якія мы апублікавалі ў Marvel, мы атрымалі больш лістоў ад фанатаў жалезнага чалавека ад жанчын, чым ад любой іншай назвы… Мы не атрымлівалі шмат лістоў ад фанаў ад дзяўчат, але кожны раз, калі мы атрымлівалі, ліст звычайна адрасаваўся Жалезнаму чалавеку».<ref name=":1" /> Лі і Кірбі ўключылі Жалезнага Чалавека ў ''Мсціўцы'' № 1 (верасень 1963) у якасці аднаго з заснавальнікаў каманды супергерояў. З тых часоў персанаж з’яўляўся ў кожным наступным томе серыі. Сцэнарысты абнавілі вайну і мясцовасць, у якой Старк паранены. У арыгінале 1963 года гэта была [[вайна ў В’етнаме]]. У 1990-я гады гэта была першая [[вайна ў Персідскім заліве]], а ў 2000-я гады зноў абноўлена як [[Вайна ў Афганістане (2001—2021)|вайна ў Афганістане]]. Час Старка з азіяцкім лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] навукоўцам [[Хо Інсай|Хо Інсенам]] адпавядае амаль усім увасабленням паходжання Жалезнага Чалавека, паказваючы, што Старк і Інсен ствараюць арыгінальную браню разам. Адным выключэннем з’яўляецца анімацыйны фільм ''[[Непераможны Жалезны Чалавек|«Непераможны Жалезны Чалавек»]]'' з прамой загрузкай на DVD, у якім даспехі, якія Старк выкарыстоўвае, каб выратавацца ад сваіх выкрадальнікаў, не з’яўляюцца першым касцюмам Жалезнага Чалавека. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя кібаргі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя прадпрымальнікі]] gnlcguaw0flibqjz39rr4bhwbgewf5u 0 741788 5156705 5147662 2026-06-21T06:09:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156705 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Аль-Абейд |частка = [[Канфлікт у Судане (2023)]] |выява = Battle of El Obeid (2023).png |памер = |загаловак = {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем прыхільнікаў Бурхана.}} {{legend|#008080|Пад кантролем прыхільнікаў Дагала.}} |дата =з [[15 красавіка]] па [[31 жніўня]] [[2023]] |месца = г. {{нп3|Аль-Абейд||ar|الأبيض (مدينة)}}, [[Судан]] |прычына = |вынік = перамога УСС |статус = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = Фадлалах аль-Том |камандзір2 = ''невядома'' |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = * 18-я дывізія<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4v0jLnpbCK8]</ref><ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.net/article273231/ |title=Архіўная копія |access-date=21 чэрвеня 2023 |archive-date=19 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619042258/https://sudantribune.net/article273231/ |url-status=dead }}</ref>, * 5-я пяхотная дывізія, * паліцыя |сілы2 = ''невядома'' |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Баі за Аль-Абейд''' — эпізод канфлікту паміж прыхільнікамі суданскіх генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]], звязаны з барацьбой за горад {{нп3|Аль-Абейд||ar|الأبيض (مدينة)}}, адміністрацыйны цэнтр правінцыі {{нп3|Паўночны Кардафан||ar|ولاية شمال كردفان}}. У кантэксце [[Канфлікт у Судане (2023)|суданскага канфлікту 2023 года]] Аль-Абейд атрымаў стратэгічнае значэнне: за кошт яго [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] (САП) змаглі адрэзаць большую частку [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]] (УСС) ад сваіх падраздзяленняў у [[Дарфур]]ы<ref>{{Cite web |last=https://www.independentarabia.com/articles-author/%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%B7 |date=2023-05-07 |title=هل تتحول مدينة الأبيض إلى "حصان طروادة" في السودان؟ |url=https://www.independentarabia.com/node/448801/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA/%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%A8%D9%8A%D8%B6-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%9F |access-date=2023-06-19 |website=اندبندنت عربية |language=ar}}</ref>. == Баявыя дзеянні == 15 красавіка фарміраванні САП узялі пад свой кантроль аэрапорт<ref>{{Cite web |last=English |first=Al Mayadeen |date=2023-04-15 |title=Sudan: Clashes between military and Rapid Support Forces in Khartoum |url=https://english.almayadeen.net/news/politics/sudan:-clashes-between-military-and-rapid-support-forces-in |access-date=2023-06-19 |website=Al Mayadeen English |language=en-EN |archive-date=20 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620114509/https://english.almayadeen.net/news/politics/sudan:-clashes-between-military-and-rapid-support-forces-in |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=‘People are terrified’: Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-06-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. У сваю чаргу часці УСС знішчылі некалькі аб’ектаў праціўніка ў Аль-Абейдзе<ref name=":2">{{Citation |title=فرقة الهجانة التابعة للجيش السوداني تعلن سيطرتها على مواقع الدعم السريع في مدينة الأبيض |url=https://www.youtube.com/watch?v=4v0jLnpbCK8 |access-date=2023-06-19 |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Падчас сутыкненняў паветраная гавань была разбурана. 17 красавіка прыхільнікі Дагала аддалі грамадзянскім асобам, якія жылі вакол аэрапорта, указанне бегчы з-за пагрозы далейшых баёў<ref name=":1" />. Аднак сітуацыя ў наступныя некалькі дзён была адносна спакойнай<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |date=2023-04-20 |title=شهود عيان لـ «التغيير»: اشتباكات مدينة «الأبيض» اليوم هي الأعنف منذ بدء الحرب |url=https://www.altaghyeer.info/ar/2023/04/20/%d8%b4%d9%87%d9%88%d8%af-%d8%b9%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d9%84%d9%80-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ba%d9%8a%d9%8a%d8%b1-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d9%85%d8%af%d9%8a%d9%86%d8%a9/ |access-date=2023-06-19 |website=صحيفة التغيير السودانية , اخبار السودان |language=ar}}</ref>. У 9 гадзін раніцы 20 красавіка баі аднавіліся: часці САП разгарнулі наступленне на поўдзень, захад і поўнач горада. Асноўныя баі адбыліся на галоўным рынку і за штаб 5-й пяхотнай дывізіі<ref name=":2" />. Супраць паўстанцаў кінута авіяцыя, якая нанесла некалькі ўдараў па Аль-Абейдзе<ref name=":3" />. 23 красавіка суданская армія абвясціла аб поўным кантролі над населеным пунктам<ref>{{Citation |title=تغطية خاصة {{!}} السودان.. الجيش يسيطر بالكامل على مدينة الأُبيض |url=https://www.youtube.com/watch?v=m0O_YoTW_wA |access-date=2023-06-19 |language=en}}</ref>. 4 мая атрады Дагала распачалі другое наступленне на горад, атакаваўшы з усходу і захаду. Баі вяліся ля штаба 5-й пяхотнай дывізіі і ў раёне Аль-Аб’яд<ref>{{Cite web |last=Service |first=Indo-Asian News |date=2023-05-05 |title=Fierce clashes continue in Sudan despite 7-day truce |url=https://www.siasat.com/fierce-clashes-continue-in-sudan-despite-7-day-truce-2582609/ |access-date=2023-06-19 |website=The Siasat Daily |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-05-12 |title=Communal violence and civilian deaths in Sudan fuel fears of widening conflict |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/12/communal-violence-and-civilian-deaths-in-sudan-fuel-fears-of-widening-conflict |access-date=2023-06-19 |issn=0261-3077}}</ref>. У ходзе новых сутыкненняў байцы САП узялі пад свой кантроль раён Аль-Бант<ref name=":4" />. 23 мая падчас перастрэлкі яны ўсталявалі кантроль над дарогамі на поўдзень і захад ад горада<ref>{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-05-25 |title=Clashes and banditry deepen civilian suffering in Darfur, Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/clashes-and-banditry-deepen-civilian-suffering-displacement-in-darfur |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Да канца мая паўстанцы пачалі заключаць здзелкі з правадырамі плямёнаў у наваколлях Аль-Абейда, каб адрэзаць гарадскі гарнізон УСС ад падмацаванняў<ref name=":5">{{Cite news |last=Reuters |date=2023-06-14 |title=Sudan's western cities under fire as war spreads |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/darfur-cities-under-fire-sudanese-war-spreads-2023-06-14/ |access-date=2023-06-19}}</ref>. 30 мая сутыкненні ўспыхнулі зноў<ref name=":6">{{Cite web |last=mozdapress |date=2023-05-30 |title=اشتباكات عنيفة بين الجيش و « الدعم السريع» في الخرطوم وشمال كردفان |url=https://sudantribune.net/article274201/ |access-date=2023-06-19 |website=سودان تربيون |language=ar |archive-date=19 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619205401/https://sudantribune.net/article274201/ |url-status=dead }}</ref>. 13 чэрвеня сілы Дагала захапілі паўночна-ўсходні ўезд ў Аль-Абейд<ref name="Camille">{{Cite web |last=Camille |date=2023-06-13 |title=North Kordofan's El Obeid besieged but electricity restored |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/el-obeid-besieged-but-electricity-restored |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 14 чэрвеня армія Бурхана нанесла авіяўдары па пазіцыях САП<ref name=":5" />. Асноўныя баі перакінуліся ў раён Эль-Рахад<ref name=":7">{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-06-15 |title=Intensified fighting grips Sudan, humanitarian crisis deepens |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/intensified-fighting-grips-sudan-humanitarian-crisis-deepens |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Да 19 чэрвеня наступіла зацішша<ref name="чэрвень"/>. 3 ліпеня на захад ад Аль-Абейда адбыўся напад САП на калону [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]], якая накіроўвалася ў Эль-Фашыр з Белага Ніла для дастаўкі гаручага<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-07-04 |title=Darfur joint force, RSF clash outside the capital of North Darfur |url=https://sudantribune.com/article274836/ |access-date=2023-07-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=7 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807155402/https://sudantribune.com/article274836/ |url-status=dead }}</ref>. Баявыя дзеянні зноў успыхнулі 8 ліпеня<ref name="pon"/>. 11 ліпеня атрады Дагала захапілі канвой з гуманітарнай дапамогай<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-07-11 |title=Continuing battles in Sudan leave dozens dead |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuing-battles-in-sudan-leave-dozens-dead |access-date=2023-07-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. У жніўні Аль-Абейд пачаў вяртацца да мірнага жыцця, сутыкненні прыпыніліся<ref>{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-08-03 |title=Sudan war: dusk to dawn curfew in North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-dusk-to-dawn-curfew-in-north-kordofan |access-date=2023-08-05 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 1 верасня стала вядома, што мяцежнікі больш не знаходзяцца ў межах горада. Баявыя дзеянні цалкам спыніліся яшчэ 31 жніўня<ref name=":8">{{Cite web |last=Lisa |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. == Гуманітарны стан == Да 23 красавіка многія мірныя жыхары раёна Альбан беглі, і каля 400 сем’яў знайшлі прытулак у школе Аль-Шарк<ref name="altaghyeer.info">{{Cite web |date=2023-04-23 |title=عيد حزين في السودان: نازحون بمدينة الأبيض يُحاصرهم الحنين إلى الديار |url=https://www.altaghyeer.info/ar/2023/04/23/%d8%b9%d9%8a%d8%af-%d8%ad%d8%b2%d9%8a%d9%86-%d9%81%d9%8a-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d9%86%d8%a7%d8%b2%d8%ad%d9%88%d9%86-%d8%a8%d9%85%d8%af%d9%8a%d9%86%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%a8/ |access-date=2023-06-19 |website=صحيفة التغيير السودانية , اخبار السودان |language=ar}}</ref>. У іншых школах горада таксама размясціліся ўцекачы<ref name="altaghyeer.info"/>. Станам на 16 мая засталася толькі адзіная дзеючая бальніца<ref>{{Cite web |title=الجزيرة مباشر ترصد عودة استقبال مستشفى الأبيض في السودان للمرضى (فيديو) |url=https://mubasher.aljazeera.net/news/miscellaneous/2023/5/16/%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d8%aa%d8%b1%d8%b5%d8%af-%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%82%d8%a8%d8%a7%d9%84 |access-date=2023-06-19 |website=mubasher.aljazeera.net |language=ar}}</ref>. Былі закрыты гарадскія рынкі<ref>{{Cite web |last=Rajesh |date=2023-05-22 |title=Sudan war hits gum arabic business |url=https://www.kuwaittimes.com/sudan-war-hits-gum-arabic-business/ |access-date=2023-06-19 |website=Kuwait Times |language=en-US}}</ref>. Да 8 чэрвеня школы, у якіх размяшчаліся ўцекачы, закрыліся, горад застаўся без святла і вады. Дзіцячая смяротнасць рэзка ўзрасла<ref name="Bergman">{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-06-08 |title=Sudan: Children dying amid lack of essential supplies and displacement in El Obeid |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-children-dying-amid-lack-of-essential-supplies-and-displacement-in-el-obeid |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Гуманітарныя грузы не змаглі дабрацца да жыхароў з-за прыдарожных рэйдаў САП<ref name="Bergman"/>. 13 чэрвеня падача электраэнергіі ў Аль-Абейд была адноўлена<ref name="Camille"/>. У трэцяй дэкадзе чэрвеня пасля дасягнення пагаднення паміж прабурханаўскімі плямёнамі і САП падача электрычнасці была адноўлена<ref name="чэрвень">{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-06-21 |title=Cautious calm, electricity restored in North Kordofan, clashes continue in South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/cautions-calm-electricity-restored-in-north-kordofan-clashes-continue-in-south-kordofan |access-date=2023-06-25 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Праведзены работы па рамонце вадаправодных станцый і ліній сувязі<ref name="чэрвень"/>. У ліпені падача электраэнергіі ў заходнюю частку горада была адключаная<ref name="pon">{{Cite web |last=Camille |date=2023-07-10 |title=Heavy fighting in North Kordofan, RSF 'terrorising' town |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-kordofan-rsf-terrorising-town |access-date=2023-07-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. == Людскія ахвяры == Саюз суданскіх лекараў і мясцовыя моргі заявілі, што ў першы дзень баёў загінулі трынаццаць чалавек, дваццаць атрымалі раненні<ref name=":1">{{Cite web |last=Lisa |date=2023-04-18 |title=More than 50 dead following Sudan Army-RSF clashes in El Obeid |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-than-50-dead-following-sudan-army-rsf-clashes-in-el-obeid |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=أطباء السودان: مقتل 3 مدنيين جراء الاشتباكات في الخرطوم والأبيض |url=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/أطباء-السودان-مقتل-3-مدنيين-جراء-الاشتباكات-في-الخرطوم-والأبيض/2873106 |access-date=2023-06-19 |website=www.aa.com.tr}}</ref><ref>{{Cite web |last=OBEROI |first=SURINDER SINGH |date=2023-04-16 |title=Indian national among 50 people killed in Sudan clashes |url=https://www.greaterkashmir.com/world/indian-national-among-50-people-killed-in-sudan-clashes |access-date=2023-06-19 |website=Greater Kashmir |language=en}}</ref>. Яшчэ тры чалавекі былі забіты і адзінаццаць паранены 16 красавіка<ref name=":1" />. 20 красавіка падчас нападу САП на паліцыянтаў загінула 20 і было паранена 40 [[сілавік]]оў<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-04-21 |title=Sudan: RSF attack police stations in El Obeid, 20 policemen killed |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-rsf-attack-el-obeid-police-stations-20-policemen-killed |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Мясцовы прафсаюз лекараў заявіў, што з моманту пачатку баявых дзеянняў па меншай меры 30 мірных жыхароў былі забіты і 70 паранены<ref name=":3">{{Cite web |last=mozdapress |date=2023-04-20 |title=30 قتيل على الأقل في اشتباكات الجيش والدعم السريع بشمال كردفان |url=https://sudantribune.net/article273231/ |access-date=2023-06-19 |website=سودان تربيون |language=ar |url-status=dead |archive-date=19 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619042258/https://sudantribune.net/article273231/ }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-04-20 |title=Sudan capital witnesses exodus, more people reported dead in Darfur and Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-capital-witnesses-exodus-more-people-reported-dead-in-darfur-and-kordofan |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Countries call for Eid ceasefire in Sudan as fighting continues |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/20/un-chief-calls-for-eid-ceasefire-as-fighting-enters-sixth-day |access-date=2023-06-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 21 красавіка ў выніку перакрыжаванага агню быў забіты супрацоўнік [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі|Міжнароднай арганізацыі па міграцыі]]<ref>{{Cite web |title=Statement by IOM Director General on the Death of an IOM Sudan Staff Member |url=https://www.iom.int/news/statement-iom-director-general-death-iom-sudan-staff-member |access-date=2023-06-19 |website=International Organization for Migration |language=en}}</ref>. 4 мая мясцовыя медцэнтры паведамілі пра 12 забітых і 30 параненых, не лічачы параненых, якія не змаглі дабрацца да бальніцы<ref name=":4">{{Cite web |last=mozdapress |date=2023-05-04 |title=اشتباكات مدينة الأبيض: 42 ضحية وتعزيزات لـ"الدعم السريع" |url=https://sudantribune.net/article273621/ |access-date=2023-06-19 |website=سودان تربيون |language=ar |archive-date=19 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619053527/https://sudantribune.net/article273621/ |url-status=dead }}</ref>. Пяць суданскіх салдат былі забіты падчас нападу прыхільнікаў Дагала на навучальны цэнтр на захадзе горада. Трое мірных жыхароў таксама загінулі ў выніку атакі на раён Аль-Сахва<ref name=":4" />. 7 мая 15 чалавек загінулі падчас нападу САП на вёску недалёка ад Аль-Абейда<ref>{{Cite web |last=Darwish |first=Ibrahim |date=May 12, 2023 |title=الغارديان: مخاوف من انتشار عنف الخرطوم إلى هوامش السودان واندلاع العنف الأهلي |url=https://www.alquds.co.uk/%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%88%D9%81-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%86%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85/ |url-status=live |access-date=June 18, 2023 |website=Al Quds}}</ref>. 6 чэрвеня ў выніку тэракту ў аэрапорце загінулі трое мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-06-01 |title=Living conditions worsen as soaring prices grip Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/living-conditions-worsen-as-soaring-prices-grip-sudan |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Да сярэдзіны чэрвеня было забіта яшчэ 20 мірных жыхароў<ref>{{Cite web |date=2023-06-03 |title=السودان: تردي بيئة العمل بمستشفى الطوارئ والإصابات بالأبيض |url=https://www.altaghyeer.info/ar/2023/06/04/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d8%aa%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%a8%d9%8a%d8%a6%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%85%d9%84-%d8%a8%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%b4%d9%81%d9%89-%d8%a7%d9%84%d8%b7%d9%88%d8%a7/ |access-date=2023-06-19 |website=صحيفة التغيير السودانية , اخبار السودان |language=ar}}</ref>. Падчас сутыкнення 5 ліпеня загінула дзіця і яшчэ чацвёра атрымалі раненні<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-07-07 |title=Fierce battles continue in Sudan capital, Kordofan and Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/fierce-battles-continue-in-sudan-capital-kordofan-and-darfur |access-date=2023-07-07 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Пазней жыхары заявілі, што па меншай меры чатыры чалавекі былі забітыя і сорак пяць параненыя<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-07-21 |title=More people killed in battles in El Obeid and Sudan capital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-people-killed-in-battles-in-el-obeid-and-sudan-capital |access-date=2023-07-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Amgad |date=2023-07-23 |title=Sudan army/RSF clashes continue in El Obeid |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-army-rsf-clashes-continue-in-el-obeid |access-date=2023-07-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=France-Presse |first=Agence |date=2023-07-24 |title=Rockets, shells kill 20 Sudan civilians |url=https://www.manilatimes.net/2023/07/24/world/americas-emea/rockets-shells-kill-20-sudan-civilians/1902016 |access-date=2023-07-30 |website=The Manila Times |language=en}}</ref>. 30 жніўня забіты яшчэ 14 чалавек<ref name="battles9">{{Cite web |date=2023-09-01 |title=Battles continue in Sudan, at least 4,8 million people fled their homes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/battles-continue-in-sudan-at-least-48-million-people-fled-their-homes |access-date=2023-09-01 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. == Рэакцыя == 25 красавіка губернатар Паўночнага Кардафана Фадлалах Махамед Алі аль-Том склікаў экстранную нараду з прадстаўнікамі дзяржаўнай бяспекі і іншымі афіцыйнымі асобамі з нагоды баявых дзеянняў, а таксама абвясціў каменданцкі час<ref>{{Cite web |date=2023-04-25 |title=السودان.. متطوعون بمدينة الأبيض يواصلون دفن جثث ضحايا اشتباكات الجيش و الدعم السريع من المدنيين |url=https://www.altaghyeer.info/ar/2023/04/25/%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%af%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%aa%d8%b7%d9%88%d8%b9%d9%88%d9%86-%d8%a8%d9%85%d8%af%d9%8a%d9%86%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%a8%d9%8a%d8%b6-%d9%8a%d9%88%d8%a7%d8%b5%d9%84%d9%88/ |access-date=2023-06-19 |website=صحيفة التغيير السودانية , اخبار السودان |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-05-09 |title=Activists criticise North Kordofan smuggling ban amidst increased looting |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/activists-criticise-north-kordofan-smuggling-ban-amidst-increased-looting |access-date=2023-06-19 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. == Наступствы == 17 верасня байцы Бурхана атакавалі пазіцыі паўстанцаў у Аль-Абейдзе<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |archivedate=20 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref>. 8 кастрычніка чатыры чалавекі загінулі ў сутыкненнях у Аль-Абейдзе<ref>{{Cite web |date=8 October 2023 |title= Four killed in renewed clashes between army and RSF in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article278117/ |access-date=9 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=m0O_YoTW_wA تغطية خاصة | السودان.. الجيش يسيطر بالكامل على مدينة الأُبيض] - al-Arabiya on Youtube {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Аль-Абейд]] aymqkj8aontxyho3jhdexiq0tbmvgsi 0 744354 5156700 4822357 2026-06-21T05:43:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156700 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} '''Баявое братэрства''' ({{lang-ru|Боевое братство}}) — адна з найбуйнейшых ветэранскіх арганізацый [[Расія|Расіі]]. Створана 26 снежня 1997 года на I з’ездзе ветэранаў лакальных войн і ваенных канфліктаў Расіі. Вакол «Баявога братэрства» кансалідаваліся [[воіны-інтэрнацыяналісты]], ветэраны [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], баявых дзеянняў, [[Узброеныя сілы|узброеных сіл]], праваахоўных органаў і працы. На 2014 год агульная колькасць членаў складала больш за 108 000 чалавек. Непасрэдна працу на месцах праводзілі 954 мясцовых і 453 першасных аддзяленняў, а таксама 84 рэгіянальных аддзяленняў у суб’ектах Расійскай Федэрацыі<ref>{{Cite web |url=https://ms-bb.ru/o-nas/chleny-mezhdunarodnogo-soyuza-obshhestvennyh-obedinenij-veteranov-boevoe-bratstvo/vserossijskaya-obshhestvennaya-organizatsiya-veteranov-boevoe-bratstvo/ |title=ВСЕРОССИЙСКАЯ ОБЩЕСТВЕННАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ ВЕТЕРАНОВ «БОЕВОЕ БРАТСТВО» |access-date=22 ліпеня 2023 |archive-date=22 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722125307/https://ms-bb.ru/o-nas/chleny-mezhdunarodnogo-soyuza-obshhestvennyh-obedinenij-veteranov-boevoe-bratstvo/vserossijskaya-obshhestvennaya-organizatsiya-veteranov-boevoe-bratstvo/ |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bbratstvo.com/ Афіцыйны сайт] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Расіі]] swhqattsjheti0mkw89zf13aqfreqg3 10 746530 5156744 5052071 2026-06-21T08:53:46Z JerzyKundrat 174 5156744 wikitext text/x-wiki [[Файл:Horadnia_(Hrodna),_Stary_zamak._Горадня,_Стары_замак_(2021)_03.jpg|справа|150px|Стары замак (Гродна)]] '''[[Стары замак (Гродна)|Стары замак]]''' у [[Гродна|Гродне]], '''замак Баторыя''' — адзін з найстаражытнейшых помнікаў [[Архітэктура Беларусі|архітэктуры ў Беларусі]], комплекс абарончых, культавых і свецкіх будынкаў XI—XIX стагоддзяў. Цяпер у замку размешчаны [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]. Адзіны (за выключэннем [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] на суседнім пагорку) захаваны каралеўскі замак на землях [[Беларусь|Беларусі]]. Быў рэзідэнцыяй [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] і [[Каралі польскія|каралёў польскіх]] і такім чынам адыгрываў важную ролю ў жыцці чатырох сучасных народаў: [[беларусы|беларускага]], [[літоўцы|літоўскага]], [[палякі|польскага]] і [[украінцы|украінскага]]. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] замак з’яўляўся перадавым пунктам у барацьбе ўсходнееўрапейскіх народаў з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], набыў славу легендарнага ''([[Стары замак (Гродна)|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Стары замак Гродна]] </noinclude> ruzae95e4ic8o8id78cb6kvxn84kmho 5156745 5156744 2026-06-21T08:54:35Z JerzyKundrat 174 5156745 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hrodna_Old_Castle_2023-06-25_5510.jpg|справа|150px|Стары замак (Гродна)]] '''[[Стары замак (Гродна)|Стары замак]]''' у [[Гродна|Гродне]], '''замак Баторыя''' — адзін з найстаражытнейшых помнікаў [[Архітэктура Беларусі|архітэктуры ў Беларусі]], комплекс абарончых, культавых і свецкіх будынкаў XI—XIX стагоддзяў. Цяпер у замку размешчаны [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]. Адзіны (за выключэннем [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] на суседнім пагорку) захаваны каралеўскі замак на землях [[Беларусь|Беларусі]]. Быў рэзідэнцыяй [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] і [[Каралі польскія|каралёў польскіх]] і такім чынам адыгрываў важную ролю ў жыцці чатырох сучасных народаў: [[беларусы|беларускага]], [[літоўцы|літоўскага]], [[палякі|польскага]] і [[украінцы|украінскага]]. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] замак з’яўляўся перадавым пунктам у барацьбе ўсходнееўрапейскіх народаў з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], набыў славу легендарнага ''([[Стары замак (Гродна)|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Стары замак Гродна]] </noinclude> bqiwhfb8i7oudjck0130st4rhem80sk 0 752878 5156458 5150791 2026-06-20T14:46:53Z DenisBorum 139498 /* Палітычныя погляды */ 5156458 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хаўер Герарда Мілей''' ({{lang-es|Javier Gerardo Milei}}; нар. {{ДН|22|10|1970}}, {{МН|Буэнас-Айрэс|Аргенціна}}) — эканаміст, палітык, прэзідэнт Аргенціны з 10 снежня 2023 года, першы ў свеце прэзідэнт-[[Лібертарыянства|лібертарыянец]]<ref>[https://www.rbc.ru/person/66a36bd59a79474878d0cb83 Хавьер Милей]{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == У юнацкія гады займаўся футболам, быў брамнікам каманды другога дывізіёна Chacarita Juniors. Стварыў музычны гурт Everest, які выконваў каверы на песні [[The Rolling Stones]], быў у ёй вакалістам. У 1993 годзе скончыў [[:en:University of Belgrano|Універсітэт Белграна]], атрымаў ступень [[бакалаўр]]а эканомікі, працягваў вучобу ў Інстытуце эканамічнага і сацыяльнага развіцця, а таксама ў Універсітэце Торкуата-Ды-Тэла. Больш за 20 гадоў сам выкладаў у розных ВНУ Аргенціны і іншых краін [[Макраэканоміка|макра-]] і [[Мікраэканоміка|мікраэканоміку]], матэматыку для эканамістаў, [[Манетарная палітыка|манетарную палітыку]], фінансавыя тэорыі і тэорыі эканамічнага росту. Удзельнічаў у канферэнцыях, пісаў навуковыя творы, выдаў кнігі. Працаваў эканамістам у кампаніях Estudio Broda, Máxima AFJP, HSBC, Corporación América. Узначальваў Дэпартамент эканамічных даследаванняў Аналітычнага цэнтра Fundación Acordar. Быў дарадцам урада Аргенціны. Як эканамічны назіральнік, выступаў на радыё і тэлебачанні. Атрымаў вядомасць праз свае радыкальныя погляды, скандальныя заявы і эксцэнтрычныя паводзіны. У яго выступах часта гучалі абразы ў адрас апанентаў і выкарыстоўвалася [[Абсцэнная лексіка|нецэнзурная лексіка]]. У 2021 годзе Хаўер Мілей стварыў блок «Свабода надыходзіць» лібертарыянскай накіраванасці. У тым жа годзе быў абраны ў Палату дэпутатаў [[Нацыянальны Кангрэс Аргенціны|Кангрэса Аргенціны]]. Затым вылучыў сваю кандыдатуру на пасаду прэзідэнта і на выбарах, якія адбыліся 19 лістапада 2023 года, атрымаў 55,69 % галасоў выбаршчыкаў<ref>[https://ria.ru/20231120/khaver_miley-1910473750.html Биография Хавьера Милея]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/encyclopedia/person/miley-haver Милей, Хавьер]{{ref-ru}}</ref>. == Палітычныя погляды == Актыўны прыхільнік [[Аўстрыйская школа|аўстрыйскай школы эканомікі]], крытык папярэдняй эканамічнай і дзяржаўнай палітыкі Аргенціны. Мілей пераважна характарызуе сябе як [[:ru:Минархизм|мінархіст]] і [[Лібертарыянства|лібертарыянец]], падтрымлівае [[Капіталізм|капіталістычны лад]], свабоду выбару ў такіх пытаннях як абарот зброі, аднаполыя шлюбы, прастытуцыя, спажыванне псіхаактыўных рэчываў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://reason.com/2023/08/17/dont-confuse-javier-milei-with-jair-bolsonaro/|title=Don't confuse Javier Milei with Jair Bolsonaro|first=Daniel|last=Raisbeck|website=Reason.com|date=2023-08-17|access-date=2023-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=es|url=https://www.cronista.com/economia-politica/cinco-definiciones-fuertes-de-javier-milei-aborto-drogas-armas-homosexualidad-y-el-estado-enemigo/|title=Cinco definiciones fuertes de Javier Milei: armas, drogas, homosexualidad, aborto y el Estado como enemigo|website=www.cronista.com|date=2021-08-09|access-date=2023-11-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілей Хаўер}} {{Прэзідэнты Аргенціны}} [[Катэгорыя:Ігракі ФК Чакарыта Хуніярс]] [[Катэгорыя:Палітыкі Аргенціны]] lw9pgi6xb66q3jcwttnhbyan8civ1rb 100 753022 5156483 5156035 2026-06-20T15:51:26Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5156483 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Джэймс Расел Лоўэл|2026-06-19T21:59:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сямён Львовіч Дорскі|2026-06-19T18:53:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мікалай Міхайлавіч Лукін|2026-06-19T11:42:49Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Альбер Даза|2026-06-15T13:00:53Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Дар’я Мікалаеўна Гіргель|2026-06-15T12:41:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Паўлавіч Скараходаў|2026-06-14T08:50:20Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аніцэт Рэньер|2026-06-13T11:40:30Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Артэміда-3|2026-06-13T10:50:20Z|HK-47}} {{Новы артыкул|Надзея Ігараўна Шышкіна|2026-06-12T15:13:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Мацвеевіч Макараў|2026-06-12T12:14:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аліна Аляксандраўна Харысава|2026-06-10T23:59:18Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Альфонс Парчэўскі|2026-06-08T14:55:23Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Арцемій Уладзіміравіч Арцыхоўскі|2026-06-08T13:25:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Ляўданскі|2026-06-08T10:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сцяпан Васілевіч Говін|2026-06-07T19:26:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэй Міхайлавіч Арцымовіч|2026-06-07T15:02:29Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fwfr4oea6fbkirjjqs1o9gkhx44ab1r 100 753287 5156481 5156030 2026-06-20T15:50:42Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5156481 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сяргей Фядосавіч Любчук|2026-06-20T11:24:01Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гета ў Любонічах|2026-06-20T08:08:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Сямён Львовіч Дорскі|2026-06-19T18:53:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сяргей Сяргеевіч Патаранскі|2026-06-19T11:26:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукаш Баляслававіч Свірскі|2026-06-19T09:05:35Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Яўнутавіч|2026-06-16T21:24:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Алесь Дзянісаў|2026-06-16T21:05:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рота ганаровай варты (Беларусь)|2026-06-16T11:32:23Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Гета ў Песках|2026-06-16T08:52:47Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Глыбоцкае мясцовае радыёвяшчанне|2026-06-15T14:00:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дар’я Мікалаеўна Гіргель|2026-06-15T12:41:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Сечанава (Мінск)|2026-06-15T12:04:41Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (кінааператар)|2026-06-15T09:45:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 34vwwdw389qtdo4izcv0ddutqtrag63 0 756224 5156498 5045106 2026-06-20T16:33:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156498 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бабруйская аперацыя |частка = [[Аперацыя «Баграціён»]] ([[Вялікая Айчынная вайна]]) |выява = 19440628 destroyed panzer iv 20. panzer division bobruisk.jpg |памер = |загаловак = Знішчаныя нямецкія Panzer IV пад Бабруйскам. |дата = 24—29 чэрвеня 1944 |месца = Усходняя Беларусь |прычына = |casus belli = |вынік = перамога СССР |змены = |праціўнік1 = {{сцягафікацыя|СССР}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Трэці Рэйх}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]] |камандзір2 = [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Э. фон Буш]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 7061 забітых і прапаўшых без вестак<ref>ЦАМО РФ ф. 233, оп. 2356, д. 256, л. 282-284</ref> |страты2 = 50 000 забітых, 20 000 палонных |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Беларуская аперацыя, 1944}} '''Бабруйская аперацыя''' (24—29 чэрвеня 1944 года) — франтавая аперацыя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] супраць [[Трэці рэйх|нямецкіх]] войск у час [[Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Вялікай Айчыннай вайны]], праведзеная ва Усходняй Беларусі. З’яўляецца складовай часткай стратэгічнай [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай аперацыі]]. Праводзілася войскамі 1-га Беларускага фронту пад камандаваннем генерала арміі К. Ракасоўскага. Вынікамі аперацыі сталі прарыў абароны праціўніка, акружэнне і разгром галоўных сіл 9-й арміі вермахта, вызваленне значнай тэрыторыі Беларусі, стварэнне ўмоў для наступнага наступлення на мінскім і баранавіцкім напрамках<ref name="Abaturov">{{Cite web|url=https://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=11965683@cmsArticle|title=Бобруйская наступательная операция (24 — 29 июня 1944 г.)|publisher=Министерство обороны РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129062428/https://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=11965683@cmsArticle|archive-date=2021-11-29|access-date=2023-01-13|url-status=live}}</ref>. == Планы савецкага камандавання == Задума савецкага камандавання заключалася ў нанясенні па нямецкіх войсках удараў па збежных напрамках: Паўночная групоўка (3-я і 48-я арміі, 9-ы танкавы корпус) наступала з раёна на поўнач ад [[Рагачоў|Рагачова]] ў напрамку на [[Бабруйск]] — [[Асіповічы]], Паўднёвая групоўка (65-я і 28-я арміі, 1-ы гвардзейскі танкавы корпус, [[Конна-механізаваная група|КМГ фронту]] генерала Пліева) — з раёна на поўдзень ад [[Парычы|Парычаў]] у агульным кірунку на [[Старыя Дарогі]] — [[Слуцк]], пры гэтым рухомыя часці абедзвюх груп павінны былі злучыцца на захад ад [[Бабруйск]]а з мэтай акружэння і знішчэння асноўных сіл [[9-я армія (Германія)|9-й нямецкай арміі]]. Затым войскі павінны былі развіваць далейшае наступленне да мяжы [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] — Слуцк<ref name="60 лет победы. Бобруйская операция 1944 года">{{Cite web |url=http://victory.mil.ru/war/oper/12.html |title=60 лет победы. Бобруйская операция 1944 года |access-date=21 снежня 2012 |archive-date=20 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620022924/http://victory.mil.ru/war/oper/12.html |url-status=dead }}</ref>. Адпаведна для падтрымкі двух наступаючых груповак фронту былі створаны Паўночная і Паўднёвая авіяцыйныя групы. Па плане, зацверджаным стаўкай Вярхоўнага Галоўнакамандавання, правядзенне Бабруйскай аперацыі было намечана на першым этапе аперацыі «Баграціён», на правым флангу 1-га Беларускага фронту. Першачарговай задачай савецкіх войск з’яўляўся прарыў абароны вермахта з пяці абарончых рубяжоў: першы — [[Друць]] і [[Днепр|Дняпро]], другі – [[Дабрыца (прыток Друці)|Дабрыца]], трэці – [[Добасна (рака)|Добысна]], чацвёрты – [[Ола]], пяты – [[Бярэзіна (верхні прыток Дняпра)|Бярэзіна]]. З мэтай прарыву абарончых рубяжоў праціўніка, савецкае камандаванне стварыла магутныя ўдарныя групоўкі<ref name="Abaturov" />. Задума камандуючага фронтам К. Ракасоўскага складаўся ў прарыве абароны праціўніка на двух участках, пасля чаго Чырвоная армія павінна была наступаць па двух напрамках, ахопліваючы і ў канчатковым выніку акружаючы групоўку вермахта ў раёне Бабруйска. Адначасова з яе знішчэннем савецкія войскі павінны былі выйсці ў раён Пухавічаў і Слуцка<ref name="Abaturov" />. == Расстаноўка сіл == === СССР === * [[1-ы Беларускі фронт]] (камандуючы генерал арміі [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]]) ** [[3-я армія (СССР)|3-я армія]] ** [[28-я армія (СССР)|28-я армія]] ** [[48-я армія (СССР)|48-я армія]] ** [[65-я армія (СССР)|65-я армія]] ** [[16-я паветраная армія]] (2 300 самалётаў, у тым ліку 495 бамбардзіроўшчыкаў, 675 штурмавікоў, 1 040 знішчальнікаў, 90 разведчыкаў) ** [[1-ы гвардзейскі танкавы корпус]] ** [[9-ы танкавы корпус (СССР)|9-ы танкавы корпус]] * [[Дняпроўская ваенная флатылія]] * злучэнні авіяцыі далёкага дзеяння === Германія === * частка [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] (камандуючы генерал-фельдмаршал [[Эрнст Буш (генерал-фельдмаршал)|Э. фон Буш]]) ** [[9-я армія (Германія)|9-я армія]] (камандуючы генерал пяхоты Г. Ёрдан, з 27 чэрвеня генерал [[Нікалаус фон Форман|Н. фон Форман]]) *** [[35-ы армейскі корпус (Германія)|35-ы армейскі корпус]] *** [[41-ы танкавы корпус]] *** [[55-ы армейскі корпус (Германія)|55-ы армейскі корпус]] *** у рэзерве знаходзіліся [[707-я пяхотная дывізія (Германія)|707-я пяхотная дывізія]] і [[20я танкавая дывізія (Германія)|20-я танкавая дывізія]] == Ход баявых дзеянняў == Войскі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] перайшлі ў наступленне на досвітку 24 чэрвеня. У першыя дні аперацыі спрыяльна развіваліся падзеі ў паласе левага фланга фронту. У 12 гадзін дня з паляпшэннем надвор’я з’явілася магчымасць нанесці першы масіраваны ўдар авіяцыяй. Войскі 65-й і 28-й армій пры актыўнай падтрымцы авіяцыі ў першы дзень наступлення ўклініліся ў нямецкую абарону на 10 км, вызвалілі каля 50 населеных пунктаў, пашырыўшы ўчастак прарыву да 30 км. Каб развіць поспех і адрэзаць немцам шляхі адыходу з Бабруйска, камандуючы 65-й арміяй генерал [[Павел Іванавіч Батаў|П. І. Батаў]] увёў у бой 1-ы гвардзейскі танкавы корпус. Да зыходу трэцяга дня злучэнні 65-й арміі выйшлі да Бярэзіны, а войскі 28-й арміі фарсіравалі раку [[Пціч (рака)|Пціч]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rustrana.ru/article.php?nid=21588 |title=Разгром немецкий войск под Витебском, Бобруйском и Могилёвом |access-date=10 студзеня 2024 |archive-date=10 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010065945/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=21588 |url-status=dead }}</ref>. Сухапутныя часці падтрымлівалі караблі [[Дняпроўская ваенная флатылія|Дняпроўскай ваеннай флатыліі]]. Імі былі высаджаны паспяховыя дэсанты [[Дэсант у Здудзічах|ў вёсцы Здудзічы]] і [[Дэсант у раёне Скрыгалава—Конкавічы|ў раёне Скрыгалава—Конкавічы]]. Павольней развівалася наступленне ў паласе правай ударнай групоўкі 1-га Беларускага фронту на Рагачоўска-Бабруйскім напрамку, дзе дзейнічалі 3-я і 48-я арміі. Дывізіі двух стралковых карпусоў, адбіваючы контратакі пяхоты і танкаў, авалодалі толькі першай і другой траншэямі. З вялікімі цяжкасцямі ішло наступленне ў паласе 48-й арміі. Шырокая багністая пойма ракі Друць вельмі замарудзіла пераправу пяхоты і танкаў. Толькі пасля двухгадзіннага напружанага бою савецкія часці выбілі немцаў з першай траншэі і да 12 гадзін дня занялі другую траншэю. На поўнач ад кірунку галоўнага ўдару супраціў праціўніка аказаўся слабей. Савецкае камандаванне вырашыла перагрупаваць свае сілы на поўнач і развіваць наступленне на новым кірунку. Конна-механізаваная група генерала Пліева, уведзеная на другі дзень аперацыі, у [[Паласа наступлення|паласе наступлення]] 28-й арміі наступала ў паўночна-заходнім кірунку і да 26 чэрвеня выйшла да ракі Пціч у раёне [[Глуск]]а і месцамі фарсіравала яе. У ноч на 27 чэрвеня 1-ы гвардзейскі танкавы корпус, здзейсніўшы манеўр, перарэзаў дарогі ад Бабруйска на захад і паўднёвы захад. Вялікую дапамогу наступаўшым злучэнням аказвала [[16-я паветраная армія]], наносячы бесперапынныя ўдары па адыходзячым войскам і пераправам праз Бярэзіну. Аднавілася наступленне і войск 3-й арміі. Але развівалася яно павольна. Тады па ўказанні камандавання фронту камандуючы 3-й арміяй генерал [[Аляксандр Васілевіч Гарбатаў|А. В. Гарбатаў]] раніцай 25 чэрвеня ўвёў у бой [[9-ы танкавы корпус (СССР)|9-ы танкавы корпус]]. Здзейсніўшы майстэрскі манеўр па лясіста-балоцістай мясцовасці, танкісты пры падтрымцы двух авіядывізій пачалі імкліва прасоўвацца ўглыб абароны праціўніка і да раніцы 27 чэрвеня сталі абыходзіць Бабруйск з поўначы, дзе корпус злучыўся з 1-м гвардзейскім танкавым корпусам, завяршыўшы акружэнне 40-тысячнай групоўкі праціўніка. У акружэнне трапіла 6 дывізій — 40 тыс. салдат і афіцэраў (па іншых даных каля 70 тыс. чалавек<ref>Rolf Hinze: Ostfrontdrama 1944 — Rückzugskämpfe der Heeresgruppe Mitte: Motorbuchverlag Stuttgart 1988</ref>) і вялікая колькасць узбраення і баявой тэхнікі. Да гэтага часу 65-я армія выйшла на подступы да Бабруйска, а 28-я армія вызваліла Глуск. Акружаныя нямецкія дывізіі спрабавалі прарвацца, з тым каб разам з 4-й арміяй стварыць абарону на Бярэзіне і на подступах да [[Мінск]]а. Аднак масіраваны налёт 526 самалётаў 16-й паветранай арміі, які доўжыўся паўтары гадзіны, прычыніў немцам велізарныя страты і канчаткова дэмаралізаваў іх. У акружаных часцей пачалася паніка, многія салдаты кідалі зброю і спрабавалі выбрацца з акружэння на захад самастойна<ref>David M. Glantz, Harold S. Orenstein; Belorussia 1944 — The Soviet General Staff Study; ISBN 0-415-35116-2; S. 85</ref>. Пазней у зоне авіяўдару было знойдзена звыш 1 000 трупаў нямецкіх салдат і афіцэраў. Шмат было падбітай і спаленай тэхнікі: 150 танкаў і штурмавых гармат, каля 1 000 артылерыйскіх гармат, да 6 000 аўтамашын, 300 цягачоў, да 3 000 конных павозак з грузамі<ref>''Цыкин А.'' Авиация 16-й воздушной армии при разгроме группировки противника под Бобруйском. // [[Военно-исторический журнал]]. — 1962. — № 7. — С.15-28.</ref>. Да сярэдзіны дня 28 чэрвеня падышоўшыя войскі 48-й арміі ўдарамі з некалькіх напрамкаў у асноўным знішчылі акружаную групоўку праціўніка<ref>[https://archive.today/20120718042857/victory.mil.ru/war/1944/war/01_07.html Катастрофа немецкой группы армий «Центр» в Белоруссии. Освобождение восточных районов Польши]</ref>. Толькі 5-тысячнай групе немцаў удалося прарвацца ў напрамку да [[Асіповічы|Асіповічаў]], але і яна неўзабаве была ўзятая ў палон. 29 чэрвеня Бабруйск, у якім трымала абарону [[383-я пяхотная дывізія (Германія)|383-я пяхотная дывізія]], узяты савецкімі войскамі. == Вынікі і наступствы == У выніку Бабруйскай аперацыі войскі 1-га Беларускага фронту за 5 сутак акружылі і разграмілі галоўныя сілы 9-й нямецкай арміі і стварылі ўмовы для імклівага наступлення на Мінск і [[Баранавічы]]. Да зыходу 29 чэрвеня яны прасунуліся да 110 км. Акружэнне Бабруйскай групоўкі ў аператыўнай глыбіні было дасягнута двухбаковым ахопам, ажыццёўленым у кароткія тэрміны. Найважнейшая асаблівасць знішчэння гэтай групоўкі — масіраванае прымяненне авіяцыі фронту. Дваццаць злучэнняў і часцей, якія вызначыліся ў аперацыі, былі ўдастоены ганаровага наймення «Бабруйскія»<ref name="60 лет победы. Бобруйская операция 1944 года"/>. Адначасова з завяршэннем знішчэння нямецкіх войскаў на паўднёвы ўсход ад Бабруйска і ў самім горадзе, асноўныя сілы 3-й, 65-й і 28-й армій ва ўзаемадзеянні з партызанамі працягвалі наступленне ў паўночна-заходнім і заходнім кірунках. Пераследуючы нямецкія войскі, прарвалі абарону ворага на р. Пціч і вызвалілі г.п. Глуск. Конна-механізаваная група прасунулася больш чым на 50 км, вызваліўшы населеныя пункты [[Глуша (пасёлак)|Глуша]] і [[Гарадок (Глускі раён)|Гарадок]], горад і чыгуначную станцыю [[Старыя Дарогі]]. Да 29 чэрвеня войскі 1-га Беларускага фронту на чацвёра сутак раней вызначанага планам аперацыі тэрміну паспяхова вырашылі пастаўленыя задачы<ref name="Abaturov" />. Па даных штабоў савецкіх войскаў, у выніку баёў толькі за Бабруйск нямецкія войскі панеслі значныя страты — былі знішчаны больш за 7 тысяч салдат і афіцэраў, узята ў палон да 2 тысяч чалавек, захопленыя 12 эшалонаў з харчаваннем, фуражом і рыштункам, звыш 400 артылерыйскіх гармат, 60 танкаў і штурмавых гармат, больш за 500 аўтамашын<ref name="Abaturov"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * История Второй мировой войны 1939—1945, т. 9. — М., 1978. * История Великой Отечественной войны Советского Союза 1941—1945, т. 4. — М., 1962. * Освобождение Белоруссии 1944, 2 изд. — М., 1974. * ''Болдырев П. С.'' Бобруйская операция. — М., 1945. * ''Синицын М. В.'' Операция «Багратион». Оба удара главные… — М., 2019. == Спасылкі == * [http://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=11965683@cmsArticle Бобруйская наступательная операция (24—29 июня 1944 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231031062742/https://mil.ru/winner_may/history/more.htm?id=11965683@cmsArticle |date=31 кастрычніка 2023 }} на сайте Минобороны России {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1944 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1944 года]] [[Катэгорыя:Беларуская аперацыя (1944)]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]] jquy9j2u96jkzdomfu3smlayssk517y 0 756862 5156708 4954500 2026-06-21T06:29:32Z DzBar 156353 + 6 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156708 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Выява=Independence Day (film logo).svg}} «'''Дзень незалежнасці'''» ({{lang-en|Independence Day}}) — амерыканскі навукова-фантастычны фільм [[1996 год у гісторыі кіно|1996]] года рэжысёра [[Роланд Эмерых|Роланда Эмерыха]]. У яго ёсць працяг 2016 года пад назвай «Дзень незалежнасці: Адраджэнне». == Сюжэт == Зямля падвяргаецца нападу прышэльцаў з космасу, і людзі не ў стане супрацьстаяць іх караблям. Прышэльцы без усялякіх тлумачэнняў руйнуюць горады і пераадольваюць любы супраціў. Тыя, хто выжыў з [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлеса]], [[Вашынгтон|Вашынгтона]], акругi Калумбія, і прылеглых раёнаў, тым не менш, збіраюць сілы каб нанесці ўдар у адказ. 4 ліпеня 1996 года будзе альбо канец чалавецтва, альбо [[Дзень незалежнасці ЗША]], які стане таксама Днём незалежнасці ўсёй Зямлі. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0116629}} * {{Mojo title|independenceday|Independence Day}} * {{Rotten Tomatoes|1071806-independence_day|Independence Day}} * {{Metacritic film|independence-day|Independence Day}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за візуальныя эфекты}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы навукова-фантастычны фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1996 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Роланда Эмерыха]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 1996 года]] [[Катэгорыя:Фільмы пра ўварванне прышэльцаў]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшыя візуальныя эфекты]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Апакаліптычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Арызоне]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Нью-Мексіка]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Нью-Джэрсі]] lxw7lafpr1h1sg46h6xxcgxgzull61r 5156709 5156708 2026-06-21T06:31:01Z DzBar 156353 афармленне 5156709 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Выява=Independence Day (film logo).svg}} «'''Дзень незалежнасці'''» ({{lang-en|Independence Day}}) — амерыканскі навукова-фантастычны фільм [[1996 год у гісторыі кіно|1996]] года рэжысёра [[Роланд Эмерых|Роланда Эмерыха]]. У яго ёсць працяг 2016 года пад назвай «Дзень незалежнасці: Адраджэнне». == Сюжэт == Зямля падвяргаецца нападу прышэльцаў з космасу, і людзі не ў стане супрацьстаяць іх караблям. Прышэльцы без усялякіх тлумачэнняў руйнуюць горады і пераадольваюць любы супраціў. Тыя, хто выжыў з [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлеса]], [[Вашынгтон|Вашынгтона]], акругi Калумбія, і прылеглых раёнаў, тым не менш, збіраюць сілы каб нанесці ўдар у адказ. 4 ліпеня 1996 года будзе альбо канец чалавецтва, альбо [[Дзень незалежнасці ЗША]], які стане таксама Днём незалежнасці ўсёй Зямлі. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0116629}} * {{Mojo title|independenceday|Independence Day}} * {{Rotten Tomatoes|1071806-independence_day|Independence Day}} * {{Metacritic film|independence-day|Independence Day}} {{Прэмія «Оскар» за візуальныя эфекты}}{{Прэмія «Сатурн» за найлепшы навукова-фантастычны фільм}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1996 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Роланда Эмерыха]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 1996 года]] [[Катэгорыя:Фільмы пра ўварванне прышэльцаў]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшыя візуальныя эфекты]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Апакаліптычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Арызоне]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Нью-Мексіка]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Нью-Джэрсі]] gewhmzkr68vze3view7xqjdup8srncn 0 760136 5156774 5139200 2026-06-21T09:55:34Z DzBar 156353 катэгорыі 5156774 wikitext text/x-wiki {{Картка персанажа |імя = Індыяна Джонс |арыгінал імя = Indiana Jones |выява = Indianajones4.jpg |апісанне малюнка = Харысан Форд у ролі Індыяны Джонса ў фільме «[[Індыяна Джонс і Каралеўства крыштальнага чэрапа]]» (2008) |серыя = |першае з'яўленне = «[[Шукальнікі страчанага каўчэга]]» |апошняе з'яўленне = |з'яўленні = |стваральнік = [[Джордж Лукас]] |выкананне = [[Харысан Форд]] (1981—2023)<br>[[Рывер Фенікс]] (1989)<br>Шон Патрык Флэнеры (1992—1996)<br>Джордж Хол (1992—1993)<br>Коры Карыер (1992—1993) |сапраўднае імя = |мянушка = Індыяна<br />Індзі |від = |пол = |грамадзянства = |нацыянальнасць = |статус = |род заняткаў = археолаг<br />доктар гістарычных навук<br />салдат і разведчык<br />прафесар каледжа |рэлігія = |узрост = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |сваякі = |imdb = }} Доктар '''Генры Уолтан «Індыяна» Джонс-малодшы''' ({{lang-en|Dr. Henry «Indiana» Jones, Jr.}}) — персанаж, герой серыі прыгодніцкіх фільмаў, тэлесерыяла, шматлікіх кніг, коміксаў і камп’ютарных гульняў. Герой, які першапачаткова насіў імя Індыяна Сміт, быў прыдуманы рэжысёрам і сцэнарыстам [[Джордж Лукас|Джорджам Лукасам]] у 1973 годзе<ref>{{cite web |url=https://www.buzzfeed.com/keelyflaherty/why-did-it-have-to-be-snakes |title=53 Fascinating Facts About "Indiana Jones" You Probably Never Knew |publisher=BuzzFeed |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240121112618/https://www.buzzfeed.com/keelyflaherty/why-did-it-have-to-be-snakes |archivedate=21 студзеня 2024 |accessdate=2024-03-01 |url-status=live }}</ref>. Па паведамленні Разалінды Харысан, персанаж Індыяны Джонса быў заснаваны на гісторыі яе бацькі, [[Цілсан Харысан|Цілсана Харысана]]. Прадзюсары Джордж Лукас і [[Стывен Спілберг]] звязаліся з ёй і правялі шэраг інтэрв’ю, падчас якіх яна шмат расказала ім пра яго жыццё<ref>{{cite journal |last1=Levine|first1=Allan |date=2007-11-06|title="I dare do all...": The saga of Dr. Tillson Lever Harrison |journal=Canadian Medical Association Journal |volume=177 |issue=10 |pages=1237–1239|url=http://www.cmaj.ca/cgi/reprint/177/10/1237.pdf |doi=10.1503/cmaj.071468 |pmc=2043073}}</ref>. З моманту свайго першага з’яўлення ў фільме «[[Шукальнікі страчанага каўчэга]]» Індыяна Джонс стаў адным з самых вядомых персанажаў кіно. У 2003 годзе [[Амерыканскі інстытут кінамастацтва]] назваў яго другім па значнасці кінагероем усіх часоў<ref>{{cite web |url=http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246 |title=AFI's 100 Years... 100 Heroes and Villains |publisher=[[Амерыканскі інстытут кінамастацтва]] |access-date=2010-05-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807135547/http://connect.afi.com/site/DocServer/handv100.pdf?docID=246 |archive-date=2011-08-07}}</ref>. Часопіс [[Empire (часопіс)|Empire]] назваў яго найвялікшым кінаперсанажам<ref>{{cite magazine|url=http://www.empireonline.com/100-greatest-movie-characters/default.asp?c=6|title=''Empire's'' The 100 Greatest Movie Characters|magazine=[[Empire (часопіс)|Empire]]|access-date=2010-05-21}}</ref>. [[Entertainment Weekly]] паставіў Джонса на 2-е месца ў сваім спісе самых крутых герояў поп-культуры<ref>{{cite magazine|url=http://ew.com/gallery/20-all-time-coolest-heroes-pop-culture/#2-indiana-jones|title=''Entertainment Weekly's'' 20 All Time Coolest Heroes in Pop Culture|magazine=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2010-05-22}}</ref>. Часопіс ''Premiere'' паставіў Джонса на 7-е месца у сваім спісе 100 найвялікшых кінаперсанажаў усіх часоў<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/100characters4.html|title=''Premiere's'' The 100 Greatest Movie Characters|publisher=Filmsite.org|access-date=2010-05-21}}</ref>. == Фільмы пра Індыяну Джонса == {| class="wikitable" |'''№''' |'''Назва''' |'''Оригінальна назва''' |'''Год''' |'''Акцёр''' |- |1 |«[[Шукальнікі страчанага каўчэга]]» |Raiders of the Lost Ark |1981 | rowspan="5" |[[Харысан Форд]] |- |2 |«[[Індыяна Джонс і храм лёсу]]» |Indiana Jones and the Temple of Doom |1984 |- |3 |«[[Індыяна Джонс і апошні крыжовы паход]]» |Indiana Jones and the Last Crusade |1989 |- |4 |«[[Індыяна Джонс і Каралеўства крыштальнага чэрапа]]» |Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull |2008 |- |5 |[[Індыяна Джонс і Цыферблат лёсу]] |Indiana Jones and the Dial of Destiny |2023 |} == Тэлебачанне == З 1992 па 1996 год Джордж Лукас выступіў у якасці стваральніка, выканаўчага прадзюсера і аўтара сюжэтаў тэлевізійнага серыяла «[[Хронікі маладога Індыяны Джонса]]» ({{Lang-en|The Young Indiana Jones Chronicles}}). == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://indygear.net/ Фанацкая энцыклапедыя] {{Commonscat|Indiana Jones (franchise)}}{{Індыяна Джонс}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы фільмаў]] [[Катэгорыя:Персанажы тэлесерыялаў]] [[Катэгорыя:Персанажы камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Выдуманыя вайскоўцы]] [[Катэгорыя:Выдуманыя падарожнікі]] [[Катэгорыя:Індыяна Джонс]] [[Катэгорыя:Франшызы Paramount Pictures]] [[Катэгорыя:Франшызы Lucasfilm]] rkftv2kqostdf3mtm35ywhyizaf9k5l 0 760260 5156706 4991927 2026-06-21T06:19:16Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:1976 год у Вялікабрытаніі]]; +[[Катэгорыя:Прэміі 1976 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156706 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі | назва = Прэмія Лоўрэнса Аліўе | оригінальна назва = Laurence Olivier Award }} '''Прэмія Лорэнса Аліўе''' ({{lang-en|Laurence Olivier Award}}) — самая прэстыжная тэатральная ўзнагарода [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], якая ўручаецца Таварыствам Лонданскага тэатра (заснаваным у 1908 годзе як Таварыства тэатраў Уэст-Энда) з [[1977]] года. У [[1984]] годзе прэмія была названая ў гонар брытанскага акцёра [[Лорэнс Аліўе|Лорэнса Аліўе]] (1907-1989)<ref>{{cite web|title=10 Things You Probably Didn't Know About The Olivier Awards|url=https://officiallondontheatre.com/news/10-things-probably-didnt-know-olivier-awards/|website=OfficialLondonTheatre.com}}</ref>. == Катэгорыі == === Драма === * Найлепшая новая драма * Найлепшы адноўлены спектакль * Найлепшы камедыйны спектакль * Найлепшы акцёр * Найлепшая актрыса * Найлепшае выкананне ролі другога плана ** Найлепшы акцёр у ролі другога плана ** Найлепшая актрыса другога плана === Мюзікл === * Найлепшы новы мюзікл * Найлепшы адноўлены мюзікл * Найлепшая мужчынская роля ў мюзікле * Найлепшая жаночая роля ў мюзікле * Найлепшая роля другога плана ў мюзікле ** Найлепшая мужчынская роля другога плана ў мюзікле ** Найлепшая жаночая роля другога плана ў мюзікле * Найлепшая арыгінальная музыка або новая аркестроўка === Сцэнічная вытворчасць === * Найлепшы рэжысёр * Найлепшы харэограф тэатра * Найлепшы мастак па касцюмах * Найлепшы дэкаратар * Найлепшая пастаноўка святла * Найлепшая пастаноўка гуку === Балет і опера === * Найлепшая новая пастаноўка балета * Найлепшая новая пастаноўка оперы * За выдатныя заслугі ў балеце * За выдатныя заслугі ў оперы === Іншыя === * Спецыяльная ўзнагарода * Найлепшыя забавы і сям’я * За асаблівыя заслугі ў галіне тэатра == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://officiallondontheatre.com/olivier-awards/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэатральныя прэміі]] [[Катэгорыя:1976 год у Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Прэміі 1976 года]] lwhwp9zxnnzlgc5tdrcfy46ciuo7vyr 0 763564 5156683 5147061 2026-06-21T04:42:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156683 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Батальён Аль-Бара ібн Малік |арыгінал = |эмблема = Al-Bara' ibn Malik Brigade.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Народнае супраціўленне Судана]] |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = [[ісламізм]] |дэвіз = |лідары = Альмусбах Абузаід |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = [[Узброеныя сілы Судана]] |праціўнікі = [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |колькасць = |канфлікты = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Батальён Аль-Бара ібн Малік''' ({{Lang-ar|كتيبة البراء بن مالك}}) — суданскае [[Маджахед|ісламісцкае апалчэнне]], частка [[Народнае супраціўленне Судана|Народнага супраціўлення Судана]]. Фарміраванне звязана з [[Народныя сілы абароны|Народнымі сіламі абароны]]<ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://arabwall.com/%D9%85%D8%A7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84/|title=كتائب الظل: ما حدود انخراط الإخوان في المواجهات المسلحة بالسودان؟|website=الحائط العربي|date=2023-10-09|access-date=2024-04-10|archive-date=12 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240412141254/https://arabwall.com/%D9%85%D8%A7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://alarab.co.uk/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B8%D9%84-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%D8%AC-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%88%D8%B1-%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B0-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%88%D8%B1%D8%B7%D8%AA%D9%87|title=كتائب الظل تخرج إلى النور لإنقاذ الجيش السوداني من ورطته {{!}}|author=العرب|first=Al Arab|website=صحيفة العرب|date=2023-07-07|access-date=2024-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://icss.ae/articles/view/%D8%AD%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D8%B8%D9%8A%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A9-|title=حرب السودان.. الإسلاميون يستنفرون التنظيمات الجهادية|website=International Center for Strategic Studies|date=2023-09-11|access-date=2024-04-10}}</ref>. Батальён названы ў гонар [[Аль-Бара ібн Малік|Аль-Бара ібн Маліка]], знакамітага ваяра часоў ранніх мусульманскіх заваяванняў<ref name=":0"/>. Сфарміраваны пры садзейнічанні некаторых афіцэраў ваеннай разведкі Судана<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-US|url=https://arabwall.com/en/what-are-the-limits-of-the-brotherhoods-involvement-in-armed-confrontations-in-sudan/|title=What are the limits of the Brotherhood's involvement in armed confrontations in Sudan?|website=The Arab Wall|date=2023-11-21|access-date=2024-04-10|archive-date=12 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240412143208/https://arabwall.com/en/what-are-the-limits-of-the-brotherhoods-involvement-in-armed-confrontations-in-sudan/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1"/><ref name=":4">{{Cite web|lang=ar|url=https://www.alaraby.com/news/%D9%83%D8%AA%D9%8A%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A1-%D8%A8%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%83-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82-%D9%84%D9%80%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%8A%D9%83%D8%B4%D9%81-%D9%82%D8%B5%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D9%88%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A3%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86|title="كتيبة البراء بن مالك".. تحقيق لـ"العربي" يكشف قصتها ودورها بأحداث السودان|website=التلفزيون العربي|date=2023-07-17|access-date=2024-04-10}}</ref>. У ходзе [[Канфлікт у Судане (з 2023)|суданскага канфлікту]] батальён заняў бок [[Узброеныя сілы Судана|арміі]] генерала [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Бурхана]], выступіўшы супраць [[Сілы аператыўнай падтрымкі|войск]] генерала [[Махамед Хамдан Дагала|Дагала]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unravelling-sudans-militia-matrix-prf-and-other-emerging-forces|title=Unravelling Sudan's militia matrix: PRF and other emerging forces|author=Lisa|website=Dabanga Radio TV Online|date=2023-09-26|access-date=2024-04-10}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-activists-fighting-rsf-alongside-army|title=Sudanese revolutionaries fighting alongside army against RSF|website=Middle East Eye|access-date=2024-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ar|url=https://www.bbc.com/arabic/articles/cyr1k40j02jo|title=الحرب في السودان: كيف يقاتل أنصار عمر البشير في صفوف الجيش السوداني؟|website=BBC News عربي|date=2023-10-02|access-date=2024-04-10}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|lang=ar|url=https://www.aljazeera.net/politics/2024/3/15/%d9%87%d9%84-%d8%a3%d8%b3%d9%87%d9%85%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%82%d8%a7%d9%88%d9%85%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b9%d8%a8%d9%8a%d8%a9-%d9%81%d9%8a-%d8%aa%d8%b1%d8%ac%d9%8a%d8%ad|title=هل أسهمت "المقاومة الشعبية" في ترجيح كفة الجيش السوداني؟|author=النور|first=النور أحمد|website=الجزيرة نت|access-date=2024-04-10}}</ref>. У прыватнасці, падчас [[Бітва за Хартум (з 2023)|бітвы за Хартум]] падраздзяленне ўдзельнічала ў баях за штаб бранятанкавага корпуса<ref name=":1" />. Байцы фарміравання ваявалі ў складзе бранятанкавага і пяхотнага карпусоў суданскай арміі<ref name=":6">{{Cite web|lang=ar|url=https://daraj.media/110048/|title="مجاهدون" الى جانب الجيش… السودان يوشك أن يصبح بؤرة إرهاب مشتعلة|website=Daraj|date=2023-07-17|access-date=2024-04-10}}</ref>. Групоўку ўзначальвае Альмусбах Абузаід, які прапагандуе ваяўнічыя ісламісцкія погляды. Лідар апалчэнцаў быў паранены ў баях за Хартум і пасля ляжаў у Атбарскім шпіталі<ref name=":1"/><ref name=":3"/>. Іншы камандзір, Анас Амер, пры прэзідэнце [[Амар аль-Башыр|аль-Башыры]] з’яўляўся членам [[Партыя Нацыянальны кангрэс (Судан)|Партыі нацыянальнага кангрэса]]. 16 мая 2023 года ён трапіў у палон<ref name=":0" />. Трэці кіраўнік, Мухамад аль-Фадл Абд аль-Вахед Асман, раней прысягнуў на вернасць [[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржаве]]. У чэрвені 2023 года Асман загінуў у баі<ref>{{Cite web|url=https://thearabweekly.com/islamist-shadow-brigades-emerge-key-factor-sudan-conflict-fighting-resumes|title=Islamist 'shadow brigades' emerge as key factor in Sudan conflict as fighting resumes|website=The Arab Weekly|date=2023-06-21}}</ref>. 11 ліпеня 2024 года стала вядома, што Худейфа Адам, камандуючы паўднёвым сектарам батальёна, быў забіты ў баі ў Майруно, на поўдзень ад горада Сенар, разам з Гусаем Бушрой, камандзірам групоўкі ў штаце Сенар<ref>{{Cite news |title=Sudan army and RSF fighting for Sennar, WFP concerned about aid routes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-army-and-rsf-fighting-for-sennar-town-wfp-concerned-about-aid-routes |access-date=2024-07-13 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 30 студзеня 2026 года [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра батальёна<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Судана]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] ttck12309wki0g0ib2bms4dqwt3290g 0 770282 5156743 5047105 2026-06-21T08:49:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156743 wikitext text/x-wiki {{Трактар|Вытворца=[[МТЗ]], [[Смаргонскі агрэгатны завод]]|Выпуск=з [[2000]] г.|Даўжыня=4230|Шырыня=1550|Вышыня=2350|Выява=Belarus 921.3 tractor.jpg}}'''Беларус-921''' — садаводчы [[Трактар|колавы трактар]]. == Апісанне == Трактар цягавага класа 1,4 з колавай формулай 4×4 прызначаны для выканання комплексу работ па апрацоўцы садоў і вінаграднікаў: працы з фрэзай і апырсквальнікамі. Можа выкарыстоўвацца ў сельскагаспадарчай вытворчасці для выкананне шэрагу механізаваных работ у жывёлагадоўлі, напрыклад, для раздачы і нарыхтаваных кармоў, а таксама ў прамысловасці, будаўніцтве, камунальнай гаспадарцы і на транспарце. == Рухавік == На трактарах МТЗ-921 устанаўліваюцца чатырохцыліндравыя чатырохтактныя [[Дызельны рухавік|дызельныя рухавікі]] сямейства Д-245.5 вытворчасці [[Мінскі маторны завод|Мінскага маторнага завода]] з паўраздзеленай камерай згарання, выкананай у поршні. Працоўны аб’ём рухавіка — 4750 см³. Намінальная магутнасць складае 70 кВт (95 к. с.)<ref>[http://www.mtz-stavropol.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=20 Трактор Беларус 921 (Садовый)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Трансмісія == * Муфта счаплення — сухая, аднадыскавая * Кіраванне муфтай счаплення — гідрастатычнае * [[Каробка перадач]] — механічная, ступеністая * Колькасць перадач: наперад/назад — 18/4 * Хуткасць руху, км / г: ** наперад — 1,8-35 ** назад — 4,1-11,5 == Гідранавесная сістэма == * Універсальная, паасобна-агрэгатная. * Грузападымальнасць на восі шарніраў ніжніх цяг, кН (кгс) — 40 (4000) * Максімальны ціск, кгс/см² — 200 * Прадукцыйнасць помпы, л/хвіл — 45 * Ёмістасць маслянага бака, л — 30 == Крыніцы == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [https://belarus-tractor.com/by/ Афіцыйны сайт МТЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240730173016/https://belarus-tractor.com/by/ |date=30 ліпеня 2024 }} * [http://smorgon-tractor.by/ Официальный сайт РУП «Сморгонский агрегатный завод»] * [http://agromania.com.ua/traktor-mtz-921-byudzhetnaya-model-dlya-chastnyx-xozyajstv/ Обзор трактора Беларус-921] {{ВС}} [[Катэгорыя:Трактары МТЗ]] 7w66zvxr2rhm83ndjwt5nnm8bjhrgq3 0 773114 5156604 4839711 2026-06-20T20:27:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156604 wikitext text/x-wiki {{Сезон баскетбольнай лігі |працягласць=4 кастрычніка 2016 – 21 студзеня 2017 (першы этап)<br/>25 студзеня 2017 – 14 сакавіка 2017 (другі этап)<br/>29 красавіка 2017 – 30 красавіка 2017 (фінал чатырох) |колькасць_гульняў=60 |колькасць_камандаў=10 |MVP={{Сцяг Літвы}} Лаўра Сварыце |фінал=Фінал чатырох |чэмпіён={{Сцяг Расіі}} Дынама-Фарм (1-ы раз) |другое_месца={{Сцяг Эстоніі}} Рапла |трэцяе_месца={{Сцяг Літвы}} Судува |чацвёртае_месца={{Сцяг Польшчы}} Энерга |фінал_чатырох_MVP={{Сцяг Расіі}} Кацярына Паляшова |найлепшы_снайпер={{Сцяг Украіны}} [[Мірыям Ура-Ніле]] |ppg=20,1 |падборы_лідар={{Сцяг Літвы}} Лаўра Сварыце |rpg=11,6 |перадачы_лідар={{Сцяг Польшчы}} Джулі Мак-Брайд |apg=7,9 |эфектыўнасць_лідар={{Сцяг Польшчы}} Клаўдыя Сасноўская |epg=33,0 |найбольшая_колькасць_ачкоў=[[Алімпія Гродна|Алімпія]] 91–105 [[Катажынкі Торунь|Энерга]]<br/>(26 студзеня 2017) |серыя_перамог=14 гульняў<br/>Дынама-Фарм |серыя_паражэнняў=6 гульняў<br/>ЦІМ-СКУФ |папярэднісезон=[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2015/2016|2015/2016]] |наступнысезон=[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]] }} '''Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2016/2017''' з’яўляецца 23-м сезонам [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|БЖБЛ]]. Пераможцам стаў [[курск]]і клуб «Дынама-Фарм». == Удзельнікі == {| class="wikitable sortable" |- ! Краіна ! Клуб ! Горад |- | rowspan="3" | {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | [[Алімпія Гродна|Алімпія]] | [[Гродна]] |- | [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-РЦАП]] | [[Мінск]] |- | [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] | [[Мінск]] |- | rowspan="2" | {{Сцягафікацыя|Літва}} | Айсцес-ЛСУ | [[Каўнас]] |- | Судува | [[Марыямпале]] |- | {{Сцягафікацыя|Польшча}} | [[Катажынкі Торунь|Энерга]] | [[Торунь]] |- | {{Сцягафікацыя|Расія}} | Дынама-Фарм | [[Курск]] |- | rowspan="2" | {{Сцягафікацыя|Украіна}} | Інтэрхім | [[Адэса]] |- | ЦІМ-СКУФ | [[Кіеў]] |- | {{Сцягафікацыя|Эстонія}} | ФКР Медыя/Рапла КК | [[Рапла]] |} == Першы этап == === Група A === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |8||8||0||680||534||16|| rowspan="4" |Выхад у другі этап |- style="background:#CCFFCC;" |2 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|BLR}} [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] |8||4||4||496||548||12{{efn|Цмокі-Мінск 4 ачкі; Судува 2 ачкі|name="a"}} |- style="background:#CCFFCC;" |3 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|LTU}} Судува |8||4||4||599||583||12{{efn|name="a"}} |- style="background:#CCFFCC;" |4 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|UKR}} ЦІМ-СКУФ |8||2||6||573||583||10{{efn|ЦІМ-СКУФ 3 ачкі, +19 розніца; Гарызонт-РЦАП 3 ачкі, -19 розніца|name="b"}} |- |5 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|BLR}} [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-РЦАП]] |8||2||6||471||571||10{{efn|name="b"}}|| |} <small>Заўвагі: {{notelist}}</small> === Група B === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|RUS}} Дынама-Фарм |8||8||0||641||410||16|| rowspan="4" |Выхад у другі этап |- style="background:#CCFFCC;" |2 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|BLR}} [[Алімпія Гродна|Алімпія]] |8||4||4||550||553||12 |- style="background:#CCFFCC;" |3 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|EST}} Рапла |8||3||5||478||576||11{{efn|Рапла 3 ачкі, +10 розніца; Інтэрхім 3 ачкі, -10 розніца|name="a"}} |- style="background:#CCFFCC;" |4 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|UKR}} Інтэрхім |8||3||5||556||623||11{{efn|name="a"}} |- |5 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|LTU}} Айсцес |8||2||6||541||604||10|| |} <small>Заўвагі: {{notelist}}</small> Крыніца:<ref>{{Cite web |url = https://pressball.by/blog/pressball/97303/ |title = Балтийская лига. Финиш “Борисфена” |website = pressball.by |date = 2017-01-23 }}</ref> == Другі этап == У другі этап выйшлі чатыры першыя каманды з кожнай групы першага этапу. У гэтым этапе ўлічваліся ачкі, набраныя камандамі на папярэднім этапе ў гульнях паміж сабой. === Група C === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |6||5||1||541||434||11|| rowspan="2" |Выхад у фінал чатырох |- style="background:#CCFFCC;" |2 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|LTU}} Судува |6||4||2||441||405||10 |- |3 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|UKR}} Інтэрхім |6||2||4||407||452||8|| rowspan="2" | |- |4 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|BLR}} [[Алімпія Гродна|Алімпія]] |6||1||5||432||530||7 |} === Група D === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|RUS}} Дынама-Фарм |6||6||0||471||279||12|| rowspan="2" |Выхад у фінал чатырох |- style="background:#CCFFCC;" |2 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|EST}} Рапла |6||3||3||352||444||9 |- |3 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|BLR}} [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] |6||2||4||367||415||8|| rowspan="2" | |- |4 | style="text-align:left;" |{{Сцяг|UKR}} ЦІМ-СКУФ |6||1||5||365||417||7 |} == Фінал чатырох == {{Турнір4 з матчам за трэцяе месца ||{{Сцяг|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]]|61|'''{{Сцяг|EST}} Рапла'''|'''63''' ||'''{{Сцяг|RUS}} Дынама-Фарм'''|'''68'''|{{Сцяг|LTU}} Судува|58 ||{{Сцяг|EST}} Рапла|42|'''{{Сцяг|RUS}} Дынама-Фарм'''|'''70''' ||'''{{Сцяг|LTU}} Судува'''|'''83'''|{{Сцяг|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]]|48 }} == Узнагароды == === MVP сезона === * {{Сцяг|LTU}} Лаўра Сварыце ({{Сцяг|LTU}} Судува) === MVP фіналу чатырох === * {{Сцяг|RUS}} Кацярына Паляшова ({{Сцяг|RUS}} Дынама-Фарм) === Сімвалічная зборная фіналу чатырох === {|| class="wikitable" |- ! Гулец ! Каманда |- |{{flagicon|RUS}} Вольга Фролкіна |{{flagicon|RUS}} Дынама-Фарм |- |{{flagicon|RUS}} Кацярына Паляшова |{{flagicon|RUS}} Дынама-Фарм |- |{{flagicon|EST}} Піргіт Пюю |{{flagicon|EST}} Рапла |- |{{flagicon|LTU}} Лаўра Сварыце |{{flagicon|LTU}} Судува |- |{{flagicon|POL}} Клаўдыя Сасноўская |{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |} === Найлепшыя гульцы месяца === '''Тлустым шрыфтам''' вылучаныя MVP месяца. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! Месяц ! {{Падказка|Паз.|Пазіцыя}} ! style="width:180px;" |Гулец ! style="width:220px;" |Каманда ! {{Падказка|Сп.|Спасылка}} |- ! colspan="5" | 2015 |- | rowspan="5" |Кастрычнік | '''Н''' | align="left" |'''{{flagicon|UKR}} [[Мірыям Ура-Ніле]]''' | align="left" |'''{{flagicon|UKR}} ЦІМ-СКУФ''' | rowspan="5" | <ref>{{Cite web|url=http://bwbl.lt/news/view/538|title=MVP for October: Miriam Uro-Nilie, Tim-Scuf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119203212/http://bwbl.lt/news/view/538|archive-date=2016-11-19|lang=en}}</ref> |- | А | align="left" |{{flagicon|USA}} Дарксія Морыс | align="left" |{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |- | А | align="left" |{{flagicon|POL}} Вераніка Гайда | align="left" |{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |- | Н | align="left" |{{flagicon|BLR}} [[Вольга Капылова]] | align="left" |{{flagicon|BLR}} [[Алімпія Гродна|Алімпія]] |- | А | align="left" |{{flagicon|EST}} Піргіт Пюю | align="left" |{{flagicon|EST}} Рапла |- | Лістапад | '''А''' | align="left" |'''{{flagicon|USA}} Дарксія Морыс''' | align="left" |'''{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]]''' | <ref>{{Cite web|url=http://www.bwbl.lt/news/view/547|title=MVP for November: Darxia Morris, Energa|publisher=BWBL|lang=en|access-date=10 верасня 2024|archive-date=10 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910213836/http://www.bwbl.lt/news/view/547|url-status=dead}}</ref> |- | Снежань | '''Н''' | align="left" |'''{{flagicon|LTU}} Лаўра Сварыце''' | align="left" |'''{{flagicon|LTU}} Судува''' | <ref>{{Cite web|url=http://www.bwbl.lt/news/view/559|title=MVP for December: Laura Svarytė, Sūduva|publisher=BWBL|lang=en|access-date=10 верасня 2024|archive-date=10 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910213837/http://www.bwbl.lt/news/view/559|url-status=dead}}</ref> |- ! colspan="5" | 2016 |- | Студзень | '''А''' | align="left" |'''{{flagicon|USA}} Дарксія Морыс''' | align="left" |'''{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]]''' | <ref>{{Cite web|url=http://www.bwbl.lt/news/view/574|title=MVP for January: Darxia Morris, Energa|publisher=BWBL|lang=en|access-date=10 верасня 2024|archive-date=10 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910213837/http://www.bwbl.lt/news/view/574|url-status=dead}}</ref> |- | Люты | '''Н''' | align="left" |'''{{flagicon|EST}} Лайна Мезіла-Каарман''' | align="left" |'''{{flagicon|EST}} Рапла''' | <ref>{{Cite web|url=http://bwbl.lt/news/view/582|title=MVP for February: Laina Mesila-Kaarmann|publisher=BWBL|date=2017-03-07|lang=en|access-date=10 верасня 2024|archive-date=10 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910213837/http://bwbl.lt/news/view/582|url-status=dead}}</ref> |- | Сакавік | '''А''' | align="left" |'''{{flagicon|EST}} Піргіт Пюю''' | align="left" |'''{{flagicon|EST}} Рапла''' | <ref>{{Cite web|url=http://bwbl.lt/news/view/592|title=MVP for March: Pirgit Puu|publisher=BWBL|date=2017-03-27|lang=en|access-date=10 верасня 2024|archive-date=10 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240910213837/http://bwbl.lt/news/view/592|url-status=dead}}</ref> |} == Статыстыка == === Эфектыўнасць === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|ЭЗМ|Эфектыўнасць за матч}} |- |1. |align="left"|{{flagicon|POL}} Клаўдыя Сасноўская |align="left"|{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |2 |33,0 |} === Ачкі === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|АЗМ|Ачкоў за матч}} |- |1. |align="left"|{{flagicon|UKR}} [[Мірыям Ура-Ніле]] |align="left"|{{flagicon|UKR}} ЦІМ-СКУФ |12 |20,1 |- |2. |align="left"|{{flagicon|USA}} Дарксія Морыс |align="left"|{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |11 |18,5 |- |3. |align="left"|{{flagicon|LTU}} Лаўра Сварыце |align="left"|{{flagicon|LTU}} Судува |13 |18,1 |} === Падборы === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|ПЗМ|Падбораў за матч}} |- |1. |align="left"|{{flagicon|LTU}} Лаўра Сварыце |align="left"|{{flagicon|LTU}} Судува |13 |11,6 |- |2. |align="left"|{{flagicon|BLR}} [[Марына Крэс]] |align="left"|{{flagicon|BLR}} [[Гарызонт Мінск|Гарызонт-РЦАП]] |5 |9,6 |- |3. |align="left"|{{flagicon|UKR}} Крысціна Карп |align="left"|{{flagicon|UKR}} Інтэрхім |12 |9,3 |} === Перадачы === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|ПЗМ|Перадач за матч}} |- |1. |align="left"|{{flagicon|POL}} Джулі Мак-Брайд |align="left"|{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |9 |7,9 |- |2. |align="left"|{{flagicon|UKR}} Наталля Калатоўская |align="left"|{{flagicon|UKR}} Інтэрхім |12 |5,9 |- |3. |align="left"|{{flagicon|POL}} Клаўдыя Сасноўская |align="left"|{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |2 |5,5 |} === Блок-шоты === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|БЗМ|Блок-шотаў за матч}} |- |1. |align="left"|{{flagicon|USA}} Ніколь Майкл |align="left"|{{flagicon|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] |5 |1,2 |- |2. |align="left"|{{flagicon|UKR}} Крысціна Карп |align="left"|{{flagicon|UKR}} Інтэрхім |12 |1,2 |- |3. |align="left"|{{flagicon|LTU}} Лаўра Жальніце |align="left"|{{flagicon|LTU}} Айсцес |5 |1,2 |} === Іншае === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Гульні || Паказчык |- ! Перахопліванні | {{Сцяг|LTU}} Давіле Саўразайце | {{Сцяг|LTU}} Айсцес | style="text-align:center" | 7 | style="text-align:center" | 3,0 |- ! Страты | {{Сцяг|UKR}} Наталля Калатоўская | {{Сцяг|UKR}} Інтэрхім | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" | 4,8 |- ! Хвіліны | {{Сцяг|UKR}} [[Мірыям Ура-Ніле]] | {{Сцяг|UKR}} ЦІМ-СКУФ | style="text-align:center" | 12 | style="text-align:center" | 36,1 |} === Найлепшыя паказчыкі ў адной гульні === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Паказчык || Сапернік |- ! Эфектыўнасць | {{Сцяг|LTU}} Лаўра Сварыце | {{Сцяг|LTU}} Судува | style="text-align:center" | 47 | {{Сцяг|POL}} [[Катажынкі Торунь|Энерга]] <small>(30 красавіка 2017)</small> |} == Гл. таксама == * [[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2016/2017]] * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.eurobasket.com/Baltic-League/basketball_2016-2017_women.aspx?women=1 Baltic League Basketball 2016—2017, News, Teams, Scores, Stats, Standings, Awards — eurobasket] {{Балтыйская жаночая баскетбольная ліга}} [[Катэгорыя:2016 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:2017 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|2017]] fxby9oosbv5bzpdm0h2l4hxum9qvxrq 0 774477 5156475 5149626 2026-06-20T15:29:59Z DBatura 73587 /* Заходні кірунак */ 5156475 wikitext text/x-wiki '''[[Знешняя палітыка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' была цесна звязана з палітыкай унутранай і мела тры асноўныя кірункі — заходні, усходні і паўднёвы{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. Прыярытэты палітыкі мяняліся. У XIV стагоддзі дзяржава вяла напружаную барацьбу з нямецкімі ордэнамі і татарскімі ханствамі. У канцы XIV—XVI стст. высвятляліся адносіны з Польшчай, вырашалася праблема вялікалітоўска-польскага саюза ([[Крэўская унія]] 1385 года). Іншым важным кірункам сталі адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], галоўным канкурэнтам у аб’яднанні зямель былой [[Русь|Русі]]. У сярэдзіне XVI ст. дзяржава аслабла і ўжо не магла супрацьстаяць Маскве. Больш за тое, паўстала пагроза існаванню Вялікага Княства Літоўскага. Міжнародныя абставіны падштурхоўвалі Княства да цяснейшага аб’яднання з Польшчай і падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе. [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] і Вялікае княства Літоўскае ўтварылі [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і далей праводзілі ў асноўным агульную знешнюю палітыку{{sfn|Новик|2011|с=92—93}}. Аднак літоўская шляхта неаднаразова здзяйсняла крокі на міжнароднай арэне без узгаднення з палякамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-60}}. == Гісторыя == === Сяр. XIII — 1377 г. === Пры першых вялікіх князях, пачынаючы з [[Міндоўг]]а, знешнепалітычная палітыка характарызавалася канфліктамі з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], якое было занепакоена ўзмацненнем новай дзяржавы, сабраўшы кааліцыю, куды ўвайшлі [[яцвягі]], [[жамойты]], [[Лівонскі ордэн|лівонцы]] і [[палачане]]. Каб разбурыць альянс, Міндоўг пачаў перамовы з лівонцамі, прыняўшы ў 1252 годзе [[каталіцтва]]. Аднак пазней, калі супраць рыцараў паўсталі [[прусы]] і прапанавалі літоўцам аб’яднацца ў барацьбе з немцамі, ён перайшоў у [[Язычніцтва|паганства]]. Таксама ўдалося заключыць мірнае пагадненне з Галіцкім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і дынастычны шлюб паміж яго сынам [[Шварн Данілавіч|Шварнам]] і дачкой Міндоўга. Няўдалы паход антылівонскай кааліцыі 1261 года вымусіў Міндоўга вярнуцца ў каталіцтва і ў саюзе са Шварнам ажыццявіць паспяховы ваенны паход супраць [[Мазовія|Мазовіі]]. Акрамя таго, літоўскі князь здзейсніў ваенныя набегі на ўладанні галіцка-валынскіх князёў і на саюзны ім [[Бранск]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Предпосылки зарождения Великого княжества Литовского. Дипломатия Миндовга}}{{sfn|История Литвы|2013|с=29—34}}. Наступны ўладар — [[Транята]], быў на стальцы вельмі кароткі час і пра яго дзейнасць нічога не вядома. Трэці уладар — [[Войшалк]], імкнуўся не абвастраць адносіны з крыжакамі і Галіцка-Валынскім княствам. Ён прызнаў сябе васалам брата Данілы Галіцкага, валынскага князя [[Васілька Раманавіч]]а, а Шварна запрасіў «дапамагаць» у кіраванні падуладнымі землямі. У 1266 годзе Войшалк падпарадкаваў Дзяволтаўскую і Нальшанскую землі. Пры [[Трайдзень|Трайдзене]] пачынаецца канфрантацыя з [[Валынскае княства|Валынскім княствам]], падтрыманым ардынцамі, а з Галіцкім усталяваліся сяброўскія адносіны. Акрамя таго, ён ажыццявіў паспяховы паход на польскі [[Люблін]]. Далей князь заключае дынастычны шлюб паміж сваёй дачкой Гаўдэмундай (пры хрышчэнні яна прыняла імя Соф’я) і князем [[Плоцк]]а Баляславам. На балтыйскім кірунку князь падтрымліваў сяброўскія адносіны з яцвягамі і арганізаваў паход на [[Латгалія|латгальскія землі]] крыжакоў. [[Віцень]] яшчэ больш сканцэнтраваўся на барацьбе з рыцарамі і правёў шэраг паходаў у Прусію і Лівонію{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. У другой палове XIII ст. сумесная барацьба супраць крыжакоў спрыяла збліжэнню Вялікага Княства Літоўскага з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. Пры [[Гедзімін]]е большая частка сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Як звычайна для таго часу, Гедзімін для атрымання розных пераваг выкарыстаў дынастычныя шлюбы. Так, яго сын [[Альгерд]] узяў шлюб з дачкой віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]] і пасля смерці цесця і жонкі ўспадкаваў Віцесбкае княства. Прыкладна такая самая сітуацыя склалася з ішным сынам Гедзіміна — [[Любарт]]ам, і ўспадкаваннем прынамсі часткі Галіцка-Валынскага княства. Магчыма, нейкім чынам трапіла пад кантроль Гедзіміна і Кіеўская зямля, прынамсі некаторыя крыніцы называюць кіеўскага князя Фёдара братам Гедзіміна. Пры гэтым аднак перамога ў [[Бітва на рацэ Ірпень|бітве на рацэ Ірпень]] у 1324 годзе, вынікам якой быццам быў пераход паўднёвых зямель пад кантроль Гедзіміна, лічыцца толькі позняй легендай. Важнае месца ў знешняй палітыцы Гедзіміна займала барацьба за [[Пскоў]] з [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]]. На ўсходнім напрамку кіраўнік устанавіў дружалюбныя адносіны са [[Смаленск]]ам і [[Цвер]]у. Выдаў дачку Марыю замуж за цвярскога князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Нармалізацыя адносін з Цверу ўскладніла адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], якая супернічала з Цверу за права ажыццяўляць кантроль над [[Вялікае княства Уладзімірскае|Паўночна-Усходняй Руссю]]. Маскоўскія князі імкнуліся распаўсюдзіць сваю ўладу на Цвер, Смаленск і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]. У балтыйскім рэгіёне ў гэты час Гедзімін працягваў ваяваць з крыжакамі. На гэтым фоне дзяржава пачынае збліжацца з палякамі. У 1325 годзе была дасягнута дамоўленасць аб заключэнні дынастычнага шлюбу паміж дачкой вялікага князя літоўскага [[Альдона|Альдонай (Ганнай)]] і сынам польскага караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества литовского при князе Гедимине (1316—1341 гг.)}}. Пашырэнне Літвы дазволіла ёй стаць удзельніцай буйных палітычных камбінацый і пануючай сілай свайго рэгіёну. Палітыка дзяржавы станавілася прыкметнай у маштабе ўсёй Еўропы, што заклала асновы для паглыблення кантактаў з Заходняй Еўропай. У краіну сталі прыязджаць нямецкія каланісты, яе наведвалі заходнія манахі. Акрамя таго, Гедзімін заявіў [[Іаан XXII (папа Рымскі)|папе Іаану XXII]] пра жаданне хрысціцца ў каталіцтва. Аднак гэтым планам перашкодзіла праваслаўная і жамойцкая знаць{{sfn|История Литвы|2013|с=34—36}}. Пры сумесным праўленні [[Альгерд]]а і [[Кейстут]]а ў вялікалітоўска-польскіх адносінах адбыўся крызіс з-за канфлікту вакол [[Валынь|Валыні]]. Працягваецца барацьба з крыжакамі. На ўсходнім напрамку працягваецца курс па пашырэнні ўплыву на рускіх землях, умацоўваюцца кантакты са Смаленскам, а Альгерд бярэ ў жонкі цвярскую князёўну [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяну]]. У гэты ж час літоўскі князь заяўляў, што «ўся Русь павінна належаць Літве». Яшчэ мацней абвастраецца канкурэнцыя з Масквой, што прыводзіць да ваеннага супрацьстаяння. Канфрантацыя назіралася і ў адносінах з наўгародцамі. На паўднёвым кірунку праводзіцца актыўнае наступленне на ардынскія ўладанні. Пасля [[Бітва на Сініх Водах|бітвы на Сініх Водах 1362 года]] значная частка сучасных украінскіх зямель пераходзіць пад кантроль Княства{{sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества Литовского в 1341—1377 гг. Дипломатия Ольгерда}}. === 1377—1569 гг. === ==== Заходні кірунак ==== Першапачатковы прыярытэт заходняга напрамку быў абумоўлены той акалічнасцю, што тут у канцы XIV — сярэдзіне XV ст. знаходзіліся агрэсіўныя суседзі, знешнепалітычная актыўнасць якіх наўпрост пагражала суверэнітэту ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. У XIV — пачатку XV ст. галоўным ворагам Вялікага Княства Літоўскага былі немцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў{{sfn|Новик|2011|с=87}}. На фоне [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны паміж Ягайлам і Вітаўтам]] нямецкія рыцары падтрымалі фракцыю апошняга, у ходзе падпісанага [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавора ў 1398 годзе]]. Адным з умоў была саступка Ордэну правоў на [[Жамойць]] у абмен на ваенную дапамогу з боку рыцараў. Кульмінацыяй канфрантацыі стала [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна 1409—1411 гг.]], падчас якой крыжакі пацярпелі паражэнне і адмаўляліся ад Жамойці і яцвяжскіх зямель на карысць ВКЛ. Далейшыя падзеі паказалі, што Ордэн яшчэ быў здольны супраціўляцца. Новы канфлікт з крыжакамі ўспыхнуў ужо ў 1414 г., а ў 1422 г. пачалася [[Голубская вайна|чарговая вайна]], якая завяршылася падпісаннем [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]]. Згодна з яго ўмовамі ордэн канчаткова саступіў ВКЛ Жамойць і [[Дайнава (рэгіён)|Судавію]]. Мельнскі дагавор паклаў пачатак нармалізацыі ўзаемаадносін з Тэўтонскім ордэнам. Пасля яго ВКЛ на афіцыйным узроўні ўстрымліваўся ад удзелу ў войнах [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] супраць немцаў. Пасля секулярызацыі Тэўтонскага ордэна ў 1525 г., ВКЛ заключыла дагавор з [[Герцагства Прусія|Княствам Прусіяй]], якое пацвярджала ўмовы Мельнскага пагаднення. У 1545 г. адбылася асабістая сустрэча караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] з прускім князем [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхтам]] у [[Вільнюс|Вільні]], на якой былі ўрэгуляваны памежныя, мытныя і гандлёвыя пытанні. У тым жа годзе былі зроблены спробы па выпраўленні мяжы паміж ВКЛ і Прусіяй. У наступны перыяд вялікалітоўска-прускія адносіны развіваліся як добрасуседскія{{sfn|Николаева|2020|с=143—144}}. Канфлікты з немцамі шмат у чым прывялі да збліжэння з Польшчай{{sfn|История Литвы|2013|с=17}} і заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе. Палякі выступалі натуральным саюзнікам на заходнім кірунку. Унія з каралеўствам умацавала міжнародныя пазіцыі ВКЛ, забяспечыла адносны спакой на яго заходніх межах, дазволіла аб’яднаць намаганні дзяржаў супраць агульных праціўнікаў. З іншага боку, у гэты ж час Польшча не спыняла намаганняў ператварыць польска-вялікалітоўскі дынастычны саюз у рэальнае міждзяржаўнае аб’яднанне, што ў канчатковым выніку выльецца ў стварэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Эфектыўнасць двухбаковага супрацоўніцтва асабліва ўзрастала там, дзе супадалі дзяржаўныя інтарэсы краін. Самым яскравым прыкладам стала перамога ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе над тэўтонскімі рыцарамі. Аднак у пастаянных кроках польскага боку аб уніі ў форме інкарпарацыі існавала рэальная небяспека для захавання дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141—142}}{{sfn|История Литвы|2013|с=44}}. З [[Чэшскае княства|Чэхіяй]] і [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] дзяржава была звязана дынастычнымі уніямі (1471 г. і 1492 г. адпаведна). Аднак разлічваць на іх рэальную дапамогу было цяжка па прычыне адлегласці і амаль поўнай адсутнасці агульнасці інтарэсаў на міжнароднай арэне. У лепшым выпадку можна было разлічваць на іх дыпламатычную падтрымку. Але пасля спынення мясцовай лініі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]] (заснавальнік — вялікі князь літоўскі [[Ягайла]]) нават гэта стала праблематычным. Кантакты са [[Швецыя]]й актывізаваліся ў канцы XV — пачатку XVI ст. у сувязі з распрацоўкай праекта вялікалітоўска-польска-шведскай персанальнай уніі, якая мела антымаскоўскую накіраванасць. Аднак смерць караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў 1506 г. паклала канец гэтым планам. Актывізаваць сувязі са Швецыяй атрымалася толькі з пачаткам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гг.]]{{sfn|Николаева|2020|с=142—143}} Назіраліся адзінкавыя кантакты з [[Каралеўства Францыя|Францыяй]], якая спрабавала перашкодзіць пашырэнню ўплыву ў [[Еўропа|Еўропе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і кіруючай там дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Кіруючая ў ВКЛ і Польшчы дынастыя Ягелонаў таксама вяла барацьбу з Габсбургамі за кантроль над Венгрыяй і Чэхіяй, таму разглядалася французскімі [[Валуа]] ў якасці патэнцыйнага саюзніка. Вынікам узаемадзеяння былі кантакты, якія ад імя ВКЛ ажыццяўлялі польскія дыпламаты. У 1500 г. у [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў заключаны польска-венгерска-французскі палітычны саюз, які на працягу года павінен быў быць распаўсюджаны і на ВКЛ. Аднак дадзены саюз не быў рэалізаваны. Аналагічны лёс быў і ў пагаднення 1524 года караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] і французскага караля [[Францыск I|Францыска І]]{{sfn|Николаева|2020|с=141—147}}. Свяшчэнная Рымская імперыя разглядалася ўладарнымі коламі Княства як палітычны праціўнік. Канфрантацыя была выкліканая супрацьстаяннем Ягелонаў і Габсбургаў. Свяшчэнная Рымская імперыя спрабавала разарваць польска-вялікалітоўскую унію праз рэалізацыю праекта каралеўскай каранацыі вялікага князя [[Вітаўт]]а, падтрымлівала антыпольскі настроенага вялікага князя [[Свідрыгайла]]. Пасля Прэсбургска-Венскага кангрэса 1515 года пачаўся перыяд нармалізацыі. Былі наладжаны і дынастычныя кантакты: першай і трэцяй жонкамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста былі дочкі імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І Габсбурга]] [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)|Лізавета]] (1543) і [[Кацярына Аўстрыйская|Кацярына]] (1553). Аднак з пачаткам Лівонскай вайны адносіны зноў пагоршыліся{{sfn|Николаева|2020|с=148}}. Важным момантам усёй палітыкі Літвы на заходнім напрамку стаў [[З’езд у Луцку|Луцкі з’езд 1529 года]], дзе сабраліся манархі шэрагу дзяржаў. Вялікі князь [[Вітаўт]] за кошт правядзення сустрэчы прадэманстраваў значэнне дзяржавы на міжнароднай арэне, а таксама дамагаўся сваёй каранацыі. Гэты план падтрымалі Свяшчэнная Рымская імперыя і тэўтонцы, імкнучыся стварыць процівагу падужэлай Польшчы. З’езд лагічным чынам завяршыў складаны палітычны шлях Вітаўта, які павінен быў ператварыць дзяржаву ў каралеўства. Аднак праект быў сарваны з-за смерці гаспадара. Тым не менш, літоўская дзяржава здолела ліквідаваць найвялікшыя небяспекі, узаконіць сваё існаванне, увайсці ў Еўропу, далучыцца да яе і ўтрымацца ў ёй{{sfn|История Литвы|2013|с=56}}. ==== Усходні кірунак ==== З канца XV стагоддзя адбывалася паступовая пераарыентацыя знешняй палітыкі ВКЛ на ўсходні кірунак, які стаў найбольш прыярытэтным. Тут адбыліся вялікія змены, якія пацягнулі з’яўленне новай геапалітычнай сітуацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]. Калі на пачатку ВКЛ падтрымлівала кантакты з суверэннымі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] і Наўгародскай землямі, [[Цвярское княства|Цвярскім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Разанскае княства|Разанскім]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] вялікімі княствамі і кангламератам т. зв. «[[Вярхоўскія княствы|вярхоўскіх княстваў]]», дзе кіравалі прадстаўнікі Чарнігаўскай галіны дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], то да канца XV ст. галоўным і адзіным самастойным суб’ектам тут засталося Маскоўскае Вялікае Княства, межы якога ўшчыльную падышлі да межаў Літвы{{sfn|Николаева|2020|с=148—149}}. Да канца кіравання вялікага князя літоўскага Вітаўта дзяржава ператварылася ў несумненнага лідара ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і праводзіла актыўную палітыку па «[[Аб’яднанне Русі|збіранню рускіх зямель]]». У 1404 г. было цалкам уключана ў склад ВКЛ Смаленскае Вялікае Княства. Да сярэдзіны 1520-х гг. уладу Вітаўта прызналі «вярхоўскія княствы» і Разанскае Вялікае Княства, яго ўплыў узмацніўся ў Пскове, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], Цверы і нават у [[Масква|Маскве]], асабліва пасля смерці зяця Вітаўта вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля І]] у 1425 годзе. Княства максімальна пашырыла свае межы, набыўшы значны міжнародны аўтарытэт. Аднак пераемнікі Вітаўта на троне [[Свідрыгайла|Свідрыгайла Альгердавіч]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]], уцягнутыя ў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|дынастычны канфлікт і барацьбу за ўладу]], не змаглі працягваць экспансіянісцкую палітыку на ўсходнім кірунку, а кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] наогул адмовіўся ад наступальнай агульнарускай праграмы, паставіўшы на першае месца сваю дынастычную палітыку ў Чэхіі і Венгрыі. Дадзеныя абставіны не прамінуў выкарыстаць асноўны супернік ВКЛ у барацьбе за «рускія землі» Маскоўскае Вялікае Княства{{sfn|Николаева|2020|с=147}}. З геапалітычнага пункту гледжання да канца XV ст. ваенна-палітычная ініцыятыва ў рэгіёне перайшла ад ВКЛ, якое ўжо не мела неабходнага патэнцыялу для ўтрымання сваёй велізарнай тэрыторыі, да Маскоўскага Вялікага Княства. Іх супрацьстаянне немінуча вяло да адкрытых ваенных дзеянняў. Прычым вялікі князь маскоўскі [[Іван III Васільевіч]] падрыхтаваўся да іх пачатку значна лепш, стварыўшы антыягелонскую кааліцыю, у якую разам з Маскоўскай дзяржавай увайшлі яшчэ [[Крымскае ханства]] і [[Малдаўскае княства]]. Акрамя таго, з канца XV ст. маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ абвясціў сябе абаронцам інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва ВКЛ, умяшаўшыся тым самым ва ўнутраныя справы заходняга суседа. Сапраўды, праваслаўе не было ў ВКЛ пануючым, а толькі цярпімым веравызнаннем, але цярпімасць гэтая была досыць шырокай і адкрытага гвалту над праваслаўнымі ў ВКЛ у дадзены перыяд не было{{sfn|Николаева|2020|с=149}}. Такім чынам, з канца XV ст. адносіны Літвы і Масковіі абвастрыліся{{sfn|Новик|2011|с=89}}. У 1487 г. у Маскву прыехаў служыць «са сваімі вотчынамі» князь [[Іван Міхайлавіч Варатынскі (старэйшы)|І. М. Перамышльскі]], у 1489 г. — князь [[Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі|Д. Ф. Варатынскі]] і тры князі з роду Бяляўскіх. Перайшлі на бок Масквы князі Мажайскія, Лукомскія і інш. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ прывяла спачатку да [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|неабвешчанай прыгранічнай вайны 1487—1494 гг.]], у выніку якой была зламаная ўся літоўская памежная паласа з Маскоўскай дзяржавай. У 1492 годзе, пасля смерці вялікага князя літоўскага Казіміра, Іван III здзейсніў некалькі паспяховых паходаў на землі ВКЛ. Новы вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч спяшаўся завяршыць вайну. Былі дасягнуты мірная і шлюбная дамоўленасці. Іван III выдаў сваю дачку [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]] за Аляксандра Казіміравіча. Па мірнай дамоўленасці да Маскоўскага княства адышлі [[Вяземскае княства]] і частка вярхоўскіх княстваў. За Іванам III было прызнана права на Ноўгарад, Пскоў, Цвер, Разань. За маскоўскім васпанам замацаваўся тытул «вялікага князя ўсяе Русі». Аднак супярэчнасці паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не былі ліквідаваныя. Іван III рыхтаваўся да вайны. Прычынай паслужыў пераход шэрагу буйных феадалаў ВКЛ у межы Маскоўскай дзяржавы. Іван III прыняў іх на службу і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|у 1500 г. абвясціў вайну ВКЛ]], якая{{sfn|Новик|2011|с=90}}, як і наступныя канфлікты [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]] гадоў, скончылася поспехам для Масквы{{sfn|Новик|2011|с=92}}. ==== Паўднёвы кірунак ==== {{Гл. таксама|Адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дунайскімі княствамі}} На паўднёвым напрамку сваёй знешняй палітыкі ВКЛ кантактавала з татарскімі ордамі і Малдаўскім княствам. Панаванне [[Залатая Арда|Залатой Арды]] над землямі Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Русі перашкаджала планам [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] па збіранню рускіх зямель, што абумовіла канфлікты паміж Княствам і Ардой. Вітаўт актыўна ўмяшаваўся ў грамадзянскую вайну ў Ардзе і іграў на ўнутраных супярэчнасцях, каб тым самым падарваць магутнасць суседа. Шмат у чым менавіта дзеянні Вітаўта паспрыялі распаду Залатой Арды. Аднак гэта стварыла толькі новыя праблемы, бо цяпер на паўднёвым кірунку колькасць контрагентаў ВКЛ павялічылася, і цяпер замест адной дзяржавы даводзілася працаваць з трыма — [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]], Крымскім ханствам і, эпізадычна, [[Нагайская Арда|Нагайскай ардой]]{{sfn|Николаева|2020|с=150}}. З Вялікай Ардой атрымалася ўсталяваць саюзніцкія адносіны. Дзве дзяржавы разам супрацьстаялі Маскве. Адносіны з Крымскім ханствам эвалюцыянавалі ад добрасуседскіх да варожых, а затым няўстойлівых. Прычынай таму паслужыла пераарыентацыя пры [[Хаджы-Гірэй|Хаджы Гірэі]] і [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэі]] ў палітыцы ханства з Літвы на Маскву. У 1480 годзе быў заключаны маскоўска-крымскі саюз, які меў антылітоўскую накіраванасць і паклаў пачатак рэгулярным набегам [[Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае|крымскіх татараў на паўднёвыя землі ВКЛ]]. Пік нападаў прыйшоўся на канец XV — пачатак XVI стагоддзя. Улады ВКЛ актыўна выкарыстоўвалі як ваенныя, так і дыпламатычныя метады для абароны паўднёвых рубяжоў. Выкарыстоўвалі яны і прамы подкуп у грашовым альбо таварным эквіваленце{{sfn|Николаева|2020|с=150—153}}{{sfn|Новик|2011|с=88—89}}. З Малдовай, за выключэннем адзінкавых інцыдэнтаў, напрыклад, на мяжы 1393—1394 гг. і ў 1495 г., захоўваліся мірныя адносіны. Своеасаблівай кропкай адліку, якая паўплывала на характар вялікалітоўска-малдаўскіх адносін, можна лічыць 26 верасня 1387 г., калі малдаўскі гаспадар [[Пётр I Мушат]] прынёс васальную прысягу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Уладзіславу ІІ Ягайлу, яго жонцы полькай каралеве [[Ядвіга Анжуйская|Ядвізе]] і Кароне Каралеўства Польскага. Ва ўладарства гаспадара [[Штэфан I Мушат|Штэфана І]], жонкай якога была невядомая сваячка Ягайлы, Малдова падтрымлівала барацьбу Кароны і Княства з татарамі. Больш за тое, гаспадар удзельнічаў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]. Гаспадар [[Аляксандр I Добры]] ажаніўся з сястрой Вітаўта Рымгайле. Аднак праз год з невядомых прычын яны развяліся, афіцыйнай прычынай была трэцяя ступень сваяцтва мужа і жонкі. Пазней гэты эпізод быў згладжаны шлюбам старэйшага сына гаспадара Аляксандра [[Ілля I|Іллі]] з [[Марыя Гальшанская|Марыяй Гальшанскай]], сястрой каралевы [[Соф’я Гальшанская|Соф’і]], чацвёртай жонкі Ягайлы{{sfn|Николаева|2020|с=156—157}}. У XVI стагоддзі вялікалітоўска-малдаўскія кантакты значна саслаблі, што было звязана з падзеннем міжнароднага прэстыжу Малдавіі, якая ўсё больш трапляла ў залежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1540-я гады яны сталі наогул адзінкавымі і тычыліся ў асноўным дробных памежных канфліктаў{{sfn|Николаева|2020|с=160}}. === 1569—1795 гг. === ВКЛ неаднаразова адмаўлялася выконваць палажэнні Люблінскай уніі аб правядзенні сумеснай знешняй палітыкі. У 1573 г. прадстаўнікі Літвы без папярэдняй кансультацыі з палякамі прапанавалі маскоўскаму цару [[Фёдар Іванавіч|Фёдару Іванавічу]] сваю падтрымку ў заняцці прастола Рэчы Паспалітай пры ўмове вяртання [[Усвяты|Усвят]], Азярышча, Полацка і Смаленска і захавання свабод і прывілеяў шляхты. У тым жа годзе літоўская шляхта адмовіліся ад накіравання ў [[Парыж]] адзінай дэлегацыі для запрашэння на прастол [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрыха Валуа]], паслаўшы ў Францыю самастойную дэлегацыю на чале з маршалкам надворным [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалаем Радзівілам Сіроткай]]. Дэлегацыя ВКЛ даставіла новаму манарху акт, які пацвярджаў яго правы на літоўскі вялікакняскі прастол. Таксама самастойна прадстаўнікі Літвы наведвалі Генрыха пасля яго ўцёкаў у 1574 г., высвятляючы пытанне аб магчымасці яго вяртання. У 1575 г. прадстаўнікі княства без кансультацый з палякамі правялі перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], які прэтэндаваў на прастол Паспалітай. У 1587 г. адпаведныя перамовы былі праведзены з маскоўскім царом Фёдарам Іванавічам{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-59}}. Місія Сіроткі была сур’ёзнай: заявіць пры французскім двары не толькі словамі, але і сваімі паводзінамі, што ён прадстаўляе суверэнную дзяржаву — Вялікае Княства Літоўскае. Падчас візіту ў Парыжы ў яго адбыўся канфлікт з палякамі, якія не жадалі, каб літвіны выступалі асобна ад іх. Сіротка заявіў: «''Каб ўладару нашаму, абранаму кіраўніку, не падалося, што наша дзяржава горшая за вашу Польшчу, каб я, як ягоны пасланнік, слухаючы прысвячэнні і віншаванні ад імя польскай кароны, не стаяў сярод вас як слуп''»{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}. У студзені 1627 г. са згоды [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] [[Аляксандр Гасеўскі]], які камандаваў літоўскім войскам, заключыў перамір’е з камандуючым шведскай арміяй [[Понтус Дэлагардзі|Понтусам Дэлагардзі]]. Дадзенае перамір’е было заключана без узгаднення з палякамі і разглядалася як заключанае толькі ад імя літоўцаў{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Найбуйнейшай акцыяй Літвы ў галіне міжнародных адносін стала спроба разрыву уніі з Польшчай, прадпрынятая ў 1655 г. 10 жніўня на сустрэчы ў [[Рыга|Рызе]] пасол Г. Любянецкі, накіраваны вялікім гетманам літоўскім [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]], і шведскі генерал [[Магнус Юліус Дэлагардзі|Магнус Дэлагардзі]] склалі праект дамовы аб пераходзе ВКЛ пад пратэкцыю Швецыі. Перамовы былі працягнутыя ў ваенным лагеры Радзівіла ў [[Кейданы|Кейданах]] і завяршыліся 18 жніўня падпісаннем дамовы ад імя [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай рады]]. Дакумент прадугледжваў стварэнне шведска-літоўскага ваенна-палітычнага саюза пры захаванні адміністрацыі, законаў, казны і войска ВКЛ. Вялікім князем літоўскім станавіўся шведскі кароль [[Карл X Густаў]]. Аднак ініцыятыва Радзівіла не атрымала шырокай грамадскай падтрымкі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Палякі былі вымушаныя лічыцца з імкненнем літоўскай эліты захаваць асаблівы статус у сферы знешняй палітыкі. Яе меркаванне прымалася пад увагу перш за ўсё ў адносінах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. Кантакты з Масквой уваходзілі ў кампетэнцыю літоўскай канцылярыі ў Вільні, дзе рыхтавалася адпаведная дыпламатычная дакументацыя. Так, напрыклад, у 1582 г. пры заключэнні [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскага міру]] дэлегацыя Рэчы Паспалітай практычна цалкам складалася з ліцвінскай шляхты. З другой чвэрці XVII ст. значнасць прадстаўнікоў ВКЛ у складзе дэлегацый стала зніжацца і на першы план сталі выходзіць палякі. Гэта выклікала незадаволенасць у літоўскай шляхты, якая дамагалася строгага ўліку сваіх інтарэсаў на перамовах з маскавітамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Менш значнай была роля дыпламатыі ВКЛ у кантактах з дзяржавамі Еўропы, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам, паколькі гэтыя кірункі ўваходзілі ў сферу кампетэнцыі польскай дыпламатыі. Аднак такі парадак зусім не азначаў поўнага адхілення Вільна ад еўрапейскай палітычнага жыцця. У першай палове XVII ст. прадстаўнікі ВКЛ наведвалі з місіямі рознага роду [[Рым]], [[Нідэрланды]], Францыю. Падчас наведвання Францыі ў 1640 г. ваяводам смаленскім [[Крыштоф Гасеўскі|Крыштофам Гасеўскім]] адбыўся дыпламатычны скандал. Перавысіўшы паўнамоцтвы, дадзеныя яму каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]], Гасеўскі ўступіў у перамовы з [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардыналам Рышэлье]] і заключыў пагадненне, якое абавязвала Рэч Паспалітую разарваць адносіны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Учынак пасла выклікаў незадаволенасць караля Уладзіслава IV, які адмовіўся зацвердзіць Парыжскае пагадненне{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. У XVIII ст. значнасць ВКЛ у міжнародных зносінах працягвала зніжацца. Згадка пра тое, што Рэч Паспалітая з’яўляецца «дзяржавай двух народаў», стала знікаць з дыпламатычных дакументаў, у міжнароднай дыпламатычнай практыцы яе сталі разглядаць як польскую дзяржаву. Аднак у сілу свайго геапалітычнага становішча ВКЛ яшчэ працягвала аказваць уплыў. Менавіта ліцвіны звярнуліся ў 1715 г. да [[Пётр I|Пятра I]] з просьбай аб пасярэдніцтве ў справе ўрэгулявання ўзаемаадносін з [[Каралеўства Саксонія|Саксоніяй]]. У другой палове XVIII ст. асобныя прадстаўнікі магнацкіх родаў ВКЛ, якія выступалі з пазіцый абароны сваіх вузкасаслоўных інтарэсаў, звярталіся па падтрымку да [[Кацярына II|Кацярыны II]]{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. == Арганізацыя == === Развіццё знешнепалітычнай працы=== Першапачаткова кантроль над знешняй і ўнутранай палітыкай меў выключна [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]]. У далейшым дзяржава паступова набывала статус абмежаванай манархіі. Сярод прычын гэтаму — адмена абласных княжанняў і ўвядзенне сістэмы намесніцтва, што садзейнічала колькаснаму росту і палітычнаму ўзвышэнню [[шляхта|шляхты]], якая не хацела неабмежаванай улады васпана і дамагалася большых правоў для сябе. Іх зацікаўленасць ва ўдзеле ў знешняй палітыцы была звязана з магчымасцю бяспошліннага вывазу за мяжу лесу, збожжа, жывёлы і ўвозу імпартных тавараў{{sfn|Новик|2011|с=80—81}}. У XIV ст. пры вялікім князі літоўскім узнікае дарадчы орган — Дума. Яна паступова трансфармавалася ў вышэйшы орган выканаўчай улады краіны, стаўшы [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай паноў (паны-рады)]]. Адным з членаў органа быў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]]. Да яго кампетэнцый, акрамя ўсяго іншага, адносілася адпраўка пасольстваў і забеспячэнне іх бяспекі, а таксама падрыхтоўка міжнародных дагавораў. Найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі абмяркоўваліся на [[сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальным сойме]]{{sfn|Новик|2011|с=81—82}}. Артыкул 10 акту Люблінскай уніі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага прадугледжваў, што «ніякія саюзы, трактаты і мірныя ўмовы не павінны надалей здзяйсняцца і заключацца з іншымі народамі і ніякія амбасады не павінны быць пасыланыя па важных справах у чужыя краіны без агульнага ведама і савета абодвух народаў». Фармальна кіраўніцтва знешняй палітыкай знаходзілася ў руках [[кароль Рэчы Паспалітай|манарха]], які з’яўляўся кіраўніком дзвюх дзяржаў — каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Цэнтральным органам, які ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва дыпламатычнай дзейнасцю ў канцы XVI—XVII ст., была канцылярыя гасудара. Кіраўнік каралеўскай канцылярыі — канцлер — займаўся фарміраваннем пасольстваў і накіраваннем іх за мяжу, кіраваў складаннем дыпламатычных дакументаў і падпісваў іх, прымаў данясення паслоў. У некаторых выпадках ён мог прымаць замежныя пасольствы ад імя караля{{sfn|Тихомиров|1998|с=52}}. Часткова знешняя палітыка ўваходзіла і ў кампетэнцыі [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]]. Дэпутаты маглі выслухоўваць паслоў замежных дзяржаў і абмяркоўваць важныя знешнепалітычныя праблемы. У XVII ст. сейм атрымаў выключнае права сцвярджаць мірныя дагаворы і саюзы, вырашаць пытанні, звязаныя з дыппрадстаўніцтвамі, удзельнічаць у складанні дыпламатычных дакументаў. Сейм сцвярджаў кандыдатуры паслоў і кантраляваў іх дзейнасць{{sfn|Тихомиров|1998|с=53}}. === Роля канцлера і канцылярыі === Вялікакняскай канцылярыяй ствараўся ўвесь комплекс дыпламатычных дакументаў. Іх можна падзяліць на дзве групы. Першая група — гэта ўласна дыпламатычныя дакументы, да якіх можна аднесці даверчыя граматы, міжнародныя дагаворы, перапіску з замежнымі апанентамі, адказы замежным паслам. Другая група — дакументы, неабходныя для забеспячэння працы пасольстваў, або дакументы паслоў — інструкцыі, «небяспечныя» граматы, справаздачы і дзённікі (дыярушы) паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Пасля падпісання Люблінскай уніі паміж канцылярыямі ВКЛ і Польшчы ўсталяваўся падзел сфер дзейнасці. У кампетэнцыі вялікакняскай канцылярыі знаходзіліся адносіны з Маскоўскай дзяржавай і Інфлянтамі. Канцлер і [[Падканцлер літоўскі|падканцлер ВКЛ]], раней — члены Рады ВКЛ, у якасці міністраў увайшлі ў склад Сената Рэчы Паспалітай. У іх падпарадкаванні знаходзіліся практычна ўсе дзяржаўныя справы, у тым ліку і пытанні знешняй палітыкі. Фактычна з’яўляючыся міністрамі замежных спраў, яны непасрэдна кіравалі дыпламатычнай службай. Круг паўнамоцтваў канцлераў у сферы дыпламатыі быў досыць шырокі. Яны як члены рады Сената прымалі непасрэдны ўдзел у распрацоўцы інструкцый паслам. Затым на падставе распрацаваных рэкамендацый супрацоўнікі канцылярыі рыхтавалі неабходную для пасольства дакументацыю. Падрыхтаваныя дакументы падпісваліся канцлерам, і ставілася друк адпаведнай канцылярыі. Пасля выканання місіі паслы прадстаўлялі канцлеру справаздачу аб перамовах і заключанае імі пагадненне. У выпадках працяглых перамоваў яны адпраўлялі канцлеру рапарты аб іх ходзе{{sfn|Лазоркина|2008|с=43—44}}. Часам канцлеры самі прымалі ўдзел у перамовах. У шэрагу выпадкаў яны асабіста ўзначальвалі дыпмісіі. Канцлеры ВКЛ падтрымлівалі актыўныя кантакты са службовымі асобамі іншых дзяржаў, прымалі замежных паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. У дыпрабоце таксама былі задзейнічаны вялікія [[пісар|пісары]]. Іх маглі прызначаць у ролі вялікіх паслоў або ў якасці камісараў памежных камісій{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. === Арганізацыя працы пасольств === [[Пасольства|Пасольствы]] адпраўляліся па рашэнні Сейма або ў перыяд паміж яго пасяджэннямі — па рашэнні манарха і сенатараў-рэзідэнтаў. Адпаведна пасольская дакументацыя рыхтавалася альбо спецыяльнай соймавай камісіяй, альбо сенатарамі-рэзідэнтамі. Асаблівае месца сярод пасольскіх дакументаў займалі інструкцыі. Звычайна ва ўступнай частцы інструкцыі вызначаўся ранг пасольства, а менавіта: ад чыйго імя яно адпраўлялася — толькі ад караля ці караля і Рэчы Паспалітай. Змяшчаліся звесткі аб рангу пасольства і асобах, прызначаных у якасці паслоў, пералік даручэнняў, якія павінны быць выкананы ў ходзе місіі. У выпадку адпраўлення вялікіх пасольстваў, асабліва ў Маскоўскую дзяржаву, інструкцыі былі дэталёвымі. У іх уключаліся вітальныя прамовы для ўсіх паслоў на ўрачыстай аўдыенцыі, дзе яны павінны былі выступаць па чарзе, а таксама правілы цырыманіялу на прыёме{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Асобна агаворвалася працэдура ўручэння падарункаў, калі такія былі прадугледжаныя. Далей у інструкцыях вынікалі пералікі пытанняў, якія павінны былі быць вырашаны ў ходзе перамоваў. У выпадках ратыфікацыі раней падпісаных дагавораў асобна разглядаўся кожны пункт дагавора. У дыпламатычных місіях у Маскоўскую дзяржаву паслы абавязаны былі строга сачыць за выкананнем цырыманіялу і, такім чынам, захаваннем прэстыжу дзяржавы{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Канчатковы тэкст інструкцый складаўся ў канцылярыях на падставе падрыхтаваных рэкамендацый. Як правіла, канцылярыі рыхтавалі асобна дакументы для паслоў Польшчы і ВКЛ. У асобных выпадках паслам дзяржавы выдавалася толькі адна інструкцыя з канцылярыі ВКЛ. Інструкцыі падпісваліся прадстаўнікамі Польшчы і ВКЛ{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Польскія даследчыкі адзначаюць, што ў адносінах з дзяржавамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Асманская імперыя|Турцыі]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] канцылярыя ВКЛ прымала менш актыўны ўдзел. Аднак дыпламатычныя кантакты з Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй знаходзіліся пад пільнай увагай княства{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Акрамя інструкцый канцылярыямі рыхтаваліся дакументы, якія пацвярджаюць паўнамоцтвы паслоў на правядзенне перамоў і заключэнне адпаведных пагадненняў. Сярод іх адрозніваюцца два тыпу — даверчыя граматы (kredens) і лісты паўнамоцныя (plenipotencja). Часцей за ўсё дакументы выдаваліся каралём Рэчы Паспалітай. У іх заключаліся звесткі самага агульнага характару, такія як падстава для адпраўлення дадзенага пасольства, імёны прызначаных паслоў і просьба верыць ім ва ўсім, пра што яны будуць казаць ад імя караля і Рэчы Паспалітай. Ідэнтычная была форма складання лістоў паўнамоцных{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Пасля вяртання паслы прадстаўлялі справаздачу аб выкананні даручанай ім місіі. Як правіла, такія выніковыя дакументы складаліся ў форме справаздач або дзённікаў. Часам гэта былі вусныя справаздачы перад манархам або на Сойме. Спецыяльнай пастановы, якая абавязвае паслоў і камісараў даваць справаздачу, не існавала. Толькі ў асобных выпадках у інструкцыях згадваецца аб прадстаўленні справаздачы аб пасольстве. Пытанне аб тым, хто і калі прымаў рашэнне аб прадстаўленні справаздачы (і ў якой форме: вусна або пісьмова), усталяваць вельмі складана. У кожным асобным выпадку дзейнічалі асаблівыя прычыны{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Як правіла, справаздачы і дзённікі складаліся з некалькіх частак. Так, у пачатку дзённіка апісвалася падарожжа паслоў, аказаны ім прыём у дарозе, паказваліся суправаджаючыя асобы. У наступнай частцы дзённіка або справаздачы ўтрымліваліся звесткі аб урачыстым прыёме ў сталіцы, калі такі быў прадугледжаны. На ўрачыстым прыёме, як правіла, уручаліся дары. Складаліся спецыяльныя рэестры, якія зачытваліся дзякамі на аўдыенцыі. Далей падрабязна апісваўся ход перамоваў. Гэтая частка была самай шырокай. У завяршальнай частцы дзённіка апісвалася працэдура ратыфікацыі заключанага пагаднення. Як правіла, гэта была такая ж урачыстая цырымонія, як і пры прыёме паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Пры гэтым дыпламатычныя паездкі былі вельмі небяспечнымі, асабліва ў Крыме. Часам паслы гінулі, іх маглі затрымаць, абрабаваць, заключыць у турму{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip su Krymo chanatu, Kazanės totoriais – taip pat galiojo maskvėniškų pasiuntinybių stilius?}}. === Мовы дыпламатычнай працы === Асноўнай канцылярскай мовай была [[старабеларуская мова|старабеларуская]] (яна ж стараўкраінская і заходнеруская, у сучаснікаў — у «руські язык/мова»). У новых палітычных умовах, якія склаліся пасля заключэння Люблінскай уніі, [[польская мова]] і [[Культура Польшчы|культура]] ў асяроддзі магнатаў і шляхты ВКЛ сталі прэстыжнымі. Паступова пачаўся працэс актыўнага выцяснення старабеларускай мовы з дзелавога пісьменства княства. У XVII стагоддзі польская мова стала пранікаць у тэксты дакументаў. З сярэдзіны стагоддзя акты, напісаныя на старабеларускай мове, становяцца рэдкімі. Гэты працэс завяршыўся ў 1697 годзе прыняццем пастановы соймам Рэчы Паспалітай аб замене яго польскім у дзяржаўным выкарыстанні{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. У першай палове XVII стагоддзя ў дыпламатычнай практыцы ВКЛ досыць часта сустракаюцца дакументы для паслоў і камісараў Рэчы Паспалітай, напісаныя на старабеларускай мове. У другой палове XVII стагоддзя такія дакументы сустракаюцца радзей{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}} Аднак у дыпламатычных адносінах з Маскоўскай дзяржавай працягвала выкарыстоўвацца старабеларуская мова. У 1646 годзе маскоўскія паслы асабліва настойвалі на яго выкарыстанні ў перапісцы караля Рэчы Паспалітай і маскоўскага цара: «''Здаўна павялося, што граматы каралеўскія да вялікага ўладару пішуцца беларускім лістом, і цяпер, міма звычаяў, па-польску пісаць не падыходзіць, ды ў парубежных ваяводаў і перакладчыкаў няма''». Гэта было звязана з тым, што ў польскім варыянце царскі тытул пісаўся няправільна і выклікаў неаднаразовыя скаргі і прэтэнзіі з боку ўсходніх суседзяў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46—47}}. Разам з тым старабеларуская заставалася ва ўжытку ў адносінах з Крымскім ханствам{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip susikalbėdavome su totoriais?}}. У шэрагу выпадкаў назіралася, калі ў дакументах на польскай мове прысутнічалі [[беларусізмы|беларускія ўкрапванні]]{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. У той жа час у дыпламатычнай практыцы ВКЛ актыўна выкарыстоўвалася і [[лацінская мова]], перш за ўсё ў адносінах з [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтамі]] і Швецыяй{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. Тым не менш, на якой бы мове не вялася дакументацыя, ад дыпламатаў патрабавалі веданне польскай, старабеларускай, [[нямецкая мова|нямецкай]] і латыні{{sfn|Valatka|2012|loc=Šiais laikais dėl vienos užsienio kalbos ministrams Lietuvoje iškyla problemų, o kiek kalbų privalėjo mokėti LDK didikas XVI–XVII a.?}}. == Гістарыяграфія == Найбольш вывучанымі аспектамі знешняй палітыкі ВКЛ з’яўляюцца ўзаемаадносіны з Маскоўскай дзяржавай, пераважна тэма барацьбы за валоданне памежнымі тэрыторыямі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. Астатнія ж аспекты знешняй палітыкі закраналіся не вельмі глыбока, магчыма, акрамя адносін з Крымскім ханствам, Польшчай і Лівоніяй{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. Цяжкасці пры вывучэнні тэмы ўзнікае з-за таго, што дыпламатычныя крыніцы раскіданыя па архівах розных краін. Апроч таго, перашкаджае таксама моўны бар’ер, бо для працы гісторыку неабходна ведаць шмат моў{{sfn|Valatka|2012|loc= Paradoksas: lyg ir daug popierių išlikę, o mažai studijų turime. Kodėl?}}. Ёсць і іншая праблема — фінансаванне, паколькі праца гісторыка ў архівах замежных краін абыходзіцца дорага{{sfn|Valatka|2012|loc=Kitaip sakant, ne kiekvienas jaunas istorikas gali tyrinėti LDK diplomatijos istoriją?}}. У канцы XX ст. па тэме выйшла праца [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] «Литовско-русский сейм», прысвечаная даследаванню гісторыі ўзнікнення, станаўлення і развіцця гэтага дзяржаўна-палітычнага інстытута, высвятленню яго функцый і прэрагатыў, а таксама ўплыву рашэнняў сеймаў на ўнутры- і знешнепалітычнае жыццё дзяржавы. Адначасна выйшлі і дзве невялікія працы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Заметки о крымских делах в Метрике Литовской» і «Литовские упоминки татарским ордам. Скарбовая книга Метрики Литовской 1502–1509 гг.», прысвечаныя ўзаемаадносінамі з татарамі. У пачатку ХХ ст. праблемы знешняй палітыкі ВКЛ сталі прадметам вывучэння ў манаграфіях польскіх даследчыкаў [[Оскар Галецкі|О. Галецкага]], [[Людвік Фінкель|Л. Фінкеля]] і іншых{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. У [[міжваенны перыяд|інтэрбелум]] у [[СССР]] даследванне гісторыі ВКЛ значна скарацілася. Але ў пасляваеннай гістарыяграфіі сітуацыя змянілася. У прыватнасці, аднавілася вывучэнне маскоўска-ліцвінскіх адносін XV–XVI стст. З пачатку 50-х гг. ХХ ст. у савецкай гістарыяграфіі надоўга зацвердзілася тэндэнцыйная канцэпцыя падзей, якія прывялі да пераходу часткі ўсходніх зямель ВКЛ пад кантроль Масковіі на мяжы XV–XVI стст. Сутнасць яе была ў наступным: славянскае насельніцтва ВКЛ ужо ў XV ст. «пакутавала» ад прыгнёту каталіцызму і «імкнулася» перайсці пад уладу Маскоўскай дзяржавы і на мяжы XV–XVI стст., дзякуючы паспяховай палітыцы маскоўскага кіраўніцтва, «аб’ядналася» нарэшце з адзінавернымі братамі. Гэта версія была прадстаўлена ў манаграфіі [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч|К. В. Базілевіча]] «Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в.»{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пазней з’явіліся новыя даследаванні па гэтай тэме. Так, [[Ігар Барысавіч Грэкаў|І. Б. Грэкаў]] у працы «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV–XVI вв.» разглядаў пытанні ўзаемаадносін паміж краінамі Усходняй Еўропы, у тым ліку ўзаемаадносіны ВКЛ са сваімі суседзямі. Адбітак панаваўшых у савецкай гістарыяграфіі наратываў нясе на сабе праца Г. Л. Харашкевіч «Русское государство в системе международных отношений конца XV – начала XVI в.», прысвечаная ўсебаковаму агляду эканамічных, палітычных, культурных сувязяў Маскоўскай дзяржавы азначанага перыяду, закранаючы ў тым ліку і адносіны з ВКЛ. Прычыны і сутнасць маскоўска-ліцвінскіх супярэчнасцяў падрабязна разглядаюцца ў працы [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зіміна]] «Россия на рубеже XV–XVI столетий». У гэты ж час малдаўскія даследчыкі выпусцілі шэраг прац, якія былі прама ці ўскосна прысвечаны асвятленню ліцвінска-малдаўскіх адносін{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Пачатак 80-х гг. ХХ ст. быў адзначаны выхадам дысертацыйнага даследавання літоўскага гісторыка [[Эгідыюс Банёніс|Э. Банёніса]], прысвечанага вывучэнню праблемы пасольскай службы ВКЛ сярэдзіны XV ст. – 1569 г. Яго праца стала па сутнасці пачатковым крокам у даследаванні такіх важнейшых пытанняў, маючых непасрэднае дачыненне да знешняй палітыкі, як арганізацыя пасольскай службы і дыпламатыя ВКЛ. Высновы, да якіх прыйшоў аўтар, ішлі ў разрэз з панаваўшым у ой час пунктам гледжання, згодна з якім знешняя палітыка і дыпламатыя ВКЛ атаясамлівалася са знешняй палітыкай і дыпламатыяй Польшчы, звязанай з ім персанальнай уніяй. Літоўскі даследчык пераканаўча абверг такое меркаванне, даказаўшы існаванне самастойнага курса ВКЛ у міжнароднай палітыцы і асобнай ад польскай сферы дзейнасці яго дыпламатыі{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Тым часам у польскай гістарыяграфіі ў міжваенны час асаблівую цікавасць прадстаўляла праблема міжнародных адносін ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XVI ст. Прычынай была праводзімая польскімі ўладамі палітыка адраджэння польскай дзяржавы на Усходзе, мэтай якой была рэалізацыя «[[ягелонская ідэя|ідэі ягелонскай]]» і «гістарычная місія» Польшчы ва Усходняй Еўропе. У 30–40-я гг. ХХ ст. у Польшчы выйшаў шэраг прац абагульняючага характару, сярод іх вылучаюцца дзве працы [[Людвік Калянкоўскі|Л. Калянкоўскага]], у якіх на вялікім фактычным матэрыяле разглядаліся пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ канца XIV–XVI ст. Яго пяру належаў і спецыяльны артыкул, прысвечаны праблеме ўзаемаадносін Ягелонскай манархіі з Крымам{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўзаемаадносіны Ягелонаў з Маскоўскай дзяржавай апынуліся па-за рамкамі праблематыкі работ польскіх гісторыкаў; падвергнуўся крытыцы і тэзіс аб «гістарычнай місіі» на Усходзе. Аднак высокі ўзровень распрацаванасці праблем міжнародных адносін у польскай гістарыяграфіі дазволіў падрыхтаваць шэраг фундаментальных калектыўных прац па гісторыі знешняй палітыкі і дыпламатыі Польшчы. Так, у 1982 г. пад рэдакцыяй [[Марыян Біскуп|М. Біскупа]] выйшаў першы том «Гісторыі дыпламатыі Польшчы», дзе ўтрымлівалася інфармацыя па знешняй палітыкі ВКЛ. Для гэтага выдання, як і для даваенных польскіх даследчыкаў, было характэрна атаясамленне ўсходняй мяжы Кароны з усходняй мяжой ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. Сярод іншых прац польскіх гісторыкаў можна адзначыць даследаванне [[Юліюш Бардах|Ю. Бардаха]], які зрабіў спробу разгледзець напружаны характар узаемаадносін Вільні з Маскоўскай дзяржавай скрозь прызму дзейнасці разведвальнай службы Княства. У 1976 г. выйшла і сінтэтычная праца [[Марцэлі Косман|М. Космана]] «Historia Białorusi», у якой былі закрануты пытанні знешняй палітыкі ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. Адносна заходняй гістарыяграфіі пасляваеннага перыяду вызначыліся нямецкія спецыялісты. Класічнай стала праца [[Хорст Ябланоўскі|Х. Ябланоўскага]] «Westrussland zwischen Wilnaund Moskau», якая выйшла ў 1955 г. Вучоны паказаў, што ў тым канкрэтным часе на тэрыторыі так званай [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] прамаскоўскай арыентацыі насельніцтва не існавала, што ўзаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі, а таксама паміж уладай і праваслаўнай царквой у ВКЛ характарызаваліся талерантнасцю. Такія высновы ішлі ў разрэз з меркаваннямі афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй таго час{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. У канцы 80-х гг. ХХ ст. у сацыялістычных дзяржавах пачаўся перагляд старых поглядаў. Новы падход па ліцвінска-маскавіцкіх адносінах знайшоў адлюстраванне ў нарысе [[Станіслаў Уладзіміравіч Думін|С. В. Думіна]] «Другая Русь (Великое княжество Литовское и Русское)». У ім упершыню ў савецкай гістарыяграфіі былі выказаны думкі, якія аспрэчвалі многія стэрэатыпы, у тым ліку ставіўся пад сумненне тэзіс пра імкненне славянскага насельніцтва да Масквы{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. У 1990 г. выйшла 3-е выданне працы Е. Ахманьскага «Historia Litwy», у якім адзначалася, што войны Княства з Масквой з канца XV ст. прымусілі ВКЛ шукаць збліжэнне з Польшчай{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. З канца 80-х гг. ХХ ст. да даследавання праблемы знешняй палітыкі і міжнароднага становішча ВКЛ далучыліся і беларускія гісторыкі. Адным з першых быў [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]], у працах якога разглядаліся разнастайныя аспекты міжнароднай палітыкі ВКЛ, у тым ліку адносіны з Маскоўскай дзяржавай, Крымскім ханствам, Польшчай, Святой Рымскай імперыяй і іншыми. Пасля атрымання Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту пачалося больш глыбокае даследаванне пытанняў знешняй палітыкі, у тым ліку пытанняў узаемаадносін ВКЛ з суседнімі дзяржавамі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. У 1997 г. [[Уладзімір Ільіч Канановіч|У. І. Канановічам]] была абаронена кандыдацкая дысертацыя па гісторыі дыпламатычных зносін ВКЛ па тэме «Дыпламатыя Вялікага Княства Літоўскага ў 1480 – першай чвэрці XVI ст.: (Адносіны з Вялікім княствам Маскоўскім і Крымскім ханствам)». Агульнае асвятленне знешнепалітычнай праблематыкі часоў ВКЛ можна знайсці ў першай частцы выдання «Нарысы гісторыі Беларусі», падрыхтаванага [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]]{{sfn|Мікалаева|2015|с=153}}. У 2012 годзе польскі гісторык Д. Каладзечык апублікаваў працу, які змяшчае большую частку дыпламатычных дакументаў па літвінска-татарскім адносінам{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{H|Николаева|2020|Николаева, Л. В. Внешняя политика Великого Княжества Литовского в конце XIV–середине XVI в.: основные направления в геополитической перспективе / Л. В. Николаева // Межкультурные исследования. – 2020. − № 5. – С. 140–174.}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}} * {{H|Тихомиров|2006|Тихомиров А.В., ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ДИПЛОМАТИЯ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В XIII – XIV ВВ. [Электронный ресурс]: электрон. данные. - Москва: Научная цифровая библиотека PORTALUS.RU, 09 апреля 2006.}} * {{h|Тихомиров|1998|Тихомиров, А. В. Внешнеполитический механизм и организация дипломатической службы Речи Посполитой и Великого княжества Литовского в 1569 - 1795 гг // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1998. — № 3}} * {{h|Мікалаева|2015|Адлюстраванне знешняй палітыкі Вялікага княства Літоўскага перыяду канца XV ― сярэдзіны XVI ст. у гістарычных даследаваннях XX ст. / Л. В. Мікалаева // Научные труды Республиканского института высшей школы. — Минск, 2007―. — 2015. ― Вып. 15, ч. 1. ― С. 147―155}} * {{h|Лазоркина|2008|Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. / Ольга Лазоркина // Журнал международного права и международных отношений : научное издание / учредитель Международное общественное объединение по научно-исследовательским и информационно-образовательным программам "Развитие". — 2008. ― № 1. ― С. 43―48}} * {{h|История Литвы|2013|А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. История Литвы. — Eugrimas, 2013. — ISBN 978-609-437-207-0.}} * {{h|Valatka|2012|Rimvydas Valatka. „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės diplomatijos istorija – žavi, bet neparašyta“ // Baltų žinyčios vartai. — gruodžio 30, 2012.}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] lgytlb6ubzfcu1eoa63d5wx4ts9q1jl 0 780082 5156834 5047181 2026-06-21T11:47:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156834 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская асацыяцыя студэнтаў-архітэктараў |альтэрнатыўная = БАСА |лагатып =БАСА эмблема.png |подпіс =Эмблема МГА "БАСА" |тып = [[грамадская арганізацыя]] |заснавана = [[1993]] г. - устаноўчы сход [[1994]] г. - рэгістрацыя |заснавальнікі = |ключавыя фігуры = |прадстаўніцтва =рэспубліканскае аб'яднанне |галіна = |колькасць валанцёраў = |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт =https://www.facebook.com/basa.org.by |дата ліквідацыі =[[2022]] г. - рашэнне суда [[2024]] г. - выключэнне з рэестра |размяшчэнне = 220030, вул. Карла Маркса, 14, [[Мінск]], [[Беларусь]] |шырыня_лагатыпа=200}} '''Моладзевае грамадскае аб’яднанне «Беларуская асацыяцыя студэнтаў-архітэктараў» (МГА «БАСА»)''' — незалежнае аб’яднанне студэнтаў-архітэктараў у Беларусі. Дзейнічала з 1993 г. па 2022 г. МГА «БАСА» аб’яднала [[Архітэктар|студэнтаў-архітэктараў]] усіх тэхнічных універсітэтаў краіны. Займалася нефармальнай адукацыяй і абменам досведам. Студэнты арганізоўвалі лекцыі беларускіх і замежных архітэктараў, праводзілі архітэктурныя форумы і школы, удзельнічалі ў [[Еўрапейская асамблея студэнтаў-архітэктараў|Еўрапейскай асамблеі студэнтаў-архітэктараў]] і іншых міжнародных архітэктурных мерапрыемствах, займаліся вывучэннем і папулярызацыяй [[Культура Беларусі|нацыянальнай культуры]] і [[Архітэктура Беларусі|архітэктуры]]. Эмблема — [[чорны квадрат]] мастака [[Казімір Малевіч|Малевіча]] з [[мадулор]]ам [[Ле Карбюзье]], які вырываецца з яго. Гэта сімвалізуе імкненне выйсці за межы звычайнага светаўспрымання і паглядзець на праблемы грамадства з іншага боку для больш эфектыўнага іхняга вырашэння. [[Файл:БАСА сустрэча актыва розных гадоў на 20 ДН-1.jpg|міні|400x400пкс|Сустрэча актыва розных гадоў на 20-я ўгодкі арганізацыі ў 2014]] == Гісторыя == === Стварэнне === У 1990 годзе студэнты [[Архітэктурны факультэт БНТУ|архітэктурнага факультэта]] [[Беларуская політэхнічная акадэмія|Беларускай політэхнічнай акадэміі]] ўпершыню далучылася да ўдзелу ў [[Еўрапейская асамблея студэнтаў-архітэктараў|Еўрапейскай асамблеі студэнтаў-архітэктараў]] (EASA). Але зусім хутка зразумелі, што недастаткова толькі ўдзельнічаць у еўрапейскіх сустрэчах, знаходзіць ды ўжываць штосьці новае, але і самім быць рухавікамі новых ідэяў у краіне. На EASA ў 1992 годзе нацыянальнымі каардынатарамі Беларусі і Польшчы была прапанаваная ідэя правядзення сумеснай студэнцкай асамблеі «Яднанне» на тэрыторыі дзвюх краінаў. Тады падавалася, што ў хуткім часе не стане межаў паміж дзвюма краінамі, не павінна быць і межаў для творчасці. Перадпачатак падрыхтоўкі да асамблеі стаў пачатковым пунктам, калі было вырашана пераўтварыць беларускую секцыю EASA на асобную арганізацыю. Для польскіх студэнтаў-архітэктараў гэта таксама з’явілася штуршком да стварэння Агульнапольскага саюза студэнтаў-архітэктараў (OSSA) у 1997 годзе<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://issuu.com/minsk.basa|title=minsk.basa Publisher Publications|website=Issuu|access-date=2025-01-07|archive-date=7 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107193300/https://issuu.com/minsk.basa|url-status=dead}}</ref>. Першая ўстаноўчая канферэнцыя МГА «БАСА» адбылася 1 снежня 1993 года па ініцыятыве тых жа студэнтаў-архітэктараў БПІ, і ўжо 9 лютага 1994 г. БАСА была зарэгістраваная Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь (перарэгістраваная 07 лютага 2006 г., пасведчанне аб рэгістрацыі № 01356)<ref>{{Cite web|url=https://bsa.by/files/basa/6/4f5319a464441313217fe4c365d2a5eb|title=Wayback Machine|website=bsa.by|access-date=2025-01-07}}</ref>. === Ліквідацыя === [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] 18 траўня 2022 г. ліквідаваў МГА «БАСА», па выніку ''«інвентарызацыі»'', якая праводзілася ''«органамі юстыцыі ва ўзаемадзеянні з праваахоўнікамі»''<ref name="ЕР-1">{{cite web|url=https://euroradio.fm/u-minyusce-zachystku-gramadzyanskay-supolnasci-nazvali-inventaryzacyyay|title=У Мінюсце "зачыстку" грамадзянскай супольнасці назвалі "інвентарызацыяй"|url-status=live}}</ref> пасля палітычных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020&nbsp;г]]. Асацыяцыя была выключаная з Адзінага дзяржаўнага рэгістра юрыдычных асоб 08.01.2024&nbsp;г<ref>https://www.svaboda.org/a/31900881.html</ref>''<ref>https://euroradio.fm/vyarhouny-sud-likvidavau-belaruskuyu-asacyyacyyu-studentau-arhitektarau</ref>.'' == Кірункі працы == Асноўныя кірункі працы МГА «БАСА» ў 1993—2022 гадах: * правядзенне архітэктурных вандровак па беларускіх помніках і памятных мясцінах; * даследаванне, інвентарызацыя помнікаў архітэктуры і ўдзел у аднаўленчых работах; * грамадскі кантроль за захаваннем гісторыка-культурных каштоўнасцей<ref>{{Артыкул|спасылка=https://harodnia.com/images/articles/old/01/a55_skarha.pdf|загаловак=СКАРГА ў Гродзенскую Абласную пракуратуру|год=2006|выданне=МГА "БАСА"}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.by/news/article/19350/|title=Студенты-архитекторы сделали опрос в защиту архитектурного наследия Минска, которое могут снести|website=realt.by|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://realt.by/news/article/19350/|url-status=dead}}</ref>; * правядзенне мастацкіх пленэраў, майстэрняў, майстар-класаў, выставаў; * правядзенне творчых сустрэч, лекцый, семінараў, дыскусій<ref>{{Cite web|url=https://bsc.by/ru/story/kreativnye-idei-pridumyvat-neslozhno-trudnee-ih-voploshchat-v-zhizn|title=Креативные идеи придумывать несложно. Труднее их воплощать в жизнь... {{!}} РУП «БЕЛСТРОЙЦЕНТР»|website=bsc.by|access-date=2025-01-07|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bsa.by/news/BUA/kruglyi-stol-pa-spadyichne-dzeynasts-gramadskay-supolnasts-bsa-10-kastryichn-ka|title=КРУГЛЫ стол па спадычне і дзейнасці грамадскай супольнасці|author=https://bsa.by/}}</ref>; * абмен досведам паміж студэнтамі-архітэктарамі розных беларускіх ВНУ і студэнтамі іншых сумежных спецыяльнасцей; * удзел у міжнародных архітэктурных форумах і асамблеях; * арганізацыя прыезду замежных лектараў, выкладчыкаў і студэнтаў для ўдзелу ў мерапрыемствах і абмену досведам; * правядзенне адукацыйных Форумаў і школаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/post/sesam-2018|title=SESAM 2018 Ex Nihilo: вынікі міжнароднай архітэктурнай школы|website=34mag.net|access-date=2025-01-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://adu.place/naviny/zrazumyec-nyevyadomuyu-zyamlyu/|title=Зразумець невядомую зямлю – aduplace|date=2016-04-15|access-date=2025-01-07|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001427/https://adu.place/naviny/zrazumyec-nyevyadomuyu-zyamlyu/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vitebsk-region.gov.by/ru/news-ru/view/studenty-so-vsej-belarusi-predlozhat-varianty-ulichnogo-osveschenija-dlja-polotska-12856-2016/|title=Студенты со всей Беларуси предложат варианты уличного освещения для Полоцка {{!}} Новости {{!}} Витебский областной исполнительный комитет. Официальный сайт.|website=vitebsk-region.gov.by|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://vitebsk-region.gov.by/ru/news-ru/view/studenty-so-vsej-belarusi-predlozhat-varianty-ulichnogo-osveschenija-dlja-polotska-12856-2016/|url-status=dead}}</ref>; * летнія валанцёрскія акцыі па даследаванні і захаванні культурнай спадчыны — Летнікі; * правядзенне праглядаў фільмаў на архітэктурную тэматыку з адкрытай дыскусіяй і абмеркаваннем — АРХкіно; * папулярызацыя нацыянальнай культуры і архітэктуры; * папулярызацыя сучасных падыходаў да архітэктурнай адукацыі і праектавання; * стварэнне вучэбна-метадычнай літаратуры; * выданне студэнцкай архітэктурнай газеты "Архітэктоніка". ===Летнікі=== Самым рэгулярным і масавым кірункам дзейнасці сталі валанцёрскія Летнікі МГА «БАСА»<ref>{{Cite web|url=https://times.bntu.by/news/5812-na-letnikah|title=Студенты архитектурного факультета на летниках|date=16 кастрычніка 2019|publisher=БНТУ Times}}</ref>. Летнікі – гэта летнія студэнцкія акцыі, галоўнымі мэтамі якіх было развіццё архітэктурнай навукі і адукацыі праз даследаванне і захаванне матэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны і фармаванне супольных каштоўнасцяў на прынцыпах пачуцця адказнасці і гістарычнае памяці. Студэнты ладзілі выязныя мерапрыемствы на 7-20 дзён у нейкай гістарычнай мясціне, каб правесці вывучэнне, кансервацыю, ці далучыцца да аднаўленчых прац на гістарычным аб’екце. Асноўныя працы спалучаліся з тэматычнымі лекцыямі, дыскусіямі, творчымі майстэрнямі, пленэрамі, экскурсіямі, знаёмствам і абменам досведам са студэнтамі архітэктурных і іншых сумежных спецыяльнасцяў з іншых ВНУ. Першы архітэктурны летнік «Альба» адбыўся ў Нясвіжы ў 1998&nbsp;г. Летнікі ладзіліся штогод да самай ліквідацыі арганізацыі. Асноўнымі месцамі правядзення сталі Любча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24643431.html|title=Валянтэры аднаўляюць Любчанскі замак|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2012-07-12|access-date=2025-01-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lt/ru/vkl/history/nasledie-vkl-v-belarusi-lyubcha-mesto-edineniya-71905458|title=Наследие ВКЛ в Беларуси: Любча - место единения|website=Delfi RU|access-date=2025-01-07}}</ref>, Крэва, Строчыцы, Лынтупы, Альба, Мураванка, Гальшаны, Шчорсы, Косава<ref>{{Cite web|url=https://nastaunik.eu/news/12402|title=Валанцёрскія летнікі – 2011 {{!}} Інфармацыйна-метадычны партал для настаўнікаў|website=nastaunik.eu|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://nastaunik.eu/news/12402|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nastaunik.eu/news/12806|title=Валанцёрскія летнікі – 2012 {{!}} Інфармацыйна-метадычны партал для настаўнікаў|website=nastaunik.eu|access-date=2025-01-08|archive-date=8 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108001426/https://nastaunik.eu/news/12806|url-status=dead}}</ref>. ===Форумы=== Мэтай правядзення форумаў было стымуляванне актыўнасці студэнцкай архітэктурнай суполкі, стварэнне ўмоў для самаадукацыі студэнтаў. Форумы ўяўлялі інтэнсіўную 5-6 дзённую праграму, якая складалася з групавой працы над канцэптуальнай праектнай задачай у кантэксце вызначанага месца і агульнай тэмы мерапрыемства, а таксама інтэнсіва лекцый. Праца ў групах вялася пад кіраўніцтвам вядомых беларускіх і замежных цьютараў (архітэктараў, рэстаўратараў, дызайнераў, мастакоў), якія арганізоўвалі супольную працу ўдзельнікаў, прапаноўвалі методыку вырашэння задач, стымулявалі і падтрымлівалі ініцыятыву, кантралявалі вынік і прэзентацыю матэрыялу. Першы форм ArchEVOLUTION адбыўся ў Брэсце ў 2006&nbsp;г. ===Выдавецкая дзейнасць=== МГА «БАСА» выпускала газету «Архітэктоніка». Газета была заснаваная Андрусём Асмалоўскім у 1997&nbsp;г. (Гомельская філія МГА «БАСА») і выходзіла з перапынкамі да 2010&nbsp;г. Агулам было выдадзена 16 нумароў<ref name=":2" />. З развіццём інтэрната адукацыйныя і інфармацыйныя матэрыялы пачалі распаўсюджвацца праз асноўныя сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-выданні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bsa.by/files/basa/6/4f5319a464441313217fe4c365d2a5eb Статут МГА «БАСА»] * [https://www.facebook.com/basa.org.by Старонка на Фэйсбуку] * [https://vk.com/mgabasa Старонка ў VK] * [https://issuu.com/minsk.basa Архітэктоніка — газета МГА «БАСА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250107193300/https://issuu.com/minsk.basa |date=7 студзеня 2025 }} [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]] [[Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]] 6v2f1pciglnrxfxmd5ijcb6mgq7slwv 0 785738 5156551 5076973 2026-06-20T18:46:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156551 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Байдакі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Байдакі |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 45|lat_sec = 54.6 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 14|lon_sec = 53.4 |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі }} '''Байдакі'''<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 6</ref> ({{lang-be-trans|Bajdaki}}, {{lang-ru|Байдаки}}) — былая вёска ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Знаходзілася за 10 км ад [[Фаніпаль (станцыя)|чыгуначнай станцыі Фаніпаль]] на лініі [[Мінск]] — [[Баранавічы]]. == Назва == Было старое койданаўскае прозвішча Байдак, бытавала яно і ў Літве<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-L3FY-K?i=254&cc=4158550 https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14208789{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ёсць латышскае ''Baidaks''<ref>https://uzvardi.lv/surname/729810</ref>. == Гісторыя == Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|2-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе Расіі. У сярэдзіне XIX—пачатку XX стагоддзя ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З 20 жніўня 1924 года па 29 кастрычніка 1924 года, а таксама з 21 жніўня 1925 года па 1931 год з’яўлялася цэнтрам [[Байдацкі сельсавет|Байдакоўскага сельсавета]]. [[File:Cemetery of Bajdaki 3.jpg|thumb|злева|Могілкі вёскі Байдакі (2025)]] З 29 кастрычніка 1924 да 21 жніўня 1925 года ў [[Ледніцкі сельсавет|Ледніцкім сельсавеце]] Койданаўскага района [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 23 сакавіка 1932 года ў [[Сталінскі нацыянальны польскі сельсавет|Сталінскім нацыянальным польскім сельсавеце]]. З 29 чэрвеня 1932 года ў Дзяржынскім, а з 31 ліпеня 1937 года ў [[Заслаўскі раён|Заслаўскім райне]], з 4 лютага 1939 г. зноў у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім районе]]. Станам на пачатак 1980-ых ад вёскі засталіся толькі могілкі<ref>Ліст карты N-35-22. Выданне 1985 г. Стан мясцовасці на 1978—1982 гг.{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1909 год — 16 двароў, 42 жыхара == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.radzima.net/be/miejsce/baydaki_1.html Байдакі на сайце Radzima.net] {{Бібліяінфармацыя}} ji1ut72b7p49nziy94gu8rz75jq2ske 0 786350 5156671 4976236 2026-06-21T02:38:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156671 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Барыс Мацвеевіч Дзясніцкі''' ({{ВД-прэамбула}}) — рускі і беларускі [[сцэнаграфія|тэатральны мастак]], кніжны ілюстратар. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 лістапада 1903 года ва Уладзівастоку<ref name="memo">[https://archive.memo.ru/%D0%94%D0%95%D0%A1%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99-%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%A1-%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%92%D0%95%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7-17-11-1903-11-02-1985-,-ID:-RU12707902-pers-82010 Десницкий Борис Матвеевич (17.11.1903 — 11.02.1985), ID: RU12707902-pers-82010]{{Недаступная спасылка}}</ref> ў дваранскай сям’і. У 1918 годзе ў [[Саратаў|Саратаве]] «чырвонымі» быў расстраляны яго бацька, маці павесілася ў турме. З гэтага часу Барыс, якому тады было 16 год, стаў жыць самастойна. У 1919 годзе скончыў тры класы гімназіі, пачаў працаваць. Працаваў грузчыкам, лодачнікам, рэгістратарам, зборшчыкам лекавых траў, калекцыянерам-батанікам у Саратаўскім педагагічным музеі. Працаваў на рыбаводным гадавальніку ў сяле Тэйлаўка Саратаўскага краю. У 1923—1924 гадах вучыўся ў землеўпарадкавальным тэхнікуме, сумяшчаючы вучобу і працу. У 1924—1926 гадах вучыўся у мастацкім тэхнікуме. Працаваў мастаком у Саратаве, працягваючы вучыцца ў [[Пётр Савіч Уткін|П. С. Уткіна]]. У 1927/1928 навучальным годзе годзе чытаў лекцыі па тэорыі выяўленчага мастацтва ў мастацкай школе саратаўскага акруговага аддзела прафесійнай адукацыі і пачаў працу над тэорыяй колеру і каларыту ў прасторы. У 1929 годзе перабраўся ў [[Масква|Маскву]]. У 1929—1930 гадах працаваў мастаком у Дзяржаўным выдавецтве мастацкай літаратуры. У 1930—1931 гадах працаваў мастаком на Беларускай сельскагаспадарчай прамысловай выставе. У 1931 годзе працаваў мастаком пастаноўкі «Пяты гарызонт» у Адэскім дзяржаўным яўрэйскім тэатры. У 1932—1933 гадах працаваў мастаком у Беларускай студыі оперы і балета. У 1933 годзе ў [[Мінск]]у пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, Кацярынай Аляксандраўнай Бенедскай, якая кіравала балетам у Беларускай студыі оперы і балета. У 1934 годзе працаваў мастаком па афармленні выстаўкі кніг у выданні «Партвыдат». У 1934—1935 гадах працаваў тэатральным мастаком у тэатры «Рамэн» у Маскве. У 1935—1936 гадах працаваў мастаком фільма «Апошні табар» на кінастудыі «Міжрабпомфільм». У 1935—1936 гадах працаваў мастаком па фрэсках на будаўніцтве будынка аэравакзала Маскоўскага аэрапорта. У 1937 годзе да арышту працаваў мастаком па афармленні кастрычніцкіх калон дэманстрантаў на фабрыцы імя Свярдлова (Масква). Арыштаваны уначы 7 лістапада 1937 года (па іншых звестках — 11 лістапада) па месцы жыхарства ў Маскве па даносе «падазрэнні ў шпіянажы», знаходзіўся ў зняволенні ў турме на Лубянцы. 24 чэрвеня 1938 года рашэннем [[Асобая нарада пры НКУС СССР|Асобай нарады пры НКУС СССР]] асуджаны на 8 гадоў папраўча-працоўных лагераў з паразай у правах. Заключэнне адбываў у Паўночна-Усходнім папраўча-працоўным лагеры (Калымскія лагеры), куды прыбыў у 10 жніўня 1938 года. Спачатку — на агульных працах (лесапавал), затым — у [[Магадан]]е мастаком у выдавецтве «Савецкая Калыма». Захаваліся аформленыя ім кнігі, дзе імя мастака не пазначана. Барыс Дзясніцкі і яго жонка пісалі шмат лістоў і заяваў ва ўсе магчымыя інстанцыі з просьбай аб пераглядзе справы, у тым ліку [[Сталін]]у, [[Берыя|Берыі]], у ваенную пракуратуру. Вызвалены 15 лістапада 1945 года, у ссылцы і на спецпасяленні ў [[Магаданская вобласць|Магаданскай вобласці]] не значыўся. Пасля вяртання ў Маскву працаваў у кніжнай графіцы, ілюстраваў дзіцячыя кніжкі, складаў альбомы для размалёўвання. Рэабілітаваны ў 1955 годзе Галоўнай ваеннай пракуратурай за адсутнасцю складу злачынства<ref>[https://base.memo.ru/person/show/2726192 Десницкий Борис Матвеевич]</ref>. Памёр 11 лютага 1985 года ў Маскве<ref name="memo"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзясніцкі Барыс Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-ілюстратары Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] hah5pazrcpg1t5lpbeixx5w2qdbljjn 0 794106 5156688 5050731 2026-06-21T05:19:40Z StarDeg 16311 5156688 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кэтрын Марціна Эн Коналі'''<ref name="ElectionResults2025">{{Cite web|url=https://www.presidentialelection.ie/|title=Election Results 2025|website=Presidential Returning Officer|access-date=25 October 2025}}</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — ірландскі незалежны палітык, абраная [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнтам Ірландыі]] ў 2025 годзе. Пасля інаўгурацыі яна стане дзясятым Прэзідэнтам Ірландыі і трэцяй жанчынай на гэтай пасадзе. З 2016 года яна была дэпутатам ад акругі Голуэй-Уэст. == Палітычная кар’ера == Кэтрын Коналі пачала сваю палітычную кар’еру ў якасці члена Лейбарысцкай партыі, ад якой яна была абраная ў гарадскі савет Голуэя ў 1999 годзе, і была мэрам Голуэя з 2004 па 2005 год. Яна пакінула партыю ў 2006 годзе з-за спрэчкі аб адборы кандыдатаў. Пасля няўдалых намаганняў на агульных выбарах 2007 і 2011 гадоў у Заходнім Голуэі ў якасці незалежнага кандыдата, Коналі была абраная ў [[Дойл Эрэн|Дойл]] (парламент Ірландыі) у 2016 годзе. Яна стала першай жанчынай у Ірландыі, займаючай пасаду Главы Савета (Leas-Cheann Comhairle) і працавала ў 33-м Дойле з ліпеня 2020 года па лістапад 2024 года. Коналі балатавалася як незалежная кандыдатка на прэзідэнцкіх выбарах 2025 года, якую падтрымлівалі [[Шын Фейн]], сацыял-дэмакраты, Лейбарысцкая партыя, партыя «Людзі перад прыбыткам», Партыя зялёных, 100 % Redress і некалькі незалежных членаў [[Ойрахтас|Ірландскага парламента]]. Яна атрымала пераканаўчую перамогу над Хэзер Хамфрыс і Джымам Гэвінам, атрымаўшы найбольшую колькасць галасоў для пераможцы ў гісторыі Ірландыі.<ref>Catherine Connolly elected 10th president of Ireland in landslide victory |url=https://www.irishtimes.com/politics/2025/10/25/catherine-connolly-elected-10th-president-of-ireland-in-landslide-victory/</ref> Ідэалагічна [[Левыя (палітыка)|левая]], Коналі называе сябе [[Сацыялізм|сацыялісткай]] і [[Пацыфізм|пацыфісткай]]. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.politico.eu/article/catherine-connolly-socialist-critic-nato-eu-poised-win-ireland-presidency/|title=Socialist critic of NATO and EU poised to win Ireland's presidency|author=Pogatchnik|first=Shawn|website=POLITICO|date=23 October 2025|access-date=25 October 2025}}</ref> Прыхільніца ірландскага нейтралітэту, яе знешнепалітычныя погляды ''часопіс Politico'' ахарактарызаваў як «часта антызаходнія»;<ref name="Politico 16 July 20252">{{cite news|last=Pogatchnik|first=Shawn|date=16 July 2025|title=Brussels veteran and left-wing Israel critic launch bids for Irish presidency|url=https://www.politico.eu/article/mairead-mcguinness-catherine-connolly-first-declare-ireland-presidential-race/|work=[[Politico]]|access-date=17 July 2025}}</ref> яна крытычна ставіцца да [[НАТА]], Еўрапейскага Саюза і таго, што яна называе еўрапейскай «мілітарызацыяй».<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2lpnqxyk7lo|title=Irish presidential election: Connolly concerned by EU 'militarisation'|website=BBC News|date=15 October 2025|access-date=23 October 2025}}</ref> Коналі асудзіла [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]], але таксама ахарактарызавала стаўленне НАТА да Расіі як «падбухторванне да вайны».<ref name="IrishTimes16Aug252">{{cite news|title=Presidential election: What Catherine Connolly says on Ukraine, the EU and Syria|url=https://www.irishtimes.com/politics/2025/08/16/presidential-election-what-catherine-connolly-says-on-ukraine-the-eu-and-syria/|access-date=16 September 2025|newspaper=[[The Irish Times]]|date=16 August 2025}}</ref> Будучы адкрытай прыхільніцай [[Дзяржава Палесціна|Палесціны]], Коналі з’яўляецца рашучым крытыкам Ізраіля і назвала яго «генацыднай дзяржавай». Коналі выступае за [[Аб’яднаная Ірландыя|аб’яднанне Ірландыі]]. Унутры краіны яна падтрымлівала легалізацыю аднаполых шлюбаў і легалізацыю абортаў. Коналі [[Ірландская мова|размаўляе па-ірландску]], працавала клінічным псіхолагам і [[Барыстар|адвакатам]]. == Асабістае жыццё == Коналі жыве ў районе Клэдах ў [[Голуэй|горадзе Голуэй]] з 1988 года і замужам, мае двух дарослых сыноў.<ref>{{Cite web|url=https://www.kildarestreet.com/sendebates/?id=2025-06-18a.184|title=Visit of New Zealand Delegation: 18 Jun 2025: Seanad debates (KildareStreet.com)|website=www.kildarestreet.com|access-date=6 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.galwaybeo.ie/news/ireland-news/catherine-connollys-life-33-year-10536842|title=Catherine Connolly life with 33-year husband Brian and well known sister|author=Fanneran|first=Vinny|website=Galway Beo|date=29 September 2025|access-date=6 October 2025}}</ref> Яна працавала клінічным псіхолагам у Заходнім савеце аховы здароўя ў Балінасло і Конемары ў графстве Голуэй, а таксама [[Барыстар|адвакатам]]. Яна [[Ірландская мова|размаўляе па-ірландску]], атрымала дыплом па ірландскай мове ва ўніверсітэце <ref name="Hot Press September 2025">{{Cite web|lang=en|url=https://www.hotpress.com/opinion/catherine-connolly-interview-importance-mother-23109377|title=Catherine Connolly: "It takes nearly a lifetime to understand, actually, the importance of a mother and the consequences of losing her"|author=O'Toole|first=Jason|website=Hotpress|date=21 September 2025|access-date=21 September 2021}}</ref>, а таксама размаўляе па-нямецку, вывучаючы псіхалогію ў Германіі. <ref>{{cite news|url=http://www.advertiser.ie/galway/article/82773/galway-can-lead-the-state-in-voting-for-change-this-month|title=Galway can lead the State in voting for change this month|work=Galway Advertiser|date=11 February 2016|access-date=17 December 2018|archive-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217111206/http://www.advertiser.ie/galway/article/82773/galway-can-lead-the-state-in-voting-for-change-this-month|url-status=live}}</ref><ref name="Indo 17 August2">{{cite news|last=Regan|first=Mary|date=17 August 2025|title=From Gemma O'Doherty to Syria, Catherine Connolly isn't fond of hard questions - and she doesn't like some of the easy ones either|url=https://www.independent.ie/irish-news/from-gemma-odoherty-to-syria-catherine-connolly-isnt-fond-of-hard-questions-and-she-doesnt-like-some-of-the-easy-ones-either/a292877753.html|work=[[Irish Independent]]|access-date=17 August 2025|url-access=subscription}}</ref> Яна была выхавана ў католіцтве, але называе сябе нерэлігійнай.<ref name="Hot Press September 2025" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} {{DEFAULTSORT:Коналі Кэтрын}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лідскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ірландскага нацыянальнага ўніверсітэта ў Голуэі]] 5mxpthpoldbdmzy6xaa54jt7ac95yxj 0 795636 5156728 5118518 2026-06-21T07:47:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156728 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Дзяржаўны навукова-даследчы і праектны інстытут нафтавай прамысловасці |скарачэнне = «БелНДПІнафта» |эмблема = |выява = |арыгінал = {{lang-ru|БелНИПИнефть}} |міжназва = |ранейшае = Гомельскі комплексны аддзел інстытута «УкрДІПРАНДІнафта» |дэвіз = |заснаваны = [[25 снежня]] [[1967]] |зачынены = |рэарганізаваны = стаў самастойным інстытутам у складзе «Беларуснафты» |год рэарганізацыі = 1991 |тып = навукова-даследчы і праектны інстытут |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |дырэктар = |супрацоўнікі = |навуковыя супрацоўнікі = |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = 14 |дактарантура = |аспірантура = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}: [[Гомель]] |метро = |адрас = [[вуліца Кніжная (Гомель)|вул. Кніжная]], 15Б, 246003 |сайт = [https://www.belnipineft.by/ www.belnipineft.by] |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Дзяржаўны навукова-даследчы і праектны інстытут нафтавай прамысловасці''' ('''«БелНДПІнафта»''') — вядучая навуковая ўстанова [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Нафтавая прамысловасць Беларусі|нафтавай галіне]], размешчаная ў [[Гомель|Гомелі]] па адрасе [[вуліца Кніжная (Гомель)|вул. Кніжная]], 15Б. Вырашае шырокі спектр задач, звязаных з пошукам, разведкай і распрацоўкай нафтавых і газавых радовішчаў. З’яўляецца структурным падраздзяленнем вытворчага аб’яднання «[[Беларуснафта]]». == Гісторыя == Стварэнне навуковай базы было абумоўлена адкрыццём у [[1964]] годзе прамысловых радовішчаў нафты ў [[Прыпяцкі прагін|Прыпяцкім прагіне]]. Інстытут быў заснаваны [[25 снежня]] [[1967]] года як Гомельскі комплексны аддзел украінскага інстытута «[[УкрДІПРАНДІнафта]]» (укр.: УкрДІПРОНДІнафта). Яго мэтай стала навукова-метадычнае забеспячэнне і праектаванне распрацоўкі беларускіх нафтавых радовішчаў<ref name="Гісторыя" />. У [[1991]] годзе на базе Гомельскага комплекснага аддзела быў утвораны самастойны Дзяржаўны навукова-даследчы і праектны інстытут нафтавай прамысловасці «БелНДПІнафта» ў складзе вытворчага аб’яднання «Беларуснафта»<ref name="Гісторыя" />. У [[2017]] годзе рашэннем [[Дзяржаўны камітэт па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях]] і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] прадпрыемства атрымала акрэдытацыю ў якасці навуковай арганізацыі<ref name="Патэнцыял" />. == Кірункі дзейнасці == Сёння асноўнай задачай інстытута з’яўляецца забеспячэнне навукова-тэхнічнай прадукцыяй і інжынірынгам нафтаздабываючай прамысловасці Беларусі, а таксама развіццё экспарту паслуг<ref name="Гісторыя" />. Геаграфія дзейнасці ахоплівае Беларусь, [[Расія|Расію]], [[Украіна|Украіну]], [[Эквадор]], [[Венесуэла|Венесуэлу]] і [[Індыя|Індыю]]<ref name="Дзейнасць" />. Інстытут выконвае наступныя віды работ<ref name="Гісторыя" /><ref name="Патэнцыял" />: * [[Геалагаразведка]] і [[геалогія]]: пошук і разведка пакладаў вуглевадародаў, апрацоўка і інтэрпрэтацыя сейсмічных матэрыялаў, падлік запасаў нафты і газу, стварэнне і суправаджэнне геалагічных мадэляў. * Распрацоўка радовішчаў: аналіз і праектаванне распрацоўкі, мадэляванне рэзервуараў, трасіраванне фільтрацыйных патокаў. * Будаўніцтва свідравін: праектаванне будаўніцтва і капітальнага рамонту свідравін, укараненне сістэм тэлеметрыі абсталявання. * Нафтаздабыча: адаптацыя і ўкараненне новых тэхналогій павышэння нафтааддачы пластоў (ПНП) і інтэнсіфікацыі здабычы нафты, распрацоўка праграм геолага-тэхнічных мерапрыемстваў (ГТМ). * Лабараторныя даследаванні: вывучэнне фізіка-хімічных уласцівасцяў нафты, газу і вады, даследаванне грунтоў. * Экалогія і бяспека: экалагічнае нармаванне, распрацоўка дакументаў у галіне аховы працы і прамысловай бяспекі. == Структура і кадравы патэнцыял == Інстытут з’яўляецца навукова-інжынірынгавым цэнтрам ВА «Беларуснафта»<ref name="Дасягненні" />. У калектыве працуюць высокакваліфікаваныя спецыялісты: паводле даных прадпрыемства, гэта каля 90 навуковых супрацоўнікаў і 348 інжынерна-тэхнічных работнікаў. Сярод іх 13 кандыдатаў навук і 56 магістраў<ref name="Гісторыя" /> (па іншых даных — 14 кандыдатаў навук<ref name="Патэнцыял" />). У інстытуце дзейнічае Вучоны савет, які вызначае прыярытэтныя кірункі развіцця і спрыяе прыцягненню таленавітай моладзі ў навуку<ref name="Патэнцыял" />. Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае лабараторыі, абсталяваныя высокатэхналагічным абсталяваннем. У інстытуце ўкаранёны сістэма менеджменту якасці (адпавядае стандарту ISO 9001:2015) і сістэма экалагічнага менеджменту (ISO 14001:2017)<ref name="Гісторыя" /><ref name="Патэнцыял" />. Асобныя падраздзяленні акрэдытаваны на тэхнічную кампетэнтнасць паводле стандарту СТБ ІСО/МЭК 17025<ref name="Патэнцыял" />. == Навуковыя дасягненні і супрацоўніцтва == «БелНДПІнафта» актыўна займаецца патэнтаваннем сваіх распрацовак. За апошнія 10 гадоў было атрымана больш за 100 патэнтаў на вынаходствы і карысныя мадэлі ў Беларусі, Расіі і [[Еўразійская патэнтная арганізацыя|ЕАПА]]<ref name="Гісторыя" />. Штогод выконваецца каля 10-15 навукова-даследчых і доследна-канструктарскіх работ<ref name="Дасягненні" />. Вынікі даследаванняў публікуюцца ў зборніках навуковых прац інстытута і спецыялізаваных выданнях, у тым ліку за мяжой<ref name="Гісторыя" />. Сярод ключавых партнёраў інстытута — найбуйнейшыя нафтавыя кампаніі свету<ref name="Гісторыя" />: * Расія: «[[Зарубежнафта]]», «[[Лукойл]]», «[[Газпрамнафта]]», «[[БашнафтаЗдабыча]]», «[[РусНафта]]», «[[УНДІнафта]] імя А. П. Крылова» і інш. * Іншыя краіны: [[PDVSA]] ([[Венесуэла]]), [[Oil India Limited]] ([[Індыя]]), [[Petroamazonas]] ([[Эквадор]]). == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="Гісторыя">{{Cite web|url=https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/addUp/about/history/|title=История образования института|publisher=БелНИПИнефть|accessdate=2025-12-01|lang=ru|archive-date=9 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209002247/https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/addUp/about/history/|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="Дзейнасць">{{Cite web|url=https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/center/action/|title=Деятельность|publisher=БелНИПИнефть|accessdate=2025-12-01|lang=ru|archive-date=9 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109154404/https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/center/action/|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="Патэнцыял">{{Cite web|url=https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/center/scientific-potential/|title=Научный потенциал|publisher=БелНИПИнефть|accessdate=2025-12-01|lang=ru|archive-date=9 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109212219/https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/center/scientific-potential/|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="Дасягненні">{{Cite web|url=https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/center/achievements-and-patents/|title=Достижения и патенты|publisher=БелНИПИнефть|accessdate=2025-12-01|lang=ru|archive-date=9 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231109162010/https://www.belnipineft.by/sitenipi/ru/center/achievements-and-patents/|url-status=bot: unknown}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.belnipineft.by/ Афіцыйны сайт інстытута] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240422050852/https://www.belnipineft.by/ |date=22 красавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-02}} {{DEFAULTSORT:БелНДПІнафта}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомеля]] [[Катэгорыя:Нафтавая прамысловасць Беларусі]] [[Катэгорыя:1967 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Праектныя арганізацыі Гомеля]] [[Катэгорыя:Беларуснафта]] r42pf4oqapre7jehzqhebeatk9p621y 0 796399 5156669 5115524 2026-06-21T02:31:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156669 wikitext text/x-wiki {{Асоба | апісанне выявы = Барыс Клецкім па цэнтры | выява = Józef Opatoszu Halper Lejwik Borys Kleckin Zelig Malamud Nachman Meisel 1925.jpg }} [[Файл:Reisen-Kletzkin.jpg|міні|[[Абрам Рэйзен]] з Барысам Клецкіным.]] '''Барыс Клецкін''' ({{ВДП}}) — заходнебеларускі і яўрэйскі [[Выдавецкая справа|выдавец]], мецэнат. З заможнай яўрэйскай сям’і. У 1885 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Вільнюс|Вільню]]. Быў адным з заснавальнікаў «жаргонных камітэтаў», якія ставілі мэтай распаўсюджванне літаратуры на [[ідыш]]ы сярод рабочых, стварэнне бібліятэк і выданне навукова-папулярнай і мастацкай літаратуры на ідышы. Сябар [[Усеагульны яўрэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі|Бунда]], удзельнічаў у арганізацыі бундаўскіх газет «[[Дэр векер]]» («Будзільнік», з 1906) і «[[Фолксцайтунг]]» («Народная газета»), выдавецтва «[[Ды велт]]». Па бацьку атрымаў багатую спадчыну, за якую ў 1913 (паводле іншых звестак у 1910) заснаваў у Вільні «[[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна|Выдавецтва Б. Клецкіна]]», якое адыграла значную ролю ў выданні кніг на ідышы. Выпускаў таксама часопісы, у тым ліку першы дзіцячы часопіс на ідышы «Грынінке беймелэх». У гады [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] жыў у розных гарадах, у 1919 годзе вярнуўся ў Вільню і аднавіў працу выдавецтва. Згодна з данымі польскай палітычнай паліцыі (1924), шчыльныя сувязі Б.&nbsp;Клецкіна з беларускімі дзеячамі пачаліся яшчэ ў часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1915—1918)|нямецкай акупацыі]], калі ён супрацоўнічаў з рэдакцыяй беларускай газеты «[[Гоман (1916)|Гоман]]»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=67}}. У 1920—1921 гадах у яго віленскай друкарні выдаваліся беларускія кнігі і падручнікі па замове [[Беларускае выдавецкае таварыства ў Вільні|Беларускага выдавецкага таварыства]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=67—68}}. З 1921 года актыўна выдаваў кнігі [[Беларуская мова|па-беларуску]], агулам выпусціўшы 20 беларускамоўных выданняў<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Памёр Барыс Клецкін|старонкі=12|год=1937|выданне=[[Шлях моладзі (1929)|Шлях Моладзі]]|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1937-011.mab.pdf}}</ref>, у тым ліку «[[Геаграфія Беларусі (Смоліч)|Геаграфію Беларусі]]» [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]]. У 1922 годзе Б.&nbsp;Клецкін заключыў пагадненне з [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С.&nbsp;Рак-Міхайлоўскім]], які прадстаўляў Беларускае выдавецкае таварыства. Паводле дагавора, друкарня выпускала кнігі за свой кошт у абмен на працэнт ад прыбытку з продажаў{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=68}}. Частка гэтых кніг адпраўлялася ў [[БССР|Савецкую Беларусь]], дзе на іх быў вялікі попыт (у адрозненне ад Польшчы), а літаратура, надрукаваная ў [[Мінск]]у, трапляла ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] менавіта праз Клецкіна{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=68}}. Польскія спецслужбы адзначалі, што выдавецтва валодала адной друкарняй у Вільні і яшчэ адной у Мінску, таму Клецкін фактычна выконваў ролю сувязнога паміж [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускім камітэтам у Вільні]] і камуністычнымі ўладамі ў БССР. Паліцыя лічыла, што ён быў вымушаны падтрымліваць добрыя адносіны з савецкім бокам, каб абараніць сваю маёмасць там{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=68}}. Акрамя таго, агенты паліцыі сцвярджалі, што кантакты Клецкіна з беларускім рухам маглі таксама тлумачыцца тым, што ён нібыта з'яўляўся сваяком жонкі [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=68}}. У 1925 годзе перавёў выдавецтва ў [[Варшава|Варшаву]]. У 1920—1930-х гадах выдаў сотні яўрэйскіх мастацкіх і навукова-папулярных кніг, у тым ліку шмат перакладаў з сусветнай класікі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Сяргей Мікалаевіч Чыгрын|Сяргей Чыгрын]]''. [https://web.archive.org/web/20100810204112/http://www.niva.iig.pl/issue/2006/34/art_06.htm Выдавецтва Барыса Клецкіна] // «[[Ніва (газета)|Ніва]]» № 34 (2623), 20 жніўня 2006 г. * {{Cite web|url=https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9A%D0%9B%D0%95%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%9D_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81|title=КЛЕЦКИН Борис — Российская Еврейская Энциклопедия|website=jewsencyclopedia.com|access-date=2025-12-15}} * {{артыкул|аўтар=[[Яанна Героўская-Калаўр|Gierowska-Kałłaur J.]]|загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2016|том=LI-SI (2)|старонкі=31—71|issn=2353-6403|спасылка=https://www.academia.edu/43203378/The_biographies_of_leading_Belarusian_activists_in_the_light_of_information_gathered_by_the_Polish_Governmental_Commissioner_for_the_City_of_Vilnius_in_1924|ref=Gierowska-Kałłaur}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Памёр Барыс Клецкін|старонкі=12|год=1937|выданне=[[Шлях моладзі (1929)|Шлях Моладзі]]|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1937-011.mab.pdf}} * [https://www.nli.org.il/en/newspapers/frw/1938/01/07/01/article/32/ Артыкул А. Рэйзена]{{Недаступная спасылка}} ў газеце «Форверц» 7.1.1938, на ст. 4 — гл. таксама [https://www.museumoffamilyhistory.com/moyt/yt78 пераклад] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клецкін Барыс}} [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] itzq2ahyp4b27thjn5dy4anzvsaapzl 0 796502 5156761 5115788 2026-06-21T09:43:40Z Sporeman4 93376 /* Загадны лад */ 5156761 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Лад}} '''Лад дзеясло́ва''' — [[граматычная катэгорыя]], якая выражае адносіны [[Дзейнасць|дзеяння]] (або стану) да [[рэчаіснасць|рэчаіснасці]]; граматычны спосаб выражэння [[мадальнасць (мовазнаўства)|мадальнасці]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|с=94}}. Граматычнае значэнне форм ладу выводзіцца з іх моўнага ўжывання, што абумоўлівае прысутнасць суб’екта, які гаворыць ці піша і праз маўленне якога перадаюцца суб’ектыўныя адносіны да дзеяння (ацэнка дзеяння як пажаданага, магчымага, меркаванага і г.д.). У залежнасці ад уласцівых ім мадальных значэнняў, розныя мовы маюць розны набор парадыгматычных форм ладу дзеяслова{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|с=94}}. Адрозніваюць два тыпы ладу дзеяслова: прамы і ўскосны. Прамым з’яўляецца [[індыкатыў]] ([[абвесны лад]]), які служыць для аб’ектыўнай канстатацыі факта ў яго адносінах да рэчаіснасці. Гэтым вызначаецца абавязковая наяўнасць індыкатыва ў мовах розных тыпаў. Ва ўскосных ладах адлюстроўваюцца адносіны суб’екта маўлення да выказваемага{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|с=94}}. Набор ускосных ладоў адрозніваецца ў розных мовах. Існуюць мовы, у якіх ўскосны лад увогуле адсутнічае, і мовы, у якіх адрозніваюць дзесяць і больш ускосных ладоў дзеяслова<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Лад дзеяслова|том=5|старонкі=11}}</ref>. == Лады дзеяслова ў беларускай мове == У [[беларуская мова|беларускай мове]] вылучаюцца тры лады дзеяслова: абвесны, загадны і ўмоўны{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|с=94}}. === Абвесны лад === [[Абвесны лад]] абазначае дзеянне, якое рэальна існуе, сцвярджаецца або адмаўляецца. Яму ўласцівы формы [[Час дзеяслова|часу]] (цяперашняга, прошлага, будучага), [[асоба (мовазнаўства)|асобы]] (за выключэннем безасабовых дзеясловаў) і [[лік (мовазнаўства)|ліку]]: ''піша'', ''пісала'', ''будуць пісаць'', ''напішу'', ''не пісаў''{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|с=94}}. === Загадны лад === [[Загадны лад]] выражае пабуджэнне да дзеяння, якое накіравана да іншай асобы (асоб), неадушаўлёных прадметаў або паняццяў, калі яны ўяўляюцца як адушаўлёныя. Можа абазначаць [[заклік]], [[загад]], патрабаванне, прапанову, [[просьба|просьбу]], [[парада|параду]]. Асноўныя яго формы — 2-я асоба адзіночнага (''ідзі'') або множнага ліку (''ідзіце''), 1-я асоба множнага ліку (''ідзем''), а таксама апісальныя формы 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку з загаднай [[часціца (часціна мовы)|часціцай]] ''няхай'' (''хай''): ''няхай ідзе'', ''хай ідуць''{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|с=94}}. === Умоўны лад === [[Умоўны лад]] абазначае дзеянне, якое можа ці магло б адбыцца пры наяўнасці пэўных умоў. Выражаецца формамі прошлага часу дзеяслова ці [[інфінітыў|інфінітыва]] з часціцай ''бы'' (''б''): ''спявалі б''{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|с=94}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=9|артыкул=Лад дзеяслова|старонкі=94|аўтар=|ref=Беларуская энцыклапедыя}} * Беларуская граматыка. Ч. 1. Мн., 1985; * {{кніга|аўтар=[[П. П. Шуба]]|загаловак=Сучасная беларуская мова: Марфаналогія. Марфалогія|месца=Мн.|год=1987}} * {{кніга|аўтар=[[Ф. М. Янкоўскі]]|загаловак=Гістарычная граматыка беларускай мовы|выданне=3-е выд.|месца=Мн.|год=1989}} {{Марфалогія}} [[Катэгорыя:Марфалогія]] [[Катэгорыя:Лад дзеяслова]] [[Катэгорыя:Граматычныя катэгорыі дзеяслова]] bh8sx7mnhn623za4fwchw7lv1i27rvs 0 797264 5156819 5074077 2026-06-21T11:01:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156819 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускае таварыства «Веды» |абрэвіятура = РДГА «Веды» |назва на мове арыгінала = |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = [[29 сакавіка]] [[1948]] |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = рэспубліканскае дзяржаўна-грамадскае аб’яднанне, навукова-асветніцкае таварыства |назва пасады кіраўніка = Старшыня праўлення |кіраўнік = [[Аляксей Аўдонін]] (з 2025) |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = [[асвета]], [[адукацыя]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Мінск]] |эмблема=Эмблема Беларускага таварыства «Веды».jpg}} '''Белару́скае тавары́ства «Ве́ды»''' — рэспубліканскае дзяржаўна-грамадскае, навукова-асветніцкае аб’яднанне ў [[Беларусь|Беларусі]]. Галоўны офіс размяшчаецца ў [[Мінск]]у па адрасе [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 44<ref name="ngo.by">{{ngo.by|gramadskae-abyadnanne-belaruskae-tavarystva-vedy|Беларускае таварыства «Веды»}}</ref>. == Гісторыя == Заснавана [[29 сакавіка]] [[1948]] года ў [[Мінск]]у як рэспубліканскае аддзяленне [[Усесаюзнае таварыства па пашырэнні палітычных і навуковых ведаў|Усесаюзнага таварыства па пашырэнні палітычных і навуковых ведаў]]. З [[1963]] года — таварыства «Веды» ў складзе [[Таварыства «Веды»|Усесаюзнага таварыства «Веды»]]. У савецкі час лектарам таварыства працаваў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]], першы [[прэзідэнт Беларусі]]<ref name="nn2007">{{cite web|url=https://nashaniva.com/11868|title=Лукашэнка ўзвысіў таварыства, у якім узгадаваўся|website=Наша Ніва|date=2007-10-02|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. З [[1991]] года арганізацыя мае назву Беларускае таварыства «Веды»{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=400}}. 1 кастрычніка 2007 года ўказам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь таварыству быў нададзены статус рэспубліканскага дзяржаўна-грамадскага аб’яднання. Як адзначалася, новы статус даў магчымасць таварыству ўзаемадзейнічаць з органамі ўлады ў правядзенні асветніцкай работы і інфармаванні насельніцтва<ref name="nn2007" />. Таварыства з’яўляецца членам [[Міжнародная асацыяцыя «Веды»|Міжнароднай асацыяцыі «Веды»]] з 1991 года{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=400}}. == Дзейнасць і мэты == Таварыства аб’ядноўвае вучоных, выкладчыкаў, спецыялістаў і прадстаўнікоў [[творчая інтэлігенцыя|творчай інтэлігенцыі]]. Мэтай з’яўляецца садзейнічанне прафесійна-эканамічнай, [[прававая адукацыя|прававой]], [[палітычная адукацыя|палітычнай]], [[экалагічная адукацыя|экалагічнай]] адукацыі насельніцтва, развіццю [[духоўная культура|духоўнай культуры]], а таксама інфармаванне па пытаннях [[дэмакратыя|дэмакратычных]] пераўтварэнняў, дзейнасці цэнтральных і [[мясцовае самакіраванне|мясцовых органаў улады]] і кіравання{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=400}}. Арганізацыя праводзіць [[лекцыя|лекцыі]], [[навуковая канферэнцыя|канферэнцыі]], [[круглы стол|«круглыя» сталы]], арганізуе [[курсы]], школы прафесійнай падрыхтоўкі і [[лекторый|лекторыі]]. Дзейнічаюць рэспубліканскія, абласныя, гарадскія і раённыя арганізацыі таварыства{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=400}}. == Эмблема == Эмблема РДГА «Беларускае таварыства „Веды“» зарэгістравана ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Беларусі|Дзяржаўным геральдычным рэгістры]] {{Дата|6|3|2008|1}} года, нумар рэгістрацыі В-667. Эмблема ўяўляе сабой [[зямны шар]], на які накладзены палаючы [[факел]] і разгорнутая [[кніга]]<ref name="archives">{{Cite web |url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=14112&lang=be |title=Рэспубліканскае дзяржаўна-грамадскае аб’яднанне «Беларускае таварыства «Веды» |access-date=29 снежня 2025 |url-status=dead }}</ref>. == Старшыні праўлення == * 2001 — ? — [[Васіль Іванавіч Стражаў|Васіль Стражаў]]<ref name="ngo.by" /> * ? — [[Генадзь Уладзіміравіч Пальчык|Генадзь Пальчык]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://personal.nov-centr.of.by/palchyk-genadz-uladzimiravich/|title=Пальчык Генадзь Уладзіміравіч {{!}} Персаналіі Навагрудскага краю|date=2019-01-30|access-date=2025-12-30|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106150317/https://personal.nov-centr.of.by/palchyk-genadz-uladzimiravich/|url-status=dead}}</ref> * ? — 2021 — {{в.а.}} [[Валерый Анатольевіч Барадзеня|Валерый Барадзеня]]<ref>{{Cite web|url=https://lluban.by/news/obshchestvo/dejatelnost-belorusskogo-obschestva-znanie-aktiviziruetsja-17192/|title=Деятельность белорусского общества «Знание» активизируется|website=lluban.by|access-date=2025-12-30|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106134806/https://lluban.by/news/obshchestvo/dejatelnost-belorusskogo-obschestva-znanie-aktiviziruetsja-17192/|url-status=dead}}</ref> * 2021—2025 — [[Вадзім Францавіч Гігін|Вадзім Гігін]]<ref name="nn2025">{{cite web|url=https://nashaniva.com/380221|title=Гігін больш не кіраўнік таварыства «Веды»|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|accessdate=29 снежня 2025}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32470894.html|title=Марыў быць конюхам, а цяпер выступае ў Салаўёва. Што вядома пра прапагандыста Вадзіма Гігіна|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2023-06-26|access-date=2025-12-30}}</ref> * з 2025 — [[Аляксей Аўдонін]]<ref name="nn2025" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=2|старонкі=400|аўтар=[[К. К. Украінец]]|артыкул=Беларускае таварыства «Веды»|ref=Беларуская энцыклапедыя}} == Спасылкі == * {{ngo.by|gramadskae-abyadnanne-belaruskae-tavarystva-vedy|Беларускае таварыства «Веды»}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадскія аб’яднанні і рухі]] [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Асвета]] [[Катэгорыя:1948 год у Беларусі]] 8yz4ra7fbsrn4ioz66j4tkg6586w28o 0 799111 5156655 5147607 2026-06-20T23:44:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156655 wikitext text/x-wiki {{Орган заканадаўчай улады | назва = Баранавіцкі раённы Савет дэпутатаў | арыгінальная назва = | краіна = {{Беларусь}} | бягучае скліканне = 29-е скліканне | эмблема = | шырыня эмблемы = | апісанне эмблемы = | тып = аднапалатны | заканадаўчы сход = | пасада главы 1 = Старшыня | глава 1 = [[Аляксей Генадзевіч Яромка]]<ref name="prezidyum"/> | партыя главы 1 = | дата абрання 1 = | пасада главы 2 = Намеснік старшыні | глава 2 = [[Алена Анатолеўна Свістун]]<ref name="prezidyum"/> | партыя главы 2 = | дата абрання 2 = | колькасць членаў = 26 дэпутатаў | структура 1 = | шырыня структуры 1 = | апісанне структуры 1 = | фракцыі 1 = | камітэты 1 = 4 пастаянныя камісіі | выбары 1 = [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|25 лютага 2024 года]] | сістэма галасавання 1 = [[мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарная]] | зала пасяджэнняў = | шырыня залы пасяджэнняў = | апісанне залы пасяджэнняў = | падзагаловак залы пасяджэнняў = 225409, г. [[Баранавічы]], [[Савецкая вуліца (Баранавічы)|вуліца Савецкая]], 79<ref name="contacts"/> | сайт = [https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by/ Старонка] на сайце [[Баранавіцкі раённы выканаўчы камітэт|Баранавіцкага раённага выканаўчага камітэта]] | зноскі = }} '''Баранавіцкі раённы Савет дэпутатаў''' — [[Прадстаўнічы орган|прадстаўнічы дзяржаўны орган]] і асноўнае звяно сістэмы [[мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] на тэрыторыі [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. З’яўляецца [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобай]]. Падсправаздачны ў сваёй дзейнасці грамадзянам і адказны перад імі. У сваю чаргу Савету па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі, падсправаздачны [[Баранавіцкі раённы выканаўчы камітэт]]<ref name="law108">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Савет дэпутатаў праводзіць пасяжэнні ў [[Баранавічы|Баранавічах]], у будынку па [[Савецкая вуліца (Баранавічы)|Савецкай вуліцы]], 79<ref name="contacts">{{Cite web|lang=be|url=https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by/view/kantaktnaja-infarmatsyja-2000006493|title=Кантактная інфармацыя|publisher=Баранавіцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2025-08-14|access-date=2026-01-17|archive-date=9 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409095851/https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by/view/kantaktnaja-infarmatsyja-2000006493|url-status=dead}}</ref>. == Статус і парадак абрання == Савет з’яўляецца выбарным органам. Дэпутаты Савета абіраюцца грамадзянамі раёна на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры таемным галасаванні тэрмінам на 5 гадоў. Выбары праводзяцца ў [[Адзіны дзень галасавання (Беларусь)|адзіны дзень галасавання]]<ref name="law108" />. Паўнамоцтвы Савета пачынаюцца з дня адкрыцця першай пасля выбараў сесіі і захоўваюцца да адкрыцця першай сесіі Савета новага склікання<ref name="law108" />. == Дзейнасць і структура == Дзейнасць Савета ажыццяўляецца праз [[Сесія|сесіі]] (якія склікаюцца не радзей як адзін раз у квартал), працу органаў Савета, а таксама праз рэалізацыю дэпутатамі сваіх паўнамоцтваў. Савет арганізуе сваю працу на аснове рэгламенту<ref name="law108" />. === Прэзідыум === Для арганізацыі працы Савета ствараецца Прэзідыум, у склад якога ўваходзяць старшыня Савета, намеснік старшыні і старшыні пастаянных камісій<ref name="law108" />. === Пастаянныя камісіі === Для папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, а таксама арганізацыі кантролю за выкананнем рашэнняў, з ліку дэпутатаў ствараюцца пастаянныя камісіі<ref name="law108" />. У Баранавіцкім раённым Савеце дэпутатаў звычайна дзейнічаюць 4 пастаянныя камісіі<ref name="commissions">{{cite web|lang=be|url=https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by/view/pastajannyja-kamisii-raennaj-savety-deputatau-2000005200|title=Пастаянныя камісіі раённага Савета дэпутатаў|publisher=Баранавіцкі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-17|url-status=dead}}</ref>: * па пытаннях законнасці і правапарадку, дэпутацкай этыцы; * па пытаннях бюджэту і сацыяльна-эканамічнага развіцця; * па аграрных пытаннях, экалогіі, рацыянальным выкарыстанні прыродных рэсурсаў; * па пытаннях сацыяльна-культурнай сферы і сацыяльнай абароны насельніцтва. == Кампетэнцыя == У адпаведнасці з артыкулам 17 Закона Рэспублікі Беларусь «[[Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні]]», да выключнай кампетэнцыі Савета адносяцца<ref name="law108" />: * зацвярджэнне праграм сацыяльна-эканамічнага развіцця, мясцовага бюджэту і справаздачы аб яго выкананні; * вызначэнне парадку кіравання і распараджэння [[Камунальная ўласнасць|камунальнай уласнасцю]]; * усталяванне мясцовых падаткаў і збораў; * прызначэнне [[мясцовы рэферэндум|мясцовых рэферэндумаў]]; * зацвярджэнне на пасадзе [[Старшыня Баранавіцкага раённага выканаўчага камітэта|старшыні Баранавіцкага раённага выканаўчага камітэта]]. Таксама Савет удзельнічае ў рэалізацыі [[Грамадзянская ініцыятыва|грамадзянскіх ініцыятыў]], накіраваных на паляпшэнне якасці жыцця насельніцтва<ref name="law108" />. == Склад == === 29-е склікання === {{асноўны артыкул|Спіс дэпутатаў Баранавіцкага раённага Савета дэпутатаў 29-га склікання}} [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў 29-га склікання]] адбыліся ў адзіны дзень галасавання [[25 лютага]] [[2024]] года. У Баранавіцкі раённы Савет дэпутатаў было абрана 26 дэпутатаў<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by/view/deputaty-baranavitskaj-raennaj-rady-deputata-29-sklikannja-2000005202|title=Дэпутаты Баранавіцкай раённай Рады дэпутата 29 склікання|website=|date=2024-04-24|publisher=Баранавіцкі раённы выканаўчы камітэт|access-date=2026-01-17|url-status=dead}}</ref>. == Старшыні == * з 2024 года — [[Аляксей Генадзевіч Яромка]]<ref name="prezidyum">{{Cite web|lang=by-BY|url=https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by/view/prezidyum-baranavitskaj-raennaj-rady-deputatau-29-sklikannja-2000005199|title=Прэзідыум Баранавіцкай раённай Рады дэпутатаў 29 склікання|website=|date=2024-04-23|publisher=Баранавіцкі раённы выканаўчы камітэт|access-date=2026-01-17|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by/ Старонка раённага Савет дэпутатаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260409092554/https://baranovichi.brest-region.gov.by/by/2016-11-29-12-34-40-1088-by |date=9 красавіка 2026 }} на сайце [[Баранавіцкі раённы выканаўчы камітэт|Баранавіцкага раённага выканаўчага камітэта]] {{Мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Баранавічаў]] [[Катэгорыя:Раённыя саветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Баранавіцкі раён]] nhlvszqbgbzk5ytdgtw4z2saerrdwft 0 799224 5156654 5084509 2026-06-20T23:20:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156654 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя | Тып = [[цеплаэлектрацэнтраль]] | Назва = Баранавіцкая ЦЭЦ | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Краіна = Беларусь | Месцазнаходжанне = [[Брэсцкая вобласць]], [[Баранавічы]] | Пачатак эксплуатацыі= [[1951]] | Статус = дзеючая | Паліва = [[прыродны газ]] | Катлы = 4 паравыя (БКЗ 75-39-ФБ, па 75 т/г), 2 водагрэйныя (КВГМ-100, па 100 Гкал/г) | Турбіны = ПР-6-35/10/1,2 (6 МВт), ПР-12-3,4/1,0/0,1 (12 МВт) | Электрагенератары = | Магутнасць = 18 МВт | Водпуск цяпла = 407 Гкал/г (магутнасць), ~530 тыс. Гкал/год (водпуск) }} '''Бара́навіцкая ЦЭЦ'''&nbsp;— цеплаэлектрацэнтраль у горадзе [[Баранавічы]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад філіяла «Баранавіцкія цеплавыя сеткі» РУП «[[Брэстэнерга]]»<ref name="brestenergo">{{cite web|url=https://xn--90aefa3bijdgk5j.xn--90ais/filials/baranovicskie-teplovye-seti|title=Барановичские тепловые сети|website=Брэстэнерга|accessdate=2026-01-19|lang=ru|archive-date=8 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208131854/https://xn--90aefa3bijdgk5j.xn--90ais/filials/baranovicskie-teplovye-seti|url-status=dead}}</ref>. З'яўляецца адной з найстарэйшых станцый у вобласці, забяспечвае цэнтралізаванае цеплазабеспячэнне прамысловасці і жыллёвага сектара горада. == Гісторыя == Днём нараджэння Баранавіцкіх цеплавых сетак лічыцца 10 жніўня 1945 года, калі на базе энергацягніка і існуючай электрастанцыі была створана «Баранавіцкая гарадская электрастанцыя» (ГЭС)<ref name="brestenergo" />. Аднак пуск Баранавіцкай ЦЭЦ адбыўся ў [[1951]] годзе<ref name="operby">{{cite web|url=https://operby.com/istoriya-energetiki-belarusi.html|title=История энергетики Беларуси|website=OperBy|accessdate=2026-01-19|lang=ru}}</ref>. У [[2022]] годзе на станцыі быў уведзены ў эксплуатацыю кандэнсатны ўтылізатар цеплыні магутнасцю 1 МВт. Гэта кантактны газавадзяны цеплаабменнік, які дазваляе выкарыстоўваць цяпло адыходзячых дымавых газаў для падагрэву вады. Праект коштам больш за 1,9 млн рублёў дазволіў знізіць тэмпературу дымавых газаў з 130–140°C да 50°C, эканомячы каля 399 тон умоўнага паліва ў год<ref name="virtualbrest">{{cite web|url=https://virtualbrest.ru/news102164.php|title=Вторая труба выросла на барановичской ТЭЦ. Для чего это?|website=Віртуальны Брэст|date=2022-03-17|accessdate=2026-01-19|lang=ru}}</ref>. На [[2027]] год запланавана маштабная рэканструкцыя ЦЭЦ у адпаведнасці з пастановай Савета Міністраў ад 23.10.2023 № 716. Плануецца ўстаноўка двух водагрэйных катлоў магутнасцю па 10 МВт, якія працуюць на драўняных паліўных гранулах ([[пелеты|пелетах]]). Гэта дазволіць павялічыць выкарыстанне мясцовых відаў паліва<ref name="energoeffect">{{cite web|url=https://energoeffect.gov.by/news/news_2025/20250310_news1|title=Новости из регионов. Реализация инвестиционного проекта на Барановичской ТЭЦ|website=Дэпартамент па энергаэфектыўнасці|date=2025-03-10|accessdate=2026-01-19|lang=ru|archive-date=5 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260505165844/https://energoeffect.gov.by/news/news_2025/20250310_news1|url-status=dead}}</ref>. == Дзейнасць і характарыстыкі == Баранавіцкая ЦЭЦ забяспечвае цяплом 74 % жылога сектара горада (цэнтр, мікрараёны [[Паўднёвы мікрараён (Баранавічы)|Паўднёвы]], [[Паўночны мікрараён (Баранавічы)|Паўночны]], Паўночны-2, [[Бараўкі (Баранавічы)|Бараўкі]], [[Тэкстыльны мікрараён (Баранавічы)|Тэкстыльны]]), а таксама сацыяльныя аб'екты. Прамысловымі спажыўцамі пары і гарачай вады з'яўляюцца [[Баранавіцкае вытворчае баваўнянае аб’яднанне]], камбінат жалезабетонных канструкцый, завод жалезабетонных вырабаў, завод «Энергадэталь»<ref name="brestenergo" /><ref name="belenergo">{{cite web|url=https://belenergo.by/content/infocenter/news/ministr-energetiki-viktor-karankevich-posetil-filial-baranovichskie-teplovye-seti-rup-brestenergo__12112/|title=Министр энергетики Виктор Каранкевич посетил филиал «Барановичские тепловые сети»|website=Белэнерга|date=2022-07-26|accessdate=2026-01-19|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. Устаноўленая электрычная магутнасць станцыі складае 18 МВт, цеплавая — 407 Гкал/г. Сярэднегадавы водпуск цяпла складае каля 530 тыс. Гкал, выпрацоўка электраэнергіі — 95 млн кВт·г<ref name="belenergo" />. Асноўнае абсталяванне ўключае: * 4 паравыя катлы БКЗ 75-39-ФБ (па 75 т/г кожны); * 2 водагрэйныя катлы КВГМ-100 (па 100 Гкал/г кожны); * Паравая турбіна ПР-6-35/10/1,2 (6 МВт); * Паравая турбіна ПР-12-3,4/1,0/0,1 (12 МВт)<ref name="energoeffect" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Цеплавая энергетыка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цеплавыя электрастанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Энергетыка Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Баранавічаў]] [[Катэгорыя:1951 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Брэстэнерга]] nfjpvsfwg2wdtpldwhurkivhu133lbt 0 799263 5156734 5118528 2026-06-21T08:18:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156734 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Белаграпраект | лагатып = | тып = Дзяржаўны праектны інстытут | заснавана = 1976 | скасавана = 1994 | прычына скасавання = рэарганізацыя | пераемнік = [[Белдзіпрааграхарчпрам]] | заснавальнікі = [[Савет Міністраў БССР]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | галіна = [[Архітэктура]], [[сельская гаспадарка]] | прадукцыя = праектная дакументацыя | мацярынская кампанія = [[Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР]]<br />[[Дзяржаграпрам БССР]] | сайт = }} '''«Белаграпраект»''' (поўная назва — ''Беларускі дзяржаўны праектны інстытут па праектаванні прадпрыемстваў аграпрамысловага комплексу'') — былы [[праектны інстытут]] у [[Мінск]]у. Існаваў у 1976—1994 гадах, займаўся праектаваннем аб’ектаў [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[Аграпрамысловы комплекс|аграпрамысловага комплексу]]. Размяшчаўся па адрасе [[Вуліца Мяснікова (Мінск)|вуліца Мяснікова]], 32. == Гісторыя == Інстытут быў утвораны пад назвай ''Беларускі дзяржаўны праектна-тэхналагічны інстытут сельскай гаспадаркі БССР'' («Белдзіпрасельгас») на падставе пастановы [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 25 лістапада 1975 года № 321 і загада [[Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР]] ад 4 лютага 1976 года № 60. Пачаў дзейнасць у 1976 годзе ў Мінску. З 15 снежня 1976 года ўстанова мела статус дзяржаўнага праектнага інстытута<ref name="archives">{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/105333/|title=Белорусский проектный институт по проектированию предприятий агропромышленного комплекса "Белагропроект" (Белагропроект) Госагропрома БССР, г. Минск|publisher=Фондавы каталог дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь|lang=ru|accessdate=2025-12-22}}</ref>. Першапачаткова арганізацыя падпарадкоўвалася [[Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР|Міністэрству сельскай гаспадаркі БССР]], а з 22 лістапада 1985 года перайшла ў падпарадкаванне [[Дзяржаўны аграпрамысловы камітэт БССР|Дзяржаўнага аграпрамысловага камітэта БССР (Дзяржаграпрам БССР)]]. 14 ліпеня 1986 года інстытут быў перайменаваны ў ''Беларускі праектны інстытут па праектаванні прадпрыемстваў аграпрамысловага комплексу «Белаграпраект»''<ref name="nlb">{{Cite web|url=http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2760911&strq=l_siz=20|title="Белаграпраект", беларускі праектны інстытут па праектаванні прадпрыемстваў аграпрамысловага комплексу (Мінск)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=2025-12-22}}</ref>. 29 чэрвеня 1994 года дзейнасць арганізацыі была спынена ў выніку рэарганізацыі<ref name="karto">{{Cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100011472|title=Белагропроект — Карточка компании|publisher=kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2025-12-22}}</ref>. На базе трох аб’яднаных праектных інстытутаў — «[[Белдзіпрахарчпрам]]», «Белаграпраект» і «[[Белдзіпрамясамалпрам]]» — было ўтворана адкрытае акцыянернае таварыства «Інстытут [[Белдзіпрааграхарчпрам]]» у сістэме [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://bgapp.by/about.html|title=О компании|publisher=ААТ «Белдзіпрааграхарчпрам»|lang=ru|accessdate=2025-12-22|archive-date=11 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260111041907/https://bgapp.by/about.html|url-status=dead}}</ref>. == Дзейнасць == Інстытут займаўся распрацоўкай [[Праектна-каштарысная дакументацыя|праектна-каштарыснай дакументацыі]] для [[будаўніцтва]], [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] і тэхнічнага пераўзбраення аб’ектаў [[Аграпрамысловы комплекс|аграпрамысловага комплексу]]. У прыватнасці, спецыялісты «Белаграпраекта» распрацоўвалі комплексы па пасляўборачнай апрацоўцы і захоўванні насення культур (напрыклад, для калгаса «Авангард» [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] і эксперыментальнай базы «Вольна-Чэрніхава» [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]]), праектавалі кантрольна-выпрабавальныя станцыі (магутнасцю 60 тысяч курэй-нясушак і 100 тысяч качанят у год), чатырохкамерныя хмелесушылкі прадукцыйнасцю 6 тон у суткі і іншыя сельскагаспадарчыя збудаванні{{sfn|БГАНТД|1998|с=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://bdantd.by/wp-content/uploads/2020/07/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC-%D0%91%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%94-1998%D0%B3.pdf|аўтар=|загаловак=Белорусский государственный архив научно-технической документации. Путеводитель. Поступления 1970—1993 гг.|месца=Мн.|выдавецтва=БелНИИДАД|год=1998|старонак=72|isbn=985-6099-43-9|ref=БГАНТД|archive-date=24 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224115039/https://bdantd.by/wp-content/uploads/2020/07/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC-%D0%91%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%94-1998%D0%B3.pdf}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://bgapp.by/|title=Афіцыйны сайт пераемніка — ААТ «Белдзіпрааграхарчпрам»|lang=ru|access-date=19 студзеня 2026|archive-date=20 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120000954/https://bgapp.by/|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белаграпраект}} [[Катэгорыя:Кампаніі, скасаваныя ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1976 годзе]] [[Катэгорыя:Праектныя арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка Беларусі]] 5ezwrqihp6xjjee4fbusw91r0352l56 0 802476 5156471 5154135 2026-06-20T15:24:08Z DBatura 73587 /* Май */ 5156471 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. == Храналогія== === Студзень === * 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.<ref>{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}</ref> * 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref> У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.<ref>{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}</ref> Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. * 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове<ref>{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}</ref>. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}</ref> * 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.<ref>{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}</ref> * 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.<ref>{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}</ref> Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the "Popular Front" in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}</ref> * 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309295}}</ref>. * 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}</ref> * 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}</ref> САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}</ref> * 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}</ref>. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}</ref>. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}</ref> * 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.<ref name="zaima">{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}</ref>. * 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> * 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> ===Люты=== * 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}</ref> Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}</ref> Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}</ref> * 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref>. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}</ref> УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}</ref> * 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}</ref> * 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}</ref> * 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> * 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> === Сакавік === * 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}</ref> Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.<ref name="africanews"/> * 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане<ref name="africanews"/>. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}</ref>, забіўшы сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.<ref name="africanews">{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}</ref> * 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref>, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref>. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}</ref> Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду<ref>{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}</ref>. * 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.<ref>{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}</ref> УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}</ref> * 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур<ref>{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}</ref>. * 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.<ref>{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}</ref> * 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.<ref>{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}</ref> * 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.<ref>{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.<ref>{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук <ref>{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.<ref>{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}</ref> * 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.<ref>{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў<ref>{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. ===Красавік === * 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.<ref>{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн<ref>{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. <ref>{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.<ref>{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.<ref>{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.<ref>{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.<ref>{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.<ref>{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}</ref> * 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.<ref>{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> * 27 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.<ref>{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}</ref> * 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> === Май === * 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.<ref>{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}</ref> * 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}</ref> Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.<ref>{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}</ref> * 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.<ref>{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref> * 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.<ref>{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.<ref name="may25"/> * 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.<ref name="may25">{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.<ref>{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref> Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.<ref>{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> ==Чэрвень== * 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}</ref><ref name="kubum">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Храналогіі]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 07o2f8rzd4yqrwnihz2ywzmtjug95y6 5156472 5156471 2026-06-20T15:24:53Z DBatura 73587 /* Чэрвень */ 5156472 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. == Храналогія== === Студзень === * 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.<ref>{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}</ref> * 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref> У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.<ref>{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}</ref> Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. * 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове<ref>{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}</ref>. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}</ref> * 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.<ref>{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}</ref> * 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.<ref>{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}</ref> Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the "Popular Front" in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}</ref> * 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309295}}</ref>. * 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}</ref> * 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}</ref> САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}</ref> * 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}</ref>. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}</ref>. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}</ref> * 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.<ref name="zaima">{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}</ref>. * 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> * 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> ===Люты=== * 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}</ref> Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}</ref> Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}</ref> * 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref>. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}</ref> УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}</ref> * 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}</ref> * 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}</ref> * 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> * 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> === Сакавік === * 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}</ref> Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.<ref name="africanews"/> * 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане<ref name="africanews"/>. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}</ref>, забіўшы сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.<ref name="africanews">{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}</ref> * 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref>, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref>. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}</ref> Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду<ref>{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}</ref>. * 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.<ref>{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}</ref> УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}</ref> * 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур<ref>{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}</ref>. * 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.<ref>{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}</ref> * 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.<ref>{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}</ref> * 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.<ref>{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.<ref>{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук <ref>{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.<ref>{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}</ref> * 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.<ref>{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў<ref>{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. ===Красавік === * 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.<ref>{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн<ref>{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. <ref>{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.<ref>{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.<ref>{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.<ref>{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.<ref>{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.<ref>{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}</ref> * 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.<ref>{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> * 27 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.<ref>{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}</ref> * 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> === Май === * 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.<ref>{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}</ref> * 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}</ref> Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.<ref>{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}</ref> * 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.<ref>{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref> * 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.<ref>{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.<ref name="may25"/> * 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.<ref name="may25">{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.<ref>{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref> Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.<ref>{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> ===Чэрвень=== * 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}</ref><ref name="kubum">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Храналогіі]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] dskllrtr5umn51jv17zyd21icy35ryf 0 807181 5156389 5156384 2026-06-20T12:04:36Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5156389 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|MoterųDirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1947—1948 гадах працавала сацыяльнай апякункай літоўскіх зняволеных у турмах Вюртэмберга{{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбурга пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася запаленнем лёгкіх і эмбаліяй{{sfn|MoterųDirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбурга (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны надмагільны помнік работы вядомага літоўскага скульптара Антанаса Мончыса. Эпітафія на магіле абвяшчае: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і Юргіса і Цэцыліі Бакшысаў{{sfn|MoterųDirva|1953|p=122}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Малодшы брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Сястра Веранікі — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=127-128}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|MoterųDirva|1953|p=129}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|MoterųDirva|1953|p=131}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|MoterųDirva|1953|p=131}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|MoterųDirva|1953|p=133}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам Піем XII ордэнам «Pro Ecclesia et Pontifice»{{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|MoterųDirva|1953|p=124}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|MoterųDirva|1953|p=134}}. == Узнагароды == * Pro Ecclesia et Pontifice (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} fvn58holuo2vq89wfbu5c636j1bdhx7 5156390 5156389 2026-06-20T12:08:03Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5156390 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|MoterųDirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1947—1948 гадах працавала сацыяльнай апякункай літоўскіх зняволеных у турмах Вюртэмберга{{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбурга пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася запаленнем лёгкіх і эмбаліяй{{sfn|MoterųDirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбурга (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны надмагільны помнік работы вядомага літоўскага скульптара Антанаса Мончыса. Эпітафія на магіле абвяшчае: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і Юргіса і Цэцыліі Бакшысаў{{sfn|MoterųDirva|1953|p=122}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=127-128}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|MoterųDirva|1953|p=129}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|MoterųDirva|1953|p=131}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|MoterųDirva|1953|p=131}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|MoterųDirva|1953|p=133}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам Піем XII ордэнам «Pro Ecclesia et Pontifice»{{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|MoterųDirva|1953|p=124}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|MoterųDirva|1953|p=134}}. == Узнагароды == * Pro Ecclesia et Pontifice (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} mo0dmdv4u0jweyn6ysp11giupupe4p3 5156393 5156390 2026-06-20T12:13:39Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5156393 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1947—1948 гадах працавала сацыяльнай апякункай літоўскіх зняволеных у турмах Вюртэмберга{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=132}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбурга пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася запаленнем лёгкіх і эмбаліяй{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбурга (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны надмагільны помнік работы вядомага літоўскага скульптара Антанаса Мончыса. Эпітафія на магіле абвяшчае: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і Юргіса і Цэцыліі Бакшысаў{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=127-128}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=129}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=131}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=132}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=131}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=133}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам Піем XII ордэнам «Pro Ecclesia et Pontifice»{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=132}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=124}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=134}}. == Узнагароды == * Pro Ecclesia et Pontifice (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lituanistika|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 239—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} p80us1lwh2qsnvcmv4af5hauffp7wa3 5156400 5156393 2026-06-20T12:24:29Z M.L.Bot 261 /* Грамадская дзейнасць */ 5156400 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''', або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбурга пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбурга (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны надмагільны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на магіле абвяшчае: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=127-128}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=129}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=131}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=132}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=131}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=133}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=132}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=124}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=134}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lituanistika|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 239—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} qyujejjicbmezxma4h933cgb2ey2rfz 5156401 5156400 2026-06-20T12:26:01Z M.L.Bot 261 5156401 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''', або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбура пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбура (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на помніку: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=126}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=127-128}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=129}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=128}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=131}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=132}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=131}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=133}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=132}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=124}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=134}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lituanistika|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 239—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} cg5qo0v2sgn2ozbqru6u8t8sucqul3i 5156404 5156401 2026-06-20T12:33:43Z M.L.Bot 261 5156404 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''', або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбура пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12, 13}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбура (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на помніку: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (''Lietuvos katalikių moterų draugija''){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Lituanistika|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = 239—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} gnexzv0tlhn5ztskmrp541gs41j2p91 5156450 5156404 2026-06-20T14:36:26Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5156450 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''', або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбура пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12, 13}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбура (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на помніку: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (''Lietuvos katalikių moterų draugija''){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Terra Jatwezenorum|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = 4|том = |нумар = |старонкі = 239—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} lmzhis1mxlegkhw41uxwiopmtne4dfi 5156451 5156450 2026-06-20T14:37:34Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5156451 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''', або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбура пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12, 13}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбура (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на помніку: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (''Lietuvos katalikių moterų draugija''){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Terra Jatwezenorum|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = 4|том = |нумар = |старонкі = 237—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} lpmr9l35xhrqbq0uul6tv4klbu1edlt 5156457 5156451 2026-06-20T14:46:39Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5156457 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''', або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбура пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12, 13}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбура (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на помніку: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=237}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (''Lietuvos katalikių moterų draugija''){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Terra Jatwezenorum|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = 4|том = |нумар = |старонкі = 237—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} 17dn0me97fu46jcxc21pjswgw2c9c7w 5156507 5156457 2026-06-20T16:41:11Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5156507 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''', або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбура пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12, 13}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбура (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на помніку: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=237}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1950 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (''Lietuvos katalikių moterų draugija''){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Terra Jatwezenorum|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = 4|том = |нумар = |старонкі = 237—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} kbc9h6wkt40kl7dbvl6fw8nvjdwrfz6 5156749 5156507 2026-06-21T09:12:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 літоўскае е мяккае на канцы 5156749 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшыце''', або '''Вера Бакшыце''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. Абараніла дысертацыі і атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж [[Пятрас Карвяліс]] кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1950 годзе пераехала ва Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбура пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася [[Запаленне лёгкіх|запаленнем лёгкіх]] і [[эмбалія]]й{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12, 13}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбура (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны помнік работы вядомага літоўскага скульптара [[Антанас Мончыс|Антанаса Мончыса]]. Эпітафія на помніку: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=11}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=237}}. Вераніка была малодшым дзіцём у сям’і. Старэйшы брат — [[Юозас Бакшыс]] (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Старэйшая сястра — [[Канстанцыя Бражэнене|Канстанцыя Бакшыце-Бражэнене]] (1892—1970), пасмяротна прызнана [[Праведніца народаў свету|Праведніцай народаў свету]] за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайце — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана [[Юозас Лукша|Юозаса Лукшы]] («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1950 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (''Lietuvos katalikių moterų draugija''){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. За выдатныя заслугі ў «{{Не перакладзена 5|Каталіцкая Акцыя|Каталіцкай Акцыі|4=Catholic Action}}» ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам [[Пій XII|Піем XII]] ордэнам {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}}{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўная навуковая праца — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. Тэма абрана з прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]]{{r|barynau}}, у дысертацыі «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}){{r|vle}}{{sfn|Lučinskas|2026|p=}} Карвялене дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Паводл адных звестак, атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=12}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, а абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Таксама займалася публіцыстыкай, з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=13}}. == Узнагароды == * {{Не перакладзена 5|Pro Ecclesia et Pontifice|4=Pro Ecclesia et Pontifice}} (1950) == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Lučinskas|аўтар = Gintaras Lučinskas|загаловак = Kunigas Juozas Bakšys (1884–1925)|арыгінал = |спасылка = https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2012~1477940884588/J.04~2012~1477940884588.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Terra Jatwezenorum|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2012|выпуск = 4|том = |нумар = |старонкі = 237—259|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} * {{артыкул|ref = Moterų Dirva|аўтар = |загаловак = A. A. Dr. Veronika Karvelienė — Bakšytė|арыгінал = |спасылка = https://www.spauda2.org/moteru_dirva/archive/1953/1953-nr02-MOTERU-DIRVA.pdf|мова = lt|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Moterų Dirva|тып = часопіс|месца = Putnam, Conn.|выдавецтва = A. L. R. C. Women’s Alliance|год = 1953|выпуск = |том = 36|нумар = 2|старонкі = 11—13|isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date =}} == Спасылкі == * {{h|Lučinskas|2026|{{cite web|ref = Lučinskas| url = https://merkiokrastas.com/straipsnis/487-Ypac_nusipelnis_Merkines_krastui|title = Ypač nusipelnęs Merkinės kraštui|first = Gintaras|last = Lučinskas|authorlink = |date = 2026-05-04|work = Merkio kraštas|publisher = |location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} * {{h|VKPK|2026|{{cite web|ref = VKPK| url = https://vkpk.lt/u-zemelapis/veronikos-karvelienes-baksytes-kapas-kurio-antkapi-kure-antanas-moncys/|title = Veronikos Karvelienės-Bakšytės kapas, kurio antkapį kūrė Antanas Mončys|first = |last = |authorlink = |date = |work = U-Paveldo žemėlapis|publisher = Valstybinė kultūros paveldo komisija|location = |page = |language = lt|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} bhcw19ifmwxo0ml5im9m077wym5l4ka 0 807975 5156473 5149739 2026-06-20T15:25:37Z DBatura 73587 5156473 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Dzerzhinsk-Koidanovo 4a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу яўрэяў з гета.]] '''Гета ў Дзяржынску (Койданава)''' (лета — 21 кастрычніка 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Дзяржынск (Беларусь)|Дзяржынск]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. ==Гісторыя == У горадзе Дзяржынску (Койданава) у 1939 годзе пражывалі 1314 яўрэяў — 15% насельніцтва{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=269}}. Горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй тры гады — з 28 чэрвеня 1941 года да 7 ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населённых пунктов Беларуси |access-date=2014-02-22 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=265, 273, 386, 390}}<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://gymndz.com/m%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9/%D1%8F%D1%8F%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE-%D0%B2%D0%BE%D0%B2 |title=Начало Великой Отечественной войны |access-date=2014-02-22 |archive-date=2022-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621174431/https://gymndz.com/m%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9/%d0%be%d1%81%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%bd%d1%8b%d0%b5-%d1%80%d0%b0%d0%b7%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d1%8b-%d1%8d%d0%ba%d1%81%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8/%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b0%d0%bb%d0%be-%d0%b2%d0%be%d0%b2 |url-status=live }}</ref>. Немцы вельмі сур'ёзна ставіліся да магчымасці габрэйскага супраціву, і таму ў большасці выпадкаў у першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Зыходзячы з гэтых меркаванняў, у пачатку ліпеня 1941 года немцы схапілі ў горадзе 16 маладых хлопцаў-яўрэяў, адвялі іх у бярозавы гай каля вёскі [[Клыпаўшчына]] і забілі іх у месцы, што знаходзіцца цяпер каля чыгуначнага палатна ў напрамку на [[Стоўбцы]] ў 150 метрах направа на 793-м кіламетры. Гэта было першае засведчанае мясцовымі жыхарамі масавае забойства яўрэяў у раёне{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}. Рэалізуючы гітлераўскую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], немцы сагналі яўрэяў Дзяржынска і бліжэйшых вёсак у гета, пад якое адвялі вуліцы Кастрычніцкую, Савецкую і Першамайскую{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3>''А. Волохонович.'' [http://kajdan.eto-ya.com/a-valahanovich-halakost-u-dzyardynskim-rayone-kojdanava-kalvina-2013 Халакост у Дзяржынскім раёне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140304004631/http://kajdan.eto-ya.com/a-valahanovich-halakost-u-dzyardynskim-rayone-kojdanava-kalvina-2013 |date=4 сакавіка 2014 }}{{ref|ru}}{{ref|be}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}. 21 (20{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270, 434}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=175}}) кастрычніка 1941 года ў Дзяржынску на вуліцы Першамайская паблізу кальвінскага касцёла ў загадзя выкапанай яме даўжынёй 32 метры і шырынёй 4 метры прыкладна за 2,5 гадзіны былі расстраляныя 1920 (1000{{sfn|Круглов|2025|с=118}}) яўрэяў{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=284, 285, 291}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}. Акцыю правялі салдаты [[12-і батальён шуцманшафта|12-га літоўскага батальёна шуцманшафта]] на чале з маёрам і [[Легенда аб «чыстым вермахце»|немцы]] з 11-га паліцэйскага рэзервовага батальёна [[707-я пяхотная дывізія|707-й пяхотнай дывізіі]]<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 /><ref>''К. Козак.'' [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html Германский оккупационный режим в Беларуси и еврейское население] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304074354/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/kg/kg020102.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=291}}{{sfn|Круглов|2025|с=118}}. == Праведнікі народаў свету == У Дзяржынску два чалавекі — Зуеўская Ганна і Харытон Лізавета — за выратаванне габрэя Церлюкевіча Уладзіміра былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»<ref>''Яд Вашем''. [http://db.yadvashem.org/righteous/righteousName.html?language=ru&itemId=4406760 История спасения. Зуевская Анна и Харитон Елизавета.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180421094110/http://db.yadvashem.org/righteous/righteousName.html?language=ru&itemId=4406760 |date=21 красавіка 2018 }}</ref>. == Памяць == У 1949 (1957{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}) годзе ў Дзяржынску на месцы расстрэлу быў усталяваны помнік, на якім адным з першых у СССР быў зроблены надпіс на мове [[ідыш]]<ref name=autogenerated2 />{{sfn|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|с=280}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=270}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=434}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дзяржынскi раён»|2004|Л. М. Драбовіч, Г. К. Кісялёў, А. С. Крыварот, i iнш. (рэдкал.), А. I. Валахановіч (укладальнік). «Памяць. Дзяржынскi раён». — Минск: БЕЛТА, 2004. — 704 с. — ISBN 985-6302-64-1.}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Дзяржынск]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дзяржынска]] sn7mkt5j62ycy551s8rxh867pnek5vl 0 808678 5156456 5151294 2026-06-20T14:42:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156456 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго [[сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[трансгендарнасць|гендарную ідэнтычнасць]]) без яго на тое згоды ці ведама<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y|аўтар=Шевченко З.В|загаловак=До поняття внутрішньоособистісного ґендерного конфлікту|выдавецтва=Шевченко Зоя|старонак=16|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406200922/https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y}}</ref>. Часта гэта робіцца з ліхімі намерамі, каб інструменталізаваць [[гомафобія|гомафобію]], [[біфобія|біфобію]] і/або [[трансфобія|трансфобію]] дзеля дыскрэдытацыі асобы, альбо, наадварот, каб змагацца з гомафобіяй, [[гетэрасексізм]]ам і [[цыссексізм]]ам шляхам выкрыцця таго, што вядомы або паважаны чалавек з’яўляецца гомасексуалам і/або трансгендарам. Паняцце аўтынгу можа выкарыстоўвацца і ў больш шырокім сэнсе — як абнародаванне любой кампраметуючай інфармацыі (напрыклад, удзелу ў [[BDSM|БДСМ]]-практыках або прыналежнасці да секты)<ref>{{Артыкул|спасылка=http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151|аўтар=Катерина Олександрівна Сахарова, Олексій Миколайович Чередніченко, Наталія Анатоліївна Липовська|загаловак=ФОРМИ ПСИХОЛОГІЧНОГО НАСИЛЬСТВА В ОРГАНІЗАЦІЙНОМУ СЕРЕДОВИЩІ|год=2021|мова=uk|выданне=Дніпровський науковий часопис публічного управління, психології, права|выпуск=6|старонкі=97–103|issn=2710-1118|doi=10.51547/ppp.dp.ua/2021.6.15|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412160510/http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151}}</ref>, так і ў больш вузкім — як выкрыццё прыналежнасці да ЛГБТ выключна публічных асоб і знакамітасцей, а не любых прадстаўнікоў супольнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=http://slovariki.org/seksologiceskaa-enciklopedia/165|title=Аутинг|website=Сексологическая энциклопедия|access-date=2022-04-06}}</ref>. Аўтынг з’яўляецца супрацьлегласцю [[камінг-аўт]]у, які ўяўляе сабой выключна добраахвотнае раскрыццё ўласнай ідэнтычнасці<ref name="FAZ">{{Cite web|lang=de|url=http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|title=Was unterscheidet Coming-out und Outing?|date=2014-01-08|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|access-date=2014-06-14|archive-date=2017-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623114354/http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|url-status=live}}</ref>. Звычайна аўтынг у асабістым кантэксце лічыцца неэтычным і асуджаецца грамадствам<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/poznan/gazeta-wyborcza-napisala-o-orientacji-prezesa-sn-srodowisko-lgbt-podzielone-opinia/19xs5xp|title="Gazeta Wyborcza" napisała o orientacji prezesa SN. Środowisko LGBT podzielone [OPINIA]|last=Glanc|first=Marta|date=2020-05-05|website=wiadomosci.onet.pl|language=pl|access-date=2026-03-13}}</ref>. Калі ж гаворка ідзе пра публічных асоб, этычнасць такіх дзеянняў выклікае вострыя спрэчкі, паколькі гэта можа негатыўна паўплываць на асабістае жыццё або кар’еру чалавека. Некаторыя ЛГБТ-актывісты сцвярджаюць, што гомасексуальныя асобы, якія выступаюць супраць правоў ЛГБТ, не маюць [[Права на некранутасць прыватнага жыцця|права на прыватнае жыццё]] з-за іх відавочнай крывадушнасці. У спробе прадухіліць аўтынг, публічная асоба можа прыняць рашэнне зрабіць камінг-аўт першай, хоць кантроль над умовамі выкрыцця ўласнай ідэнтычнасці — толькі адзін са шматлікіх матываў для гэтага кроку. == Тэрміналогія і этымалогія == [[Файл:Perezhiltonorange.jpg|міні|[[Перэс Хілтан]], амерыканскі блогер, якога крытыкавалі за спробы аўтынгу [[Знакамітасць|знакамітасцей]].]] [[Файл:Michael Musto cropped by David Shankbone.JPG|міні|Майкл Маста, амерыканскі журналіст, які зрабіў аўтынг шэрагу асоб, у тым ліку [[Розі О’Донел]] і [[Элен Дэджэнерэс]].]] Вызначыць першае выкарыстанне тэрміна ў сучасным сэнсе складана. У выданні часопіса ''«[[Harper's Magazine]]»'' за 1982 год [[Тэйлар Бранч]] прадказваў, што «outage» (бел.: ''выхад'') стане палітычнай тактыкай, у якой людзі, што знаходзяцца «ў шафе», апынуцца пад скрыжаваным агнём. Артыкул «Прымус геяў да выхаду з шафы» ({{lang-en|Forcing Gays Out of the Closet}}) аўтарства [[Уільям А. Генры III|Уільяма А. Генры III]] у часопісе ''«[[Time]]»'' ад 29 студзеня 1990 года ўвёў тэрмін «аўтынг» у шырокі ўжытак<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=4}}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў паняцце замацавалася і ў іншых мовах, у прыватнасці ў нямецкай. У інтэрнэт-выданні слоўніка «[[Duden]]» тлумачацца два значэнні: па-першае, абнародаванне гомасексуальнай схільнасці каго-небудзь (асабліва вядомай асобы) без яе згоды; па-другое, публічнае прызнанне сваіх уласных схільнасцей. З цягам часу тэрмін набыў дадатковыя значэнні ў жоўтай прэсе і пачаў прымяняцца для абазначэння выкрыцця любых схаваных фактаў (напрыклад, шлюбнай здрады), аднак у дакладным сэнсе ён працягвае абазначаць менавіта раскрыццё сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці без згоды. У англійскай мове гістарычна слова «outing» азначала проста экскурсію або паездку, і толькі ў канцы XX стагоддзя набыло сучасны палітычны і сацыяльны падтэкст. == Этыка і матывы == У самім ЛГБТ-супольніцтве аўтынг з’яўляецца прадметам вострых дыскусій. Многія гомасексуальныя і трансгендарныя людзі лічаць яго непрымальным пры любых абставінах<ref>Janusz Boguszewski, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=191 Coming-Out czy outing?], homiki.pl</ref>. Аднак абаронцы аўтынгу як палітычнага інструмента прыводзяць розныя аргументы на сваю карысць. [[Габрыэль Ратэла]], былы рэдактар выдання ''«OutWeek»'', тлумачыў аўтынг як «прывядзенне да роўнасці», сцвярджаючы, што гэта перш за ўсё журналісцкі рух, накіраваны на тое, каб ставіцца да гомасексуальнасці ў СМІ нароўні з гетэрасексуальнасцю<ref>{{cite news |last1=Rotello |first1=Gabriel |title=Why I Oppose Outing |work=OutWeek |date=May 29, 1991}}</ref>. [[Мікеланджэла Сіньярыле]] апісваў мэту ''«OutWeek»'' як павышэнне дасведчанасці пра прысутнасць геяў і іх палітычныя праблемы, каб тэма гомасексуальнасці перастала здавацца грамадству настолькі «гратэскавай», што яе нельга абмяркоўваць. Ён таксама падкрэсліваў, што аўтынг не з’яўляецца простай трансляцыяй прыватных дэталяў<ref name="Signorile, p. 80">{{sfn|Signorile|1993|с=80}}</ref>. Рычард Мор адзначаў, што некаторыя параўноўваюць аўтынг з [[макартызм]]ам, але, на яго думку, правільна выкарыстаны аўтынг не мабілізуе антыгееўскія каштоўнасці, а змагаецца з імі. Мор сцвярджае, што аўтынг з’яўляецца «дапушчальным і чаканым вынікам маральнага жыцця»<ref>Mohr, Richard. ''Gay Ideas: Outing and Other Controversies'', Boston: Beacon Press, 1992.</ref>. Не існуе агульнапрызнанага вызначэння «справядлівага аўтынгу». Уорэн Ёхансан і Уільям Персі апісваюць прынамсі чатыры прамежкавыя пазіцыі, якія апраўдваюць такія дзеянні: па-першае, дапускаецца аўтынг толькі памерлых асоб; па-другое, выкрыццё выключна крывадушнікаў, якія актыўна дзейнічаюць супраць правоў і інтарэсаў геяў; па-трэцяе, выкрыццё пасіўных саўдзельнікаў, якія дапамагаюць кіраваць гомафобнымі інстытутамі; і, нарэшце, аўтынг выбітных асоб, выкрыццё якіх магло б разбурыць стэрэатыпы і прымусіць грамадства перагледзець сваё стаўленне да гомасексуальнасці<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=228}}</ref>. Большасць прыхільнікаў гэтай тактыкі нацэльваецца на тых, хто падтрымлівае дыскрымінацыйную палітыку і рэлігійныя дагматы супраць геяў, адначасова вядучы таемнае гомасексуальнае жыццё. Як адзначыў журналіст з [[Сан-Францыска]] [[Рэндзі Шылтс]], для актывістаў гей-руху відавочна, што найбольшай перашкодай на шляху прагрэсу часта з’яўляюцца не гетэрасексуалы, а менавіта прыхаваныя гомасексуалы<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=226}}</ref>. Амерыканскі журналіст Майкл Маста, адзін з першых, хто пачаў практыкаваць выкрыццё знакамітасцей, заяўляў<ref>[[n:An interview with gossip columnist Michael Musto on the art of celebrity journalism|Interview with Michael Musto]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', October 7, 2007.</ref>: {{цытата|Я выкрыў Розі і Элен, і цяпер цяжка нават ''ўявіць'', што яны калі-небудзь былі ў шафе. Трэба асвечваць новых людзей і казаць: «Уяўляеце, у свой час яны хаваліся». Цяжка паверыць, што Розі выконвала гэты далікатны танец на сваім ток-шоу, дзе яна была «Каралевай мілаты» і маці-адзіночкай, якая нібыта была закаханая ў [[Том Круз|Тома Круза]], і я звяртаў увагу на ўсю абсурднасць гэтага. {{арыгінальны тэкст|en|I outed Rosie and Ellen, and it's hard to even ''imagine'' now that they ever were in the closet. You have to educate the new people and say, 'Guess what, they were in the closet at one point.' It's hard to believe that Rosie was doing this delicate dance on her talk show where she was the 'Queen of Nice' and the single mother who had a crush on Tom Cruise and I was pointing out the absurdity of it.}}}} Брытанскі актывіст [[Пітэр Тэтчэл]] у 1995 годзе абгрунтаваў такія дзеянні як форму самаабароны<ref>{{cite web |last=Tatchell |first=Peter |date=28 April 1995 |title=Outing Is A Catalyst For Social Change |url=https://www.petertatchell.net/lgbt_rights/outing/catalyst/ |access-date=15 January 2020 |work=petertatchell.net}}</ref>: {{цытата|Застаючыся «закрытым», вы тым самым падтрымліваеце ідэю пра тое, што ў вашай гомасексуальнасці ёсць нешта ганебнае... Таму выхад з падполля такі важны. Але калі і як — гэта асабістая справа кожнага. Адзінае выключэнне — гэта «закрытыя» грамадскія дзеячы-геі, якія выкарыстоўваюць сваю ўладу, каб наносіць шкоду іншым геям. Гэта парламентарыі і святары, якія прымаюць гомафобныя законы або чытаюць гомафобныя пропаведзі. У гэтых выключных выпадках аўтынг апраўданы. Аўтынг — гэта квір-самаабарона... Змова з крывадушнасцю і гомафобіяй этычна неапраўданая ні для хрысціян, ні для каго-небудзь яшчэ. {{арыгінальны тэкст|en|Outing is queer self-defence... Lesbians and gay men have a right, and a duty, to expose hypocrites and homophobes. By not outing gay Bishops who support policies which harm homosexuals, we would be protecting those Bishops and thereby allowing them to continue to inflict suffering on members of our community. Collusion with hypocrisy and homophobia is not ethically defensible for Christians, or for anyone else.}}}} У Польшчы дыскусія наконт аўтынгу таксама выклікала супярэчлівыя меркаванні. Некаторыя публіцысты называлі яго «апошняй зброяй» супраць крывадушных правых палітыкаў<ref>Michał Minałto, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=1482 Outing bronią ostateczną], homiki.pl</ref><ref>[[Яцэк Каханоўскі]], [http://www.innastrona.pl/bq_lipa15.phtml Outing — za czy przeciw?], [[innastrona.pl]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tolerance.of.pl/ |title=tolerance.of.pl |access-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030063732/http://www.tolerance.of.pl/ |archive-date=2007-10-30 }}</ref>. Аднак такія дзеячы як [[Роберт Бедрань]], [[Шыман Нямец]] і [[Яцэк Каханоўскі]] выступалі супраць аўтынгу гамасексуальных палітыкаў польскай [[Правыя (палітыка)|правіцы]]. Бедрань заяўляў, што арганізацыя «[[Кампанія супраць гамафобіі]]» не мае намеру выкарыстоўваць такія супярэчлівыя метады<ref>[http://cia.bzzz.net/outing_homoseksualistow_prawicy Outing homoseksualistów prawicy]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |title=Szok czy dialog |access-date=2010-12-10 |publisher=trybuna.com.pl |archive-date=14 студзеня 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050114001739/http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |url-status=dead }}</ref>. З іншага боку, [[Тар’я Халанен]], былая прэзідэнтка Фінляндыі, крытыкавала асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю, бо іх бачнасць неабходная для пабудовы талерантнага грамадства. Кангрэсмен ЗША [[Барні Фрэнк]] падчас скандалу з Маркам Фолі ў 2006 годзе сцвярджаў: «Я думаю, што існуе права на прыватнае жыццё. Але права на прыватнае жыццё не павінна быць правам на крывадушнасць. Людзі, якія жадаюць дэманізаваць іншых, не павінны мець магчымасць пайсці дадому, зачыніць дзверы і рабіць тое ж самае самі»<ref>{{cite web| title = "Episode Guide – episode 86" HBO's ''Real Time with Bill Maher''| publisher = [[HBO]]| date = October 20, 2006 | url = http://www.hbo.com/billmaher/episode/2006_10_20_ep86.html| access-date = 2008-02-26}}</ref>. Тым не менш, праціўнікі аўтынгу падкрэсліваюць, што ён не вырашае глабальных праблем ЛГБТ, а толькі служыць спектаклем для СМІ<ref name=":0" /><ref name="FAZ" />. Раскрыццё чужых сакрэтаў можа прывесці да сур’ёзных псіхалагічных траўмаў для тых, хто яшчэ не прыняў сябе<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7|аўтар=David Pollack|загаловак=Forced out of the Closet: Sexual Orientation and the Legal Dilemma of "Outing"|год=1992-01-01|выданне=University of Miami Law Review|том=46|выпуск=3|старонкі=711|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624100230/https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7/}}</ref>. Як адзначаў Роджэр Розенблат у эсэ 1993 года для ''«[[The New York Times Magazine|New York Times Magazine]]»'', «Практыка „аўтынгу“ гомасексуалаў супярэчліва мае на ўвазе, што яны маюць права на прыватны выбар, але не маюць права на прыватнае жыццё»<ref name="Signorile, p. 80" />. === Грамадская думка === У 2008 годзе амерыканскі сэрвіс «PlanetOut.com» правёў даследаванне наконт стаўлення да аўтынгу сярод шырокай папуляцыі і асобна сярод геяў і лесбіянак<ref>[http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess&PlanetOutG&LSurvey.pdf Highlights from 2008 Prime Access/PlanetOutGay and Lesbian Consumer Study] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080703215445/http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess%26PlanetOutG%26LSurvey.pdf |date=3 ліпеня 2008 }} {{lang-en}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб (у тым ліку палітыкаў), якія хаваюць сваю арыентацыю? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 8 % || 74 % || 18 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 8 % || 72 % || 20 % |} {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю '''і выступаюць супраць роўных правоў''' для ЛГБТ? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 33 % || 45 % || 22 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 61 % || 13 % || 26 % |} == Наступствы і ўплыў == Аўтынг рэдка праходзіць бязбольна<ref name=":2" />. Гэта можа мець разбуральныя наступствы, асабліва для тых, хто не мае падтрымкі з боку сям’і<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Transgender youth: 'Forced outing' bills make schools unsafe |url=https://apnews.com/article/transgender-students-pronouns-names-ec0b2c5de329d82c563ffb95262935f3 |access-date=2023-05-12 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Austen |first1=Andrea |last2=Wellington |first2=Adrian Alex |date=January 1995 |title=Outing: The Supposed Justifications |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/abs/outing-the-supposed-justifications/289C8A8E92263623E2B1F64764D114F8 |journal=Canadian Journal of Law & Jurisprudence |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=83–105 |doi=10.1017/S084182090000309X |s2cid=157003926 |issn=0841-8209|url-access=subscription }}</ref>. Выкрыццё можа прывесці да звальнення з працы, разрыву стасункаў з сябрамі і сваякамі, а таксама справакаваць гвалт на глебе нянавісці. Калі гомасексуальнасць крыміналізаваная ў краіне або лічыцца хваробай, аўтынг можа наклікаць рэпрэсіі з боку дзяржавы. Гістарычнымі прыкладамі з’яўляюцца [[Оскар Уайльд]] (быў зняволены) і [[Алан Цьюрынг]] (быў прымушаны да гарманальнай тэрапіі). У ісламскіх краінах аўтынг часта азначае смяротную небяспеку, што прымушае многіх шукаць прытулку ў заходніх краінах<ref>{{Cite journal |last=Kligerman |first=Nicole |date=March 28, 2007 |title=Homosexuality in Islam: A Difficult Paradox |journal=Macalester Islam Journal |volume=2 |issue=3 |pages=53–64}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kakissis |first=Joanna |date=January 5, 2018 |title=Chechnya's LGBT Muslim Refugees Struggle To Cope In Exile |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2018/01/05/572985673/chechnyas-lgbt-muslim-refugees-struggle-to-cope-in-exile |access-date=May 12, 2023 |website=NPR}}</ref>. Напрыклад, у кантэксце забойства Алі Фазелі Манфарэда ў [[Іран]]е праваабаронцы адзначалі небяспеку ўнясення дадзеных аб сексуальнай арыентацыі ў дакументы аб вызваленні ад ваеннай службы<ref>{{Cite web |title=Gay Iranian man dead in alleged 'honor killing,' rights group says |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gay-iranian-man-dead-alleged-honor-killing-rights-group-says-n1266995 |access-date=2023-02-26 |website=NBC News |date=11 May 2021 |language=en}}</ref>. У [[Марока]] пасля серыі аўтынгаў праз дадаткі для знаёмстваў [[Human Rights Watch]] заклікала ўрад абараніць мясцовую супольнасць ад дыскрымінацыі і гвалту<ref>{{Cite news |date=2020-04-27 |title=Gay men abused in Morocco after photos spread online |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52446170 |access-date=2023-05-12}}</ref>. Часта ЛГБТ-людзі, асцерагаючыся наступстваў аўтынгу і шантажу з боку журналістаў, вымушаны самастойна абвяшчаць пра сваю ідэнтычнасць. Такім чынам іх камінг-аўт становіцца вымушаным. Напрыклад, у 2016 годзе так зрабіла рэжысёрка Лілі Вачоўскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|title=Film director Lilly Wachowski comes out as transgender woman|website=the Guardian|date=2016-03-09|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405064225/https://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|url-status=live}}</ref>: {{цытата|Я разумела, што ў нейкі момант мне давядзецца зрабіць публічны камінг-аўт. Калі ты пачынаеш весці адкрытае трансгендарнае жыццё, гэта... цяжка схаваць. Я проста хацела — мне была патрэбная нейкая колькасць часу, каб адчуць сябе камфортна. Але, відаць, вырашаць гэта не мне. {{арыгінальны тэкст|en|I knew at some point I would have to come out publicly. You know, when you’re living as an out transgender person, it’s … kind of difficult to hide. I just wanted – needed some time to get my head right, to feel comfortable. But apparently I don’t get to decide this.}}}} Разам з тым, аўтынг часам аказвае і глабальны палітычны ўплыў. Мікеланджэла Сіньярыле сцвярджаў, што выкрыццё журналіста Піта Уільямса сур’ёзна пахіснула ваенную палітыку супраць геяў у ЗША і зрабіла гэтае пытанне адной з галоўных тэм прэзідэнцкай кампаніі 1992 года<ref>{{sfn|Signorile|1993|с=161}}</ref>. == Гісторыя і вядомыя выпадкі == === Першая палова XX стагоддзя === Справа Філіпа цу Ойленбурга ў 1907—1909 гадах стала першым публічным аўтынг-скандалам XX стагоддзя. Журналісты левага кірунку, якія выступалі супраць палітыкі кайзера [[Вільгельм II|Вільгельма II]], выкрылі некалькіх выбітных членаў яго кабінета, пачынаючы з абвінавачванняў Максіміліяна Гардэна супраць дыпламата [[Філіп цу Ойленбург|Філіпа цу Ойленбурга]]. Гэтыя абвінавачванні падштурхнулі іншых журналістаў рушыць услед іх прыкладу, у тым ліку Адольфа Бранда, заснавальніка часопіса «[[Der Eigene]]». Многія актывісты першага гомасексуальнага руху асудзілі аўтынг як «шлях па трупах»<ref>{{cite book |last1=Bösch |first1=Frank |title=Öffentliche Geheimnisse: Skandale, Politik und Medien in Deutschland und Großbritannien 1880-1914 |date=2011 |publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |isbn=978-3-486-70746-5 |page=116 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783486707465.43/html |language=en |chapter=Homosexualität als Skandalon|doi=10.1524/9783486707465.43 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mancini |first1=Elena |title=Magnus Hirschfeld and the Quest for Sexual Freedom: A History of the First International Sexual Freedom Movement |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11439-5 |url=https://books.google.com/books?id=eaJhAQAAQBAJ&dq=%22Weg+%C3%BCber+Leichen%22&pg=PT152 |language=en}}</ref>. Аднак у 1928 годзе [[Курт Хілер]] абараняў магчымасць аўтынгу палітыкаў, якія рыхтуюць антыгомасексуальныя законы, заяўляючы: «Наша салідарнасць… не распаўсюджваецца на здраднікаў уласнай справы»<ref>{{cite journal |last1=Herzer |first1=Manfred |title=Communists, Social Democrats, and the Homosexual Movement in the Weimar Republic |url=https://archive.org/details/journal-of-homosexuality_1995_29_2-3/page/213 |journal=Journal of Homosexuality |date=1995 |volume=29 |issue=2–3 |page=213 |doi=10.1300/J082v29n02_08|pmid=8666755 }}</ref>. У 1931—1932 гадах быў выкрыты найбліжэйшы саюзнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] [[Эрнст Ром]]. У адказ Адольф Бранд напісаў, што калі чалавек на дзяржаўнай пасадзе жадае ўсталяваць зневажальны кантроль над інтымным жыццём іншых, «яго ўласнае любоўнае жыццё таксама перастае быць прыватнай справай»<ref>Brand, Adolph. ''Political Criminals: A Word About the Röhm Case'' (1931) Reprinted in ''Homosexuality and Male Bonding in Pre-Nazi Germany'', edited by Harry Oosterhuis, 235—240. New York, Haworth, 1991.</ref>. Журналіст [[Курт Тухольскі]] з гэтым не пагадзіўся, напісаўшы ў выданні «[[Die Weltbühne]]»: «Мы змагаемся са скандальным [[Параграф 175|параграфам 175]] ўсюды, дзе можам, таму мы не павінны далучацца да хору тых, хто хоча выгнаць чалавека з грамадства за тое, што ён гомасексуал»<ref>{{cite book |last1=Tamagne |first1=Florence |title=A History of Homosexuality in Europe, Vol. I & II: Berlin, London, Paris; 1919-1939 |date=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-356-6 |page=289 |url=https://books.google.com/books?id=Ne6ZRjhMrvQC&dq=%22everywhere+we+can,+therefore+we+must+not+join+the+choir+of+those+among+us+who+want+to+banish+a+man+from+society+because+he+is+homosexual.%22&pg=PA289 |language=en}}</ref>{{sfn|Marhoefer|2015|с=169}}. Яшчэ адным палітычным скандалам стала Справа Бломберга — Фрыча (1938 год). === Другая палова XX стагоддзя — нашы дні === У 1950-я гады падчас «[[Лавандавая паніка|Лавандавай панікі]]» ў [[ЗША]] з’явіліся жоўтыя выданні накшталт часопіса «[[Confidential]]», якія спецыялізаваліся на раскрыцці скандальнай інфармацыі пра знакамітасцей. Сярод іх ахвяр былі былы намеснік дзяржсакратара [[Самнер Уэлс]]<ref>Benjamin Welles, ''Sumner Welles: FDR’s Global Strategist: A Biography'' (NY: St. Martin’s Press, 1997),370-1</ref> і [[Артур Х. Вандэнберг-малодшы]]<ref>{{cite web|work = The Papers of Dwight David Eisenhower, Volume 18|publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|year = 1966|title = Document 48: Eisenhower To Nelson Aldrich Rockefeller (February 23, 1957)|access-date = August 16, 2013|url = http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm|url-status = dead|archive-date = May 15, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070515212540/http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm}}</ref>. У 1957 годзе амерыканскі піяніст [[Уладзіберачэ|Лібэрачэ]] паспяхова падаў у суд на брытанскую газету «[[Daily Mirror]]» за намёк на яго гомасексуальнасць, прычым абарона газеты грунтавалася на тым, што абвінавачванні не было зусім<ref>{{cite news|last=Lovece|first=Frank|work=[[Newsday]]|title=Michael Douglas plays pianist Liberace in HBO film|url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-u28981|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202116/http://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-1.3238287|url-status=live|archive-date=November 4, 2013|access-date=28 August 2012|date=11 October 2011|quote=The highly popular Liberace, who died in 1987 at the age of 67 of AIDS-related causes, publicly denied being gay or bisexual.}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/getDocument?fileName=DMir_1956_09_26_006&fileType=PDF|title = Yearn-Strength Five|newspaper = [[Daily Mirror]]|date = 26 September 1956|page = 6|first = William|last = Connor|author-link = William Connor}}</ref><ref>{{cite news |title=High Court Of Justice; Queen's Bench Division, "I Don't Care What My Readers Think", Liberace V. Daily Mirror Newspapers Ltd |date=June 12, 1959 |page=16 |newspaper=[[The Times]] |url=http://archive.timesonline.co.uk/tol/keywordsearch.arc?queryKeywords=High+Court+Of+Justice |ref=CS268786892 |quote=They all say that this deadly, winking, sniggering, snuggling, chromium-plated, scent-impregnated, luminous, quivering, giggling, fruit-flavoured, mincing, ice-covered heap of mother love has had the biggest reception and impact on London since Charlie Chaplin arrived at the same station, Waterloo, on September 12, 1921.}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Толькі ў 2011 годзе актрыса [[Бэці Уайт]] пацвердзіла, што Лібэрачэ быў геем і што яна часта выступала ў якасці яго «барады» (падстаўной дзяўчыны)<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=i-wTJ2hQCK8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/i-wTJ2hQCK8| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|title=Betty White: Bea Arthur was not fond of me |work=[[CNN]]|date=4 May 2011 |access-date=May 23, 2021}}{{cbignore}}</ref>. У 1975 годзе адкрыты палітык [[Харві Мілк]] раскрыў арыентацыю Олівера Сіпла, які дапамог выратаваць прэзідэнта [[Джэральд Рудольф Форд|Джэральда Форда]] падчас замаху. Гэта было зроблена з мэтай паказаць свету герояў-геяў, аднак мела вельмі негатыўны ўплыў на жыццё Сіпла, які пасварыўся з уласнай сям’ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|title=Radiolab, Oliver Sipple|date=September 22, 2017|website=[[WBEZ|WBEZ 91.5]] [[Chicago]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232947/https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|archive-date=September 22, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://allthatsinteresting.com/oliver-sipple |title=Meet Oliver Sipple, The Vietnam Veteran Who Saved President Ford's Life - And Was Punished For It |last=Ishak |first=Natasha |date=April 27, 2020 |website=All That's Interesting |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref name="Outing: Shattering the">{{кніга|ref=Johansson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC&dq=%22Oliver+Sipple%22+%22harvey+milk%22&source=gbs_summary_s&cad=0|аўтар=Johansson, Warren; William A. Percy|загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence|год=1994|мова=en|выдавецтва=[[Haworth Press]]|isbn=1-56024-419-4}}</ref>. У 1980-х гадах эпідэмія [[СНІД]]у прывяла да аўтынгу шэрагу артыстаў, уключаючы [[Рок Хадсан|Рока Хадсана]]. У гэты час арганізацыя [[ACT UP]] актыўна выкарыстоўвала лозунг «Маўчанне = Смерць»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|title=The Politics of Outing and AIDS Activism in the 1980s|author=johnacarranza|website=S Y N A P S I S|date=2018-05-13|access-date=2022-04-06|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417202618/https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|url-status=live}}</ref>. Палітычныя кансерватары таксама звярталіся да аўтынгу дзеля дыскрэдытацыі сваіх ідэалагічных ворагаў: так, [[Дынеш Д’Суза]] і Лора Інграхам публікавалі імёны геяў-студэнтаў у газеце «[[The Dartmouth Review]]»<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=Rory |title=Laura Ingraham: Right-Wing Radio's High Priestess of Hate |url=https://www.huffingtonpost.com/rory-oconnor/laura-ingraham-right-wing_b_106034.html |website=Huffington Post |access-date=11 June 2018 |date=10 June 2008}}</ref>. У лютым 1989 года актывіст Майкл Петрэліс зрабіў аўтынг сенатара Марка Хэтфілда з-за падтрымкі ім гомафобнага заканадаўства<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8IoG84QtfNIC&q=Mark+Hatfield++Michael+Petrelis&pg=PA86 |title=Queer in America: Sex, the Media, and the Closets of Power |last=Signorile |first=Michelangelo |year=2003 |publisher=Univ of Wisconsin Press |isbn=9780299193744 |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neumann |first=Caryn E. |date=2004 |title=Outing |url=http://www.glbtqarchive.com/ssh/outing_S.pdf |access-date=2023-04-16 |website=GLBTQ, Inc.}}</ref><ref>{{sfn|Gross|1993|с=85}}</ref>. У сакавіку 1990 года Мікеланджэла Сіньярыле выкрыў нядаўна памерлага выдаўца [[Малкальм Форбс|Малкальма Форбса]]<ref>{{Citation | url = http://outweek.net/pdfs/ow_38.pdf | last = Signorile | first = Michelangelo | author-link = Michelangelo Signorile | title = The Other Side of Malcolm | magazine = [[OutWeek]] | issue = 38 | pages = 40–45 | date = March 18, 1990}}</ref>. Іншыя людзі, чыя арыентацыя была раскрыта супраць іх волі, уключаюць Фані Флэг, Піта Уільямса, Чэза Бона і [[Рычард Чэмберлен|Рычарда Чэмберлена]]<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=183}}</ref><ref>{{cite web | title=Gay the Jeffersons actor on the show and Sherman Hemsley's legacy | url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/damon-evans-jeffersons-sherman-hemsley }}</ref>. У Нямеччыне ў снежні 1991 года кінарэжысёр і актывіст [[Роза фон Праўнхайм]] раскрыў гомасексуальнасць тэлевядучых Альфрэда Біёлека і Харпэ Керкелінга на тэлеканале [[RTL Television]], каб заахвоціць салідарнасць падчас эпідэміі СНІДу<ref>{{cite web|url=https://barblog.hypotheses.org/3089|title=Die Ehe für Alle – Eine rechtsgeschichtliche Untersuchung|publisher=Lennard Gottman, Humboldt-Universität Berlin|date=2019-10-23|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|title=Wie zwei ungewollte Outings die Gesellschaft veränderten|publisher=[[Handelsblatt]]|access-date=2024-09-25}}</ref>. У 1994 годзе брытанская група «[[OutRage!]]» заявіла, што чатырнаццаць біскупаў [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] з’яўляюцца гомасексуаламі або бісексуаламі, абвінаваціўшы іх у крывадушнасці. У 2000 годзе аўстрыйская прэса распаўсюдзіла звесткі аб гомасексуальных сувязях лідара правай [[Аўстрыйская партыя свабоды|Аўстрыйскай партыі свабоды]] [[Ёрг Хайдэр|Ёрга Хайдэра]]. У 2004 годзе актывіст Майкл Роджэрс выкрыў рэспубліканскага кангрэсмена Эдварда Шрока, які галасаваў супраць правоў геяў; неўзабаве пасля гэтага Шрок адмовіўся ад перавыбараў<ref>{{cite web |url=https://buffalonews.com/news/ex-buffalo-activist-is-d-c-s-most-feared-man-mike-rogers-a-founder-of/article_42477f7c-af99-5c75-839f-9bbed74d17f5.html |title=Ex-Buffalo Activist is D.C.'s 'Most Feared Man' Mike Rogers, a Founder of Gay Men's Chorus, 'Outs' Closeted Conservatives on his Blog |last=Zremski |first=Jerry |date=September 9, 2007 |website=The Buffalo News |access-date=May 23, 2021}}</ref>. У 2006 годзе ў адстаўку сышоў кіраўнік Асацыяцыі евангелістаў ЗША Тэд Хагард пасля абвінавачванняў у гомасексуальных сувязях і ўжыванні наркотыкаў<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |title=Главный евангелист США обвинен в мужеложстве |date=2006-11-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213556/http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |title=Мужеложественный поступок |author=Виктория Петрова |date=2006-11-03 |publisher=[[Газета.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213557/http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.invictory.org/issue8568.html |title=Обращение Теда Хаггарда к церкви New Life Church |date=2006-11-05 |publisher=Invictory.org |archive-url=https://www.webcitation.org/65ZgKo4m7?url=http://www.invictory.org/news/ |archive-date=2012-02-19 |access-date=2010-08-24}}</ref>. У 2009 годзе выйшаў дакументальны фільм Кірбі Дзіка ''«Абурэнне»'' ({{lang-en|Outrage}}), у якім даследавалася схаванае жыццё амерыканскіх палітыкаў-гамафобаў, такіх як сенатар Лары Крэйг, губернатар Фларыды Чарлі Крыст, мэр Нью-Ёрка Эд Коч і іншых<ref name=NYT>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2009/05/08/movies/08outr.html?_r=0 |title=Secret Lives in the Age of Gay Rights |last=Scott |first=A. O. |date=May 7, 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=April 12, 2013}}</ref><ref name=SFGate>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Outrage-takes-on-closeted-gay-politicians-3162299.php |title='Outrage' takes on closeted gay politicians |last=Guthmann |first=Edward |date=May 10, 2009 |newspaper=San Francisco Chronicle |publisher=SFGate.com |access-date=April 12, 2013}}</ref>. Шматлікія асобы, такія як Крысцін Ёргенсен, Бэлі Ціптан, Джэймс Бары і Эйпрыл Эшлі, былі выкрыты як трансгендары ў сродках масавай інфармацыі, часта з негатыўнымі наступствамі для іх кар’еры. Часам з’яўляліся памылковыя заявы (напрыклад, што [[Джэймі Лі Кёрціс]] з’яўляецца інтэрсекс-чалавекам)<ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/movies/actors/jamie.htm |title=Jamie Lee Curtis rumor |date=6 April 2001 |publisher=snopes.com |access-date=2013-11-02}}</ref>. == Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] прымусовы аўтынг стаў выкарыстоўвацца як інструмент палітычных рэпрэсій і дыскрэдытацыі, асабліва падчас і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]. Асоб, затрыманых за меркаваную палітычную актыўнасць, прымушалі ўдзельнічаць у запісе так званых «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]», дзе яны пад фізічным і псіхалагічным ціскам раскрывалі асабістыя дадзеныя, у тым ліку сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]]{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У некаторых выпадках геяў прымушалі не толькі выкрываць сябе на камеру, але і называць імёны сваіх партнёраў<ref>{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|title=«Наряди змагара». Как эволюционировал жанр извинений перед камерой|author=Евгения Бровкина|publisher=[[Медыязона|Mediazona Belarus]]|date=2021-10-11|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103146/https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|archive-date=2023-06-03|url-status=live}}</ref>. Гэтыя відэа распаўсюджваліся праз праўладныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] (у прыватнасці, звязаныя з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]), а пазней і на [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|дзяржаўным тэлебачанні]]. Аўтынг часта суправаджаўся іншымі формамі прыніжэння: прымусовым рассакрэчваннем псіхіятрычных дыягназаў, асацыяцыяй асоб з апазіцыйнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]) і акцэнтаваннем увагі на стыгматызаваных характарыстыках<ref name=":1">{{cite web|url=https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|title=«Покаяния» как новый формат провластной журналистики. Часть 2|author=Ирина Сидорская|publisher=MediaIQ|date=2023-08-23|language=ru|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208013420/https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|archive-date=2023-12-08|url-status=live}}</ref>. Каб здабыць інтымную інфармацыю для шантажу і аўтынгу, сілавыя структуры пачалі мэтанакіравана выкарыстоўваць лічбавыя тэхналогіі. Зафіксаваныя выпадкі, калі супрацоўнікі міліцыі стваралі фэйкавыя акаўнты ў дадатках для знаёмстваў (напрыклад, Hornet), прызначалі падстаўныя спатканні, а затым затрымлівалі квір-люзей, праглядалі іх тэлефоны і схілялі да супрацоўніцтва з органамі пад пагрозай пераследу{{sfn|TG House|2026}}. Акрамя таго, сілавікі ладзяць аблавы на прыватныя ЛГБТК-вечарынкі, падчас якіх вывучаюць змесціва мабільных прылад прысутных{{sfn|TG House|2025}}. Праваабарончыя ініцыятывы задакументавалі шэраг рэзанансных выпадкаў выкарыстання аўтынгу і [[доксінг]]у ў якасці карнага інструмента: * У снежні 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка. У апублікаваным 17-секундным відэа, запісаным пад відавочным фізічным і псіхалагічным ціскам, мужчына на крымінальным жаргоне «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Ролік суправаджаўся тытрамі: «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|TG House|2023}}. * У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг 24-гадовага Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў эфіры дзяржтэлебачання яго інтымныя фота, а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. * Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) падчас знаходжання ў калоніі сутыкнуўся з кампаніяй прымусу да супрацоўніцтва. Пасля яго адмовы ўлады ініцыявалі публічны аўтынг, апублікаваўшы яго інтымныя матэрыялы ў праўладных каналах, што прывяло да прысваення яму «нізкага сацыяльнага статусу» ў турме і сістэматычных здзекаў{{sfn|TG House|2025}}. * У лістападзе 2025 года квір-жанчына Яна Стасяловіч з Маладзечна падвергнулася маштабнаму доксінгу: звязаныя з ГУБАЗіК рэсурсы апублікавалі дэталі яе прыватнага жыцця, пасля чаго на яе пачаўся псіхалагічны ціск з боку міліцыі, што вымусіла жанчыну пакінуць краіну{{sfn|TG House|2026}}. Сітуацыя істотна пагоршылася з прыняццем новых рэпрэсіўных нормаў. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] фактычна прыраўняла «нетрадыцыйныя палавыя адносіны» да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]{{sfn|TG House|2025}}. А ў красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу» з пагрозай буйных штрафаў і [[Адміністрацыйны арышт|арыштаў]]<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У такіх умовах прымусовы аўтынг стаў не толькі формай маральнага знішчэння, але і прамой падставай для крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу чалавека за яго ідэнтычнасць. Паводле апытанняў праваабаронцаў, каля 80 % прадстаўнікоў ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі перайшлі ў рэжым жорсткай самацэнзуры праз страх быць раскрытымі і пакаранымі дзяржавай{{sfn|TG House|2026|с=Молчание как стратегия выживания}}. Падобныя дзеянні ўладаў асуджаюцца праваабарончымі арганізацыямі, у тым ліку цэнтрам «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]» і экспертамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], як грубае парушэнне права на прыватнае жыццё, чалавечай годнасці і міжнародных нормаў, якія забараняюць жорсткае, бесчалавечнае ці прыніжальнае абыходжанне<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/109185|title="Покаянные" видео: что они нарушают и как воздействуют на человека|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-09-26|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202141901/https://spring96.org/ru/news/109185|archive-date=2022-12-02|url-status=live}}</ref><ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Аўтынг і ўзброеныя сілы == Узброеныя сілы розных краін свету маюць розныя падыходы да прызыву гомасексуалаў і бісексуалаў. Краіны, якія дазваляюць геям адкрыта служыць у войску, уключаюць 3 з 5 пастаянных членаў Савета Бяспекі ААН (ЗША, Вялікабрытанія і Францыя), [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Ізраіль]], [[Аргенціна|Аргенціну]], а таксама ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |last=Singer |first=Peter |date=June 15, 2010 |website=Brookings |access-date=May 23, 2021 |url=http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |title=What Our Military Allies Can Tell Us About The End of Don't Ask, Don't Tell |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615185318/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |archive-date=June 15, 2010}}</ref>. У Вялікабрытаніі з 2000 года Міністэрства абароны дазваляе ЛГБТ-персаналу служыць адкрыта, пры гэтым забаронены ціск з мэтай прымусіць кагосьці зрабіць камінг-аўт або падвергнуць чалавека аўтынгу<ref>{{cite web|url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=10083 |title=Queer:Argentinien und die Philippinen beenden Homo-Verbot im Militär (German) |publisher=Queer.de |access-date=2013-11-02}}</ref>. У ЗША да верасня 2011 года дзейнічала палітыка «[[Не пытайся, не кажы]]» ({{lang-en|Don't ask, don't tell}}), якая забараняла адкрытую службу гомасексуалаў, але і забараняла камандаванню распытваць пра арыентацыю. З прычыны гэтага аўтынг вайскоўца фактычна азначаў яго неадкладнае звальненне са службы. Пасля адмены гэтага правіла гомасексуалы і бісексуалы атрымалі права на адкрытую службу, а з 2021 года гэтае права было пашырана і на трансгендарных асоб<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/03/31/983118029/pentagon-releases-new-policies-enabling-transgender-people-to-serve-in-the-milit |title=Pentagon Releases New Policies Enabling Transgender People To Serve In The Military |author=Laurel Wamsley|website=[[National Public Radio|NPR]] |date=31 March 2021 }}</ref>. == Прававы статус == Аўтынг можа быць расцэнены як парушэнне права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, а распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб гомасексуальнасці можа трактавацца як дыфамацыя або паклёп і падвяргацца крымінальнаму пераследу ў некаторых краінах. Вядомыя выпадкі публічных судовых разбіральніцтваў. Напрыклад, кіраўнік брытанскай энергетычнай кампаніі «[[British Petroleum]]» лорд Джон Браўн быў вымушаны сысці ў адстаўку ў маі 2007 года пасля таго, як Джэф Шэвалье, які знаходзіўся з Браўнам у блізкіх адносінах на працягу чатырох гадоў, вырашыў надаць іх агалосцы. У выніку судовага разбору, ініцыяванага Браўнам, суд прыйшоў да высновы, што дзеянні Шэвалье не супярэчылі закону<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |title=Александр Амзин. ''Милый лжец'' // Lenta.ru, 2 мая, 2007 |access-date=2007-05-15 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144546/https://lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |url-status=live }}</ref>. У ЗША аўтынг вучняў з боку школьных службовых асоб можа быць падставай для судовага іску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|title=Outing|website=American Civil Liberties Union|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407073526/https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Доксінг]] * [[Камінг-аўт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Timothy F. Murphy. |загаловак=Gay Ethics: Controversies in Outing, Civil Rights, and Sexual Science |год=2013 |спасылка=http://books.google.de/books?id=MtoAG6kymyIC&&pg=PA27 |выдавецтва=Routledge |старонак=365|isbn=978-1-136-58753-5}} * {{кніга |ref=Gross |аўтар=Gross, Larry. |загаловак=Contested Closets: The Politics and Ethics of Outing |год=1993 |месца=Minneapolis & London |выдавецтва=University of Minneapolis Press |isbn=0-8166-2179-9}} * {{кніга |ref=Johansson|аўтар=Johansson, Warren; Percy, William A. |загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence |год=1994 |выдавецтва=Harrington Park Press}} * {{кніга |ref=Marhoefer |аўтар=Marhoefer, Laurie |загаловак=Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis |год=2015 |выдавецтва=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-1957-9 |мова=en}} * {{кніга |ref=Signorile |аўтар=Signorile, Michelango |загаловак=Queer In America: Sex, Media, and the Closets of Power |год=1993 |isbn=0-299-19374-8}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ЛГБТК+ в Беларуси в 2022 году. Мониторинг репрессий и дискриминации |выдавецтва=TG House |год=2023 |спасылка=https://tbelarus.com/post/repressii-lgbtk-2022 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |выдавецтва=TG House |год=2025 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |выдавецтва=TG House |год=2026 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |lang=ru |ref=TG House}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анты-ЛГБТ-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:ЛГБТ і грамадства]] [[Катэгорыя:Свабода слова]] dzcaddap7elz67fz9hcr8uadqm2mnfg 0 809306 5156461 5153465 2026-06-20T14:55:33Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Фільмы пра сяброўства]]; +[[Катэгорыя:Фільмы пра вучоных]]; +[[Катэгорыя:Фільмы пра іншапланецян]]; +[[Катэгорыя:Фільмы пра амнезію]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156461 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра фільм|Праект «Авэ Марыя»|Пра раман}}{{Іншыя значэнні|Авэ Марыя}}{{Фільм|Выява=Авэ лога.png}} «'''Праект “Авэ Марыя”'''» ({{Lang-en|Project Hail Mary}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Кінафантастыка|навукова-фантастычны]] [[Камедыя|камедыйны]] [[фільм]] 2026 года, зняты [[Філ Лорд|Філам Лордам]] і [[Крыстафер Мілер|Крыстаферам Мілерам]] паводле [[Сцэнарый|сцэнарыя]] [[Дру Годард]]а, заснаванага на [[Праект «Авэ Марыя»|аднайменным рамане 2021 года]] [[Эндзі Уір]]а<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt12042730/|title=Project Hail Mary {{!}} Main|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-11}}</ref>. Фільм расказвае пра Райленда Грэйса, настаўніка сярэдняй школы, які прачынаецца на борце міжзоркавага касмічнага карабля, [[Амнезія|не памятаючы]], як там апынуўся<ref name=":0" />. Праца над фільмам пачалася ў 2020 годзе, яшчэ да публікацыі рамана<ref name=":1">{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2020/03/andy-weir-ryan-gosling-the-hail-mary-mgm-movie-deal-the-martian-science-fiction-novel-1202894336/|title=MGM In Exclusive Talks for Hot Andy Weir Sci-Fi Novel ‘Project Hail Mary,’ Ryan Gosling Attached To Star & Produce|first=Mike Fleming|last=Jr|website=Deadline|date=2020-03-27|access-date=2026-06-11}}</ref>. Здымкі праходзілі на працягу 2024 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Усе сцэны на борце касмічнага карабля «Авэ Марыя» здымаліся з рэальнымі дэкарацыямі, спецыяльна пабудаваных для фільма<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2020/film/news/phil-lord-chris-miller-ryan-gosling-astronaut-movie-1234607851/|title=Phil Lord and Chris Miller to Direct Ryan Gosling Astronaut Film (EXCLUSIVE)|author=Justin Kroll|access-date=2026-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2022/tv/news/amazon-mgm-merger-close-1235207852/|title=Amazon Closes $8.5 Billion Acquisition of MGM|first=Jennifer|last=Maas|website=Variety|date=2022-03-17|access-date=2026-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/greig-fraser-project-hail-mary-ryan-gosling-movie/|title=‘Dune’ Cinematographer Greig Fraser to Shoot Phil Lord and Chris Miller’s ‘Project Hail Mary’|first=Adam|last=Chitwood|website=TheWrap|date=2024-06-03|access-date=2026-06-11}}</ref>. Прэм’ера фільма адбылася ў [[Лондан]]е 9 сакавіка 2026 года і выйшаў у пракат у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] праз [[Amazon MGM Studios]] 20 сакавіка; у іншых краінах дыстрыбуцыяй займалася [[Sony Pictures Releasing International]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/monicamercuri/2026/05/12/project-hail-mary-is-now-streaming-watch-ryan-goslings-sci-fi-blockbuster-at-home/|title=‘Project Hail Mary’ Is Now Streaming—How To Watch Ryan Gosling’s Sci-Fi Blockbuster At Home|first=Monica|last=Mercuri|website=Forbes|access-date=2026-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mediaplaynews.com/amazons-project-hail-mary-set-to-begin-streaming-on-mgm-plus-june-18/|title=Amazon's 'Project Hail Mary' Set to Begin Streaming on MGM+ June 18|first=Erik|last=Gruenwedel|website=Media Play News|date=2026-06-10|access-date=2026-06-11}}</ref>. Фільм сабраў шмат станоўчых водгукаў ад крытыкаў і 681 мільён долараў па ўсім свеце, заняўшы, такім чынам, трэцяе месца сярод [[2026 год у гісторыі кіно|найбольш прыбытковых фільмаў 2026 года]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/project_hail_mary|title=Project Hail Mary {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/movie/project-hail-mary/|title=Project Hail Mary Reviews - Metacritic|website=www.metacritic.com|access-date=2026-06-11}}</ref>. З тых часоў ён лічыцца адным з найлепшых фільмаў 2020-х гадоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/culture/article/20260409-the-best-films-of-2026|title=Project Hail Mary to The Drama: Eight of the best films of 2026 so far|author=Barber, Nicholas; James, Caryn|website=BBC|access-date=2026-06-11}}</ref>. == У ролях == * [[Раян Гослінг]] — Райленд Грэйс<ref name=":1" /> * [[Сандра Хюлер]] — Ева Страт<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/anatomy-of-a-fall-star-sandra-huller-ryan-gosling-project-hail-mary-1235942962/|title=‘Anatomy Of A Fall’ Star Sandra Hüller To Co-Star Opposite Ryan Gosling In ‘Project Hail Mary’ Adaptation For Amazon MGM Studios, Amy Pascal And Lord & Miller|first=Justin|last=Kroll|website=Deadline|date=2024-05-29|access-date=2026-06-11}}</ref> * [[Джэймс Орціз]] — Рокі, іншапланецянін<ref name=":2">{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2026/film/news/project-hail-mary-rocky-actor-james-ortiz-ryan-gosling-1236656379/|title=‘Project Hail Mary’ Casts Puppeteer and Performer James Ortiz as Rocky|first=Brent|last=Lang|website=Variety|date=2026-02-08|access-date=2026-06-11}}</ref> * [[Лаянэл Бойс]] — Карл * [[Кен Люн]] — Яо Лі-Джы * [[Мілана Вайнтруб]] — Алеся Ілюхіна * [[Прыя Кансара]] — голас Мэры<ref name=":2" /> * [[Малачы Кірбі]] — Марцін Дзюбуа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.slashfilm.com/2125784/project-hail-mary-crew-members-previous-movies-tv-shows/|title=Where Have You Seen All The Project Hail Mary Crew Members Before?|first=Ryan|last=Scott|website=SlashFilm|date=2026-03-19|access-date=2026-06-11}}</ref> * [[Ліз Кінгзмэн]] — Эні Шапіра * [[Міа Сатэрыу]] — доктар Браўн * [[Араян Лі]] — доктар Лі * [[Мішэль Грынідж]] — Чымаманда == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.amazon.com/salp/projecthailmary|link_text=Amazon}} * {{Imdb title|12042730}} * {{Rotten Tomatoes|m/project_hail_mary}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы MGM]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы пра космас]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Дэніэл Пембертан]] [[Катэгорыя:Фільмы пра настаўнікаў]] [[Катэгорыя:Фільмы 2026 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША ў 3D]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў фантастыкі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сяброўства]] [[Катэгорыя:Фільмы пра вучоных]] [[Катэгорыя:Фільмы пра іншапланецян]] [[Катэгорыя:Фільмы пра амнезію]] 19mon05zj90gl97277o7ic82lf3az90 0 809615 5156448 5155258 2026-06-20T14:35:09Z JerzyKundrat 174 5156448 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Патрыкей Нарымунтавіч''' (у хрышчэнні — Глеб; памёр пасля 1408) — удзельны князь з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын наўгародскага і пінскага князя [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымунта (Глеба) Гедзімінавіча]]. Вядомы як таленавіты, хітры і разважлівы палітык, служылы князь [[Наўгародская феадальная рэспубліка|Вялікага Ноўгарада]]. Родапачынальнік княжацкіх родаў Патрыкеевых, Куракіных і Галіцыных. == Біяграфія == Быў унукам вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а. Паводле польскіх радаводаў XVIII ст. існуе версія, што яго маці магла быць дачка хана [[Залатая Арда|Залатой Арды]] [[Тахта-хан|Тахты]]. Меў удзел у [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]] — традыцыйна звязваецца з [[Пінскае княства|Пінскім]] і [[Старадубскае княства|Старадубскім]] княствамі. Паводле шэрагу ваенна-гістарычных рэканструкцый, у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] (1362) аб'яднаныя конныя харугвы пінскага князя Патрыкея Нарымунтавіча і заслаўскага князя [[Міхаіл Яўнутавіч|Міхаіла Яўнутавіча]] (агульнай колькасцю да 6 тысяч коннікаў) складалі засадны полк войск [[Альгерд]]а. Менавіта гэты сумесны флангавы ўдар рассек галоўныя сілы трох татарскіх ханаў і вырашыў зыход бітвы. У 1383 годзе па запрашэнні баярскага савета Патрыкей прыбыў у [[Вялікі Ноўгарад]] як служылы князь. Яму ў кармленне былі перададзены стратэгічныя гарады-крэпасці: [[Арэшак (крэпасць)|Арэшак]], [[Карэла]] і палова Капор'я. Падтрымліваў ушкуйнікаў (наўгародскіх рачных піратаў), якія рабавалі купецкія караваны, у тым ліку на [[Волга|Волзе]], што падрывала гандаль Ноўгарада. Сваімі дзеяннямі выклікаў абурэнне жыхароў, якое ледзь не перарасло ў грамадзянскую вайну паміж рознымі канцамі Ноўгарада. У выніку ў 1384 годзе наўгародцы адабралі ў яго ранейшыя гарады, замяніўшы іх на [[Старая Ладага|Ладагу]] і [[Старая Руса|Старую Русу]], а пазней ён быў вымушаны пакінуць рэспубліку. Пасля вяртаўся туды ў 1398–1406 гадах, але зноў не ўжыўся з мясцовым баярствам. У 1408 годзе, падчас чарговага абвастрэння стасункаў унутры ВКЛ і Ноўгарада, Патрыкей Нарымунтавіч разам з малодшым сынам вялікага князя Альгерда — [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлам]] — выехаў на службу да вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Пры маскоўскім двары ён быў прыняты з вялікай пашанай і атрымаў ва ўдзел [[Звянігарад]]. Пазнейшых звестак пра яго жыццё няма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] cz6h64zhfcaqg6n0izescf3x36vixb3 5156453 5156448 2026-06-20T14:40:03Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156453 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Патрыкей Нарымунтавіч''' (у хрышчэнні — Глеб; памёр пасля 1408) — удзельны князь з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын наўгародскага і пінскага князя [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымунта (Глеба) Гедзімінавіча]]. Вядомы як таленавіты, хітры і разважлівы палітык, служылы князь [[Наўгародская феадальная рэспубліка|Вялікага Ноўгарада]]. Родапачынальнік княжацкіх родаў Патрыкеевых, Куракіных і Галіцыных. == Біяграфія == Быў унукам вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а. Паводле польскіх радаводаў XVIII ст. існуе версія, што яго маці магла быць дачка хана [[Залатая Арда|Залатой Арды]] [[Тахта-хан|Тахты]]. Меў удзел у [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]] — традыцыйна звязваецца з [[Пінскае княства|Пінскім]] і [[Старадубскае княства|Старадубскім]] княствамі. Паводле шэрагу ваенна-гістарычных рэканструкцый, у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] (1362) аб'яднаныя конныя харугвы пінскага князя Патрыкея Нарымунтавіча і заслаўскага князя [[Міхаіл Яўнутавіч|Міхаіла Яўнутавіча]] (агульнай колькасцю да 6 тысяч коннікаў) складалі засадны полк войск [[Альгерд]]а. Менавіта гэты сумесны флангавы ўдар рассек галоўныя сілы трох татарскіх ханаў і вырашыў зыход бітвы. У 1383 годзе па запрашэнні баярства Патрыкей прыбыў у [[Вялікі Ноўгарад]] як служылы князь. Яму ў кармленне былі перададзены стратэгічныя гарады-крэпасці: [[Арэшак (крэпасць)|Арэшак]], [[Карэла]] і палова Капор'я. Падтрымліваў ушкуйнікаў (наўгародскіх рачных піратаў), якія рабавалі купецкія караваны, у тым ліку на [[Волга|Волзе]], што падрывала гандаль Ноўгарада. Сваімі дзеяннямі выклікаў абурэнне жыхароў, якое ледзь не перарасло ў грамадзянскую вайну паміж рознымі канцамі Ноўгарада. У выніку ў 1384 годзе наўгародцы адабралі ў яго ранейшыя гарады, замяніўшы іх на [[Старая Ладага|Ладагу]] і [[Старая Руса|Старую Русу]], а пазней ён быў вымушаны пакінуць рэспубліку. Пасля вяртаўся туды ў 1398–1406 гадах, але зноў не ўжыўся з мясцовым баярствам. У 1408 годзе, падчас чарговага абвастрэння стасункаў унутры ВКЛ і Ноўгарада, Патрыкей Нарымунтавіч разам з малодшым сынам вялікага князя Альгерда — [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлам]] — выехаў на службу да вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Пры маскоўскім двары ён быў прыняты з вялікай пашанай і атрымаў ва ўдзел [[Звянігарад]]. Пазнейшых звестак пра яго жыццё няма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] ejaqnhgyprsgbe039oy9gz67xp83y3e 5156454 5156453 2026-06-20T14:41:59Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5156454 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Патрыкей Нарымунтавіч''' (у хрышчэнні — Глеб; памёр пасля 1408) — удзельны князь з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын наўгародскага і пінскага князя [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымунта (Глеба) Гедзімінавіча]]. Вядомы як таленавіты, хітры і разважлівы палітык, служылы князь [[Наўгародская феадальная рэспубліка|Вялікага Ноўгарада]]. Родапачынальнік княжацкіх родаў Патрыкеевых, Куракіных і Галіцыных. == Біяграфія == Быў унукам вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а. Паводле польскіх радаводаў XVIII ст. існуе версія, што яго маці магла быць дачка хана [[Залатая Арда|Залатой Арды]] [[Тахта-хан|Тахты]]. Меў удзел у [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]] — традыцыйна звязваецца з [[Пінскае княства|Пінскім]] і [[Старадубскае княства|Старадубскім]] княствамі. Паводле шэрагу ваенна-гістарычных рэканструкцый, у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] (1362) аб'яднаныя конныя харугвы пінскага князя Патрыкея Нарымунтавіча і заслаўскага князя [[Міхаіл Яўнутавіч|Міхаіла Яўнутавіча]] (агульнай колькасцю да 6 тысяч коннікаў) складалі засадны полк войск [[Альгерд]]а. Менавіта гэты сумесны флангавы ўдар рассек галоўныя сілы трох татарскіх ханаў і вырашыў зыход бітвы. У 1383 годзе па запрашэнні баярства Патрыкей прыбыў у [[Вялікі Ноўгарад]] як служылы князь. Яму ў кармленне былі перададзены стратэгічныя гарады-крэпасці: [[Арэшак (крэпасць)|Арэшак]], [[Карэла]] і палова Капор'я. Падтрымліваў ушкуйнікаў (наўгародскіх рачных піратаў), якія рабавалі купецкія караваны, у тым ліку на [[Волга|Волзе]], што падрывала гандаль Ноўгарада. Сваімі дзеяннямі выклікаў абурэнне жыхароў, якое ледзь не перарасло ў грамадзянскую вайну паміж рознымі канцамі Ноўгарада. У выніку ў 1384 годзе наўгародцы адабралі ў яго ранейшыя гарады, замяніўшы іх на [[Старая Ладага|Ладагу]] і [[Старая Руса|Старую Русу]], а пазней ён быў вымушаны пакінуць [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскую дзяржаву]]. Пасля вяртаўся туды ў 1398–1406 гадах, але зноў не ўжыўся з мясцовым баярствам. У 1408 годзе, падчас чарговага абвастрэння стасункаў унутры ВКЛ і Ноўгарада, Патрыкей Нарымунтавіч разам з малодшым сынам вялікага князя Альгерда — [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлам]] — выехаў на службу да вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Пры маскоўскім двары ён быў прыняты з вялікай пашанай і атрымаў ва ўдзел [[Звянігарад]]. Пазнейшых звестак пра яго жыццё няма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] 268dfzmx33u2ueuaoxu3tsvw75tk0r7 0 809682 5156430 5155874 2026-06-20T13:46:38Z JerzyKundrat 174 5156430 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Маскінгум}} {{Рака}} '''Маскінгум''' ({{lang-en|Muskingum River}}) — рака на паўднёвым усходзе штата [[Агая]], [[ЗША]]; прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]. Даўжыня — каля 179 км; плошча басейна — 20 852 км². Бярэ пачатак пры зліцці рэк [[Уалхондзінг]] і [[Таскаровас]], каля горада Кошактан, на ўсходзе цэнтральнай часткі штата Агая. == Зноскі == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Басейн Місісіпі]] [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] ezz3e0qa1zhwipp3eak72lqhqkwppma 0 809703 5156660 5155996 2026-06-21T01:30:24Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156660 wikitext text/x-wiki '''Абаро́нчае до́йлідства Белару́сі'''&nbsp;— сістэма ваенна-інжынерных збудаванняў ([[Замак|замкаў]], умацаваных [[Горад|гарадоў]] і [[Абарончы храм|абарончых храмаў]]), створаная ў XIII—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] для абароны дзяржаўных межаў, прыватных уладанняў і мясцовага насельніцтва ад знешняй агрэсіі і ўнутраных міжусобіц. Развіццё абарончага мастацтва было абумоўлена бесперапыннымі войнамі з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], [[Залатая Арда|Залатой Ардой]] і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавай]], а пазней і [[Швецыя|Швецыяй]]{{sfn|Ткачоў (1978)|с=14—16}}. Эвалюцыя фартыфікацыі прайшла шлях ад прымітыўных драўляна-земляных гарадзішчаў і мураваных [[Данжон|веж-данжонаў]] да магутных каменных [[Кастэль (замак)|замкаў-кастэляў]] і складаных [[Бастыённая сістэма|бастыённых сістэм]] [[Італьянская фартыфікацыйная школа|італьянскай]] і [[Галандская фартыфікацыйная школа|галандскай]] школ. У ваенным дойлідстве арганічна спалучаліся перадавыя еўрапейскія дасягненні з мясцовымі будаўнічымі традыцыямі, што надало яму непаўторны нацыянальны каларыт і высокую эфектыўнасць{{sfn|Ткачоў (1978)|с=141}}. == Тэрміналогія і паняцці == Асноўным элементам абарончага дойлідства з'яўляўся [[замак]]. Гэты тэрмін абазначаў абарончы аб'ект, які ўяўляў сабой замкнёны комплекс фартыфікацыйных, жылых і іншых спецыялізаваных пабудоў, што выконваў рэзідэнцыяльныя і адміністрацыйна-публічныя функцыі{{sfn|Ткачоў, Волкаў (2005)|с=643}}. Слова «замак» прыйшло з [[Польская мова|польскай мовы]], куды яно трапіла з [[Чэшская мова|чэшскай]] як літаральны пераклад [[Лацінская мова|лацінскага]] паняцця «castellum» (замок, засаўка). Да распаўсюджвання гэтага тэрміна абарончыя і адміністрацыйныя цэнтры называліся традыцыйнымі старажытнарускімі словамі «[[Дзядзінец|град]]» («горад»), «[[дзядзінец]]», «[[Астрог (уімацаванне)|астрог]]» або «[[Вежа (збудаванне)|вежа]]»{{sfn|Ткачоў, Волкаў (2005)|с=643}}. У XIV—XVII стагоддзях старыя назвы паступова былі выцеснены новымі паняццямі «замак» і «места». Даследчыкі звязваюць з'яўленне тэрміна «места» з распаўсюджваннем [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]] на беларускіх землях. «Местам» пачалі называць буйныя гандлёва-рамесныя цэнтры, якія часцей за ўсё мелі ўласныя гарадскія ўмацаванні. Былыя дзядзінцы, якія з'яўляліся галоўнымі вузламі абароны гэтых паселішчаў і былі мадэрнізаваны згодна з патрабаваннямі тагачаснай ваеннай навукі, атрымалі назву «замак»{{sfn|Ткачоў (2002)|с=43}}. У найбуйнейшых гарадах, такіх як [[Полацк]] ці [[Віцебск]], існавала сістэма з некалькіх умацаванняў, якія называліся [[Горны замак|«Горным»]] і [[Дольны замак|«Дольным»]] замкамі. З канца XV і ў пачатку XVI стагоддзя тэрмін «замак» пачаў прымяняцца не толькі да дзяржаўных цытадэлей, але і да ўмацаванага жылля прыватных [[Феадал|феадалаў]]{{sfn|Ткачоў (2002)|с=43}}. Ужыванне тэрміна «[[крэпасць]]» (або «крапасное дойлідства») у адносінах да беларускіх фартыфікацый XIV—XVII стагоддзяў з'яўляецца гістарычна неправамерным і не адпавядае тагачаснай тэрміналогіі. Нават у дакументах [[Рускае царства|Рускай дзяржавы]] слова «крэпасць» пачало сістэматычна выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагоддзі, прычым першапачаткова яно абазначала выключна прыродныя перашкоды: стромкія схілы, балоты, імхі або непраходныя воды. Для азначэння штучных беларускіх і літоўскіх умацаванняў маскоўскія пісцы і вайскоўцы выкарыстоўвалі словы «городки», «остроги», «деревянный город» або «каменный город»{{sfn|Ткачоў (2002)|с=43}}{{sfn|Ткачоў (2002)|с=45}}. == Ранні этап і ўзнікненне веж-данжонаў == Першыя абарончыя збудаванні на землях Беларусі з'явіліся ў перыяд першабытнаабшчыннага ладу і належалі балтамоўным плямёнам культур [[Штрыхаваная кераміка|штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] (VII стагоддзе да&nbsp;н.&nbsp;э.&nbsp;— III—V стагоддзі&nbsp;н.&nbsp;э.). Фармаванне ўмацаванняў шмат у чым залежала ад прыроднай канфігурацыі ўчастка. Для паўночнай Беларусі было характэрна астраўное размяшчэнне гарадзішчаў з кальцавымі валамі, а для цэнтральнай часткі з больш спакойным рэльефам&nbsp;— мысавы тып. Паступова сістэма ўмацаванняў ускладнялася: з напольнага боку і па краях пляцоўкі пачалі ўзводзіць шэрагі валаў і равоў, а схілы абкладалі дзёрнам, камянямі і глінай{{sfn|Ткачоў (1978)|с=12}}. З узнікненнем гарадоў на рубяжы IX—XI стагоддзяў пачаўся новы якасны этап. Гарады абносіліся дрэва-землянымі ўмацаваннямі: на валах стаялі драўляныя сцены ў выглядзе вастраколу або венчатых канструкцый ([[Гародня (архітэктура)|гародняў]]), звычайна з адной вежай-брамай. У некаторых гарадах ([[Мінск]], [[Пінск]], [[Давыд-Гарадок]], [[Ваўкавыск]]) выкарыстоўваліся драўляныя субструкцыі і каменна-гліняныя падпорныя сценкі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=14}}. У XIII стагоддзі ў развіцці ваенна-інжынернага мастацтва адбыліся істотныя зрухі. Тактыку пасіўнай аблогі змяніў актыўны штурм з выкарыстаннем новай ваеннай тэхнікі&nbsp;— камнямётных машын ([[Трэбушэт|парокаў]]), а таксама ўдасканаленай стралковай зброі ([[Арбалет|самастрэлаў]]). У адказ на гэта пачалося ўзвядзенне магутных каменных і цагляных абарончых веж, так званых [[Данжон|веж-данжонаў]] валынскага тыпу. Яны былі практычна непрыступнымі для асаднай тэхнікі таго часу і дазвалялі абаронцам весці кругавы, а часам і фланкіруючы агонь на значную адлегласць, абараняючы найбольш адказныя ўчасткі, звычайна замкавую браму{{sfn|Ткачоў (1978)|с=16—17}}. Унікальным помнікам абароннага дойлідства другой паловы XIII стагоддзя, які цалкам захаваўся да нашых дзён, з'яўляецца [[Камянецкая вежа]] («Камянецкі стоўп»). Яна была ўзведзена паміж 1276 і 1288 гадамі вядомым дойлідам Алексам па загадзе валынскага князя [[Уладзімір Васількавіч|Уладзіміра Васількавіча]] як пагранічны фарпост супраць літоўскага князя [[Трайдзень|Трайдэна]]. Вежа мае вышыню 30,15 метра (што дакладна адпавядае летапісным 17 сажням) і вонкавы дыяметр 13,5 метра пры таўшчыні сцен 2,5 метра. Яна пабудавана на магутным каменным падмурку з брусчатай цэглы ў тэхніцы балтыйскай муроўкі (чаргаванне двух лажкоў і аднаго тычка) і падзелена на пяць ярусаў, кожны з якіх абсталяваны вузкімі байніцамі. Верхні баявы праход прыкрыты 14 зубцамі, аздобленымі скразнымі адтулінамі. Элементы архітэктуры вежы маюць лёгкія штрышкі ранняй готыкі са спалучэннем раманскага стылю{{sfn|Ткачоў (1978)|с=18—21}}. Назва «Белая вежа» з'яўляецца памылковай гістарычнай выдумкай XIX стагоддзя, бо ў старажытнасці вежа ніколі не бялілася{{sfn|Ткачоў (1978)|с=22—23}}. Рэшткі падобнай мураванай вежы XIII стагоддзя былі адкрыты падчас археалагічных раскопак у [[Навагрудскі замак|Навагрудскім замку]]. Гэтая вежа мела 4-вугольную форму ў плане (каля 12&nbsp;×&nbsp;12 метраў) і магутны падмурак вышынёй 3,5 метра, складзены з часаных камянёў на вапне. Яна стаяла з поўначы, каля старажытнага ўваходу, і замыкала кольца землянога вала. У канцы XIV стагоддзя яна стала трывалым падмуркам для новай цаглянай вежы&nbsp;— Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=23—24}}. Акрамя таго, падобныя вежы-данжоны ўзводзіліся і ў іншых заходнебеларускіх гарадах. Вежа ў [[Гродзенскі замак|Гродзенскім замку]], узгаданая ў летапісе пад 1277 годам, мела цыліндрычную форму з дыяметрам каля 12 метраў і таўшчынёй сцен каля 3 метраў. Яна была разбурана ў 1580 годзе падчас перабудовы замка каралём [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]]. Яшчэ адзін «стоўп» існаваў у [[Берасцейскі замак|Брэсце]]; вежа мела квадратнае аснаванне (5,9&nbsp;×&nbsp;6,3 метра) з таўшчынёй сцен 1,3 метра і была канчаткова разабрана ў 1831 годзе пры будаўніцтве [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. Мураваная вежа дыяметрам каля 11 метраў знаходзілася таксама на замчышчы ў [[Тураў|тураве]], але і яна была знішчана ў XIX стагоддзі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=24—27}}. Узнікненне такіх адзіночных мураваных веж было звязана як з развіццём мясцовага ваенна-інжынернага мастацтва, так і з пранікненнем уплываў заходнееўрапейскай фартыфікацыі. == Эвалюцыя замкавага будаўніцтва == === Замкі-кастэлі === У першай палове XIV стагоддзя націск з боку [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] прымусіў мясцовых дойлідаў шукаць новыя формы ўмацаванняў. Адказам на крыжацкую агрэсію стала з'яўленне на беларускіх землях мураваных [[Кастэль (замак)|замкаў-кастэляў]], якія ўзводзіліся пераважна на нізкіх, балоцістых месцах, абароненых штучнымі вадаёмамі і равамі. Асновай іх моцы былі высокія каменныя сцены, што ўтваралі прамавугольнік або трапецыю, унутры якіх мог хавацца не толькі гарнізон, але і жыхары навакольных паселішчаў. Да гэтага тыпу належаць [[Лідскі замак|Лідскі]] і [[Крэўскі замак|Крэўскі]] замкі, а таксама падобны да іх [[Медніцкі замак]] на тэрыторыі сучаснай Літвы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=27—28}}. Лідскі замак быў закладзены ў 1323 годзе па загадзе вялікага князя [[Гедымін]]а. Будаўнікі ўдала выкарысталі рэльеф мясцовасці, узвёўшы крэпасць на штучнай пясчанай выспе ў сутоцы рэк Лідзеі і Каменкі. Замак меў форму няправільнай трапецыі з дзвюма вежамі, размешчанымі па дыяганалі ў найбольш небяспечных кутах. Будаўніцтва такіх магутных аб'ектаў патрабавала ўдзелу высокакваліфікаваных майстроў, якіх Гедымін спецыяльна запрашаў з [[Ганза|ганзейскіх гарадоў]]{{sfn|Ткачоў (1978)|с=29—30}}. Крэўскі замак, які стаў сталіцай удзельнага княства [[Альгерд]]а, паўтараў планіроўку Лідскага, аднак вызначаўся наяўнасцю магутнай Княскай вежы (вежы Кейстута), якая выступала за перыметр сцен і дазваляла весці фланкіруючы агонь. Менавіта ў гэтай вежы ў 1382 годзе быў задушаны князь [[Кейстут]], а ў 1385 годзе тут была падпісана [[Крэўская унія]]{{sfn|Ткачоў (1978)|с=35—37}}. === Дзяржаўныя замкі === Паралельна з узвядзеннем кастэляў ішла грунтоўная мадэрнізацыя старых вялікакняжацкіх замкаў, якія размяшчаліся на высокіх пагорках і гістарычна з'яўляліся цэнтрамі буйных гарадоў. [[Навагрудскі замак]], які першапачаткова меў толькі адну мураваную вежу-данжон і драўляныя сцены, на працягу XIV—XVI стагоддзяў быў перабудаваны ў магутную каменную цытадэль з сямю вежамі (Шчытоўка, Касцельная, Малая брама, Пасадская, Калодзежная, Дазорца і Меская вежа). Сцены і вежы Навагрудка ўзводзіліся ў тэхніцы «лусковай» і «паласатай» муроўкі з выкарыстаннем палявога каменю і цэглы-«пальчаткі»{{sfn|Ткачоў (1978)|с=44—50}}. У [[Гродна]] пасля разбуральнага пажару 1398 года на месцы драўлянага быў пабудаваны мураваны [[Стары замак (Гродна)|Верхні замак]] з пяццю вежамі, уключаючы княжацкі палац [[Вітаўт]]а. Сцены замка, якія дасягалі 3 метраў у таўшчыню, паўтаралі няправільны контур высокай Замкавай гары над [[Нёман]]ам. Для павелічэння абароназдольнасці выкарыстоўваўся пад'ёмны мост, перакінуты цераз сухі пяцідзесяцімятровы роў, што аддзяляў замак ад горада{{sfn|Ткачоў (1978)|с=53—54}}. Маштабныя будаўнічыя працы ў дзяржаўных замках выконваліся сіламі феадальна залежнага насельніцтва ўсяго краю, што фіксавалася ў спецыяльных велікакняжацкіх прывілеях. === Прыватнаўласніцкія замкі === З канца XV і асабліва ў XVI стагоддзі ў сувязі з ростам магутнасці магнацкіх родаў пачалося актыўнае будаўніцтва прыватнаўласніцкіх замкаў. Гэтыя збудаванні спалучалі ў сабе суровыя абарончыя функцыі з рэпрэзентатыўнасцю, паступова ператвараючыся ў раскошныя палацава-замкавыя комплексы. Найбольш выбітным помнікам гэтага пераходнага перыяду з'яўляецца [[Мірскі замак]], пабудаваны ў пачатку XVI стагоддзя князем Юрыем Ільінічам. Замак мае форму квадрата з чатырма магутнымі нарожнымі вежамі і адной пятай — праезджай брамай. Кожная вежа складалася з пяці ярусаў бою і дазваляла весці кругавы абстрэл. Асаблівасцю Мірскага замка з'яўляецца багаты архітэктурны дэкор: фасады ўпрыгожаны арнаментальнымі паясамі і дэкаратыўнымі нішамі розных формаў, што было неўласціва звычайным дзяржаўным крэпасцям таго часу{{sfn|Ткачоў (1978)|с=63—66}}. У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]], які належаў роду [[Гаштольды|Гаштольдаў]], абарона грунтавалася ўжо не толькі на мураваных сценах, але і на складанай сістэме вонкавых земляных валаў з цыліндрычнымі вежамі-рандэлямі на вуглах. Гэтыя рандэлі сталі правобразам будучых бастыёнаў і дазвалялі эфектыўна прымяняць артылерыю. Унутры замка знаходзіўся жылы палац{{sfn|Ткачоў (1978)|с=75—78}}. Да падобнага тыпу належаў і [[Любчанскі замак]] роду Кішкаў, які спалучаў земляныя валы з чатырма мураванымі вежамі гатычна-рэнесанснай архітэктуры{{sfn|Ткачоў (1978)|с=70—71}}. Помнікам больш позняга часу, пабудаваным пад уплывам галандскай і фламандскай архітэктуры, з'яўляецца [[Гальшанскі замак]] Сапегаў (пачатак XVII стагоддзя). Ён меў выгляд прамавугольнага палаца з закрытым унутраным дваром і шасцюграннымі вежамі на вуглах. Абарончая функцыя тут ужо значна саступала параднай, а вежы выкарыстоўваліся пераважна пад жылыя і гаспадарчыя памяшканні{{sfn|Ткачоў (1978)|с=97—98}}. Своеасаблівым мініяцюрным замкам пачатку XVII стагоддзя стаў дом-крэпасць у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]], пабудаваны галандскім інжынерам Пятром Нонхартам{{sfn|Ткачоў (1978)|с=99—100}}. == Бастыённая сістэма ўмацаванняў == Хуткае развіццё агнястрэльнай зброі і артылерыі ў другой палове XVI — XVII стагоддзях зрабіла традыцыйныя высокія мураваныя сцены і вежы ўразлівымі перад гарматным абстрэлам. На змену ім прыйшла бастыённая сістэма фартыфікацыі. Яна прадугледжвала ўзвядзенне нізкіх, але надзвычай тоўстых земляных валаў (курцін), на вуглах якіх выступалі пяцігранныя ўмацаванні — бастыёны. Земляныя насыпы эфектыўна паглыналі энергію гарматных ядзер і не давалі небяспечных каменных асколкаў пры траплянні. Бастыёны дазвалялі ўстанаўліваць цяжкую артылерыю і весці фланкіруючы (бакавы) агонь уздоўж курцін. На беларускіх землях актыўна выкарыстоўваліся дасягненні стараітальянскай, новаітальянскай і старагаландскай фартыфікацыйных школ, якія адаптаваліся да мясцовых умоў{{sfn|Ткачоў (1978)|с=79—80}}. Адным з першых бастыённых замкаў на Беларусі стаў [[Заслаўскі замак]], пабудаваны ў 1570-я гады князем Іванам Глябовічам паводле стараітальянскай сістэмы. Ён меў прамавугольную форму з чатырма вуглавымі бастыёнамі, земляныя валы якіх былі абліцаваны знешняй каменна-цаглянай сцяной{{sfn|Ткачоў (1978)|с=80—81}}. Найвышэйшым дасягненнем новаітальянскай школы стаў [[Нясвіжскі замак]], закладзены ў 1583 годзе князем [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалаем Крыштафам Радзівілам «Сіроткам»]] з удзелам італьянскага архітэктара [[Джавані Марыя Бернардоні]]. Нясвіжская фартэцыя ўяўляла сабой прамавугольнік, абнесены высокім земляным валам з чатырма бастыёнамі, абмураванымі каменем, і глыбокім вадзяным ровам. Унутр вёў доўгі драўляны мост і мураваная брама. Умацаванні замка былі настолькі дасканалымі, што паспяхова вытрымалі шэраг аблог рускіх войскаў у сярэдзіне XVII стагоддзя і былі ўзяты толькі шведамі ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў (1978)|с=82—88}}. Яшчэ адной з самых магутных бастыённых крэпасцей Рэчы Паспалітай лічыўся [[Ляхавіцкі замак]], які ў пачатку XVII стагоддзя належаў гетману [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Каралю Хадкевічу]], а пазней — [[Сапегі|Сапегам]]. Замак, пабудаваны на высокім пагорку і абкружаны водамі ракі Ведзьмы, меў чатыры вялізныя бастыёны і 30 гармат. У 1660 годзе ён вытрымаў шасцімесячную аблогу 20-тысячнага маскоўскага войска на чале з Іванам Хаванскім{{sfn|Ткачоў (1978)|с=88—89}}. Выдатным узорам галандскай сістэмы, дзе мураваныя элементы амаль цалкам саступілі месца земляным і драўляным канструкцыям, быў замак [[Жаберскі замак|Жабер]] на рацы Ясельдзе, пабудаваны ў XVII стагоддзі князямі [[Вішнявецкія|Вішнявецкімі]]. Ён бараніўся высокімі землянымі валамі, дубовымі палісадамі і шырокім вадзяным ровам{{sfn|Ткачоў (1978)|с=90—91}}. == Умацаванні гарадоў == У XVI—XVIII стагоддзях значная колькасць беларускіх гарадоў (каля 40 працэнтаў) знаходзілася ў прыватнай уласнасці магнатаў. Клопаты ўладальнікаў аб стане гарадской фартыфікацыі былі прадыктаваны неабходнасцю мець надзейныя абарончыя цэнтры не толькі на выпадак знешняй агрэсіі, але і для абароны ад антыфеадальных выступленняў мясцовага насельніцтва{{sfn|Ткачоў (1978)|с=102}}. Спецыяльная планіроўка ўмацаваных гарадоў давала магчымасць весці вулічныя баі: вузкія гарадскія вулачкі ўскладнялі дзеянні штурмуючых войскаў, а мураваныя культавыя будынкі размяшчаліся на стратэгічных напрамках, выконваючы ролю дадатковых ачагоў супраціўлення{{sfn|Ткачоў (1978)|с=103—104}}. Галоўны цяжар абароны гарадоў клаўся на мясцовае гарадское апалчэнне. Яно падзялялася на палкі, сотні і дзесяткі, якімі кіравалі афіцэры гарадскога гарнізона. Вялікая роля адводзілася рамесным цэхам, кожны з якіх меў вызначаны ўчастак абароны (сцяну або вежу), свой арсенал і баявую харугву. Цэхавыя статуты строга рэгламентавалі наяўнасць зброі: кожны член цэха быў абавязаны мець мушкет або стрэльбу, порах і кулі. Некаторыя аб'яднанні, напрыклад, брэсцкі шавецкі цэх, былі абавязаны ўтрымліваць нават уласныя гарматы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=111—112}}. Для павышэння ваеннага майстэрства магістраты штогод ладзілі ўрачыстыя спаборніцтвы стралкоў на званне «караля курка», пераможцы якіх узнагароджваліся і вызваляліся ад падаткаў{{sfn|Ткачоў (1978)|с=106}}. Сярод прыватнаўласніцкіх гарадоў найбольш магутнай і перадавой бастыённай фартыфікацыяй вызначаліся [[Нясвіж]] і [[Слуцк]]. Нясвіжскія гарадскія ўмацаванні былі ўзведзены ў канцы XVI стагоддзя. Згодна з магістрацкай пастановай 1596 года, жыхары былі абавязаны штогод выконваць земляныя работы і рамантаваць драўляны паркан. Горад быў абнесены высокім земляным валам з сямю бастыёнамі і вадзяным ровам. Уезд ажыццяўляўся праз мураваныя брамы: Слуцкую, Клецкую, Віленскую і Замкавую. Дадатковымі вузламі абароны служылі мураваныя манастыры ([[Бенедыкцінцы|бенедзіктынскі]], [[Дамініканцы|дамініканскі]], [[Бернардзінцы|бернардзінскі]] і [[Езуіты|езуіцкі]]){{sfn|Ткачоў (1978)|с=104}}. Слуцк, які належаў князям [[Алелькавічы|Алелькавічам]], а потым [[Радзівілы|Радзівілам]], меў славу «бастыёна Літвы» і да канца XVIII стагоддзя захоўваў статус адной з наймагутнейшых крэпасцей дзяржавы. Умацаванні горада складаліся з [[Верхні замак (Слуцк)|Верхняга]] і [[Ніжні замак (Слуцк)|Ніжняга]] замкаў у [[Старое места (Слуцк)|Старым месце]] і [[Новы замак (Слуцк)|Новага замка]] (узведзенага паводле бастыённай сістэмы ў канцы XVI стагоддзя) у Новым месце. Увесь горад быў абведзены земляным валам з бастыёнамі, вадзяным ровам і меў чатыры брамы. На ўзбраенні слуцкага гарнізона ў розныя часы знаходзілася ад 26 да 103 гармат рознага калібру, а таксама велізарная колькасць ручной агнястрэльнай зброі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=107—110}}. [[Брэсцкія гарадскія ўмацаванні]], паводле інвентароў другой паловы XVI стагоддзя, складаліся з замка і абнесенага парканам «места». Гарадскі замак меў пяць веж, абарончыя равы і драўляныя горадні. Цікавай інжынернай асаблівасцю Брэсцкага замка была наяўнасць спецыяльнага вадзянога млына («рурмуса»), які з дапамогай помпаў падаваў ваду па трубах прама ў крэпасць, а таксама механізмаў для вырабу пораху{{sfn|Ткачоў (1978)|с=113}}. == Інкастэляваныя храмы == Своеасаблівай з'явай беларускага ваеннага дойлідства з'яўляецца інкастэляцыя (прыстасаванне да абароны) культавых будынкаў. У XVI—XVII стагоддзях ва ўмовах бесперапынных войнаў і вострай рэлігійнай барацьбы эпохі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] цэрквы, [[касцёл]]ы і кальвінскія [[збор]]ы станавіліся надзейнымі сховішчамі для мясцовых жыхароў. На тэрыторыі Беларусі сфарміраваўся ўнікальны тып абарончага храма ў выглядзе прамавугольнага базілікальнага будынка з чатырма нарожнымі вежамі, які арганічна спалучаў элементы раманскай і гатычнай архітэктуры{{sfn|Ткачоў (1978)|с=116—117}}. Першым і найбуйнейшым цытадэльным храмам такога тыпу стала [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафія Полацкая]]. Пасля перабудовы ў канцы XV — пачатку XVI стагоддзя яна набыла выгляд магутнага замка з пяццю вежамі (чатыры вуглавыя і адна цэнтральная) і выконвала ролю галоўнага вузла абароны полацкага [[Верхні замак (Полацк)|Верхняга замка]]. Сафійскі сабор паспяхова вытрымліваў аблогі войскаў [[Іван IV|Івана Грознага]] (1563 год) і [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (1579 год), пакуль не быў узарваны расійскімі войскамі ў 1710 годзе{{sfn|Ткачоў (1978)|с=127—129}}. Падобную структуру маюць выдатныя помнікі першай паловы XVI стагоддзя. [[Сынкавіцкая царква]] вылучаецца спалучэннем гатычных формаў з машыкулямі, складанай сістэмай байніц і зорчатымі скляпеннямі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=118—120}}. [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская царква (Мураванка)]] ўяўляе сабой кампактны будынак, у якім чатыры цыліндрычныя вежы арганічна злітыя з асноўным аб'ёмам, а фасады багата аздоблены дэкаратыўнымі нішамі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=121—122}}. [[Дабравешчанская царква (Супрасль)|Супраслеўская царква]] (закладзена каля 1503 года) з'яўлялася найбольш дасканалым узорам сінтэзу царкоўнай готыкі і ваеннага дойлідства{{sfn|Ткачоў (1978)|с=124—125}}. У пачатку XVII стагоддзя элементы фартыфікацыі пачалі актыўна прымяняцца ў каталіцкім і пратэстанцкім будаўніцтве. [[Касцёл Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]] (узведзены ў 1603—1606 гадах) мае на галоўным фасадзе дзве магутныя цыліндрычныя вежы з байніцамі, у сцены якіх пазней былі ўмураваны шведскія ядры{{sfn|Ткачоў (1978)|с=132—133}}. Абарончыя функцыі закладваліся і ў архітэктуру рэфармацкіх храмаў: [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўскі кальвінскі збор]] меў 30-мятровую вежу з шасцю ярусамі байніц, а [[Койданаўскі збор|Койданаўскі храм]] быў абнесены вадзяным ровам і мураванай сцяной з дзевяццю вежамі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=135—136}}. == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Для ўзвядзення абарончых збудаванняў на Беларусі традыцыйна выкарыстоўваліся зямля, дрэва, палявы камень і цэгла. Асноўным каменным матэрыялам быў ледавіковы валун розных памераў, які да паловы XIV стагоддзя ўжываўся пераважна для абкладкі земляных валаў і падмуркаў. Пазней з яго пачалі ўзводзіць магутныя замкавыя сцены і вежы. Цэгла (так званая «пальчатка») выкарыстоўвалася для абліцоўкі, узвядзення верхніх ярусаў і выканання архітэктурных дэталей. Сваю назву яна атрымала ад падоўжных барознаў на пасцелі, якія рабіліся пальцамі майстра для лепшай счэпкі з вапнавым растворам (памеры дасягалі 30—32 сантыметраў у даўжыню){{sfn|Ткачоў (1978)|с=33}}. У беларускім ваенным дойлідстве вылучылася некалькі спецыфічных тыпаў муроўкі. Шырокае распаўсюджванне атрымала «лусковая» муроўка, пры якой вонкавыя паверхні («шчокі») сцяны выкладваліся з буйнога каменя або цэглы, а ўнутраная прастора (ядро) запаўнялася дробным каменнем і бітай цэглай, шчодра залітымі вапнавым растворам{{sfn|Ткачоў (1978)|с=31}}. Таксама часта сустракаецца «паласатая» муроўка, дзе рады буйнога каменя выраўноўваліся гарызантальнымі радамі цэглы, што добра бачна на прыкладзе Навагрудскага, Мірскага, Любчанскага і Геранёнскага замкаў{{sfn|Ткачоў (1978)|с=42—43}}. Цагляная кладка магла быць гатычнай (чаргаванне лажкоў і тычкоў), балтыйскай або рэнесанснай. Дахі веж і абарончых галерэй пакрываліся спачатку драўляным гонтам, а з XV стагоддзя — плоскай, карытчатай або фасоннай чарапіцай («дахоўкай»). Для ўмацавання земляных валаў выкарыстоўваліся спецыяльныя драўляныя канструкцыі: вастраколы, горадні (зрубы, запоўненыя зямлёй і каменнем) і тарасы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=14}}. == Заняпад і вывучэнне спадчыны == Страта замкамі свайго прамога ваенна-стратэгічнага значэння пачалася ў другой палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя. Разбуральныя ваенныя канфлікты ([[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] і [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночная вайна]] 1700—1721 гадоў) прывялі да таго, што большасць магутных беларускіх фартэцый была спалена, а іх бастыёны і муры ўзарваны шведскімі або рускімі войскамі. У канцы XVIII стагоддзя, пасля далучэння беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], старажытныя ўмацаванні канчаткова страцілі свой статус. Многія з іх (напрыклад, [[Лідскі замак]], [[Ляхавіцкі замак]], рэшткі веж у Навагрудку) пачалі мэтанакіравана разбірацца мясцовымі ўладамі і жыхарамі на будаўнічыя матэрыялы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=33}}{{sfn|Ткачоў (1978)|с=51}}. Навуковае вывучэнне і фіксацыя помнікаў абарончага дойлідства Беларусі пачаліся ў XIX стагоддзі дзякуючы працам [[Яўстафій Тышкевіч|Яўстафія]] і [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанціна Тышкевічаў]], [[Адам Кіркор|Адама Кіркора]], а таксама малюнкам [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], якія захавалі для гісторыі аблічча многіх ужо страчаных цытадэлей. У 1920—1930-я гады кансервацыйныя і даследчыя работы на тэрыторыі Заходняй Беларусі праводзілі польскія спецыялісты і археолагі. Сапраўдны прарыў у вывучэнні беларускай фартыфікацыі адбыўся ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы фундаментальным даследаванням і раскопкам [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]], [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Мікалая Вароніна]], [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|Паўла Рапапорта]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалая Шчакаціхіна]]. Іх працу па вывучэнні, сістэматызацыі і рэканструкцыі гістарычнай спадчыны працягваюць сучасныя даследчыкі, гісторыкі і архітэктары{{sfn|Ткачоў (1978)|с=5—10}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў (1978)}} * {{Крыніцы/Замкі Беларусі (Ткачоў)|ref=Ткачоў (2002)}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|Замак|аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]], [[Мікалай Аляксандравіч Волкаў|Волкаў М. А.]]|ref=Ткачоў, Волкаў (2005)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} {{DEFAULTSORT:Абарончае дойлідства Беларусі}} [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Фартыфікацыя]] 3oeyqu2skqduee0eklehuhw3q1zt3f1 0 809738 5156659 5156140 2026-06-21T01:29:58Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156659 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Джэймс Расел Лоўэл''' ({{lang-en|James Russell Lowell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, літаратурны крытык. Пачынаў як паэт, зытым сканцэнтраваўся на працы літаратурнага крытыка і выкладчыка. Пасля адстаўкі [[Г. У. Лангфела]] стаў прафесарам сучасных моў у [[Гарвард]]зе. Рэдактар літаратурнага часопіса ''[[The Atlantic Monthly]]'', сурэдактар ''[[North American Review]]''. У 1848 выйшла яго «Тэма для крытыкі» (''A Fable for Critics''), прысвечаная творчасці амерыканскіх пісьменнікаў. У ягоным творы «Занатоўкі Байгалоў. Першы выпуск» (''Biglow Papers. Part 1'', 1849) распавядаецца пра кемлівага, але неадукаванага сельскага паэта, які выступае за рэформы ў тутэйшай паэзіі. Джэймс Расел Лоўэл звязвае каланіяльную «характарную» традыцыю з новым рэалізмам і рэгіяналізмам, заснаваным на мясцовым дыялекце. Пад уплывам жонкі зрабіўся ліберальным рэфарматарам і абаліцыяністам. Падтрымліваў права жанчын на ўдзел у выбарах і заканадаўчую забарону дзіцячай працы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} {{DEFAULTSORT:Лоўэл Джэймс Расел}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] q14cab8tzzw89goroswfy3gxvmoxn1b 0 809740 5156398 5156233 2026-06-20T12:19:03Z DzBar 156353 дапаўненне 5156398 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1981—цяпер }} '''Pet Shop Boys''' — англійскі [[Сінці-поп|сінт-поп-]]<nowiki/>дуэт, створаны ў Лондане ў 1981 годзе. У склад уваходзяць клавішнік ''Крыс Лоў'' і вакаліст ''Ніл Тэнант''. Яны прадалі больш за 100 мільёнаў пласцінак па ўсім свеце<ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/26802/pet-shop-boys/|title=Pet Shop Boys|publisher=Official Charts Company|access-date=8 June 2024}}</ref> і былі ўключаны ў спіс самых паспяховых дуэтаў у гісторыі музыкі Вялікабрытаніі ў выданні ''[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]]'' за 1999 год<ref>{{cite book|year=1998|title=[[Кніга рэкордаў Гінэса|The Guinness Book of Records 1999]]|page=228|publisher=Guinness}}</ref>. Гурт Pet Shop Boys быў чатыры разы намінаваны на [[Грэмі|прэмію «Грэмі»]] ў катэгорыях «Танцавальная/электронная музыка» і тры разы выйграў [[BRIT Awards|прэмію Brit Awards]]. У 2009 годзе на цырымоніі ўручэння прэміі Brit Awards ім была ўручана ўзнагарода за выдатны ўклад у музыку. У 2017 годзе дуэт атрымаў брытанскую прэмію ''NME'' Godlike Genius,<ref name="NME Genius">{{cite magazine|last=Beaumont|first=Mark|date=17 February 2017|title=Pet Shop Boys: Exclusive interview with VO5 NME Awards 2017 Godlike Geniuses|url=https://www.nme.com/features/pet-shop-boys-exclusive-interview-vo5-nme-awards-2017-1976701|magazine=NME|access-date=20 November 2024}}</ref> а ў 2024 годзе яны былі ўганараваны прэміяй Pop Pioneers на MTV Europe Music Awards.<ref name="Pop Pioneers">{{cite magazine|last=Grein|first=Paul|date=30 October 2024|title=Pet Shop Boys to Be Honored as Pop Pioneer Recipients at 2024 MTV EMA|url=https://www.billboard.com/music/awards/pet-shop-boys-pop-pioneer-award-2024-mtv-ema-1235815427/|magazine=Billboard|access-date=4 November 2024}}</ref> == Стыль і імідж == У 2020 годзе журналіст BBC Нік Левін адзначыў, што Pet Shop Boys усё яшчэ захоўваюць некалькі «адчужаны і амбівалентны падыход» да свайго поспеху, што таксама відаць па іх нізкай вядомасці ў сацыяльных сетках.<ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/culture/story/20200121-why-pet-shop-boys-are-still-the-cleverest-men-in-pop|title=Why Pet Shop Boys are still the cleverest men in pop|date=21 January 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> Музычны журналіст Стыў Харнэл апісаў іх як такіх, што маюць як «слых на камерцыйнасць», так і жаданне стварыць «нешта больш інтэлектуальнае». Ён таксама апісаў тэксты песень Тэнанта як праяву «любові да мовы», якую Тэнант упрыгожвае часам даволі незразумелымі культурнымі спасылкамі.<ref name="auto2" /> Іх музыка ў 1980-х гадах была натхнёная танцавальнай музыкай у гей-клубах, але ператварылася ў «вельмі брытанскі і інтэлектуальны брэнд поп-музыкі, прасякнуты рысай сацыяльных каментарыяў, зробленых настолькі тонка, што людзі часта цалкам не разумелі сутнасці».<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2020/jan/24/pet-shop-boys-the-acoustic-guitar-should-be-banned|title=Pet Shop Boys: 'The acoustic guitar should be banned'|author=Petridis|first=Alexis|website=The Guardian|date=24 January 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> У інтэрв'ю ''Entertainment Tonight'' у 1986 годзе Лоў сказаў, што яму «не падабаецца [[Кантры|кантры і вестэрн]]. Я не люблю рок-музыку, не люблю рокабілі ці [[рок-н-рол]] асабліва. Мне мала што падабаецца, праўда? Але тое, што мне падабаецца, я люблю палка».<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KholKYBaGJc|title=Broadcast Yourself|access-date=4 January 2010}}</ref> Пазней гэтая цытата была выкарыстана ў песні «Paninaro». [[Бок «А» і бок «Б»|Бі-сайд]] 1997 года «How I Learned to Hate Rock and Roll» і іх песні пачатку 1990-х гадоў «DJ Culture», «Can You Forgive Her?» і «How Can You Expect to Be Taked Seriously?» працягвалі гэтую думку.<ref>Chuck Eddy, criticism with interviewing Pet Shop Boys regarding "How Can You Expect to Be Taken Seriously?"</ref> Яны дагэтуль вядомыя тым, што адкрыта крытыкуюць тэндэнцыі ў музычным бізнэсе, напрыклад, рэаліці-шоу ў 2010 годзе («гэта так жахліва, негатыўна, душна і так непапсова»).<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2010/oct/27/pet-shop-boys-silver-anniversary|title=Pet Shop Boys prove the public are more open-minded than Simon Cowell gives them credit for|author=Quirk|first=Justin|website=The Guardian|date=30 October 2010|access-date=25 April 2020}}</ref> Дынаміка іх гурта паўплывала на іх публічны імідж. На пачатку кар'еры дуэт часта абвінавачвалі ў адсутнасці сцэнічнай прысутнасці, што, як кажуць, было наўмыснай рэакцыяй на гіпержыццёвую музыку таго часу, якую дэманстравалі такія гурты, як Wham!. Тыповы ранні выступ быў з Лоў, які граў бас-лінію на сінтэзатары Fairlight на заднім плане, а Тэнант спяваў, але ў астатнім быў пасіўны, на пярэднім плане. Тэнант і Лоў сталі вядомыя тым, што стаялі нерухома падчас выступаў. У інтэрв'ю 2016 года Крыс Лоў сказаў, што жывыя выступы дуэта былі рэакцыяй на музычную сцэну 1980-х гадоў: «Усе былі такія актыўныя. Гэта была вялікая вечарынка, дзе ўсе выдатна праводзілі час і ўсміхаліся ў камеру. Вялікі палец уверх! Мы проста не хацелі гэтага рабіць. Таму мы ігнаравалі камеры і вясёласць сітуацый. Давайце паглядзім праўдзе ў вочы, лягчэй стаяць нерухома, ці не так?».<ref>{{Cite web|url=https://thequietus.com/articles/19915-pet-shop-boys-chris-lowe-interview|title=The Quietus – Features – A Quietus Interview – Pop Kid – Chris Lowe of Pet Shop Boys Interviewed|website=Thequietus.com|date=22 March 2016|access-date=4 October 2019}}</ref> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Please'' (1986) * ''Actually'' (1987) * ''Introspective'' (1988) * ''Behaviour'' (1990) * ''Very'' (1993) * ''Bilingual'' (1996) * ''Nightlife'' (1999) * ''Release'' (2002) * ''Fundamental'' (2006) * ''Yes'' (2009) * ''Elysium'' (2012) * ''Electric'' (2013) * ''Super'' (2016) * ''Hotspot'' (2020) * ''Nonetheless'' (2024) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Allmusic new}} * {{Imdb імя}} * [http://eurochannel.com/en/Pet-Shop-Boys-British-Music.html Pet Shop Boys dedicated page] at [http://eurochannel.com/ Eurochannel] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Capitol Records]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Музычныя дуэты]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Parlophone]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы EMI Records]] [[Катэгорыя:Сінт-поп-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Рэміксеры]] 0nw2x6okar5efv99578mu8orp5j3325 0 809763 5156658 5156311 2026-06-21T01:29:36Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156658 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Пасцель (значэнні)}} '''Пасце́ль'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}&nbsp;— найбольшая па плошчы рабочая грань (шырокі бок) [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя. Пры [[Муроўка|муроўцы]] яна звычайна размяшчаецца паралельна аснове (гарызонтальна), і менавіта на яе кладзецца будаўнічы [[Будаўнічы раствор|раствор]] для злучэння з іншымі цаглінамі ў сцяне<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Кожная цагліна мае дзве пасцелі: верхнюю і ніжнюю<ref name="nn_cahla" />. У гісторыі беларускага і ўсходнееўрапейскага манументальнага дойлідства візуальнае і тэхналагічнае вывучэнне пасцелі цэглы мае надзвычай важнае значэнне для высвятлення тэхналогіі вытворчасці, рэканструкцыі ўмоў працы майстроў і дакладнага датавання архітэктурных помнікаў{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. == Тэхналагічныя асаблівасці фармоўкі == Характар паверхні пасцелі наўпрост залежаў ад працэсу фармоўкі цагліны-сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=6}}. У XI—XIII стагоддзях пры вырабе [[плінфа|плінфы]] (тонкай шырокай цэглы візантыйскага тыпу) вільготную гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на спецыяльнай падкладной дошцы{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Пасля запаўнення формы лішак гліны зразалі драўляным нажом, які называўся правілам{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. З-за гэтага тэхналагічнага прыёму верхняя пасцель плінфы заўсёды заставалася гладкай, часта захоўваючы толькі лёгкія падоўжныя драпіны ад слізгацення нажа{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Ніжняя пасцель, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за шчыльнага кантакту з падкладной дошкай, на якой магла заставацца драўняная фактура{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. У залежнасці ад мясцовых традыцый розных архітэктурных школ падрыхтоўка дошкі адрознівалася{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Напрыклад, у [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]] дойлідстве на ніжняй пасцелі плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы для лепшага адставання гліны, а ў [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскіх]] помніках канца XII стагоддзя на пасцелях выразна бачныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. == Сляды і адбіткі == Паколькі цэглу часта сушылі проста на зямлі пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі, на яе шырокай паверхні перыядычна заставаліся выпадковыя адбіткі{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. На плінфах з [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўскіх]], пераяслаўскіх і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскіх]] пабудоў, а пазней і на буйнапамернай цэгле часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даследчыкі часта фіксуюць сляды дажджавых кропель, адбіткі лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак, а таксама сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Наяўнасць такіх слядоў на пасцелі дазваляе археолагам рабіць высновы аб умовах і сезоннасці працы старажытных цагельнікаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Знакі і клеймы == У адрозненне ад вытворчых клеймаў, якія масава ставіліся на [[Тарэц|тарцах]] (тычках) плінфы для падліку партый, знакі на пасцелі сустракаюцца надзвычай рэдка і складаюць не больш за 1—2 працэнты ад агульнай колькасці цаглін у будынку{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Гэтыя знакі мелі не тэхнічны, а інфармацыйны або юрыдычны характар{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Яны выразаліся на падкладной дошцы і ўціскаліся ў ніжнюю пасцель падчас фармоўкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. У выглядзе такіх знакаў выступалі асабістыя княжацкія сімвалы (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны заказчыкаў будаўніцтва{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Такія адбіткі на пасцелі знойдзены ў [[Дзесяцінная царква|Дзесяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]] і [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Выдатным прыкладам з'яўляецца цэгла, знойдзеная ў 2018 годзе пры раскопках [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна]]: на яе пасцелі быў выяўлены выразны рэльефны знак «[[Калюмны]]» (Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага), што пацвярджае прыналежнасць пабудовы да часоў вялікага князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Трусаў|2019|с=72, 135}}. Асобнай з'явай у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве была традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай спецыяльнага грабянца (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. Таксама вядомы ўнікальны выпадак, калі на пасцелі плінфы быў выдрапаны архітэктурны чарцёж — план [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні ў Полацку]]{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}. == Пасцель цэглы-пальчаткі == Пачынаючы з канца XIII стагоддзя ў манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага пачала выкарыстоўвацца буйнапамерная цэгла, якая атрымала назву «[[Пальчатка (цэгла)|пальчатка]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Яе галоўнай адметнасцю была наяўнасць на адной з пасцеляў некалькіх (звычайна ад трох да шасці) падоўжных барознаў (канелюраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Першапачаткова майстры-цагельнікі рабілі гэтыя баразёнкі, праводзячы ўласнымі пальцамі па вільготнай пасцелі глінянага сырцу, ад чаго і пайшла гістарычная назва матэрыялу{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных паралельных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Нанясенне барознаў на пасцель мела важнае практычнае значэнне: яны павялічвалі плошчу паверхні для выпарвання вільгаці, служылі дадатковымі газаходнымі каналамі пры абпале (скарачаючы час тэрмічнай апрацоўкі), а таксама забяспечвалі значна лепшую і больш трывалую счэпку з вапнавым растворам пры ўзвядзенні магутных замкавых муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Дэталёвае вывучэнне колькасці, глыбіні і накірунку такіх барознаў на пасцелі дазваляе сучасным даследчыкам дакладна вызначаць прадукцыю канкрэтных гістарычных цагельняў і будаўнічых арцелей{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |ref=Рапапорт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] e5wkzofm6222s7ks2w3fuqwkzr30wpj 5156753 5156658 2026-06-21T09:31:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Знакі і клеймы */ 5156753 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Пасцель (значэнні)}} '''Пасце́ль'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}&nbsp;— найбольшая па плошчы рабочая грань (шырокі бок) [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя. Пры [[Муроўка|муроўцы]] яна звычайна размяшчаецца паралельна аснове (гарызонтальна), і менавіта на яе кладзецца будаўнічы [[Будаўнічы раствор|раствор]] для злучэння з іншымі цаглінамі ў сцяне<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Кожная цагліна мае дзве пасцелі: верхнюю і ніжнюю<ref name="nn_cahla" />. У гісторыі беларускага і ўсходнееўрапейскага манументальнага дойлідства візуальнае і тэхналагічнае вывучэнне пасцелі цэглы мае надзвычай важнае значэнне для высвятлення тэхналогіі вытворчасці, рэканструкцыі ўмоў працы майстроў і дакладнага датавання архітэктурных помнікаў{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. == Тэхналагічныя асаблівасці фармоўкі == Характар паверхні пасцелі наўпрост залежаў ад працэсу фармоўкі цагліны-сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=6}}. У XI—XIII стагоддзях пры вырабе [[плінфа|плінфы]] (тонкай шырокай цэглы візантыйскага тыпу) вільготную гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на спецыяльнай падкладной дошцы{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Пасля запаўнення формы лішак гліны зразалі драўляным нажом, які называўся правілам{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. З-за гэтага тэхналагічнага прыёму верхняя пасцель плінфы заўсёды заставалася гладкай, часта захоўваючы толькі лёгкія падоўжныя драпіны ад слізгацення нажа{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Ніжняя пасцель, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за шчыльнага кантакту з падкладной дошкай, на якой магла заставацца драўняная фактура{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. У залежнасці ад мясцовых традыцый розных архітэктурных школ падрыхтоўка дошкі адрознівалася{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Напрыклад, у [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]] дойлідстве на ніжняй пасцелі плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы для лепшага адставання гліны, а ў [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскіх]] помніках канца XII стагоддзя на пасцелях выразна бачныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. == Сляды і адбіткі == Паколькі цэглу часта сушылі проста на зямлі пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі, на яе шырокай паверхні перыядычна заставаліся выпадковыя адбіткі{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. На плінфах з [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўскіх]], пераяслаўскіх і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскіх]] пабудоў, а пазней і на буйнапамернай цэгле часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даследчыкі часта фіксуюць сляды дажджавых кропель, адбіткі лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак, а таксама сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Наяўнасць такіх слядоў на пасцелі дазваляе археолагам рабіць высновы аб умовах і сезоннасці працы старажытных цагельнікаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Знакі і клеймы == У адрозненне ад вытворчых клеймаў, якія масава ставіліся на [[Тычок (цэгла)|тарцах]] (тычках) плінфы для падліку партый, знакі на пасцелі сустракаюцца надзвычай рэдка і складаюць не больш за 1—2 працэнты ад агульнай колькасці цаглін у будынку{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Гэтыя знакі мелі не тэхнічны, а інфармацыйны або юрыдычны характар{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Яны выразаліся на падкладной дошцы і ўціскаліся ў ніжнюю пасцель падчас фармоўкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. У выглядзе такіх знакаў выступалі асабістыя княжацкія сімвалы (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны заказчыкаў будаўніцтва{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Такія адбіткі на пасцелі знойдзены ў [[Дзесяцінная царква|Дзесяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]] і [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Выдатным прыкладам з'яўляецца цэгла, знойдзеная ў 2018 годзе пры раскопках [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна]]: на яе пасцелі быў выяўлены выразны рэльефны знак «[[Калюмны]]» (Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага), што пацвярджае прыналежнасць пабудовы да часоў вялікага князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Трусаў|2019|с=72, 135}}. Асобнай з'явай у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве была традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай спецыяльнага грабянца (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. Таксама вядомы ўнікальны выпадак, калі на пасцелі плінфы быў выдрапаны архітэктурны чарцёж — план [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні ў Полацку]]{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}. == Пасцель цэглы-пальчаткі == Пачынаючы з канца XIII стагоддзя ў манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага пачала выкарыстоўвацца буйнапамерная цэгла, якая атрымала назву «[[Пальчатка (цэгла)|пальчатка]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Яе галоўнай адметнасцю была наяўнасць на адной з пасцеляў некалькіх (звычайна ад трох да шасці) падоўжных барознаў (канелюраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Першапачаткова майстры-цагельнікі рабілі гэтыя баразёнкі, праводзячы ўласнымі пальцамі па вільготнай пасцелі глінянага сырцу, ад чаго і пайшла гістарычная назва матэрыялу{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных паралельных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Нанясенне барознаў на пасцель мела важнае практычнае значэнне: яны павялічвалі плошчу паверхні для выпарвання вільгаці, служылі дадатковымі газаходнымі каналамі пры абпале (скарачаючы час тэрмічнай апрацоўкі), а таксама забяспечвалі значна лепшую і больш трывалую счэпку з вапнавым растворам пры ўзвядзенні магутных замкавых муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Дэталёвае вывучэнне колькасці, глыбіні і накірунку такіх барознаў на пасцелі дазваляе сучасным даследчыкам дакладна вызначаць прадукцыю канкрэтных гістарычных цагельняў і будаўнічых арцелей{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |ref=Рапапорт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] ngyodvyuqul5jayi79ll402k6do9wvk 5156754 5156753 2026-06-21T09:32:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156754 wikitext text/x-wiki [[Файл:Бакі цэглы.svg|міні|злева|Бакі цэглы]] {{Іншыя значэнні|Пасцель (значэнні)}} '''Пасце́ль'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}&nbsp;— найбольшая па плошчы рабочая грань (шырокі бок) [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя. Пры [[Муроўка|муроўцы]] яна звычайна размяшчаецца паралельна аснове (гарызонтальна), і менавіта на яе кладзецца будаўнічы [[Будаўнічы раствор|раствор]] для злучэння з іншымі цаглінамі ў сцяне<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Кожная цагліна мае дзве пасцелі: верхнюю і ніжнюю<ref name="nn_cahla" />. У гісторыі беларускага і ўсходнееўрапейскага манументальнага дойлідства візуальнае і тэхналагічнае вывучэнне пасцелі цэглы мае надзвычай важнае значэнне для высвятлення тэхналогіі вытворчасці, рэканструкцыі ўмоў працы майстроў і дакладнага датавання архітэктурных помнікаў{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. == Тэхналагічныя асаблівасці фармоўкі == Характар паверхні пасцелі наўпрост залежаў ад працэсу фармоўкі цагліны-сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=6}}. У XI—XIII стагоддзях пры вырабе [[плінфа|плінфы]] (тонкай шырокай цэглы візантыйскага тыпу) вільготную гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на спецыяльнай падкладной дошцы{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Пасля запаўнення формы лішак гліны зразалі драўляным нажом, які называўся правілам{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. З-за гэтага тэхналагічнага прыёму верхняя пасцель плінфы заўсёды заставалася гладкай, часта захоўваючы толькі лёгкія падоўжныя драпіны ад слізгацення нажа{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Ніжняя пасцель, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за шчыльнага кантакту з падкладной дошкай, на якой магла заставацца драўняная фактура{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. У залежнасці ад мясцовых традыцый розных архітэктурных школ падрыхтоўка дошкі адрознівалася{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Напрыклад, у [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]] дойлідстве на ніжняй пасцелі плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы для лепшага адставання гліны, а ў [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскіх]] помніках канца XII стагоддзя на пасцелях выразна бачныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. == Сляды і адбіткі == Паколькі цэглу часта сушылі проста на зямлі пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі, на яе шырокай паверхні перыядычна заставаліся выпадковыя адбіткі{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. На плінфах з [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўскіх]], пераяслаўскіх і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскіх]] пабудоў, а пазней і на буйнапамернай цэгле часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даследчыкі часта фіксуюць сляды дажджавых кропель, адбіткі лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак, а таксама сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Наяўнасць такіх слядоў на пасцелі дазваляе археолагам рабіць высновы аб умовах і сезоннасці працы старажытных цагельнікаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Знакі і клеймы == У адрозненне ад вытворчых клеймаў, якія масава ставіліся на [[Тычок (цэгла)|тарцах]] (тычках) плінфы для падліку партый, знакі на пасцелі сустракаюцца надзвычай рэдка і складаюць не больш за 1—2 працэнты ад агульнай колькасці цаглін у будынку{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Гэтыя знакі мелі не тэхнічны, а інфармацыйны або юрыдычны характар{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Яны выразаліся на падкладной дошцы і ўціскаліся ў ніжнюю пасцель падчас фармоўкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. У выглядзе такіх знакаў выступалі асабістыя княжацкія сімвалы (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны заказчыкаў будаўніцтва{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Такія адбіткі на пасцелі знойдзены ў [[Дзесяцінная царква|Дзесяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]] і [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Выдатным прыкладам з'яўляецца цэгла, знойдзеная ў 2018 годзе пры раскопках [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна]]: на яе пасцелі быў выяўлены выразны рэльефны знак «[[Калюмны]]» (Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага), што пацвярджае прыналежнасць пабудовы да часоў вялікага князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Трусаў|2019|с=72, 135}}. Асобнай з'явай у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве была традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай спецыяльнага грабянца (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. Таксама вядомы ўнікальны выпадак, калі на пасцелі плінфы быў выдрапаны архітэктурны чарцёж — план [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні ў Полацку]]{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}. == Пасцель цэглы-пальчаткі == Пачынаючы з канца XIII стагоддзя ў манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага пачала выкарыстоўвацца буйнапамерная цэгла, якая атрымала назву «[[Пальчатка (цэгла)|пальчатка]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Яе галоўнай адметнасцю была наяўнасць на адной з пасцеляў некалькіх (звычайна ад трох да шасці) падоўжных барознаў (канелюраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Першапачаткова майстры-цагельнікі рабілі гэтыя баразёнкі, праводзячы ўласнымі пальцамі па вільготнай пасцелі глінянага сырцу, ад чаго і пайшла гістарычная назва матэрыялу{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных паралельных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Нанясенне барознаў на пасцель мела важнае практычнае значэнне: яны павялічвалі плошчу паверхні для выпарвання вільгаці, служылі дадатковымі газаходнымі каналамі пры абпале (скарачаючы час тэрмічнай апрацоўкі), а таксама забяспечвалі значна лепшую і больш трывалую счэпку з вапнавым растворам пры ўзвядзенні магутных замкавых муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Дэталёвае вывучэнне колькасці, глыбіні і накірунку такіх барознаў на пасцелі дазваляе сучасным даследчыкам дакладна вызначаць прадукцыю канкрэтных гістарычных цагельняў і будаўнічых арцелей{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |ref=Рапапорт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] dy0mlh9jx6gn8v3w0s66f4vs17eq29g 5156755 5156754 2026-06-21T09:32:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156755 wikitext text/x-wiki [[Файл:Бакі цэглы.svg|міні|Бакі цэглы]] {{Іншыя значэнні|Пасцель (значэнні)}} '''Пасце́ль'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}&nbsp;— найбольшая па плошчы рабочая грань (шырокі бок) [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя. Пры [[Муроўка|муроўцы]] яна звычайна размяшчаецца паралельна аснове (гарызонтальна), і менавіта на яе кладзецца будаўнічы [[Будаўнічы раствор|раствор]] для злучэння з іншымі цаглінамі ў сцяне<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Кожная цагліна мае дзве пасцелі: верхнюю і ніжнюю<ref name="nn_cahla" />. У гісторыі беларускага і ўсходнееўрапейскага манументальнага дойлідства візуальнае і тэхналагічнае вывучэнне пасцелі цэглы мае надзвычай важнае значэнне для высвятлення тэхналогіі вытворчасці, рэканструкцыі ўмоў працы майстроў і дакладнага датавання архітэктурных помнікаў{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. == Тэхналагічныя асаблівасці фармоўкі == Характар паверхні пасцелі наўпрост залежаў ад працэсу фармоўкі цагліны-сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=6}}. У XI—XIII стагоддзях пры вырабе [[плінфа|плінфы]] (тонкай шырокай цэглы візантыйскага тыпу) вільготную гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на спецыяльнай падкладной дошцы{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Пасля запаўнення формы лішак гліны зразалі драўляным нажом, які называўся правілам{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. З-за гэтага тэхналагічнага прыёму верхняя пасцель плінфы заўсёды заставалася гладкай, часта захоўваючы толькі лёгкія падоўжныя драпіны ад слізгацення нажа{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Ніжняя пасцель, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за шчыльнага кантакту з падкладной дошкай, на якой магла заставацца драўняная фактура{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. У залежнасці ад мясцовых традыцый розных архітэктурных школ падрыхтоўка дошкі адрознівалася{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Напрыклад, у [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]] дойлідстве на ніжняй пасцелі плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы для лепшага адставання гліны, а ў [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскіх]] помніках канца XII стагоддзя на пасцелях выразна бачныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. == Сляды і адбіткі == Паколькі цэглу часта сушылі проста на зямлі пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі, на яе шырокай паверхні перыядычна заставаліся выпадковыя адбіткі{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. На плінфах з [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўскіх]], пераяслаўскіх і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскіх]] пабудоў, а пазней і на буйнапамернай цэгле часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даследчыкі часта фіксуюць сляды дажджавых кропель, адбіткі лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак, а таксама сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Наяўнасць такіх слядоў на пасцелі дазваляе археолагам рабіць высновы аб умовах і сезоннасці працы старажытных цагельнікаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Знакі і клеймы == У адрозненне ад вытворчых клеймаў, якія масава ставіліся на [[Тычок (цэгла)|тарцах]] (тычках) плінфы для падліку партый, знакі на пасцелі сустракаюцца надзвычай рэдка і складаюць не больш за 1—2 працэнты ад агульнай колькасці цаглін у будынку{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Гэтыя знакі мелі не тэхнічны, а інфармацыйны або юрыдычны характар{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Яны выразаліся на падкладной дошцы і ўціскаліся ў ніжнюю пасцель падчас фармоўкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. У выглядзе такіх знакаў выступалі асабістыя княжацкія сімвалы (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны заказчыкаў будаўніцтва{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Такія адбіткі на пасцелі знойдзены ў [[Дзесяцінная царква|Дзесяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]] і [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Выдатным прыкладам з'яўляецца цэгла, знойдзеная ў 2018 годзе пры раскопках [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна]]: на яе пасцелі быў выяўлены выразны рэльефны знак «[[Калюмны]]» (Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага), што пацвярджае прыналежнасць пабудовы да часоў вялікага князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Трусаў|2019|с=72, 135}}. Асобнай з'явай у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве была традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай спецыяльнага грабянца (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. Таксама вядомы ўнікальны выпадак, калі на пасцелі плінфы быў выдрапаны архітэктурны чарцёж — план [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні ў Полацку]]{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}. == Пасцель цэглы-пальчаткі == Пачынаючы з канца XIII стагоддзя ў манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага пачала выкарыстоўвацца буйнапамерная цэгла, якая атрымала назву «[[Пальчатка (цэгла)|пальчатка]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Яе галоўнай адметнасцю была наяўнасць на адной з пасцеляў некалькіх (звычайна ад трох да шасці) падоўжных барознаў (канелюраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Першапачаткова майстры-цагельнікі рабілі гэтыя баразёнкі, праводзячы ўласнымі пальцамі па вільготнай пасцелі глінянага сырцу, ад чаго і пайшла гістарычная назва матэрыялу{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных паралельных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Нанясенне барознаў на пасцель мела важнае практычнае значэнне: яны павялічвалі плошчу паверхні для выпарвання вільгаці, служылі дадатковымі газаходнымі каналамі пры абпале (скарачаючы час тэрмічнай апрацоўкі), а таксама забяспечвалі значна лепшую і больш трывалую счэпку з вапнавым растворам пры ўзвядзенні магутных замкавых муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Дэталёвае вывучэнне колькасці, глыбіні і накірунку такіх барознаў на пасцелі дазваляе сучасным даследчыкам дакладна вызначаць прадукцыю канкрэтных гістарычных цагельняў і будаўнічых арцелей{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |ref=Рапапорт}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] 5b1n26msj569q31r6jl86kktuoz3s48 0 809765 5156426 5156349 2026-06-20T13:41:29Z JerzyKundrat 174 5156426 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}). == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў 2007 годзе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == * 2007 год — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * 2015 год — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * 2017 год — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * 2020 год — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Саўчыч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саўчыч Аня}} du8rvzl85stra6aa0l8vkvjqqs484wx 5156427 5156426 2026-06-20T13:43:13Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Саўчыч, Аня]] у [[Аня Саўчыч]]: Уніфікацыя назваў 5156426 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}). == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў 2007 годзе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == * 2007 год — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * 2015 год — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * 2017 год — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * 2020 год — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Саўчыч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саўчыч Аня}} du8rvzl85stra6aa0l8vkvjqqs484wx 5156661 5156427 2026-06-21T01:30:36Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156661 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}). == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў 2007 годзе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == * 2007 год — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * 2015 год — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * 2017 год — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * 2020 год — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Саўчыч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} {{DEFAULTSORT:Саўчыч Аня}} naqy22bxrn2jtza0x8nlns6fia4op3s 0 809772 5156388 2026-06-20T12:03:51Z Kvrtkmrtyrr 153978 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1358587333|Victoria Swarovski]]» 5156388 wikitext text/x-wiki {{Асоба | маці = Alexandra Swarovski | бацька = Paul Swarovski | выява = 20260513 Victoria Swarovski Z09 7220.jpg | апісанне выявы = Свароўскі ў 2026 г. | дата нараджэння = [[16 жніўня]] [[1993]] }} '''Вікторыя Свароўскі''' ([[Нямецкая мова|ням.]]: ''Victoria Swarovski''; нар. [[16 жніўня]] [[1993]]) — аўстрыйская [[Спявак|поп-спявачка]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і тэлевядучая. Яна з'яўляецца спадчынніцай шматмільярднай аўстрыйскай прыватнай кампаніі Swarovski, якая працуе ў індустрыі [[Мода|моды]], [[Хрусталь|крышталю]] і ювелірных вырабаў. == Біяграфія == Свароўскі нарадзіўся ў [[Інсбрук|Інсбруку]], [[Аўстрыя]], у сям'і Аляксандры і Пола Свароўскі ў 1993 годзе. Яе маці працавала журналісткай, а бацька працуе і валодае сямейнай кампаніяй Swarovski. <ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.krone.at/Nachrichten/Victoria_S_Junge_Kristall-Erbin_will_die_Charts_stuermen-Singt_Narnia-Song-Story-232304|title=Victoria S: Junge Kristall-Erbin will die Charts stürmen|date=25 November 2010|access-date=25 December 2017}}</ref> З дзяцінства яна спявала ў некалькіх хорах. У 2009 годзе яна выступіла з песняй «Get gone» ў тэлешоу Марыа Барта . У 17 гадоў яна падпісала кантракт з лэйблам [[Sony Music Entertainment|Sony Music]] . У лістападзе 2010 года яна выпусціла свой дэбютны сінгл «One in a Million». <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.victoriaswarovski.com/musik|title=VICTORIA SWAROVSKI {{!}} Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226020629/https://www.victoriaswarovski.com/musik|archive-date=26 December 2017|access-date=25 December 2017|url-status=dead}}</ref> Яна выканала афіцыйна аўтарызаваную міжнародную версію арыгінальнай песні Кэры Андэрвуд «There's a Place for us» — загалоўнай песні фільма ''«Хронікі Нарніі: Падарожжа «Ранішняга падарожніка»'' (''[[:en:The_Chronicles_of_Narnia:_The_Voyage_of_the_Dawn_Treader|The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader]])''. Яна была выпушчана ў рамках прасоўвання саўндтрэка ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Хоць у пачатку сваёй кар'еры Swarovski выступала пад імем '''Victoria S.''', цяпер яна выкарыстоўвае сваё сапраўднае імя. У 2014 годзе яна выпусціла песню «Beautiful» разам з рэперам Prince Kay One . У 2016 годзе яна перамагла ў дзевятым сезоне танцавальнага шоу [[RTL Television|RTL]] ''Let's dance'' ; яе партнёрам па танцах быў Эрых Клан. У верасні 2016 года яна сядзела побач з [[Дзітэр Болен|Дзітэрам Боленам]] і Брусам Дарнэлам у журы кастынг-шоу RTL ''Das Supertalent'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.rtl.de/cms/das-supertalent-2016-victoria-swarovski-ist-die-neue-frau-in-der-jury-3012942.html|title=Victoria ist die Neue beim Supertalent|access-date=30 July 2016}}</ref> З 2010 года Свароўскі сустракалася з інвестарам у нерухомасць Вернерам Мюрцам. Пара пажанілася 20 мая 2017 года; пазней, у 2022 годзе, яны развяліся. <ref>{{Cite web|url=https://newsingermany.com/victoria-swarovski-separation-from-her-husband-werner-murz/|title=Victoria Swarovski separation from her husband Werner Mürz|website=News in Germany|access-date=2024-08-19}}</ref> Цяпер яна сустракаецца з Маркам Матэшыцам з Red Bull. <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/victoria-swarovski-major-declaration-of-love-for-mark-mateschitz/ar-AA1UrfQH|title=MSN|website=MSN News}}</ref> У 2018 годзе Свароўскі замяніла Сільві Мейс у якасці сувядучай адзінаццатага сезона шоу « ''Let's dance»'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.focus.de/kultur/ist-ihr-deutsch-nicht-gut-genug-kuendigung-am-telefon-rtl-schmeisst-silvie-meis-bei-lets-dance-raus_id_7916355.html|title=Kündigung am Telefon: RTL schmeißt Sylvie Meis bei "Let's dance" raus|date=30 November 2017|publisher=Focus Online|access-date=30 November 2017}}</ref> У 2021 годзе Swarovski заснавала касметычны брэнд Orimei Beauty. <ref>{{Cite web|url=https://www.orimei.com/|title=ORIMEI by Victoria Swarovski – Natürliche Kosmetik|website=Victoria Swarovski Cosmetics GmbH}}</ref> Swarovski разам з Майклам Астроўскім вялі [[конкурс песні Еўрабачанне]] 2026 у Вене. <ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/|title=Vienna 2026}}</ref> == Спасылкі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] gvky3rnaz0i7jc7u2j5vjq57whbcgxa 5156391 5156388 2026-06-20T12:09:58Z Kvrtkmrtyrr 153978 5156391 wikitext text/x-wiki {{Асоба | маці = Alexandra Swarovski | бацька = Paul Swarovski | выява = 20260513 Victoria Swarovski Z09 7220.jpg | апісанне выявы = Свароўскі ў 2026 г. | дата нараджэння = }} '''Вікторыя Свароўскі''' ([[Нямецкая мова|ням.]]: ''Victoria Swarovski''; нар. [[16 жніўня]] [[1993]]) — аўстрыйская [[Спявак|поп-спявачка]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і тэлевядучая. Яна з'яўляецца спадчынніцай шматмільярднай аўстрыйскай прыватнай кампаніі Swarovski, якая працуе ў індустрыі [[Мода|моды]], [[Хрусталь|крышталю]] і ювелірных вырабаў. == Біяграфія == Свароўскі нарадзіўся ў [[Інсбрук|Інсбруку]], [[Аўстрыя]], у сям'і Аляксандры і Пола Свароўскі ў 1993 годзе. Яе маці працавала журналісткай, а бацька працуе і валодае сямейнай кампаніяй Swarovski. <ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.krone.at/Nachrichten/Victoria_S_Junge_Kristall-Erbin_will_die_Charts_stuermen-Singt_Narnia-Song-Story-232304|title=Victoria S: Junge Kristall-Erbin will die Charts stürmen|date=25 November 2010|access-date=25 December 2017}}</ref> З дзяцінства яна спявала ў некалькіх хорах. У 2009 годзе яна выступіла з песняй «Get gone» ў тэлешоу Марыа Барта . У 17 гадоў яна падпісала кантракт з лэйблам [[Sony Music Entertainment|Sony Music]] . У лістападзе 2010 года яна выпусціла свой дэбютны сінгл «One in a Million». <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.victoriaswarovski.com/musik|title=VICTORIA SWAROVSKI {{!}} Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226020629/https://www.victoriaswarovski.com/musik|archive-date=26 December 2017|access-date=25 December 2017|url-status=dead}}</ref> Яна выканала афіцыйна аўтарызаваную міжнародную версію арыгінальнай песні Кэры Андэрвуд «There's a Place for us» — загалоўнай песні фільма ''«Хронікі Нарніі: Падарожжа «Ранішняга падарожніка»'' (''[[:en:The_Chronicles_of_Narnia:_The_Voyage_of_the_Dawn_Treader|The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader]])''. Яна была выпушчана ў рамках прасоўвання саўндтрэка ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Хоць у пачатку сваёй кар'еры Swarovski выступала пад імем '''Victoria S.''', цяпер яна выкарыстоўвае сваё сапраўднае імя. У 2014 годзе яна выпусціла песню «Beautiful» разам з рэперам Prince Kay One . У 2016 годзе яна перамагла ў дзевятым сезоне танцавальнага шоу [[RTL Television|RTL]] ''Let's dance''; яе партнёрам па танцах быў Эрых Клан. У верасні 2016 года яна сядзела побач з [[Дзітэр Болен|Дзітэрам Боленам]] і Брусам Дарнэлам у журы кастынг-шоу RTL ''Das Supertalent'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.rtl.de/cms/das-supertalent-2016-victoria-swarovski-ist-die-neue-frau-in-der-jury-3012942.html|title=Victoria ist die Neue beim Supertalent|access-date=30 July 2016}}</ref> З 2010 года Свароўскі сустракалася з інвестарам у нерухомасць Вернерам Мюрцам. Пара пажанілася 20 мая 2017 года; пазней, у 2022 годзе, яны развяліся. <ref>{{Cite web|url=https://newsingermany.com/victoria-swarovski-separation-from-her-husband-werner-murz/|title=Victoria Swarovski separation from her husband Werner Mürz|website=News in Germany|access-date=2024-08-19}}</ref> Цяпер яна сустракаецца з Маркам Матэшыцам з Red Bull. <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/victoria-swarovski-major-declaration-of-love-for-mark-mateschitz/ar-AA1UrfQH|title=MSN|website=MSN News}}</ref> У 2018 годзе Свароўскі замяніла Сільві Мейс у якасці сувядучай адзінаццатага сезона шоу «''Let's dance»'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.focus.de/kultur/ist-ihr-deutsch-nicht-gut-genug-kuendigung-am-telefon-rtl-schmeisst-silvie-meis-bei-lets-dance-raus_id_7916355.html|title=Kündigung am Telefon: RTL schmeißt Sylvie Meis bei "Let's dance" raus|date=30 November 2017|publisher=Focus Online|access-date=30 November 2017}}</ref> У 2021 годзе Swarovski заснавала касметычны брэнд Orimei Beauty. <ref>{{Cite web|url=https://www.orimei.com/|title=ORIMEI by Victoria Swarovski – Natürliche Kosmetik|website=Victoria Swarovski Cosmetics GmbH}}</ref> Swarovski разам з Майклам Астроўскім вялі [[конкурс песні Еўрабачанне]] 2026 у Вене. <ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/|title=Vienna 2026}}</ref> == Спасылкі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] 80aptvwq6jd1v4op5vw4e7op8osgmp5 5156395 5156391 2026-06-20T12:15:49Z Kvrtkmrtyrr 153978 /* Спасылкі */ 5156395 wikitext text/x-wiki {{Асоба | маці = Alexandra Swarovski | бацька = Paul Swarovski | выява = 20260513 Victoria Swarovski Z09 7220.jpg | апісанне выявы = Свароўскі ў 2026 г. | дата нараджэння = }} '''Вікторыя Свароўскі''' ([[Нямецкая мова|ням.]]: ''Victoria Swarovski''; нар. [[16 жніўня]] [[1993]]) — аўстрыйская [[Спявак|поп-спявачка]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і тэлевядучая. Яна з'яўляецца спадчынніцай шматмільярднай аўстрыйскай прыватнай кампаніі Swarovski, якая працуе ў індустрыі [[Мода|моды]], [[Хрусталь|крышталю]] і ювелірных вырабаў. == Біяграфія == Свароўскі нарадзіўся ў [[Інсбрук|Інсбруку]], [[Аўстрыя]], у сям'і Аляксандры і Пола Свароўскі ў 1993 годзе. Яе маці працавала журналісткай, а бацька працуе і валодае сямейнай кампаніяй Swarovski. <ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.krone.at/Nachrichten/Victoria_S_Junge_Kristall-Erbin_will_die_Charts_stuermen-Singt_Narnia-Song-Story-232304|title=Victoria S: Junge Kristall-Erbin will die Charts stürmen|date=25 November 2010|access-date=25 December 2017}}</ref> З дзяцінства яна спявала ў некалькіх хорах. У 2009 годзе яна выступіла з песняй «Get gone» ў тэлешоу Марыа Барта . У 17 гадоў яна падпісала кантракт з лэйблам [[Sony Music Entertainment|Sony Music]] . У лістападзе 2010 года яна выпусціла свой дэбютны сінгл «One in a Million». <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.victoriaswarovski.com/musik|title=VICTORIA SWAROVSKI {{!}} Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226020629/https://www.victoriaswarovski.com/musik|archive-date=26 December 2017|access-date=25 December 2017|url-status=dead}}</ref> Яна выканала афіцыйна аўтарызаваную міжнародную версію арыгінальнай песні Кэры Андэрвуд «There's a Place for us» — загалоўнай песні фільма ''«Хронікі Нарніі: Падарожжа «Ранішняга падарожніка»'' (''[[:en:The_Chronicles_of_Narnia:_The_Voyage_of_the_Dawn_Treader|The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader]])''. Яна была выпушчана ў рамках прасоўвання саўндтрэка ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Хоць у пачатку сваёй кар'еры Swarovski выступала пад імем '''Victoria S.''', цяпер яна выкарыстоўвае сваё сапраўднае імя. У 2014 годзе яна выпусціла песню «Beautiful» разам з рэперам Prince Kay One . У 2016 годзе яна перамагла ў дзевятым сезоне танцавальнага шоу [[RTL Television|RTL]] ''Let's dance''; яе партнёрам па танцах быў Эрых Клан. У верасні 2016 года яна сядзела побач з [[Дзітэр Болен|Дзітэрам Боленам]] і Брусам Дарнэлам у журы кастынг-шоу RTL ''Das Supertalent'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.rtl.de/cms/das-supertalent-2016-victoria-swarovski-ist-die-neue-frau-in-der-jury-3012942.html|title=Victoria ist die Neue beim Supertalent|access-date=30 July 2016}}</ref> З 2010 года Свароўскі сустракалася з інвестарам у нерухомасць Вернерам Мюрцам. Пара пажанілася 20 мая 2017 года; пазней, у 2022 годзе, яны развяліся. <ref>{{Cite web|url=https://newsingermany.com/victoria-swarovski-separation-from-her-husband-werner-murz/|title=Victoria Swarovski separation from her husband Werner Mürz|website=News in Germany|access-date=2024-08-19}}</ref> Цяпер яна сустракаецца з Маркам Матэшыцам з Red Bull. <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/victoria-swarovski-major-declaration-of-love-for-mark-mateschitz/ar-AA1UrfQH|title=MSN|website=MSN News}}</ref> У 2018 годзе Свароўскі замяніла Сільві Мейс у якасці сувядучай адзінаццатага сезона шоу «''Let's dance»'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.focus.de/kultur/ist-ihr-deutsch-nicht-gut-genug-kuendigung-am-telefon-rtl-schmeisst-silvie-meis-bei-lets-dance-raus_id_7916355.html|title=Kündigung am Telefon: RTL schmeißt Sylvie Meis bei "Let's dance" raus|date=30 November 2017|publisher=Focus Online|access-date=30 November 2017}}</ref> У 2021 годзе Swarovski заснавала касметычны брэнд Orimei Beauty. <ref>{{Cite web|url=https://www.orimei.com/|title=ORIMEI by Victoria Swarovski – Natürliche Kosmetik|website=Victoria Swarovski Cosmetics GmbH}}</ref> Swarovski разам з Майклам Астроўскім вялі [[конкурс песні Еўрабачанне]] 2026 у Вене. <ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/|title=Vienna 2026}}</ref> {{зноскі}}{{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] kdh291tx8jzamwhyzywkg7h0rk3pgmb 5156424 5156395 2026-06-20T13:36:34Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156424 wikitext text/x-wiki {{Асоба | маці = Alexandra Swarovski | бацька = Paul Swarovski | выява = 20260513 Victoria Swarovski Z09 7220.jpg | апісанне выявы = Свароўскі ў 2026 г. | дата нараджэння = }} '''Вікторыя Свароўскі''' ([[Нямецкая мова|ням.]]: ''Victoria Swarovski''; нар. [[16 жніўня]] [[1993]]) — аўстрыйская [[Спявак|поп-спявачка]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і тэлевядучая. Яна з'яўляецца спадчынніцай шматмільярднай аўстрыйскай прыватнай кампаніі Swarovski, якая працуе ў індустрыі [[Мода|моды]], [[Хрусталь|крышталю]] і ювелірных вырабаў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Інсбрук]]у ў сям’і Аляксандры і Пола Свароўскі ў 1993 годзе. Яе маці працавала журналісткай, а бацька працуе і валодае сямейнай кампаніяй Swarovski. <ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.krone.at/Nachrichten/Victoria_S_Junge_Kristall-Erbin_will_die_Charts_stuermen-Singt_Narnia-Song-Story-232304|title=Victoria S: Junge Kristall-Erbin will die Charts stürmen|date=25 November 2010|access-date=25 December 2017}}</ref> З дзяцінства яна спявала ў некалькіх хорах. У 2009 годзе выступіла з песняй «Get gone» ў тэлешоу Марыа Барта . У 17 гадоў яна падпісала кантракт з лэйблам [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]. У лістападзе 2010 года яна выпусціла свой дэбютны сінгл «One in a Million». <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.victoriaswarovski.com/musik|title=VICTORIA SWAROVSKI {{!}} Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226020629/https://www.victoriaswarovski.com/musik|archive-date=26 December 2017|access-date=25 December 2017|url-status=dead}}</ref> Яна выканала афіцыйна аўтарызаваную міжнародную версію арыгінальнай песні Кэры Андэрвуд «There’s a Place for us» — загалоўнай песні фільма ''"Хронікі Нарніі: Падарожжа «Ранішняга падарожніка»'' (''[[:en:The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader|The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader]])''. Яна была выпушчана ў рамках прасоўвання саўндтрэка ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Хоць у пачатку сваёй кар’еры Swarovski выступала пад імем '''Victoria S.''', цяпер яна выкарыстоўвае сваё сапраўднае імя. У 2014 годзе яна выпусціла песню «Beautiful» разам з рэперам Prince Kay One . У 2016 годзе яна перамагла ў дзевятым сезоне танцавальнага шоу [[RTL Television|RTL]] ''Let’s dance''; яе партнёрам па танцах быў Эрых Клан. У верасні 2016 года яна сядзела побач з [[Дзітэр Болен|Дзітэрам Боленам]] і Брусам Дарнэлам у журы кастынг-шоу RTL ''Das Supertalent'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.rtl.de/cms/das-supertalent-2016-victoria-swarovski-ist-die-neue-frau-in-der-jury-3012942.html|title=Victoria ist die Neue beim Supertalent|access-date=30 July 2016}}</ref> З 2010 года Вікторыя сустракалася з інвестарам у нерухомасць Вернерам Мюрцам. Пара пажанілася 20 мая 2017 года; пазней, у 2022 годзе, яны развяліся. <ref>{{Cite web|url=https://newsingermany.com/victoria-swarovski-separation-from-her-husband-werner-murz/|title=Victoria Swarovski separation from her husband Werner Mürz|website=News in Germany|access-date=2024-08-19}}</ref> Цяпер яна сустракаецца з Маркам Матэшыцам з Red Bull. <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/victoria-swarovski-major-declaration-of-love-for-mark-mateschitz/ar-AA1UrfQH|title=MSN|website=MSN News}}</ref> У 2018 годзе Свароўскі замяніла Сільві Мейс у якасці сувядучай адзінаццатага сезона шоу «''Let’s dance»'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.focus.de/kultur/ist-ihr-deutsch-nicht-gut-genug-kuendigung-am-telefon-rtl-schmeisst-silvie-meis-bei-lets-dance-raus_id_7916355.html|title=Kündigung am Telefon: RTL schmeißt Sylvie Meis bei "Let's dance" raus|date=30 November 2017|publisher=Focus Online|access-date=30 November 2017}}</ref> У 2021 годзе Swarovski заснавала касметычны брэнд Orimei Beauty. <ref>{{Cite web|url=https://www.orimei.com/|title=ORIMEI by Victoria Swarovski – Natürliche Kosmetik|website=Victoria Swarovski Cosmetics GmbH}}</ref> Swarovski разам з Майклам Астроўскім вялі [[конкурс песні Еўрабачанне]] 2026 у Вене. <ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/|title=Vienna 2026}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Свароўскі Вікторыя}} 92ffzgeoje7278lcsdo6rcvub214f13 5156425 5156424 2026-06-20T13:37:28Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5156425 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Асоба | маці = Alexandra Swarovski | бацька = Paul Swarovski | выява = 20260513 Victoria Swarovski Z09 7220.jpg | апісанне выявы = Свароўскі ў 2026 г. | дата нараджэння = }} '''Вікторыя Свароўскі''' ([[Нямецкая мова|ням.]]: ''Victoria Swarovski''; нар. [[16 жніўня]] [[1993]]) — аўстрыйская [[Спявак|поп-спявачка]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і тэлевядучая. Яна з'яўляецца спадчынніцай шматмільярднай аўстрыйскай прыватнай кампаніі Swarovski, якая працуе ў індустрыі [[Мода|моды]], [[Хрусталь|крышталю]] і ювелірных вырабаў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Інсбрук]]у ў сям’і Аляксандры і Пола Свароўскі ў 1993 годзе. Яе маці працавала журналісткай, а бацька працуе і валодае сямейнай кампаніяй Swarovski. <ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.krone.at/Nachrichten/Victoria_S_Junge_Kristall-Erbin_will_die_Charts_stuermen-Singt_Narnia-Song-Story-232304|title=Victoria S: Junge Kristall-Erbin will die Charts stürmen|date=25 November 2010|access-date=25 December 2017}}</ref> З дзяцінства яна спявала ў некалькіх хорах. У 2009 годзе выступіла з песняй «Get gone» ў тэлешоу Марыа Барта . У 17 гадоў яна падпісала кантракт з лэйблам [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]. У лістападзе 2010 года яна выпусціла свой дэбютны сінгл «One in a Million». <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.victoriaswarovski.com/musik|title=VICTORIA SWAROVSKI {{!}} Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226020629/https://www.victoriaswarovski.com/musik|archive-date=26 December 2017|access-date=25 December 2017|url-status=dead}}</ref> Яна выканала афіцыйна аўтарызаваную міжнародную версію арыгінальнай песні Кэры Андэрвуд «There’s a Place for us» — загалоўнай песні фільма ''"Хронікі Нарніі: Падарожжа «Ранішняга падарожніка»'' (''[[:en:The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader|The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader]])''. Яна была выпушчана ў рамках прасоўвання саўндтрэка ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Хоць у пачатку сваёй кар’еры Swarovski выступала пад імем '''Victoria S.''', цяпер яна выкарыстоўвае сваё сапраўднае імя. У 2014 годзе яна выпусціла песню «Beautiful» разам з рэперам Prince Kay One . У 2016 годзе яна перамагла ў дзевятым сезоне танцавальнага шоу [[RTL Television|RTL]] ''Let’s dance''; яе партнёрам па танцах быў Эрых Клан. У верасні 2016 года яна сядзела побач з [[Дзітэр Болен|Дзітэрам Боленам]] і Брусам Дарнэлам у журы кастынг-шоу RTL ''Das Supertalent'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.rtl.de/cms/das-supertalent-2016-victoria-swarovski-ist-die-neue-frau-in-der-jury-3012942.html|title=Victoria ist die Neue beim Supertalent|access-date=30 July 2016}}</ref> З 2010 года Вікторыя сустракалася з інвестарам у нерухомасць Вернерам Мюрцам. Пара пажанілася 20 мая 2017 года; пазней, у 2022 годзе, яны развяліся. <ref>{{Cite web|url=https://newsingermany.com/victoria-swarovski-separation-from-her-husband-werner-murz/|title=Victoria Swarovski separation from her husband Werner Mürz|website=News in Germany|access-date=2024-08-19}}</ref> Цяпер яна сустракаецца з Маркам Матэшыцам з Red Bull. <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/victoria-swarovski-major-declaration-of-love-for-mark-mateschitz/ar-AA1UrfQH|title=MSN|website=MSN News}}</ref> У 2018 годзе Свароўскі замяніла Сільві Мейс у якасці сувядучай адзінаццатага сезона шоу «''Let’s dance»'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.focus.de/kultur/ist-ihr-deutsch-nicht-gut-genug-kuendigung-am-telefon-rtl-schmeisst-silvie-meis-bei-lets-dance-raus_id_7916355.html|title=Kündigung am Telefon: RTL schmeißt Sylvie Meis bei "Let's dance" raus|date=30 November 2017|publisher=Focus Online|access-date=30 November 2017}}</ref> У 2021 годзе Swarovski заснавала касметычны брэнд Orimei Beauty. <ref>{{Cite web|url=https://www.orimei.com/|title=ORIMEI by Victoria Swarovski – Natürliche Kosmetik|website=Victoria Swarovski Cosmetics GmbH}}</ref> Swarovski разам з Майклам Астроўскім вялі [[конкурс песні Еўрабачанне]] 2026 у Вене. <ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/|title=Vienna 2026}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Свароўскі Вікторыя}} ey69qfkr3acupiahyvzt7qugzcc0ik3 5156657 5156425 2026-06-21T01:29:28Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156657 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Асоба | маці = Alexandra Swarovski | бацька = Paul Swarovski | выява = 20260513 Victoria Swarovski Z09 7220.jpg | апісанне выявы = Свароўскі ў 2026 г. | дата нараджэння = }} '''Вікторыя Свароўскі''' ([[Нямецкая мова|ням.]]: ''Victoria Swarovski''; нар. [[16 жніўня]] [[1993]]) — аўстрыйская [[Спявак|поп-спявачка]], [[Мадэль (прафесія)|мадэль]] і тэлевядучая. Яна з'яўляецца спадчынніцай шматмільярднай аўстрыйскай прыватнай кампаніі Swarovski, якая працуе ў індустрыі [[Мода|моды]], [[Хрусталь|крышталю]] і ювелірных вырабаў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Інсбрук]]у ў сям’і Аляксандры і Пола Свароўскі ў 1993 годзе. Яе маці працавала журналісткай, а бацька працуе і валодае сямейнай кампаніяй Swarovski. <ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.krone.at/Nachrichten/Victoria_S_Junge_Kristall-Erbin_will_die_Charts_stuermen-Singt_Narnia-Song-Story-232304|title=Victoria S: Junge Kristall-Erbin will die Charts stürmen|date=25 November 2010|access-date=25 December 2017}}</ref> З дзяцінства яна спявала ў некалькіх хорах. У 2009 годзе выступіла з песняй «Get gone» ў тэлешоу Марыа Барта . У 17 гадоў яна падпісала кантракт з лэйблам [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]. У лістападзе 2010 года яна выпусціла свой дэбютны сінгл «One in a Million». <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.victoriaswarovski.com/musik|title=VICTORIA SWAROVSKI {{!}} Official Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226020629/https://www.victoriaswarovski.com/musik|archive-date=26 December 2017|access-date=25 December 2017|url-status=dead}}</ref> Яна выканала афіцыйна аўтарызаваную міжнародную версію арыгінальнай песні Кэры Андэрвуд «There’s a Place for us» — загалоўнай песні фільма ''"Хронікі Нарніі: Падарожжа «Ранішняга падарожніка»'' (''[[:en:The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader|The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader]])''. Яна была выпушчана ў рамках прасоўвання саўндтрэка ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Хоць у пачатку сваёй кар’еры Swarovski выступала пад імем '''Victoria S.''', цяпер яна выкарыстоўвае сваё сапраўднае імя. У 2014 годзе яна выпусціла песню «Beautiful» разам з рэперам Prince Kay One . У 2016 годзе яна перамагла ў дзевятым сезоне танцавальнага шоу [[RTL Television|RTL]] ''Let’s dance''; яе партнёрам па танцах быў Эрых Клан. У верасні 2016 года яна сядзела побач з [[Дзітэр Болен|Дзітэрам Боленам]] і Брусам Дарнэлам у журы кастынг-шоу RTL ''Das Supertalent'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.rtl.de/cms/das-supertalent-2016-victoria-swarovski-ist-die-neue-frau-in-der-jury-3012942.html|title=Victoria ist die Neue beim Supertalent|access-date=30 July 2016}}</ref> З 2010 года Вікторыя сустракалася з інвестарам у нерухомасць Вернерам Мюрцам. Пара пажанілася 20 мая 2017 года; пазней, у 2022 годзе, яны развяліся. <ref>{{Cite web|url=https://newsingermany.com/victoria-swarovski-separation-from-her-husband-werner-murz/|title=Victoria Swarovski separation from her husband Werner Mürz|website=News in Germany|access-date=2024-08-19}}</ref> Цяпер яна сустракаецца з Маркам Матэшыцам з Red Bull. <ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/victoria-swarovski-major-declaration-of-love-for-mark-mateschitz/ar-AA1UrfQH|title=MSN|website=MSN News}}</ref> У 2018 годзе Свароўскі замяніла Сільві Мейс у якасці сувядучай адзінаццатага сезона шоу «''Let’s dance»'' . <ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.focus.de/kultur/ist-ihr-deutsch-nicht-gut-genug-kuendigung-am-telefon-rtl-schmeisst-silvie-meis-bei-lets-dance-raus_id_7916355.html|title=Kündigung am Telefon: RTL schmeißt Sylvie Meis bei "Let's dance" raus|date=30 November 2017|publisher=Focus Online|access-date=30 November 2017}}</ref> У 2021 годзе Swarovski заснавала касметычны брэнд Orimei Beauty. <ref>{{Cite web|url=https://www.orimei.com/|title=ORIMEI by Victoria Swarovski – Natürliche Kosmetik|website=Victoria Swarovski Cosmetics GmbH}}</ref> Swarovski разам з Майклам Астроўскім вялі [[конкурс песні Еўрабачанне]] 2026 у Вене. <ref>{{Cite web|url=https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/|title=Vienna 2026}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}} {{DEFAULTSORT:Свароўскі Вікторыя}} 6c189fe44ccem8jgnxnuh9pa6jco6lz 0 809773 5156394 2026-06-20T12:15:02Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1360208209|The Pretty Reckless]]» 5156394 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''The Pretty Reckless''' — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт з [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрка]], заснаваны ў 2009 годзе. == Музычны стыль і ўплывы == Гурт The Pretty Reckless апісваецца як [[хард-рок]]<ref name="AMG Bio">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|title=The Pretty Reckless Biography|author=Leahey|first=Andrew|website=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712053303/https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|archive-date=July 12, 2023|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref name="Ashley Zlatopolsky">{{cite magazine|first=Ashley|last=Zlatopolsky|url=https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|title=The Pretty Reckless' Taylor Momsen on Why Rock Isn't Dead — Just In a 'Transitory State'|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 24, 2016|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|archive-date=December 27, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="Vicky Greer">{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|title=Your essential guide to every The Pretty Reckless album|author=Greer|first=Vicky|website=Louder Sound|date=June 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|archive-date=December 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="UG genres">{{Cite web|url=https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|title=Who You Selling For review by The Pretty Reckless|website=[[Ultimate Guitar]]|date=October 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829080045/https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|archive-date=August 29, 2017|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref>, [[альтэрнатыўны рок]]<ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|title=The Pretty Reckless sign to Century Media Records|website=Sony Music Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327035045/https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|archive-date=March 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|title=The Pretty Reckless - Light Me Up|author=Eremenko|first=Alexey|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813032732/http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|archive-date=August 13, 2015|access-date=July 1, 2015|url-status=live}}</ref>, пост-гранж<ref name="AMG Bio" /><ref>{{cite magazine|first=Ashley|last=Oken|url=https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|title=Reinvigorated, Taylor Momsen Is Ready for Her Next Chapter|magazine=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=December 2, 2022|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323124349/https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|archive-date=March 23, 2023|url-status=live}}</ref>, [[блюз-рок]]<ref name="UG genres" /> і [[Грандж|гранж]]<ref name="The Guardian2">{{cite news|first=Paul|last=Lester|url=https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|title=Pretty Reckless (No 768)|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 19, 2010|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205040421/https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|archive-date=December 5, 2013|url-status=live}}</ref>. Паводле ''Louder Sound'', «[гурт змешвае] вытанчаныя элементы [[Метал (музыка)|металу]] з гранжам і [[Блюз|блюзам]]. Жорсткія рыфы Бэна Філіпса далі Момсен платформу, каб сінглы Miss Nothing і Make Me Wanna Die былі напоўнены энтузіязмам, у той час як больш мяккія моманты, такія як Just Tonight, зрабілі вакалістку... вакальнай сілай, з якой трэба лічыцца».<ref name="Vicky Greer" /> [[BBC]] апісала гурт як «гранж-[[Поп-музыка|поп]]»<ref name="BBC July 10">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|title=T in the Park - 2011 - The Pretty Reckless|date=2011|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914232518/https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|archive-date=September 14, 2011|access-date=July 10, 2025|url-status=live}}</ref>. Вэбсайт ''Ultimate Guitar'' адзначыў элементы [[Псіхадэлічная музыка|псіхадэліі]], блюзу, [[Сучасная фолк-музыка|фолку]] і паўднёвага року на іх трэцім альбоме ''Who You Selling For''.<ref name="UG genres" /> Чацвёрты альбом гурта, ''Death by Rock and Roll'', утрымліваў ноткі [[Кантры-рок|кантры-року]], [[Фолк-рок|фолк-року]] і амерыкана ў трэках «Rock and Roll Heaven» і «Harley Darling»<ref>{{Cite web|url=https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|title=The Pretty Reckless - Death By Rock And Roll Album Review|author=Osborne|first=Bennie|website=Noizze|date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307014445/https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|archive-date=March 7, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|title=The Pretty Reckless "Death By Rock And Roll"|author=Lawson|first=Dom|website=[[Blabbermouth.net]]|date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213021603/https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|archive-date=February 13, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref> разам з іх тыповым хард-рокавым гучаннем.<ref>{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> У інтэрв'ю Момсен адзначала, што на гурт паўплывалі Крыс Карнэл,<ref>{{Cite web|url=https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|title=The Pretty Reckless Other Worlds|author=Erickson|first=Anne|website=[[Blabbermouth.net]]|date=November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212911/https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|archive-date=March 25, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> [[Soundgarden]],<ref name="mtv influences">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1611811/20090520/story.jhtml|title='Gossip Girl' Star Taylor Momsen Says Rock And Roll 'Feeds My Soul'|author=Vena|first=Jocelyn|website=[[MTV]]|date=May 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629090155/http://www.mtv.com/news/articles/1611811/taylor-momsen-rock-roll-feeds-my-soul.jhtml|archive-date=June 29, 2012|access-date=April 12, 2010|url-status=dead}}</ref> [[Audioslave]],<ref name="mtv influences" /> Hole,<ref name="mtv influences" /> [[The Beatles]],<ref name=":0" /> [[The Doors]], <ref name="Ashley Zlatopolsky" /> [[Led Zeppelin]],<ref name=":0" /> [[Боб Дылан]],<ref name=":0" /> [[Дэвід Боўі]],<ref name=":0" /> [[Курт Кабейн|Курт Кабэйн]],<ref name=":0" /> Аланіс Марысэт,<ref name=":0" /> [[Pink Floyd]],<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> The White Stripes,<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> [[The Who]],<ref name=":0" /> [[Oasis]],<ref name=":0" /> [[Роберт Плант]],<ref name=":0" /> Джоан Джэт,<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> [[Nirvana]],<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> і Ніл Янг.<ref name=":0" /> == Удзельнікі == <gallery perrow="5" widths="180" heights="180" caption="Канцэрт The Pretty Reckless на фестывалі Rock im Park у 2014 годзе"> Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8966.jpg|alt=Taylor Momsen| Тэйлар Момсен Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8887.jpg|alt=Ben Phillips| Бэн Філіпс Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8868.jpg|alt=Mark Damon| Марк Дэйман Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8755.jpg|alt=Jamie Perkins| Джэймі Перкінс </gallery>'''Дзеючыя''' * [[Тэйлар Момсен]] — вакал, рытм-гітара (2009–цяпер) * Бэн Філіпс — сола-гітара, бэк-вакал (2010–цяпер) * Марк Дэйман — бас-гітара (2010–цяпер) * Джэймі Перкінс — ударныя (2010–цяпер) == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Light Me Up'' (2010) * ''Going to Hell'' (2014) * ''Who You Selling For'' (2016) * ''Death by Rock and Roll'' (2021) * ''Dear God'' (2026, анансаваны) == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" |- " ! Год ! Цырымонія ! Намінацыя ! Намінант ! Вынік ! Крыніца |- |rowspan=2| 2010 | rowspan=2| [[Virgin Media]] Music Award | Best Group |rowspan=2 {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2| <ref name="prnewswire">{{cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|title=The Pretty Reckless Hit the Road With Evanescence for Fall North American and European Tour Dates|website=Interscope Records|date=October 3, 2011|access-date=February 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104215729/https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|archive-date=January 4, 2012|url-status=live}}</ref> |- | Best Newcomer | {{Намінацыя}} |- | rowspan=3| 2014 | [[AIM Independent Music Awards|Independent Music Awards]] | Best 'Difficult' Second Album | ''[[Going to Hell]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Lara|last=Baker|url=https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|title=Arctic Monkeys, Domino Records Take Home High Honors at AIM Independent Music Awards|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 2, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203015402/https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Kerrang]]'' Awards | Hottest Female | [[Taylor Momsen]] | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite news|first=Anthony|last=AnthonyBarnes|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|title=Nominees Revealed for 2014 AIM Independent Music Awards|newspaper=[[The Independent]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730155512/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|archive-date=July 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|title=Kerrang! awards winners list 2014|work=[[BBC]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-date=December 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229031128/https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|url-status=live}}</ref> |- | [[RadioContraband]] Awards | New Artist of the Year | rowspan=4 {{Н/д}} | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=http://radiocontraband.com/?page_id=11853|title=2014 Rock Radio Award Votes|date=December 1, 2014|access-date=February 16, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141203220236/http://radiocontraband.com/?page_id=11853|archivedate=December 3, 2014|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=4| 2017 | rowspan=2| [[Alternative Press Music Awards|''Alternative Press'' Music Awards]] |Best Hard Rock Band |{{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="AP Awards">{{cite magazine|first=Kristine|last=Cannon|url=http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|title=And the winners of the 2017 APMAs are... -|magazine=[[Alternative Press (magazine)|Alternative Press]]|date=July 17, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720221503/http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|archive-date=July 20, 2017|url-status=dead}}</ref> |- |Artist of the Year |{{Намінацыя}} |- | [[Loudwire Music Awards]] | Hard Rock Artist of the Year | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|first=Chad|last=Childers|url=https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|title=2017 Loudwire Music Awards Nominees Revealed|date=August 15, 2017|work=[[Loudwire]]|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203024253/https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Song of the Year | "Take Me Down" | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Mariah|last=Haas|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|title=iHeartRadio Music Awards 2017: Find Out All of the Top Nominees (and the Show's First Performer)|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=March 5, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306113425/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|archive-date=March 6, 2017|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=3| 2021 | rowspan=2| [[2021 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart21">{{cite magazine|first=Katie|last=Atkinson|url=https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|title=Here Are All the 2021 iHeartRadio Music Awards Winners|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117103030/https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|archive-date=November 17, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Tomás|last=Mier|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|title= See the Complete iHeartRadio Music Awards 2021 Winners List|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702033446/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|archive-date=July 2, 2021|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "Death by Rock And Roll" | {{Намінацыя}} |- | ''[[Teraz Rock]]'' Awards | Best Foreign Album of the Year | ''[[Death by Rock and Roll]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|title=Najlepsze płyty 2021 roku według "Teraz Rocka" [Zagranica]|work=[[Teraz Rock]]|date=December 24, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225122908/https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|archive-date=December 25, 2021|url-status=live}}</ref> |- | rowspan=2| 2022 | rowspan=2| [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart22">{{cite web|first=Taylor|last=Fields|url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|title=2022 iHeartRadio Music Awards: See The Full List of Nominees|work=[[iHeartRadio]]|date=January 27, 2022|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307094540/https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|archive-date=March 7, 2022|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "And So It Went" | {{Намінацыя}} |- {{End box}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{Афіцыйны сайт|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Century Media Records]] [[Катэгорыя:Хард-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Пост-гранж-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Fearless Records]] [[Катэгорыя:Квартэты]] g7zxx1k4y24wobozcm2180xaor1hb44 5156396 5156394 2026-06-20T12:16:32Z DzBar 156353 5156396 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2009—цяпер }} '''The Pretty Reckless''' — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт з [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрка]], заснаваны ў 2009 годзе. == Музычны стыль і ўплывы == Гурт The Pretty Reckless апісваецца як [[хард-рок]]<ref name="AMG Bio">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|title=The Pretty Reckless Biography|author=Leahey|first=Andrew|website=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712053303/https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|archive-date=July 12, 2023|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref name="Ashley Zlatopolsky">{{cite magazine|first=Ashley|last=Zlatopolsky|url=https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|title=The Pretty Reckless' Taylor Momsen on Why Rock Isn't Dead — Just In a 'Transitory State'|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 24, 2016|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|archive-date=December 27, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="Vicky Greer">{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|title=Your essential guide to every The Pretty Reckless album|author=Greer|first=Vicky|website=Louder Sound|date=June 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|archive-date=December 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="UG genres">{{Cite web|url=https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|title=Who You Selling For review by The Pretty Reckless|website=[[Ultimate Guitar]]|date=October 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829080045/https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|archive-date=August 29, 2017|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref>, [[альтэрнатыўны рок]]<ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|title=The Pretty Reckless sign to Century Media Records|website=Sony Music Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327035045/https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|archive-date=March 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|title=The Pretty Reckless - Light Me Up|author=Eremenko|first=Alexey|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813032732/http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|archive-date=August 13, 2015|access-date=July 1, 2015|url-status=live}}</ref>, пост-гранж<ref name="AMG Bio" /><ref>{{cite magazine|first=Ashley|last=Oken|url=https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|title=Reinvigorated, Taylor Momsen Is Ready for Her Next Chapter|magazine=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=December 2, 2022|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323124349/https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|archive-date=March 23, 2023|url-status=live}}</ref>, [[блюз-рок]]<ref name="UG genres" /> і [[Грандж|гранж]]<ref name="The Guardian2">{{cite news|first=Paul|last=Lester|url=https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|title=Pretty Reckless (No 768)|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 19, 2010|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205040421/https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|archive-date=December 5, 2013|url-status=live}}</ref>. Паводле ''Louder Sound'', «[гурт змешвае] вытанчаныя элементы [[Метал (музыка)|металу]] з гранжам і [[Блюз|блюзам]]. Жорсткія рыфы Бэна Філіпса далі Момсен платформу, каб сінглы Miss Nothing і Make Me Wanna Die былі напоўнены энтузіязмам, у той час як больш мяккія моманты, такія як Just Tonight, зрабілі вакалістку... вакальнай сілай, з якой трэба лічыцца».<ref name="Vicky Greer" /> [[BBC]] апісала гурт як «гранж-[[Поп-музыка|поп]]»<ref name="BBC July 10">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|title=T in the Park - 2011 - The Pretty Reckless|date=2011|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914232518/https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|archive-date=September 14, 2011|access-date=July 10, 2025|url-status=live}}</ref>. Вэбсайт ''Ultimate Guitar'' адзначыў элементы [[Псіхадэлічная музыка|псіхадэліі]], блюзу, [[Сучасная фолк-музыка|фолку]] і паўднёвага року на іх трэцім альбоме ''Who You Selling For''.<ref name="UG genres" /> Чацвёрты альбом гурта, ''Death by Rock and Roll'', утрымліваў ноткі [[Кантры-рок|кантры-року]], [[Фолк-рок|фолк-року]] і амерыкана ў трэках «Rock and Roll Heaven» і «Harley Darling»<ref>{{Cite web|url=https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|title=The Pretty Reckless - Death By Rock And Roll Album Review|author=Osborne|first=Bennie|website=Noizze|date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307014445/https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|archive-date=March 7, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|title=The Pretty Reckless "Death By Rock And Roll"|author=Lawson|first=Dom|website=[[Blabbermouth.net]]|date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213021603/https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|archive-date=February 13, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref> разам з іх тыповым хард-рокавым гучаннем.<ref>{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> У інтэрв'ю Момсен адзначала, што на гурт паўплывалі Крыс Карнэл,<ref>{{Cite web|url=https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|title=The Pretty Reckless Other Worlds|author=Erickson|first=Anne|website=[[Blabbermouth.net]]|date=November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212911/https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|archive-date=March 25, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> [[Soundgarden]],<ref name="mtv influences">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1611811/20090520/story.jhtml|title='Gossip Girl' Star Taylor Momsen Says Rock And Roll 'Feeds My Soul'|author=Vena|first=Jocelyn|website=[[MTV]]|date=May 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629090155/http://www.mtv.com/news/articles/1611811/taylor-momsen-rock-roll-feeds-my-soul.jhtml|archive-date=June 29, 2012|access-date=April 12, 2010|url-status=dead}}</ref> [[Audioslave]],<ref name="mtv influences" /> Hole,<ref name="mtv influences" /> [[The Beatles]],<ref name=":0" /> [[The Doors]], <ref name="Ashley Zlatopolsky" /> [[Led Zeppelin]],<ref name=":0" /> [[Боб Дылан]],<ref name=":0" /> [[Дэвід Боўі]],<ref name=":0" /> [[Курт Кабейн|Курт Кабэйн]],<ref name=":0" /> Аланіс Марысэт,<ref name=":0" /> [[Pink Floyd]],<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> The White Stripes,<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> [[The Who]],<ref name=":0" /> [[Oasis]],<ref name=":0" /> [[Роберт Плант]],<ref name=":0" /> Джоан Джэт,<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> [[Nirvana]],<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> і Ніл Янг.<ref name=":0" /> == Удзельнікі == <gallery perrow="5" widths="180" heights="180" caption="Канцэрт The Pretty Reckless на фестывалі Rock im Park у 2014 годзе"> Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8966.jpg|alt=Taylor Momsen| Тэйлар Момсен Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8887.jpg|alt=Ben Phillips| Бэн Філіпс Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8868.jpg|alt=Mark Damon| Марк Дэйман Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8755.jpg|alt=Jamie Perkins| Джэймі Перкінс </gallery>'''Дзеючыя''' * [[Тэйлар Момсен]] — вакал, рытм-гітара (2009–цяпер) * Бэн Філіпс — сола-гітара, бэк-вакал (2010–цяпер) * Марк Дэйман — бас-гітара (2010–цяпер) * Джэймі Перкінс — ударныя (2010–цяпер) == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Light Me Up'' (2010) * ''Going to Hell'' (2014) * ''Who You Selling For'' (2016) * ''Death by Rock and Roll'' (2021) * ''Dear God'' (2026, анансаваны) == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" |- " ! Год ! Цырымонія ! Намінацыя ! Намінант ! Вынік ! Крыніца |- |rowspan=2| 2010 | rowspan=2| [[Virgin Media]] Music Award | Best Group |rowspan=2 {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2| <ref name="prnewswire">{{cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|title=The Pretty Reckless Hit the Road With Evanescence for Fall North American and European Tour Dates|website=Interscope Records|date=October 3, 2011|access-date=February 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104215729/https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|archive-date=January 4, 2012|url-status=live}}</ref> |- | Best Newcomer | {{Намінацыя}} |- | rowspan=3| 2014 | [[AIM Independent Music Awards|Independent Music Awards]] | Best 'Difficult' Second Album | ''[[Going to Hell]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Lara|last=Baker|url=https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|title=Arctic Monkeys, Domino Records Take Home High Honors at AIM Independent Music Awards|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 2, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203015402/https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Kerrang]]'' Awards | Hottest Female | [[Taylor Momsen]] | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite news|first=Anthony|last=AnthonyBarnes|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|title=Nominees Revealed for 2014 AIM Independent Music Awards|newspaper=[[The Independent]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730155512/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|archive-date=July 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|title=Kerrang! awards winners list 2014|work=[[BBC]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-date=December 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229031128/https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|url-status=live}}</ref> |- | [[RadioContraband]] Awards | New Artist of the Year | rowspan=4 {{Н/д}} | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=http://radiocontraband.com/?page_id=11853|title=2014 Rock Radio Award Votes|date=December 1, 2014|access-date=February 16, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141203220236/http://radiocontraband.com/?page_id=11853|archivedate=December 3, 2014|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=4| 2017 | rowspan=2| [[Alternative Press Music Awards|''Alternative Press'' Music Awards]] |Best Hard Rock Band |{{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="AP Awards">{{cite magazine|first=Kristine|last=Cannon|url=http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|title=And the winners of the 2017 APMAs are... -|magazine=[[Alternative Press (magazine)|Alternative Press]]|date=July 17, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720221503/http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|archive-date=July 20, 2017|url-status=dead}}</ref> |- |Artist of the Year |{{Намінацыя}} |- | [[Loudwire Music Awards]] | Hard Rock Artist of the Year | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|first=Chad|last=Childers|url=https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|title=2017 Loudwire Music Awards Nominees Revealed|date=August 15, 2017|work=[[Loudwire]]|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203024253/https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Song of the Year | "Take Me Down" | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Mariah|last=Haas|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|title=iHeartRadio Music Awards 2017: Find Out All of the Top Nominees (and the Show's First Performer)|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=March 5, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306113425/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|archive-date=March 6, 2017|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=3| 2021 | rowspan=2| [[2021 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart21">{{cite magazine|first=Katie|last=Atkinson|url=https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|title=Here Are All the 2021 iHeartRadio Music Awards Winners|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117103030/https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|archive-date=November 17, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Tomás|last=Mier|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|title= See the Complete iHeartRadio Music Awards 2021 Winners List|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702033446/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|archive-date=July 2, 2021|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "Death by Rock And Roll" | {{Намінацыя}} |- | ''[[Teraz Rock]]'' Awards | Best Foreign Album of the Year | ''[[Death by Rock and Roll]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|title=Najlepsze płyty 2021 roku według "Teraz Rocka" [Zagranica]|work=[[Teraz Rock]]|date=December 24, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225122908/https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|archive-date=December 25, 2021|url-status=live}}</ref> |- | rowspan=2| 2022 | rowspan=2| [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart22">{{cite web|first=Taylor|last=Fields|url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|title=2022 iHeartRadio Music Awards: See The Full List of Nominees|work=[[iHeartRadio]]|date=January 27, 2022|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307094540/https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|archive-date=March 7, 2022|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "And So It Went" | {{Намінацыя}} |- {{End box}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{Афіцыйны сайт|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Century Media Records]] [[Катэгорыя:Хард-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Пост-гранж-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Fearless Records]] [[Катэгорыя:Квартэты]] g3owmcfkmz8kr8gd579dtld0xr5lzg6 5156397 5156396 2026-06-20T12:18:39Z DzBar 156353 афармленне 5156397 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2009—цяпер }} '''The Pretty Reckless''' — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт з [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрка]], заснаваны ў 2009 годзе. == Музычны стыль і ўплывы == Гурт The Pretty Reckless апісваецца як [[хард-рок]]<ref name="AMG Bio">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|title=The Pretty Reckless Biography|author=Leahey|first=Andrew|website=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712053303/https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|archive-date=July 12, 2023|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref name="Ashley Zlatopolsky">{{cite magazine|first=Ashley|last=Zlatopolsky|url=https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|title=The Pretty Reckless' Taylor Momsen on Why Rock Isn't Dead — Just In a 'Transitory State'|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 24, 2016|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|archive-date=December 27, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="Vicky Greer">{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|title=Your essential guide to every The Pretty Reckless album|author=Greer|first=Vicky|website=Louder Sound|date=June 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|archive-date=December 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="UG genres">{{Cite web|url=https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|title=Who You Selling For review by The Pretty Reckless|website=[[Ultimate Guitar]]|date=October 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829080045/https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|archive-date=August 29, 2017|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref>, [[альтэрнатыўны рок]]<ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|title=The Pretty Reckless sign to Century Media Records|website=Sony Music Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327035045/https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|archive-date=March 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|title=The Pretty Reckless - Light Me Up|author=Eremenko|first=Alexey|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813032732/http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|archive-date=August 13, 2015|access-date=July 1, 2015|url-status=live}}</ref>, пост-гранж<ref name="AMG Bio" /><ref>{{cite magazine|first=Ashley|last=Oken|url=https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|title=Reinvigorated, Taylor Momsen Is Ready for Her Next Chapter|magazine=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=December 2, 2022|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323124349/https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|archive-date=March 23, 2023|url-status=live}}</ref>, [[блюз-рок]]<ref name="UG genres" /> і [[Грандж|гранж]]<ref name="The Guardian2">{{cite news|first=Paul|last=Lester|url=https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|title=Pretty Reckless (No 768)|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 19, 2010|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205040421/https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|archive-date=December 5, 2013|url-status=live}}</ref>. Паводле ''Louder Sound'', «[гурт змешвае] вытанчаныя элементы [[Метал (музыка)|металу]] з гранжам і [[Блюз|блюзам]]. Жорсткія рыфы Бэна Філіпса далі Момсен платформу, каб сінглы Miss Nothing і Make Me Wanna Die былі напоўнены энтузіязмам, у той час як больш мяккія моманты, такія як Just Tonight, зрабілі вакалістку... вакальнай сілай, з якой трэба лічыцца».<ref name="Vicky Greer" /> [[BBC]] апісала гурт як «гранж-[[Поп-музыка|поп]]»<ref name="BBC July 10">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|title=T in the Park - 2011 - The Pretty Reckless|date=2011|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914232518/https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|archive-date=September 14, 2011|access-date=July 10, 2025|url-status=live}}</ref>. Вэбсайт ''Ultimate Guitar'' адзначыў элементы [[Псіхадэлічная музыка|псіхадэліі]], блюзу, [[Сучасная фолк-музыка|фолку]] і паўднёвага року на іх трэцім альбоме ''Who You Selling For''.<ref name="UG genres" /> Чацвёрты альбом гурта, ''Death by Rock and Roll'', утрымліваў ноткі [[Кантры-рок|кантры-року]], [[Фолк-рок|фолк-року]] і амерыкана ў трэках «Rock and Roll Heaven» і «Harley Darling»<ref>{{Cite web|url=https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|title=The Pretty Reckless - Death By Rock And Roll Album Review|author=Osborne|first=Bennie|website=Noizze|date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307014445/https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|archive-date=March 7, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|title=The Pretty Reckless "Death By Rock And Roll"|author=Lawson|first=Dom|website=[[Blabbermouth.net]]|date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213021603/https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|archive-date=February 13, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref> разам з іх тыповым хард-рокавым гучаннем.<ref>{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> У інтэрв'ю Момсен адзначала, што на гурт паўплывалі Крыс Карнэл,<ref>{{Cite web|url=https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|title=The Pretty Reckless Other Worlds|author=Erickson|first=Anne|website=[[Blabbermouth.net]]|date=November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212911/https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|archive-date=March 25, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> [[Soundgarden]],<ref name="mtv influences">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1611811/20090520/story.jhtml|title='Gossip Girl' Star Taylor Momsen Says Rock And Roll 'Feeds My Soul'|author=Vena|first=Jocelyn|website=[[MTV]]|date=May 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629090155/http://www.mtv.com/news/articles/1611811/taylor-momsen-rock-roll-feeds-my-soul.jhtml|archive-date=June 29, 2012|access-date=April 12, 2010|url-status=dead}}</ref> [[Audioslave]],<ref name="mtv influences" /> Hole,<ref name="mtv influences" /> [[The Beatles]],<ref name=":0" /> [[The Doors]], <ref name="Ashley Zlatopolsky" /> [[Led Zeppelin]],<ref name=":0" /> [[Боб Дылан]],<ref name=":0" /> [[Дэвід Боўі]],<ref name=":0" /> [[Курт Кабейн|Курт Кабэйн]],<ref name=":0" /> Аланіс Марысэт,<ref name=":0" /> [[Pink Floyd]],<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> The White Stripes,<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> [[The Who]],<ref name=":0" /> [[Oasis]],<ref name=":0" /> [[Роберт Плант]],<ref name=":0" /> Джоан Джэт,<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> [[Nirvana]],<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> і Ніл Янг.<ref name=":0" /> == Удзельнікі == <gallery perrow="5" widths="180" heights="180" caption="Канцэрт The Pretty Reckless на фестывалі Rock im Park у 2014 годзе"> Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8966.jpg|alt=Taylor Momsen| Тэйлар Момсен Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8887.jpg|alt=Ben Phillips| Бэн Філіпс Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8868.jpg|alt=Mark Damon| Марк Дэйман Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8755.jpg|alt=Jamie Perkins| Джэймі Перкінс </gallery>'''Дзеючыя''' * [[Тэйлар Момсен]] — вакал, рытм-гітара (2009–цяпер) * Бэн Філіпс — сола-гітара, бэк-вакал (2010–цяпер) * Марк Дэйман — бас-гітара (2010–цяпер) * Джэймі Перкінс — ударныя (2010–цяпер) == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Light Me Up'' (2010) * ''Going to Hell'' (2014) * ''Who You Selling For'' (2016) * ''Death by Rock and Roll'' (2021) * ''Dear God'' (2026, анансаваны) == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" |- " ! Год ! Цырымонія ! Намінацыя ! Намінант ! Вынік ! Крыніца |- |rowspan=2| 2010 | rowspan=2| [[Virgin Media]] Music Award | Best Group |rowspan=2 {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2| <ref name="prnewswire">{{cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|title=The Pretty Reckless Hit the Road With Evanescence for Fall North American and European Tour Dates|website=Interscope Records|date=October 3, 2011|access-date=February 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104215729/https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|archive-date=January 4, 2012|url-status=live}}</ref> |- | Best Newcomer | {{Намінацыя}} |- | rowspan=3| 2014 | [[AIM Independent Music Awards|Independent Music Awards]] | Best 'Difficult' Second Album | ''[[Going to Hell]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Lara|last=Baker|url=https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|title=Arctic Monkeys, Domino Records Take Home High Honors at AIM Independent Music Awards|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 2, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203015402/https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Kerrang]]'' Awards | Hottest Female | [[Тэйлар Момсен]] | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite news|first=Anthony|last=AnthonyBarnes|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|title=Nominees Revealed for 2014 AIM Independent Music Awards|newspaper=[[The Independent]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730155512/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|archive-date=July 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|title=Kerrang! awards winners list 2014|work=[[BBC]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-date=December 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229031128/https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|url-status=live}}</ref> |- | [[RadioContraband]] Awards | New Artist of the Year | rowspan=4 {{Н/д}} | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=http://radiocontraband.com/?page_id=11853|title=2014 Rock Radio Award Votes|date=December 1, 2014|access-date=February 16, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141203220236/http://radiocontraband.com/?page_id=11853|archivedate=December 3, 2014|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=4| 2017 | rowspan=2| [[Alternative Press Music Awards|''Alternative Press'' Music Awards]] |Best Hard Rock Band |{{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="AP Awards">{{cite magazine|first=Kristine|last=Cannon|url=http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|title=And the winners of the 2017 APMAs are... -|magazine=[[Alternative Press (magazine)|Alternative Press]]|date=July 17, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720221503/http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|archive-date=July 20, 2017|url-status=dead}}</ref> |- |Artist of the Year |{{Намінацыя}} |- | [[Loudwire Music Awards]] | Hard Rock Artist of the Year | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|first=Chad|last=Childers|url=https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|title=2017 Loudwire Music Awards Nominees Revealed|date=August 15, 2017|work=[[Loudwire]]|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203024253/https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Song of the Year | "Take Me Down" | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Mariah|last=Haas|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|title=iHeartRadio Music Awards 2017: Find Out All of the Top Nominees (and the Show's First Performer)|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=March 5, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306113425/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|archive-date=March 6, 2017|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=3| 2021 | rowspan=2| [[2021 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart21">{{cite magazine|first=Katie|last=Atkinson|url=https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|title=Here Are All the 2021 iHeartRadio Music Awards Winners|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117103030/https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|archive-date=November 17, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Tomás|last=Mier|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|title= See the Complete iHeartRadio Music Awards 2021 Winners List|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702033446/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|archive-date=July 2, 2021|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "Death by Rock And Roll" | {{Намінацыя}} |- | ''[[Teraz Rock]]'' Awards | Best Foreign Album of the Year | ''[[Death by Rock and Roll]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|title=Najlepsze płyty 2021 roku według "Teraz Rocka" [Zagranica]|work=[[Teraz Rock]]|date=December 24, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225122908/https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|archive-date=December 25, 2021|url-status=live}}</ref> |- | rowspan=2| 2022 | rowspan=2| [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart22">{{cite web|first=Taylor|last=Fields|url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|title=2022 iHeartRadio Music Awards: See The Full List of Nominees|work=[[iHeartRadio]]|date=January 27, 2022|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307094540/https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|archive-date=March 7, 2022|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "And So It Went" | {{Намінацыя}} |- {{End box}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{Афіцыйны сайт|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Century Media Records]] [[Катэгорыя:Хард-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Пост-гранж-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Fearless Records]] [[Катэгорыя:Квартэты]] 2i9e4scby4nwjto6uwlar0dncfgmcjx 0 809774 5156402 2026-06-20T12:29:54Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч}} '''Барыс Пятровіч Шэін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]] (1989). == Біяграфія == Нарадзіўся 27 лютага 1937 года. У 1957 годзе скончыў Ташкенцкае вышэйшае танкавае каманднае вучылішча|Чырчыкскае вышэйшае ваеннае танк...» 5156402 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Барыс Пятровіч Шэін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]] (1989). == Біяграфія == Нарадзіўся 27 лютага 1937 года. У 1957 годзе скончыў [[Ташкенцкае вышэйшае танкавае каманднае вучылішча|Чырчыкскае вышэйшае ваеннае танкавае каманднае вучылішча]]. Камандзір [[31-ы танкавы корпус (СССР)|31-я танкавай Вісленскай Чырванасцяжнай ордэнаў Суворава і Кутузава дывізіі]], камандзір 33-га армейскага корпуса. 27 кастрычніка 1977 года прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]] танкавых войск. 30 кастрычніка 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал-лейтэнант]]<ref>[http://elita-army.ru/shein-boris-petrovich.html Шеин Борис Петрович] Элита вооруженных сил</ref>. З мая 1983 па верасень 1986 года — камандуючы [[1-я гвардзейская танкавая армія|1-й гвардзейскай танкавай Чырванасцяжнай арміяй]] ([[ГСВГ]]). З 1989 па 1990 год — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|галоўны ваенны кансультант у Афганістане]]. 1 лістапада 1989 года прысвоена воінскае званне [[генерал-палкоўнік]]. З 1990 па 1997 год — першы намеснік начальніка [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]. Памёр 10 жніўня 2011 года. Пахаваны на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Узнагарода == Узнагароджаны трыма афганскімі ордэнамі «Чырвоны сцяг». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170213061331/http://old.redstar.ru/2011/08/11_08/3_04.html Б.П. Шеин] {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Танкісты СССР]] pgsfhs1y1iw3b4d9267bznf9ltg9x8n 5156405 5156402 2026-06-20T12:45:05Z DBatura 73587 /* Узнагарода */ 5156405 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Барыс Пятровіч Шэін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]] (1989). == Біяграфія == Нарадзіўся 27 лютага 1937 года. У 1957 годзе скончыў [[Ташкенцкае вышэйшае танкавае каманднае вучылішча|Чырчыкскае вышэйшае ваеннае танкавае каманднае вучылішча]]. Камандзір [[31-ы танкавы корпус (СССР)|31-я танкавай Вісленскай Чырванасцяжнай ордэнаў Суворава і Кутузава дывізіі]], камандзір 33-га армейскага корпуса. 27 кастрычніка 1977 года прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]] танкавых войск. 30 кастрычніка 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал-лейтэнант]]<ref>[http://elita-army.ru/shein-boris-petrovich.html Шеин Борис Петрович] Элита вооруженных сил</ref>. З мая 1983 па верасень 1986 года — камандуючы [[1-я гвардзейская танкавая армія|1-й гвардзейскай танкавай Чырванасцяжнай арміяй]] ([[ГСВГ]]). З 1989 па 1990 год — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|галоўны ваенны кансультант у Афганістане]]. 1 лістапада 1989 года прысвоена воінскае званне [[генерал-палкоўнік]]. З 1990 па 1997 год — першы намеснік начальніка [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]. Памёр 10 жніўня 2011 года. Пахаваны на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]]. == Узнагароды == Узнагароджаны трыма афганскімі ордэнамі «Чырвоны сцяг». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170213061331/http://old.redstar.ru/2011/08/11_08/3_04.html Б.П. Шеин] {{ВС}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Танкісты СССР]] iqoiiwsepljrmwd3k169ebriagunnt1 0 809775 5156410 2026-06-20T13:14:05Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1359146029|Spider-Man Noir]]» 5156410 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў}} '''Нуарны чалавек-павук''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[Сцярвятнік|сцярвятнікам]], і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Чалавек-павук Нуар спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а пазней змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з'яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[Відэагульня|відэагульнях]]. Першым яго з'яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[Тэлесерыял|тэлесерыяле]] «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі нуарнага чалавека-павука ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter_Parker_(Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}}{{Spider-Man characters}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] kldl146gkelxiw0gd0978ywlydrer4m 5156412 5156410 2026-06-20T13:15:01Z Feeleman 163471 афармленне, вікіфікацыя, арфаграфія 5156412 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў}} '''Нуарны чалавек-павук''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Чалавек-павук Нуар спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а пазней змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі нуарнага чалавека-павука ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] 4f2rvgvd4qxmv7rrijfg4du1rydcj0q 5156414 5156412 2026-06-20T13:17:44Z Feeleman 163471 +[[Катэгорыя:Культура ЗША]]; +[[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156414 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў}} '''Нуарны чалавек-павук''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Чалавек-павук Нуар спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а пазней змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі нуарнага чалавека-павука ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] jmqnny43hxfspx124gy45k3d9b29oti 5156415 5156414 2026-06-20T13:19:17Z Feeleman 163471 стыль 5156415 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра персанажа|Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Пра тэлесерыял}}{{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}}{{Герой коміксаў}} '''Нуарны чалавек-павук''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Чалавек-павук Нуар спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а пазней змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі нуарнага чалавека-павука ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] 5tlnapx3cgf5axpo59hq3q3a0qxfy68 5156416 5156415 2026-06-20T13:21:32Z Feeleman 163471 арфаграфія 5156416 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра персанажа|Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Пра тэлесерыял}}{{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}}{{Герой коміксаў}} '''Нуарны чалавек-павук''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна Нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Нуарны чалавек-павук спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а потым змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі нуарнага чалавека-павука ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] 11gpeyf8isr837hiob9dqggx6sgiis3 5156417 5156416 2026-06-20T13:22:29Z Feeleman 163471 афармленне 5156417 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра персанажа|Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Пра тэлесерыял}}{{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}}{{Герой коміксаў}} '''Нуарны чалавек-павук''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна Нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Нуарны чалавек-павук спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а потым змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі на выдуманага персанажа ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] tfc0v5aamjl25ohkuy68bgdl2qvz4as 5156422 5156417 2026-06-20T13:29:18Z Feeleman 163471 стыль 5156422 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра персанажа|Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Пра тэлесерыял}}{{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}}{{Герой коміксаў}} '''Нуа{{Націск}}рны чалаве{{Націск}}к-паву'''{{Націск}}'''к''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна Нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Нуарны чалавек-павук спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а потым змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі на выдуманага персанажа ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] l8low2i7qmee58qyfou4lrx47gslwql 5156429 5156422 2026-06-20T13:44:14Z Feeleman 163471 афармленне 5156429 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра персанажа|Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Пра тэлесерыял}}{{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}}{{Герой коміксаў|Першае з'яўленне=Spider-Man: Noir #1 (люты 2009 года)}} '''Нуа{{Націск}}рны чалаве{{Націск}}к-паву'''{{Націск}}'''к''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна Нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Нуарны чалавек-павук спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а потым змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі на выдуманага персанажа ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] 7764o7zu9t27gdwypuw37la7or90twh 5156431 5156429 2026-06-20T13:46:52Z Feeleman 163471 афармленне 5156431 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра персанажа|Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Пра тэлесерыял}}{{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}}{{Герой коміксаў|Першае з'яўленне=Spider-Man: Noir #1 (люты 2009 года)|Выдавец=[[Marvel Comics]]}} '''Нуа{{Націск}}рны чалаве{{Націск}}к-паву'''{{Націск}}'''к''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date & First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}</ref>. Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Осбарна Нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Нуарны чалавек-павук спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а потым змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}</ref>. З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}</ref>. Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі на выдуманага персанажа ў коміксах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]] [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:Культура ЗША]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] ari9etb403i8cy1qire4xqar3y6n3ne 0 809776 5156428 2026-06-20T13:43:14Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Саўчыч, Аня]] у [[Аня Саўчыч]]: Уніфікацыя назваў 5156428 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аня Саўчыч]] c3vxvvg1od4tvcyjaw7chr92ldd6ong 0 809777 5156433 2026-06-20T13:50:52Z Feeleman 163471 Перасылае да [[Нуарны чалавек-павук]] 5156433 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нуарны чалавек-павук]] t3hap6bpfvf2s6828g687aaonmcy4fz 0 809778 5156434 2026-06-20T13:51:39Z Feeleman 163471 Перасылае да [[Нуарны чалавек-павук]] 5156434 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нуарны чалавек-павук]] t3hap6bpfvf2s6828g687aaonmcy4fz 14 809779 5156439 2026-06-20T14:01:59Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці|Вынаходнікі]]» 5156439 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Персанажы паводле роду дзейнасці|Вынаходнікі]] 0dyima9a6xn0uah74r2rdqf3z7q0l0w 0 809780 5156465 2026-06-20T15:13:57Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юр...» 5156465 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юрыя, Патрыкей, выехаў у Маскву ў свіце літоўскага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]]. Прыкладна з сярэдзіны 1410-х гадоў сам Юрый Патрыкеевіч пачаў актыўную службу пры двары вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Хутка ўвайшоў у кола маскоўскай арыстакратыі. Паводле розных летапісных версій, Юрый умацаваў сваё становішча шлюбам з княжной з маскоўскага дому (альбо з дачкой Васіля I Марыяй, альбо з дачкой [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрыя Данскога]] Ганнай). Карыстаўся выключным даверам Васіля I. У 1425 годзе пры складанні духоўнага тастаменту вялікага князя перад смерцю Юрый Патрыкеевіч быў названы першым сярод свецкіх сведкаў. Калі ў 1433 годзе пачалася вайна за маскоўскі пасад, Юрый узначаліў вялікакняжацкае войска ў паходзе на [[Кастрама|Кастраму]] супраць галіцкіх князёў Васіля Касога і [[Дзмітрый Юр’евіч Шамяка|Дзмітрыя Шамякі]]. У бітве на рацэ Кусь ён пацярпеў паражэнне і на кароткі час трапіў у палон. У 1437годзе ездзіў у [[Вялікі Ноўгарад]] для збору так званага «чорнага бору» (адмысловага падатку). Удзельнічаў у арганізацыі абароны Масквы падчас набегу татарскага хана Улу-Мухамеда ў 1439 годзе. Апошнія згадкі пра дзейнасць Юрыя Патрыкеевіча датуюцца зімой 1444–1445 гадоў. == Сям'я == {{Бібліяінфармацыя}} i4tbkb4fczs1c7yrq1xp34da530klr0 5156466 5156465 2026-06-20T15:15:50Z JerzyKundrat 174 5156466 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юрыя, Патрыкей, выехаў у Маскву ў свіце літоўскага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]]. Прыкладна з сярэдзіны 1410-х гадоў сам Юрый Патрыкеевіч пачаў актыўную службу пры двары вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Хутка ўвайшоў у кола маскоўскай арыстакратыі. Паводле розных летапісных версій, Юрый умацаваў сваё становішча шлюбам з княжной з маскоўскага дому (альбо з дачкой Васіля I Марыяй, альбо з дачкой [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрыя Данскога]] Ганнай). Карыстаўся выключным даверам Васіля I. У 1425 годзе пры складанні духоўнага тастаменту вялікага князя перад смерцю Юрый Патрыкеевіч быў названы першым сярод свецкіх сведкаў. Калі ў 1433 годзе пачалася вайна за маскоўскі пасад, Юрый узначаліў вялікакняжацкае войска ў паходзе на [[Кастрама|Кастраму]] супраць галіцкіх князёў Васіля Касога і [[Дзмітрый Юр’евіч Шамяка|Дзмітрыя Шамякі]]. У бітве на рацэ Кусь ён пацярпеў паражэнне і на кароткі час трапіў у палон. У 1437годзе ездзіў у [[Вялікі Ноўгарад]] для збору так званага «чорнага бору» (адмысловага падатку). Удзельнічаў у арганізацыі абароны Масквы падчас набегу татарскага хана Улу-Мухамеда ў 1439 годзе. Апошнія згадкі пра дзейнасць Юрыя Патрыкеевіча датуюцца зімой 1444–1445 гадоў. == Сям'я == == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} 3jjlhqhams8afg3m643w8698yo8ghiz 5156468 5156466 2026-06-20T15:19:43Z JerzyKundrat 174 5156468 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юрыя, Патрыкей, выехаў у Маскву ў свіце літоўскага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]]. Прыкладна з сярэдзіны 1410-х гадоў сам Юрый Патрыкеевіч пачаў актыўную службу пры двары вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Хутка ўвайшоў у кола маскоўскай арыстакратыі. Паводле розных летапісных версій, Юрый умацаваў сваё становішча шлюбам з княжной з маскоўскага дому (альбо з дачкой Васіля I Марыяй, альбо з дачкой [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрыя Данскога]] Ганнай). Карыстаўся выключным даверам Васіля I. У 1425 годзе пры складанні духоўнага тастаменту вялікага князя перад смерцю Юрый Патрыкеевіч быў названы першым сярод свецкіх сведкаў. Калі ў 1433 годзе пачалася вайна за маскоўскі пасад, Юрый узначаліў вялікакняжацкае войска ў паходзе на [[Кастрама|Кастраму]] супраць галіцкіх князёў Васіля Касога і [[Дзмітрый Юр’евіч Шамяка|Дзмітрыя Шамякі]]. У бітве на рацэ Кусь ён пацярпеў паражэнне і на кароткі час трапіў у палон. У 1437годзе ездзіў у [[Вялікі Ноўгарад]] для збору так званага «чорнага бору» (адмысловага падатку). Удзельнічаў у арганізацыі абароны Масквы падчас набегу татарскага хана Улу-Мухамеда ў 1439 годзе. Апошнія згадкі пра дзейнасць Юрыя Патрыкеевіча датуюцца зімой 1444–1445 гадоў. Яго сын — Іван Юрьевич Патрыкееў па мянушцы Гвоздзь — стаў адным з самых уплывовых і магутных дзяржаўных дзеячаў (галоўным ваяводам і фактычным кіраўніком маскоўскага ўрада) у эпоху праўлення [[Іван III Васільевіч|Івана III]]. Ад роду Патрыкеевых пазней адгалінаваліся князі Шчаняцевы і Булгакавы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] jmgo9v0uru58wjdwcjbtzd18csjwbr7 5156469 5156468 2026-06-20T15:20:35Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156469 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юрыя, Патрыкей, выехаў у Маскву ў свіце літоўскага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]]. Прыкладна з сярэдзіны 1410-х гадоў сам Юрый Патрыкеевіч пачаў актыўную службу пры двары вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Хутка ўвайшоў у кола маскоўскай арыстакратыі. Паводле розных летапісных версій, Юрый умацаваў сваё становішча шлюбам з княжной з маскоўскага дому (альбо з дачкой Васіля I Марыяй, альбо з дачкой [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрыя Данскога]] Ганнай). Карыстаўся выключным даверам Васіля I. У 1425 годзе пры складанні духоўнага тастаменту вялікага князя перад смерцю Юрый Патрыкеевіч быў названы першым сярод свецкіх сведкаў. Калі ў 1433 годзе пачалася вайна за маскоўскі пасад, Юрый узначаліў вялікакняжацкае войска ў паходзе на [[Кастрама|Кастраму]] супраць галіцкіх князёў Васіля Касога і [[Дзмітрый Юр’евіч Шамяка|Дзмітрыя Шамякі]]. У бітве на рацэ Кусь ён пацярпеў паражэнне і на кароткі час трапіў у палон. У 1437 годзе ездзіў у [[Вялікі Ноўгарад]] для збору так званага «чорнага бору» (адмысловага падатку). Удзельнічаў у арганізацыі абароны Масквы падчас набегу татарскага хана Улу-Мухамеда ў 1439 годзе. Апошнія згадкі пра дзейнасць Юрыя Патрыкеевіча датуюцца зімой 1444–1445 гадоў. Яго сын — [[Іван Юрьевич Патрыкееў]] па мянушцы Гвоздзь — стаў адным з самых уплывовых і магутных дзяржаўных дзеячаў (галоўным ваяводам і фактычным кіраўніком маскоўскага ўрада) у эпоху праўлення [[Іван III Васільевіч|Івана III]]. Ад роду Патрыкеевых пазней адгалінаваліся князі Шчаняцевы і Булгакавы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] jdjxd0rfc3l7ljcc07gqyoqprk1gas9 5156478 5156469 2026-06-20T15:40:41Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5156478 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юрыя, Патрыкей, выехаў у Маскву ў свіце літоўскага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]]. Прыкладна з сярэдзіны 1410-х гадоў сам Юрый Патрыкеевіч пачаў актыўную службу пры двары вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Хутка ўвайшоў у кола маскоўскай арыстакратыі. Паводле розных летапісных версій, Юрый умацаваў сваё становішча шлюбам з княжной з маскоўскага дому (альбо з дачкой Васіля I Марыяй, альбо з дачкой [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрыя Данскога]] Ганнай). Карыстаўся выключным даверам Васіля I. У 1425 годзе пры складанні духоўнага тастаменту вялікага князя перад смерцю Юрый Патрыкеевіч быў названы першым сярод свецкіх сведкаў. Калі ў 1433 годзе пачалася вайна за маскоўскі пасад, Юрый узначаліў вялікакняжацкае войска ў паходзе на [[Кастрама|Кастраму]] супраць галіцкіх князёў [[Васіль Касы|Васіля Касога]] і [[Дзмітрый Юр’евіч Шамяка|Дзмітрыя Шамякі]]. У бітве на рацэ Кусь ён пацярпеў паражэнне і на кароткі час трапіў у палон. У 1437 годзе ездзіў у [[Вялікі Ноўгарад]] для збору так званага «чорнага бору» (адмысловага падатку). Удзельнічаў у арганізацыі абароны Масквы падчас набегу татарскага хана Улу-Мухамеда ў 1439 годзе. Апошнія згадкі пра дзейнасць Юрыя Патрыкеевіча датуюцца зімой 1444–1445 гадоў. Яго сын — [[Іван Юрьевич Патрыкееў]] па мянушцы Гвоздзь — стаў адным з самых уплывовых і магутных дзяржаўных дзеячаў (галоўным ваяводам і фактычным кіраўніком маскоўскага ўрада) у эпоху праўлення [[Іван III Васільевіч|Івана III]]. Ад роду Патрыкеевых пазней адгалінаваліся князі Шчаняцевы і Булгакавы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] junz9q6yuz2wm6lnp116mxkclmqzdtn 5156484 5156478 2026-06-20T15:56:36Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156484 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юрыя, Патрыкей, выехаў у Маскву ў свіце літоўскага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]]. Прыкладна з сярэдзіны 1410-х гадоў сам Юрый Патрыкеевіч пачаў актыўную службу пры двары вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Хутка ўвайшоў у кола маскоўскай арыстакратыі. Паводле розных летапісных версій, Юрый умацаваў сваё становішча шлюбам з княжной з маскоўскага дому (альбо з дачкой Васіля I Марыяй, альбо з дачкой [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрыя Данскога]] Ганнай). Карыстаўся выключным даверам Васіля I. У 1425 годзе пры складанні духоўнага тастаменту вялікага князя перад смерцю Юрый Патрыкеевіч быў названы першым сярод свецкіх сведкаў. Калі ў 1433 годзе пачалася вайна за маскоўскі пасад, Юрый узначаліў вялікакняжацкае войска ў паходзе на [[Кастрама|Кастраму]] супраць галіцкіх князёў [[Васіль Касы|Васіля Касога]] і [[Дзмітрый Юр’евіч Шамяка|Дзмітрыя Шамякі]]. У бітве на рацэ Кусь ён пацярпеў паражэнне і на кароткі час трапіў у палон. У 1437 годзе ездзіў у [[Вялікі Ноўгарад]] для збору так званага «чорнага бору» (адмысловага падатку). Удзельнічаў у арганізацыі абароны Масквы падчас набегу татарскага хана Улу-Мухамеда ў 1439 годзе. Апошнія згадкі пра дзейнасць Юрыя Патрыкеевіча датуюцца зімой 1444–1445 гадоў. Яго сын — [[Іван Юр’евіч Патрыкееў]] па мянушцы Гвоздзь — стаў адным з самых уплывовых і магутных дзяржаўных дзеячаў (галоўным ваяводам і фактычным кіраўніком маскоўскага ўрада) у эпоху праўлення [[Іван III Васільевіч|Івана III]]. Ад роду Патрыкеевых пазней адгалінаваліся князі Шчаняцевы і Булгакавы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] mlza4736zsafs2of9e57jlswtcjl2r4 5156486 5156484 2026-06-20T15:57:23Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5156486 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Юрый Патрыкеевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — маскоўскі ваявода і баярын, з роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], сын [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкея Нарымунтавіча]], родапачынальнік княжацкага роду Патрыкеевых. == Біяграфія == У ліпені 1408 года бацька Юрыя, Патрыкей, выехаў у Маскву ў свіце літоўскага князя [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]]. Прыкладна з сярэдзіны 1410-х гадоў сам Юрый Патрыкеевіч пачаў актыўную службу пры двары вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I Дзмітрыевіча]]. Хутка ўвайшоў у кола маскоўскай арыстакратыі. Паводле розных летапісных версій, Юрый умацаваў сваё становішча шлюбам з княжной з маскоўскага дому (альбо з дачкой Васіля I Марыяй, альбо з дачкой [[Дзмітрый Іванавіч Данскі|Дзмітрыя Данскога]] Ганнай). Карыстаўся выключным даверам Васіля I. У 1425 годзе пры складанні духоўнага тастаменту вялікага князя перад смерцю Юрый Патрыкеевіч быў названы першым сярод свецкіх сведкаў. Калі ў 1433 годзе пачалася вайна за маскоўскі пасад, Юрый узначаліў вялікакняжацкае войска ў паходзе на [[Кастрама|Кастраму]] супраць галіцкіх князёў [[Васіль Касы|Васіля Касога]] і [[Дзмітрый Юр’евіч Шамяка|Дзмітрыя Шамякі]]. У бітве на рацэ Кусь ён пацярпеў паражэнне і на кароткі час трапіў у палон. У 1437 годзе ездзіў у [[Вялікі Ноўгарад]] для збору так званага «чорнага бору» (адмысловага падатку). Удзельнічаў у арганізацыі абароны Масквы падчас набегу татарскага хана [[Улу-Мухамед]]а ў 1439 годзе. Апошнія згадкі пра дзейнасць Юрыя Патрыкеевіча датуюцца зімой 1444–1445 гадоў. Яго сын — [[Іван Юр’евіч Патрыкееў]] па мянушцы Гвоздзь — стаў адным з самых уплывовых і магутных дзяржаўных дзеячаў (галоўным ваяводам і фактычным кіраўніком маскоўскага ўрада) у эпоху праўлення [[Іван III Васільевіч|Івана III]]. Ад роду Патрыкеевых пазней адгалінаваліся князі Шчаняцевы і Булгакавы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] ctrnc3oglz4stnhnx2z6aem7vxrfhz4 0 809781 5156485 2026-06-20T15:57:05Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Мультыкультуралізм''', таксама '''культурны плюралізм''' — тэрмін, які апісвае суіснаванне мноства культур на адной тэрыторыі без дамінавання якой-небудзь з іх. Тэрмін узнік у [[Канада|Канадзе]] ў 1960-я гадах у ходзе пошукаў шляхоў вырашэння сітуацыі і кі...» 5156485 wikitext text/x-wiki '''Мультыкультуралізм''', таксама '''культурны плюралізм''' — тэрмін, які апісвае суіснаванне мноства культур на адной тэрыторыі без дамінавання якой-небудзь з іх. Тэрмін узнік у [[Канада|Канадзе]] ў 1960-я гадах у ходзе пошукаў шляхоў вырашэння сітуацыі і кіравання бикультурнай (англа-французскай) краінай. У канадскім выпадку гэта было прадыктавана небяспекай [[Рух за суверэнітэт Квебека|квебекскага сепаратызму]]. Абвяшчаючы асноўнай мэтай свайго кіравання пабудова мультыкультурнага, не мультынацыянальнага, грамадства, канадскія ўлады спрабавалі, з аднаго боку, нейтралізаваць сепаратысцкія памкненні франкамоўных суайчыннікаў, з другога — змякчыць занепакоенасць англамоўнай большасці адносна нацыянальна-дзяржаўнай цэласнасці краіны. Афіцыйнае палітычнае прызнанне ён атрымаў у 1971 годзе. З цягам часу тэрмін стаў распаўсюджвацца ў іншых краінах. У Аўстраліі гэта паняцце стала ўжывацца з 1970-х, калі краіна адмовілася ад [[расізм]]у і перайшла да канцэпцыі «[[Плавільны кацёл|плавільнага катла]]», характэрнай для [[ЗША]], і больш талерантнай міграцыйнай палітыцы, якая спрыяла прытоку высокакваліфікаваных спецыялсітаў з [[Азія|Азіі]]. Адначасна мультыкультуралізм паўстае ў Злучаных Штатах, дзе мультыкультуралізм набыў дадатковы адценне, хутка пераросшы рамкі расы і этнасу і ўключылі ў сябе такія элементы, як пол, сексуальную арыентацыю, клас і г. д. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Косьмин А.Д., Чернявский А.Г., Камаева Л.О.|загаловак=Генезис и эволюция мультикультурализма|тып=журнал|нумар=7|старонкі=11—21|год=2021|выданне=Образование и право|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/genezis-i-evolyutsiya-multikulturalizma}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Паліталогія]][[Катэгорыя:Культуралогія]][[Катэгорыя:Сацыялогія культуры]][[Катэгорыя:Нацыянальная палітыка]][[Катэгорыя:Правы меншасцей]] k66cmckdd99lv7uvh50m3orpgrhxzw2 5156487 5156485 2026-06-20T15:57:33Z DBatura 73587 5156487 wikitext text/x-wiki '''Мультыкультуралізм''', таксама '''культурны плюралізм''' — тэрмін, які апісвае суіснаванне мноства культур на адной тэрыторыі без дамінавання якой-небудзь з іх. Тэрмін узнік у [[Канада|Канадзе]] ў 1960-я гадах у ходзе пошукаў шляхоў вырашэння сітуацыі і кіравання бікультурнай (англа-французскай) краінай. У канадскім выпадку гэта было прадыктавана небяспекай [[Рух за суверэнітэт Квебека|квебекскага сепаратызму]]. Абвяшчаючы асноўнай мэтай свайго кіравання пабудова мультыкультурнага, не мультынацыянальнага, грамадства, канадскія ўлады спрабавалі, з аднаго боку, нейтралізаваць сепаратысцкія памкненні франкамоўных суайчыннікаў, з другога — змякчыць занепакоенасць англамоўнай большасці адносна нацыянальна-дзяржаўнай цэласнасці краіны. Афіцыйнае палітычнае прызнанне ён атрымаў у 1971 годзе. З цягам часу тэрмін стаў распаўсюджвацца ў іншых краінах. У Аўстраліі гэта паняцце стала ўжывацца з 1970-х, калі краіна адмовілася ад [[расізм]]у і перайшла да канцэпцыі «[[Плавільны кацёл|плавільнага катла]]», характэрнай для [[ЗША]], і больш талерантнай міграцыйнай палітыцы, якая спрыяла прытоку высокакваліфікаваных спецыялсітаў з [[Азія|Азіі]]. Адначасна мультыкультуралізм паўстае ў Злучаных Штатах, дзе мультыкультуралізм набыў дадатковы адценне, хутка пераросшы рамкі расы і этнасу і ўключылі ў сябе такія элементы, як пол, сексуальную арыентацыю, клас і г. д. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Косьмин А.Д., Чернявский А.Г., Камаева Л.О.|загаловак=Генезис и эволюция мультикультурализма|тып=журнал|нумар=7|старонкі=11—21|год=2021|выданне=Образование и право|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/genezis-i-evolyutsiya-multikulturalizma}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Паліталогія]][[Катэгорыя:Культуралогія]][[Катэгорыя:Сацыялогія культуры]][[Катэгорыя:Нацыянальная палітыка]][[Катэгорыя:Правы меншасцей]] j8pe2oc5xlr1xt3x2xorl168doj3oym 5156488 5156487 2026-06-20T15:58:38Z DBatura 73587 5156488 wikitext text/x-wiki '''Мультыкультуралізм''', таксама '''культурны плюралізм''' — тэрмін, які апісвае суіснаванне мноства культур на адной тэрыторыі без дамінавання якой-небудзь з іх. Тэрмін узнік у [[Канада|Канадзе]] ў 1960-я гадах у ходзе пошукаў шляхоў вырашэння сітуацыі і кіравання бікультурнай (англа-французскай) краінай. У канадскім выпадку гэта было прадыктавана небяспекай [[Рух за суверэнітэт Квебека|квебекскага сепаратызму]]. Абвяшчаючы асноўнай мэтай свайго кіравання пабудову мультыкультурнага, не мультынацыянальнага, грамадства, канадскія ўлады спрабавалі, з аднаго боку, нейтралізаваць сепаратысцкія памкненні франкамоўных суайчыннікаў, з другога — змякчыць занепакоенасць англамоўнай большасці адносна нацыянальна-дзяржаўнай цэласнасці краіны. Афіцыйнае палітычнае прызнанне ён атрымаў у 1971 годзе. З цягам часу тэрмін стаў распаўсюджвацца ў іншых краінах. У [[Аўстралія|Аўстраліі]] гэта паняцце стала ўжывацца з 1970-х, калі краіна адмовілася ад [[расізм]]у і перайшла да канцэпцыі «[[Плавільны кацёл|плавільнага катла]]», характэрнай для [[ЗША]], і больш талерантнай міграцыйнай палітыцы, якая спрыяла прытоку высокакваліфікаваных спецыялістаў з [[Азія|Азіі]]. Адначасна мультыкультуралізм паўстае ў Злучаных Штатах, дзе ён набыў дадатковы адценне, хутка пераросшы рамкі расы і этнасу і ўключыўшы ў сябе такія элементы, як пол, сексуальную арыентацыю, клас і г. д. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Косьмин А.Д., Чернявский А.Г., Камаева Л.О.|загаловак=Генезис и эволюция мультикультурализма|тып=журнал|нумар=7|старонкі=11—21|год=2021|выданне=Образование и право|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/genezis-i-evolyutsiya-multikulturalizma}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Паліталогія]][[Катэгорыя:Культуралогія]][[Катэгорыя:Сацыялогія культуры]][[Катэгорыя:Нацыянальная палітыка]][[Катэгорыя:Правы меншасцей]] tkhxi234125zty1pck1pzj2c6cgla9n 5156489 5156488 2026-06-20T15:59:17Z DBatura 73587 5156489 wikitext text/x-wiki '''Мультыкультуралізм''', таксама '''культурны плюралізм''' — тэрмін, які апісвае суіснаванне мноства культур на адной тэрыторыі без дамінавання якой-небудзь з іх. Тэрмін узнік у [[Канада|Канадзе]] ў 1960-я гадах у ходзе пошукаў шляхоў вырашэння сітуацыі і кіравання бікультурнай (англа-французскай) краінай. У канадскім выпадку гэта было прадыктавана небяспекай [[Рух за суверэнітэт Квебека|квебекскага сепаратызму]]. Абвяшчаючы асноўнай мэтай свайго кіравання пабудову мультыкультурнага, не мультынацыянальнага, грамадства, канадскія ўлады спрабавалі, з аднаго боку, нейтралізаваць сепаратысцкія памкненні франкамоўных суайчыннікаў, з другога — змякчыць занепакоенасць англамоўнай большасці адносна нацыянальна-дзяржаўнай цэласнасці краіны. Афіцыйнае палітычнае прызнанне ён атрымаў у 1971 годзе. З цягам часу тэрмін стаў распаўсюджвацца ў іншых краінах. У [[Аўстралія|Аўстраліі]] гэта паняцце стала ўжывацца з 1970-х, калі краіна адмовілася ад [[расізм]]у і перайшла да канцэпцыі «[[Плавільны кацёл|плавільнага катла]]», характэрнай для [[ЗША]], і больш талерантнай міграцыйнай палітыцы, якая спрыяла прытоку высокакваліфікаваных спецыялістаў з [[Азія|Азіі]]. Адначасна мультыкультуралізм паўстае ў Злучаных Штатах, дзе ён набыў дадатковы адценне, хутка пераросшы рамкі расы і этнасу і ўключыўшы ў сябе такія элементы, як пол, сексуальную арыентацыю, клас і г. д. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Косьмин А.Д., Чернявский А.Г., Камаева Л.О.|загаловак=Генезис и эволюция мультикультурализма|тып=журнал|нумар=7|старонкі=11—21|год=2021|выданне=Образование и право|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/genezis-i-evolyutsiya-multikulturalizma}} {{ВС}} {{Этнапалітыка}} [[Катэгорыя:Паліталогія]][[Катэгорыя:Культуралогія]][[Катэгорыя:Сацыялогія культуры]][[Катэгорыя:Нацыянальная палітыка]][[Катэгорыя:Правы меншасцей]] 8y4suwf91av5rf16kgbhra0enb4bwxa 0 809782 5156502 2026-06-20T16:38:33Z StarDeg 16311 Новая старонка: «'''Эміліа Каломба''' (італьянскі: Emilio Colombo; 11 красавіка 1920, Патэнца — 24 чэрвеня 2013, Рым) — італьянскі палітык, член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. == Біяграфія == Атрымаў юрыдычную адукацыю. У палітыку ўвайшоў як член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. У...» 5156502 wikitext text/x-wiki '''Эміліа Каломба''' (італьянскі: Emilio Colombo; 11 красавіка 1920, Патэнца — 24 чэрвеня 2013, Рым) — італьянскі палітык, член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. == Біяграфія == Атрымаў юрыдычную адукацыю. У палітыку ўвайшоў як член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. Упершыню быў абраны ў парламент Італіі ў 1948 годзе. Спачатку ўвайшоў ва ўрад на пасадзе намесніка міністра сельскай гаспадаркі, у 1958 годзе стаў міністрам знешняга гандлю. У 1970—1972 гадах быў прэм’ер-міністрам Італіі. У 1976 годзе быў абраны членам Еўрапейскага парламента, у 1977—1979 гадах стаў яго старшынёй. У 1980—1983 і ў 1992—1993 гадах быў міністрам замежных спраў Італьянскай Рэспублікі. З 2003 года з’яўляецца пажыццёвым сенатарам. 2g4lgzw3cbkrb2dk0k9lq6bt4z44hw0 5156504 5156502 2026-06-20T16:39:52Z StarDeg 16311 5156504 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эміліа Каломба''' (італьянскі: Emilio Colombo; 11 красавіка 1920, Патэнца — 24 чэрвеня 2013, Рым) — італьянскі палітык, член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. == Біяграфія == Атрымаў юрыдычную адукацыю. У палітыку ўвайшоў як член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. Упершыню быў абраны ў парламент Італіі ў 1948 годзе. Спачатку ўвайшоў ва ўрад на пасадзе намесніка міністра сельскай гаспадаркі, у 1958 годзе стаў міністрам знешняга гандлю. У 1970—1972 гадах быў прэм’ер-міністрам Італіі. У 1976 годзе быў абраны членам Еўрапейскага парламента, у 1977—1979 гадах стаў яго старшынёй. У 1980—1983 і ў 1992—1993 гадах быў міністрам замежных спраў Італьянскай Рэспублікі. З 2003 года з’яўляецца пажыццёвым сенатарам. {{Бібліяінфармацыя}} 7f4s7oj8savb4qsrrzz77a155w5y2k4 5156506 5156504 2026-06-20T16:40:51Z StarDeg 16311 5156506 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эміліа Каломба''' (італьянскі: Emilio Colombo; 11 красавіка 1920, Патэнца — 24 чэрвеня 2013, Рым) — італьянскі палітык, член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. == Біяграфія == Атрымаў юрыдычную адукацыю. У палітыку ўвайшоў як член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. Упершыню быў абраны ў парламент Італіі ў 1948 годзе. Спачатку ўвайшоў ва ўрад на пасадзе намесніка міністра сельскай гаспадаркі, у 1958 годзе стаў міністрам знешняга гандлю. У 1970—1972 гадах быў прэм’ер-міністрам Італіі. У 1976 годзе быў абраны членам Еўрапейскага парламента, у 1977—1979 гадах стаў яго старшынёй. У 1980—1983 і ў 1992—1993 гадах быў міністрам замежных спраў Італьянскай Рэспублікі. З 2003 года з’яўляецца пажыццёвым сенатарам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэм’ер-міністры Італіі}} 6bplqfzi613grfb8r11avis6ncsl2rn 5156508 5156506 2026-06-20T16:42:19Z StarDeg 16311 5156508 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эміліа Каломба''' ({{lang-it|Emilio Colombo}}; 11 красавіка 1920, Патэнца — 24 чэрвеня 2013, Рым) — італьянскі палітык, член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. == Біяграфія == Атрымаў юрыдычную адукацыю. У палітыку ўвайшоў як член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. Упершыню быў абраны ў парламент Італіі ў 1948 годзе. Спачатку ўвайшоў ва ўрад на пасадзе намесніка міністра сельскай гаспадаркі, у 1958 годзе стаў міністрам знешняга гандлю. У 1970—1972 гадах быў прэм’ер-міністрам Італіі. У 1976 годзе быў абраны членам Еўрапейскага парламента, у 1977—1979 гадах стаў яго старшынёй. У 1980—1983 і ў 1992—1993 гадах быў міністрам замежных спраў Італьянскай Рэспублікі. З 2003 года з’яўляецца пажыццёвым сенатарам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэм’ер-міністры Італіі}} {{DEFAULTSORT:Каломба Эміліа}} r9uv3dgg697lkj17omyv4ous3wtu0wq 0 809783 5156560 2026-06-20T19:01:07Z Amire80 171 Amire80 перанёс старонку [[Эфраім Кацір]] у [[Эфраім Кацыр]]: Згодна з маім разуменнем беларускага правапісу, я цалкам упэўнены, што ці — няправільна, а цы — правільна 5156560 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эфраім Кацыр]] hex9ei52m7bqrhf3hidcov1518ybh3x 0 809784 5156592 2026-06-20T19:40:19Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Файл:Брацкая_магіла_1812_г._(Асінагарадок).jpg|thumb|Брацкая магіла, капліца.]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне ў в. [[Асінагарадок]] Пастаўскага раёна. Датуецца 1812-1813 гадамі. Капліца з чырвонай цэглы, пакрыта белай атынкоўкай, дах жэсцяны, чатырохсхільн...» 5156592 wikitext text/x-wiki [[Файл:Брацкая_магіла_1812_г._(Асінагарадок).jpg|thumb|Брацкая магіла, капліца.]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне ў в. [[Асінагарадок]] Пастаўскага раёна. Датуецца 1812-1813 гадамі. Капліца з чырвонай цэглы, пакрыта белай атынкоўкай, дах жэсцяны, чатырохсхільны. На даху ўстаноўлены [[Георгіеўскі крыж]]. Над мемарыяльнай плітой размешчана выява сімвала масонаў «Прамяневая дэльта». == Спасылкі == {{ГККРБ|213Г000584}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-0584 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Асінагарадок]] [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] 8c9frs31e391vvlwrpp50cke3h1wucg 0 809785 5156647 2026-06-20T22:44:12Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Вучоны}} '''Юліян Уладзіміравіч Брамлей''' ({{lang-ru|Юлиан Владимирович Бромлей}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі этнолаг, гісторык-славіст. Акадэмік AH СССР (1976, член-карэспандэнт 1966). Доктар гістарычных навук (1965), прафесар (1971). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўн...» 5156647 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Юліян Уладзіміравіч Брамлей''' ({{lang-ru|Юлиан Владимирович Бромлей}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі этнолаг, гісторык-славіст. Акадэмік AH СССР (1976, член-карэспандэнт 1966). Доктар гістарычных навук (1965), прафесар (1971). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1950). 3 1966 года дырэктар Істытута этнаграфіі АН СССР. 3 1982 віцэ-прэзідэнт Міжнарожнага саюза антрапалагічных і этнаграфічных навук і таварыства этналогіі і фальклору Еўропы. Асноўныя працы прысвечаны тэорыі, гісторыі этнасу, характару этнічных працэсаў у розных грамадствах, у т.л. ў Беларусі, гістарыяграфіі і тэарэтычным праблемам сучаснай этнаграфіі. 3 улікам рэалій часу акрэсліў асноўныя задачы і прынцыпы савецкай этнаграфіі. Дзяржаўныя прэміі СССР 1981 і 1987 гадоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брамлей Юліян Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Этнолагі Расіі]] 3anq82d1wtq6w8meq89xj674td3r0qg 0 809786 5156663 2026-06-21T01:41:57Z IshaBarnes 124956 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1359238683|Integrated development environment]]» 5156663 wikitext text/x-wiki '''Інтэграванае асяроддзе распрацоўкі''' (integrated development environment, '''IDE''') — гэта [[Камп’ютарная праграма|камп'ютарная праграма]], якая аб'ядноўвае шэраг інструментаў для [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўкі праграмнага забеспячэння]]. У склад IDE звычайна ўваходзяць рэдактар зыходнага кода, [[сістэма кіравання версіямі]], асяроддзе выканання, адладчык праграмы, [[кампілятар]] або інтэрпрэтатар. Часцей за ўсё IDE ствараюцца для адной або некалькіх роднасных [[Мова праграмавання|моў праграмавання]] і іх функцыянал адпаведна адаптаваны. Пры стварэнні праграм з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам карыстальніка]] IDE можа прадастаўляць функцыянал пабудовы і візуальнага кантролю створанага інтэрфейса. IDE з падтрымкай [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб'ектна-арыентаванага праграмавання]] могуць мець спецыфічныя функцыі, такія як аглядальнік класаў (class browser) і аглядальнік аб'ектаў (object browser). Станам на жнівень 2023 года найбольш вядомымі IDE былі [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]], [[Visual Studio Code]] і Eclipse.<ref>{{Cite web|url=https://pypl.github.io/IDE.html|title=TOP IDE Top Integrated Development Environment index|website=pypl.github.io|access-date=August 8, 2023}}</ref> == Гісторыя == Першыя праграмы перадаваліся [[Кампілятар|кампілятару]] або [[Мова асэмблера|асэмблеру]] праз [[Перфакартка|перфакарты]] ці [[Перфастужка (носьбіт інфармацыі)|папяровую стужку]]. З'яўленне інтэграванага асяроддзя распрацоўкі стала магчымым, калі аперацыйныя сістэмы сталі падтрымліваць [[Інтэрфейс каманднага радка|тэрмінал]]. Першай мовай праграмавання, створанай з дапамогай IDE, была [[BASIC|Dartmouth BASIC]]. IDE для яе было выпушчана ў 1963 года як частка аперацыйнай сістэмы Dartmouth Time-Sharing System, выкарыстоўвала каманды і не вельмі нагадвала сучасныя IDE. Аднак пры гэтым аб'ядноўвала рэдагаванне, кіраванне файламі, кампіляцыю, адладку і выкананне праграмы. Першым у свеце інтэграваным асяроддзем распрацоўкі для [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|прыкладных праграм]] быў прадукт кампаніі Softlab Munich пад назвай Maestro I, выпушчаны ў 1970-х. Каля 22 000 праграмістаў па ўсім свеце выкарыстовалі Maestro I. Існуе меркаванне, што асяроддзе Maestro быkj сусветным лідэрам сярод IDE ў 1970-х і 1980-х гадах. == Функцыі == Звычайна IDE маюць наступныя функцыі: ; Падтрымка моў : Некаторыя IDE падтрымліваюць некалькі моў. Сярод іх, напрыклад, GNU Emacs, IntelliJ IDEA, Eclipse і NetBeans. Падтрымка дадатковых моў часта забяспечваецца плагінамі. Напрыклад, Eclipse і NetBeans маюць плагіны для [[C (мова праграмавання)|C]] / [[C++]], [[Ада (мова праграмавання)|Ada]], [[Perl]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[Ruby]] і [[PHP]]. ; Падсветка сінтаксісу : Рэдактар зыходнага кода звычайна мае падсветку сінтаксісу для паказу структуры, ключавых словы мовы або сінтаксічных памылак.<ref name="ide-common" /> ; Праверка сінтаксісу : IDE можа правяраць сінтаксіс кода падчас яго рэдагавання і падказваць распрацоўшчыку адразу, замест таго каб выдаваць памылку падчас выканання зборкі. ; Пошук па кодзе ; Аўтадапаўненне кода ; Рэфактарынг <ref name="ide-common">{{Cite web|url=https://www.cs.odu.edu/~zeil/cs350/f17/Public/IDEs/index.html|title=Course CS350 Integrated Development Environments|website=cs.odu.edu|publisher=Old Dominion University|access-date=10 October 2018}}</ref> ; Кіраванне версіямі <ref name="ide-common" /> ; Спрошчаная канфігурацыя : Адной з пераваг IDE з'яўляецца скарачэнне аб'ёму канфігурацыі, неабходнай для інтэграцыі некалькіх інструментаў распрацоўкі. ; Адладка ; Візуальнае праграмаванне == Анлайн-IDE == Існуюць анлайн-IDE (таксама вядомыя як вэб-IDE або воблачныя IDE), якія дазваляюць распрацоўваць праграмнае забеспячэнне ў [[Браўзер|браўзеры]]. Анлайн-IDE не ўтрымлівае цалкам тых жа функцый, што і традыцыйнае IDE, аднак асноўныя функцыі, такія як падсветка сінтаксісу, звычайна прысутнічаюць. Прыклады анлайн-IDE: GitHub Codespaces, Google Cloud Shell, JSFiddle, Replit. == Агентнае асяроддзе распрацоўкі == Выкарыстанне асістэнтаў са штучным інтэлектам для распрацоўкі праграм прывяло да з'яўлення канцэпцыі агентнага асяроддзя распрацоўкі (agentic development environment, ADE). Агенты прапануюць дапаўненне кода, тлумачаць код, аналізуюць памылкі, прапануюць і рэалізуюць рашэнні. Некаторыя ADE з'яўляюцца плагінамі ў звычайных IDE, напрыклад, GitHub Copilot, Cline і Continue для Visual Studio Code. Іншыя былі створаны менавіта як асобныя ADE, напрыклад, Windsurf, Cursor і Google Antigravity. [[Катэгорыя:Прылады для распрацоўкі ПЗ]] 01h4tozeqg1et2m2osbczmg7o5ffbgg 5156664 5156663 2026-06-21T01:49:57Z IshaBarnes 124956 афармленне 5156664 wikitext text/x-wiki [[Файл:VS Code (Insiders).png | thumb| Стартавы экран [[Visual Studio Code]]]] '''Інтэграванае асяроддзе распрацоўкі''' ({{lang-en|integrated development environment}}, '''IDE''') — гэта [[Камп’ютарная праграма|камп’ютарная праграма]], якая аб’ядноўвае шэраг інструментаў для [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўкі праграмнага забеспячэння]]. У склад IDE звычайна ўваходзяць рэдактар зыходнага кода, [[сістэма кіравання версіямі]], асяроддзе выканання, адладчык праграмы, [[кампілятар]] або інтэрпрэтатар. Часцей за ўсё IDE ствараюцца для адной або некалькіх роднасных [[Мова праграмавання|моў праграмавання]] і іх функцыянал адпаведна адаптаваны. Пры стварэнні праграм з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам карыстальніка]] IDE можа прадастаўляць функцыянал пабудовы і візуальнага кантролю створанага інтэрфейса. IDE з падтрымкай [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванага праграмавання]] могуць мець спецыфічныя функцыі, такія як аглядальнік класаў ({{lang-en|class browser}}) і аглядальнік аб’ектаў ({{lang-en|object browser}}). Станам на жнівень 2023 года найбольш вядомымі IDE былі [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]], [[Visual Studio Code]] і Eclipse.<ref>{{Cite web|url=https://pypl.github.io/IDE.html|title=TOP IDE Top Integrated Development Environment index|website=pypl.github.io|access-date=August 8, 2023}}</ref> == Гісторыя == Першыя праграмы перадаваліся [[кампілятар]]у або [[Мова асэмблера|асэмблеру]] праз [[Перфакартка|перфакарты]] ці [[Перфастужка (носьбіт інфармацыі)|папяровую стужку]]. З’яўленне інтэграванага асяроддзя распрацоўкі стала магчымым, калі аперацыйныя сістэмы сталі падтрымліваць [[Інтэрфейс каманднага радка|тэрмінал]]. Першай мовай праграмавання, створанай з дапамогай IDE, была [[BASIC|Dartmouth BASIC]]. IDE для яе было выпушчана ў 1963 года як частка аперацыйнай сістэмы Dartmouth Time-Sharing System, выкарыстоўвала каманды і не вельмі нагадвала сучасныя IDE. Аднак пры гэтым аб’ядноўвала рэдагаванне, кіраванне файламі, кампіляцыю, адладку і выкананне праграмы. Першым у свеце інтэграваным асяроддзем распрацоўкі для [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|прыкладных праграм]] быў прадукт кампаніі Softlab Munich пад назвай Maestro I, выпушчаны ў 1970-х. Каля 22 000 праграмістаў па ўсім свеце выкарыстовалі Maestro I. Існуе меркаванне, што асяроддзе Maestro было сусветным лідэрам сярод IDE ў 1970-х і 1980-х гадах. == Функцыі == Звычайна IDE маюць наступныя функцыі: ; Падтрымка моў : Некаторыя IDE падтрымліваюць некалькі моў. Сярод іх, напрыклад, GNU Emacs, IntelliJ IDEA, Eclipse і NetBeans. Падтрымка дадатковых моў часта забяспечваецца плагінамі. Напрыклад, Eclipse і NetBeans маюць плагіны для [[C (мова праграмавання)|C]] / [[C++]], [[Ада (мова праграмавання)|Ada]], [[Perl]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[Ruby]] і [[PHP]]. ; Падсветка сінтаксісу : Рэдактар зыходнага кода звычайна мае падсветку сінтаксісу для паказу структуры, ключавых словы мовы або сінтаксічных памылак.<ref name="ide-common" /> ; Праверка сінтаксісу : IDE можа правяраць сінтаксіс кода падчас яго рэдагавання і падказваць распрацоўшчыку адразу, замест таго каб выдаваць памылку падчас выканання зборкі. ; Пошук па кодзе ; Аўтадапаўненне кода ; Рэфактарынг <ref name="ide-common">{{Cite web|url=https://www.cs.odu.edu/~zeil/cs350/f17/Public/IDEs/index.html|title=Course CS350 Integrated Development Environments|website=cs.odu.edu|publisher=Old Dominion University|access-date=10 October 2018}}</ref> ; Кіраванне версіямі <ref name="ide-common" /> ; Спрошчаная канфігурацыя : Адной з пераваг IDE з’яўляецца скарачэнне аб’ёму канфігурацыі, неабходнай для інтэграцыі некалькіх інструментаў распрацоўкі. ; Адладка ; Візуальнае праграмаванне == Анлайн-IDE == Існуюць анлайн-IDE (таксама вядомыя як вэб-IDE або воблачныя IDE), якія дазваляюць распрацоўваць праграмнае забеспячэнне ў [[браўзер]]ы. Анлайн-IDE не ўтрымлівае цалкам тых жа функцый, што і традыцыйнае IDE, аднак асноўныя функцыі, такія як падсветка сінтаксісу, звычайна прысутнічаюць. Прыклады анлайн-IDE: GitHub Codespaces, Google Cloud Shell, JSFiddle, Replit. == Агентнае асяроддзе распрацоўкі == Выкарыстанне асістэнтаў са штучным інтэлектам для распрацоўкі праграм прывяло да з’яўлення канцэпцыі агентнага асяроддзя распрацоўкі (agentic development environment, ADE). Агенты прапануюць дапаўненне кода, тлумачаць код, аналізуюць памылкі, прапануюць і рэалізуюць рашэнні. Некаторыя ADE з’яўляюцца плагінамі ў звычайных IDE, напрыклад, GitHub Copilot, Cline і Continue для Visual Studio Code. Іншыя былі створаны менавіта як асобныя ADE, напрыклад, Windsurf, Cursor і Google Antigravity. == Гл. таксама == * [[Пратакол моўнага сервера]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прылады для распрацоўкі ПЗ]] d8l0xr2lfsglqwgl986pf5zowpruxnz 5156668 5156664 2026-06-21T02:03:48Z IshaBarnes 124956 вычытка 5156668 wikitext text/x-wiki [[Файл:VS Code (Insiders).png | thumb| Стартавы экран [[Visual Studio Code]]]] '''Інтэграванае асяроддзе распрацоўкі''' ({{lang-en|integrated development environment}}, '''IDE''') — гэта [[Камп’ютарная праграма|камп’ютарная праграма]], якая аб’ядноўвае шэраг інструментаў для [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўкі праграмнага забеспячэння]]. У склад IDE звычайна ўваходзяць рэдактар зыходнага кода, [[сістэма кіравання версіямі]], асяроддзе выканання, адладчык праграмы, [[кампілятар]] або інтэрпрэтатар. Часцей за ўсё IDE ствараюцца для адной або некалькіх роднасных [[Мова праграмавання|моў праграмавання]] і іх функцыянал адпаведна адаптаваны. Пры стварэнні праграм з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам карыстальніка]] IDE можа прадастаўляць функцыянал пабудовы і візуальнага кантролю створанага інтэрфейса. IDE з падтрымкай [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванага праграмавання]] могуць мець спецыфічныя функцыі, такія як аглядальнік класаў ({{lang-en|class browser}}) і аглядальнік аб’ектаў ({{lang-en|object browser}}). Станам на жнівень 2023 года найбольш вядомымі IDE былі [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]], [[Visual Studio Code]] і Eclipse.<ref>{{Cite web|url=https://pypl.github.io/IDE.html|title=TOP IDE Top Integrated Development Environment index|website=pypl.github.io|access-date=August 8, 2023}}</ref> == Гісторыя == Першыя праграмы перадаваліся [[кампілятар]]у або [[Мова асэмблера|асэмблеру]] праз [[Перфакартка|перфакарты]] ці [[Перфастужка (носьбіт інфармацыі)|папяровую стужку]]. З’яўленне інтэграванага асяроддзя распрацоўкі стала магчымым, калі аперацыйныя сістэмы сталі падтрымліваць [[Інтэрфейс каманднага радка|тэрмінал]]. Першай мовай праграмавання, створанай з дапамогай IDE, была [[BASIC|Dartmouth BASIC]]. IDE для яе было выпушчана ў 1963 года як частка аперацыйнай сістэмы Dartmouth Time-Sharing System, выкарыстоўвала каманды і не вельмі нагадвала сучасныя IDE. Аднак пры гэтым аб’ядноўвала рэдагаванне, кіраванне файламі, кампіляцыю, адладку і выкананне праграмы. Першым у свеце інтэграваным асяроддзем распрацоўкі для [[Прыкладное праграмнае забеспячэнне|прыкладных праграм]] быў прадукт кампаніі Softlab Munich пад назвай Maestro I, выпушчаны ў 1970-х. Каля 22 000 праграмістаў па ўсім свеце выкарыстовалі Maestro I. Існуе меркаванне, што асяроддзе Maestro было сусветным лідэрам сярод IDE ў 1970-х і 1980-х гадах. == Функцыі == Звычайна IDE маюць наступныя функцыі: ; Падтрымка моў : Некаторыя IDE падтрымліваюць некалькі моў. Сярод іх, напрыклад, GNU Emacs, IntelliJ IDEA, Eclipse і NetBeans. Падтрымка дадатковых моў часта забяспечваецца плагінамі. Напрыклад, Eclipse і NetBeans маюць плагіны для [[C (мова праграмавання)|C]] / [[C++]], [[Ада (мова праграмавання)|Ada]], [[Perl]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[Ruby]] і [[PHP]]. ; Падсветка сінтаксісу : Рэдактар зыходнага кода звычайна мае падсветку сінтаксісу для паказу структуры, ключавых слоў мовы або сінтаксічных памылак.<ref name="ide-common" /> ; Праверка сінтаксісу : IDE можа правяраць сінтаксіс кода падчас яго рэдагавання і падказваць распрацоўшчыку адразу, замест таго каб выдаваць памылку падчас выканання зборкі. ; Пошук па кодзе ; Аўтадапаўненне кода ; Рэфактарынг <ref name="ide-common">{{Cite web|url=https://www.cs.odu.edu/~zeil/cs350/f17/Public/IDEs/index.html|title=Course CS350 Integrated Development Environments|website=cs.odu.edu|publisher=Old Dominion University|access-date=10 October 2018}}</ref> ; Кіраванне версіямі <ref name="ide-common" /> ; Спрошчаная канфігурацыя : Адной з пераваг IDE з’яўляецца скарачэнне аб’ёму канфігурацыі, неабходнай для інтэграцыі некалькіх інструментаў распрацоўкі. ; Адладка ; Візуальнае праграмаванне == Анлайн-IDE == Існуюць анлайн-IDE (таксама вядомыя як вэб-IDE або воблачныя IDE), якія дазваляюць распрацоўваць праграмнае забеспячэнне ў [[браўзер]]ы. Анлайн-IDE мае абмежаваны набор функцый у параўнанні з традыцыйным IDE, аднак асноўныя функцыі, такія як падсветка сінтаксісу, прысутнічаюць. Прыклады анлайн-IDE: GitHub Codespaces, Google Cloud Shell, JSFiddle, Replit. == Агентнае асяроддзе распрацоўкі == Выкарыстанне [[Генератыўны штучны інтэлект|асістэнтаў са штучным інтэлектам]] для распрацоўкі праграм прывяло да з’яўлення канцэпцыі агентнага асяроддзя распрацоўкі ({{lang-en|agentic development environment}}, ADE). Агенты прапануюць дапаўненне кода, тлумачаць код, аналізуюць памылкі, прапануюць і рэалізуюць рашэнні. Некаторыя ADE з’яўляюцца плагінамі ў звычайных IDE, напрыклад, [[GitHub Copilot]], Cline і Continue для Visual Studio Code. Іншыя былі створаны менавіта як асобныя ADE, напрыклад, [[Cursor]], Google Antigravity і Windsurf. == Гл. таксама == * [[Пратакол моўнага сервера]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прылады для распрацоўкі ПЗ]] 6fbujmodaitmzeffks0x5x1ewoab5xh 0 809787 5156667 2026-06-21T01:52:30Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5156667 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інтэграванае асяроддзе распрацоўкі]] ayr7wvjw2uw1s4h1fiw5ubhnffjm3o0 0 809788 5156690 2026-06-21T05:22:12Z StarDeg 16311 Новая старонка: «'''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' (парт.: António José Martins Seguro; нар. 11 сакавіка 1962, Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпута...» 5156690 wikitext text/x-wiki '''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' (парт.: António José Martins Seguro; нар. 11 сакавіка 1962, Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпутат Асамблеі Рэспублікі і былы кіраўнік парламенцкай фракцыі сацыялістаў; выкладчык універсітэта. Па выніках другога тура галасавання на прэзідэнцкіх выбарах 2026 года абраны прэзідэнтам Партугальскай Рэспублікі[1]. Уступіў у пасаду 9 сакавіка 2026 года. tlzlzzvch5lrj8gzuvbnti9gywl4cqn 5156691 5156690 2026-06-21T05:23:56Z StarDeg 16311 5156691 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' (парт.: António José Martins Seguro; нар. 11 сакавіка 1962, Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпутат Асамблеі Рэспублікі і былы кіраўнік парламенцкай фракцыі сацыялістаў; выкладчык універсітэта. Па выніках другога тура галасавання на прэзідэнцкіх выбарах 2026 года абраны прэзідэнтам Партугальскай Рэспублікі[1]. Уступіў у пасаду 9 сакавіка 2026 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} 6mrry9795vdkyjjihz6b0zi9c6hqskl 5156692 5156691 2026-06-21T05:26:18Z StarDeg 16311 5156692 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' ({{lang-pt|António José Martins Seguro}}; нар. [[11 сакавіка]] [[1962]], Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпутат Асамблеі Рэспублікі і былы кіраўнік парламенцкай фракцыі сацыялістаў; выкладчык універсітэта. Па выніках другога тура галасавання на прэзідэнцкіх выбарах 2026 года абраны прэзідэнтам Партугальскай Рэспублікі[1]. Уступіў у пасаду 9 сакавіка 2026 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} dei1b21d40ecwgmb72uee4bgykfe3xw 5156694 5156692 2026-06-21T05:27:48Z StarDeg 16311 5156694 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' ({{lang-pt|António José Martins Seguro}}; нар. [[11 сакавіка]] [[1962]], Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпутат Асамблеі Рэспублікі і былы кіраўнік парламенцкай фракцыі сацыялістаў; выкладчык універсітэта. Па выніках другога тура галасавання на прэзідэнцкіх выбарах 2026 года абраны прэзідэнтам Партугальскай Рэспублікі[1]. Уступіў у пасаду 9 сакавіка 2026 года. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} mbcu9v3lo0t5p8xzk0zv5ky5e21lw6e 5156696 5156694 2026-06-21T05:28:37Z StarDeg 16311 5156696 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' ({{lang-pt|António José Martins Seguro}}; нар. [[11 сакавіка]] [[1962]], Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпутат Асамблеі Рэспублікі і былы кіраўнік парламенцкай фракцыі сацыялістаў; выкладчык універсітэта. Па выніках другога тура галасавання на прэзідэнцкіх выбарах 2026 года абраны прэзідэнтам Партугальскай Рэспублікі[1]. Уступіў у пасаду 9 сакавіка 2026 года. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Партугаліі}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} qfqrggvkby3dho5jmb0wz497is8t2gm 5156697 5156696 2026-06-21T05:29:19Z StarDeg 16311 5156697 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' ({{lang-pt|António José Martins Seguro}}; нар. [[11 сакавіка]] [[1962]], Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпутат Асамблеі Рэспублікі і былы кіраўнік парламенцкай фракцыі сацыялістаў; выкладчык універсітэта. Па выніках другога тура галасавання на прэзідэнцкіх выбарах 2026 года абраны прэзідэнтам Партугальскай Рэспублікі. Уступіў у пасаду 9 сакавіка 2026 года. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Партугаліі}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} jtqurmmg7qxo1wm6mu79kobz8t7myrz 5156698 5156697 2026-06-21T05:30:21Z StarDeg 16311 5156698 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Антоніу Жазэ Марцінш Сегуру''' ({{lang-pt|António José Martins Seguro}}; нар. [[11 сакавіка]] [[1962]], Пенамакор) — партугальскі палітык, член і былы генеральны сакратар Сацыялістычнай партыі. Былы міністр і адзін з найбольш уплывовых палітыкаў ва ўрадзе Антонію Гутэрыша; дэпутат Асамблеі Рэспублікі і былы кіраўнік парламенцкай фракцыі сацыялістаў; выкладчык універсітэта. Па выніках другога тура галасавання на прэзідэнцкіх выбарах 2026 года абраны прэзідэнтам Партугальскай Рэспублікі. Уступіў у пасаду 9 сакавіка 2026 года. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Партугаліі}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Партугаліі]] aoi733ppo7b316clylicx8p100m76jj 14 809789 5156710 2026-06-21T06:40:03Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Рэп-рок]] [[Катэгорыя:Рок-гурты паводле стыляў]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-гурты паводле стыляў]]» 5156710 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэп-рок]] [[Катэгорыя:Рок-гурты паводле стыляў]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-гурты паводле стыляў]] 6zqvno6xxj3s9iqwoma4hvzalygc0k5 14 809790 5156711 2026-06-21T06:42:51Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Стылі хіп-хопа]] [[Катэгорыя:Жанры рок-музыкі]]» 5156711 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Стылі хіп-хопа]] [[Катэгорыя:Жанры рок-музыкі]] eyrgtck7q2okvnehh80swnth5awbf24 14 809791 5156712 2026-06-21T06:46:32Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]]» 5156712 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]] c54mcnjebmd4kzcombcbr6jy5yatrum 14 809792 5156715 2026-06-21T06:50:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Універсітэты Санкт-Пецярбурга]]» 5156715 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Універсітэты Санкт-Пецярбурга]] 1717sykti9b2jlbn6hfycdxcyk9d3p8 14 809793 5156717 2026-06-21T06:52:38Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Святы паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Культура Аўстраліі]]» 5156717 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Святы паводле краін|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Культура Аўстраліі]] 4naw5zntrlxypysw09lcohm2bx0rlk3 14 809794 5156718 2026-06-21T06:55:48Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя]] [[Катэгорыя:Памерлыя дзеці]]» 5156718 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя]] [[Катэгорыя:Памерлыя дзеці]] ds6exj9pemo4vqcvb6sb5m9z82bmwc3 14 809795 5156719 2026-06-21T07:00:59Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}}[[Катэгорыя:Скрыпачы паводле краін|Румынія]] [[Катэгорыя:Музыканты Румыніі]]» 5156719 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}}[[Катэгорыя:Скрыпачы паводле краін|Румынія]] [[Катэгорыя:Музыканты Румыніі]] k7tvmqt58ijezoy6m8ljgx1rkbc0wqr 14 809796 5156723 2026-06-21T07:14:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Патрыятычныя песні паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Песні Беларусі]] [[Катэгорыя:Патрыятызм у Беларусі]]» 5156723 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Патрыятычныя песні паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Песні Беларусі]] [[Катэгорыя:Патрыятызм у Беларусі]] 6s7ng7dlt8yc24958tzjsfxjt5o2dgg 14 809797 5156727 2026-06-21T07:42:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} {{Карціны паводле гадоў|1680}}» 5156727 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Карціны паводле гадоў|1680}} 09ctts47syq8eyiolklny4lrgctts1w 14 809798 5156729 2026-06-21T07:47:43Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} {{Тэма паводле гадоў|Творы|1680|года}} [[Катэгорыя:Творы паводле гадоў XVII стагоддзя|1680]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1680 годзе]] [[Катэгорыя:1680 год у культуры і мастацтве|*]]» 5156729 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Тэма паводле гадоў|Творы|1680|года}} [[Катэгорыя:Творы паводле гадоў XVII стагоддзя|1680]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1680 годзе]] [[Катэгорыя:1680 год у культуры і мастацтве|*]] fjjhoxouv64dh6e2dp5a5kgk5c2a9x8 0 809799 5156732 2026-06-21T08:13:21Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79849016|Józef Mickiewicz (fizyk)]]» 5156732 wikitext text/x-wiki   '''Юзаф Міцкевіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Józef Mickiewicz'', [[1744]], Гарадзенскі павет - [[5 ліпеня]] [[1817]], [[Вільня]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[фізік]], прафесар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1744 годзе ў Гродзенскім павеце; са шляхецкай сям'і, сын Яна. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гродна. 13 жніўня 1761 года ўступіў у ордэн езуітаў, адбыў двухгадовы навіцыят, і пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] . У 1772 годзе скончыў яго і атрымаў ступень доктара філасофіі. Потым выкладаў у езуіцкай акадэміі граматыку, сінтаксіс і паэтыку. Таксама вывучаў фізіку пад кіраўніцтвам каралеўскага астранома і дырэктара абсерваторыі [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]] і прэзідэнта Астранамічнага каледжа Анджэя Стшэлецкага. У 1775 годзе ён пачаў чытаць лекцыі па фізіцы і стаў кіраўніком першага незалежнага кабінета фізікі. Пасля пераўтварэння Акадэміі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную літоўскую школу]] ў кастрычніку 1781 года ён стаў прафесарам эксперыментальнай фізікі (займаў гэту пасаду да 1804 года). Чатыры разы яго абіралі дэканам фізіка-матэматычнага факультэта: у 1799, 1804, 1807 і 1810 гадах. Пасля сыходу з рэктара універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Гераніма Страйноўскага]] з лютага 1806 па студзень 1807 кіраваў універсітэцкай адміністрацыяй. Пасля адстаўкі з фізічнага факультэта ў 1805 годзе і перадачы кабінета свайму вучню Стэфану Стубелевічу ён кіраваў універсітэцкай друкарняй і выконваў абавязкі кніжнага цэнзара. Удзельнічаў у даследчых экспедыцыях: у 1787 годзе на замову [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]] правёў ацэнку мінеральных вод у [[Стаклішкі|Стоклішках]], у 1700 годзе разам са [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Баніфацыям Юндзілам]] даследаваў магчымасць эксплуатацыі тарфяных балот у ваколіцах [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]], [[Нясвіж|Нясвіжа]] і [[Ляхавічы|Ляхавіч]]. У 1803 годзе шукаў радовішчы [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] для патрэб першай у Літве металургічнай печы. У 1803 годзе па яго ініцыятыве і пад яго кіраўніцтвам пачалося стварэнне сеткі [[Метэаралагічная станцыя|метэаралагічных станцый]], Юзаф Міцкевіч падрыхтаваў праграму назіранняў і стварыў 72 метэаралагічныя станцыі, абсталяваныя [[Барометр|барометрамі]], [[Тэрмометр|тэрмометрамі]], гігрометрамі і [[Анемометр|анемометрамі]]. У 1804 стаў канонікам жамойцкім, таксама быў пробашчам універсітэцкага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]]. У 1815 апекаваўся [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], паўтары гады Адам жыў на кватэры ў Юзафа Міцкевіча, потым з яго падтрымкай атрымаў жытло і настаўніцкую стыпендыю. Памёр у Вільні 5 ліпеня 1817 года і, хутчэй за ўсё, быў пахаваны ў касцёле Святых Янаў у Вільні. Навуковы даробак Навуковых прац пасля сябе не пакінуў, але, нягледзячы на гэта, яго лічаць «бацькам фізікі ў Літве» за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў і ўкараненне дасягненняў фізічнай навукі ў прамысловасць, будаўніцтва і рамяство. Курс фізікі, які выкладаў Юзаф Міцкевіч, уключаў асноўныя палажэнні ньютанаўскай механікі. Значную ўвагу ён звяртаў на праблемы выкарыстання фізікі ў гаспадарча-эканамічнай дзейнасці і паўсядзённым жыцці, што адрознівала яго лекцыі ад лекцый іншых выкладчыкаў Віленскай акадэміі сярэдзіны XVIII ст., курсы якіх мелі абстрактны характар. Юзаф Міцкевіч падзяляў як моцныя, так і слабыя пазіцыі поглядаў паслядоўных прыхільнікаў Ньютана ў галіне фізікі. З аднаго боку, ён выступаў за навуковае пазнанне прыроды, якое грунтавалася на вопыце і прыносіла непасрэдную карысць, з другога – не парываў з рэлігіяй, бачыў у навуцы сродак умацавання веры ў Бога, называў фізіку навукай, якая непасрэдна вяла чалавека да пазнання Бога. Пытанні прыкладной механікі, якія ён выкладаў, мелі заўсёды накіраваны практычны характар. Рэдка звяртаўся да аналітычных выкладкаў. Садзейнічаў распаўсюджванню ў краі прыкладных ведаў. У Вільні чытаў публічныя лекцыі таксама па розных пытаннях прыкладной механікі. [[Катэгорыя:Пахаваныя ў касцёле Святых Янаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1817 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1744 годзе]] qm5fi7z41ehio5ou5i65jscg7l25n69 5156733 5156732 2026-06-21T08:14:19Z Aliaksei Lastouski 75892 5156733 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}}  '''Юзаф Міцкевіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Józef Mickiewicz'', [[1744]], Гарадзенскі павет - [[5 ліпеня]] [[1817]], [[Вільня]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[фізік]], прафесар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1744 годзе ў Гродзенскім павеце; са шляхецкай сям'і, сын Яна. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гродна. 13 жніўня 1761 года ўступіў у ордэн езуітаў, адбыў двухгадовы навіцыят, і пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] . У 1772 годзе скончыў яго і атрымаў ступень доктара філасофіі. Потым выкладаў у езуіцкай акадэміі граматыку, сінтаксіс і паэтыку. Таксама вывучаў фізіку пад кіраўніцтвам каралеўскага астранома і дырэктара абсерваторыі [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]] і прэзідэнта Астранамічнага каледжа Анджэя Стшэлецкага. У 1775 годзе ён пачаў чытаць лекцыі па фізіцы і стаў кіраўніком першага незалежнага кабінета фізікі. Пасля пераўтварэння Акадэміі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную літоўскую школу]] ў кастрычніку 1781 года ён стаў прафесарам эксперыментальнай фізікі (займаў гэту пасаду да 1804 года). Чатыры разы яго абіралі дэканам фізіка-матэматычнага факультэта: у 1799, 1804, 1807 і 1810 гадах. Пасля сыходу з рэктара універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Гераніма Страйноўскага]] з лютага 1806 па студзень 1807 кіраваў універсітэцкай адміністрацыяй. Пасля адстаўкі з фізічнага факультэта ў 1805 годзе і перадачы кабінета свайму вучню Стэфану Стубелевічу ён кіраваў універсітэцкай друкарняй і выконваў абавязкі кніжнага цэнзара. Удзельнічаў у даследчых экспедыцыях: у 1787 годзе на замову [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]] правёў ацэнку мінеральных вод у [[Стаклішкі|Стоклішках]], у 1700 годзе разам са [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Баніфацыям Юндзілам]] даследаваў магчымасць эксплуатацыі тарфяных балот у ваколіцах [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]], [[Нясвіж|Нясвіжа]] і [[Ляхавічы|Ляхавіч]]. У 1803 годзе шукаў радовішчы [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] для патрэб першай у Літве металургічнай печы. У 1803 годзе па яго ініцыятыве і пад яго кіраўніцтвам пачалося стварэнне сеткі [[Метэаралагічная станцыя|метэаралагічных станцый]], Юзаф Міцкевіч падрыхтаваў праграму назіранняў і стварыў 72 метэаралагічныя станцыі, абсталяваныя [[Барометр|барометрамі]], [[Тэрмометр|тэрмометрамі]], гігрометрамі і [[Анемометр|анемометрамі]]. У 1804 стаў канонікам жамойцкім, таксама быў пробашчам універсітэцкага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]]. У 1815 апекаваўся [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], паўтары гады Адам жыў на кватэры ў Юзафа Міцкевіча, потым з яго падтрымкай атрымаў жытло і настаўніцкую стыпендыю. Памёр у Вільні 5 ліпеня 1817 года і, хутчэй за ўсё, быў пахаваны ў касцёле Святых Янаў у Вільні. Навуковы даробак Навуковых прац пасля сябе не пакінуў, але, нягледзячы на гэта, яго лічаць «бацькам фізікі ў Літве» за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў і ўкараненне дасягненняў фізічнай навукі ў прамысловасць, будаўніцтва і рамяство. Курс фізікі, які выкладаў Юзаф Міцкевіч, уключаў асноўныя палажэнні ньютанаўскай механікі. Значную ўвагу ён звяртаў на праблемы выкарыстання фізікі ў гаспадарча-эканамічнай дзейнасці і паўсядзённым жыцці, што адрознівала яго лекцыі ад лекцый іншых выкладчыкаў Віленскай акадэміі сярэдзіны XVIII ст., курсы якіх мелі абстрактны характар. Юзаф Міцкевіч падзяляў як моцныя, так і слабыя пазіцыі поглядаў паслядоўных прыхільнікаў Ньютана ў галіне фізікі. З аднаго боку, ён выступаў за навуковае пазнанне прыроды, якое грунтавалася на вопыце і прыносіла непасрэдную карысць, з другога – не парываў з рэлігіяй, бачыў у навуцы сродак умацавання веры ў Бога, называў фізіку навукай, якая непасрэдна вяла чалавека да пазнання Бога. Пытанні прыкладной механікі, якія ён выкладаў, мелі заўсёды накіраваны практычны характар. Рэдка звяртаўся да аналітычных выкладкаў. Садзейнічаў распаўсюджванню ў краі прыкладных ведаў. У Вільні чытаў публічныя лекцыі таксама па розных пытаннях прыкладной механікі. [[Катэгорыя:Пахаваныя ў касцёле Святых Янаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1817 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1744 годзе]] o9ag6zinw1ntqfv9zd7kvxn3rzgxh81 5156735 5156733 2026-06-21T08:23:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5156735 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Юзаф Міцкевіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Józef Mickiewicz'', [[1744]], [[Гродзенскі павет, Вялікае Княства Літоўскае|Гродзенскі павет]] - [[5 ліпеня]] [[1817]], [[Вільня]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[фізік]], прафесар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскага ўніверсітэта]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131202|title=Міцкевіч Юзаф - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1744 годзе ў Гродзенскім павеце; са шляхецкай сям'і, сын Яна. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гродне. 13 жніўня 1761 года ўступіў у ордэн езуітаў, адбыў двухгадовы [[навіцыят]], і пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1772 годзе скончыў яго і атрымаў ступень доктара філасофіі. Потым выкладаў у езуіцкай акадэміі [[Граматыка|граматыку]], [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]] і [[Паэтыка|паэтыку]]. Таксама вывучаў фізіку пад кіраўніцтвам [[Астраном|астранома]] і дырэктара [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]] і прэзідэнта Астранамічнага каледжа Анджэя Стшэцкага. У 1775 годзе ён пачаў чытаць лекцыі па фізіцы і стаў кіраўніком першага незалежнага кабінета фізікі. Пасля пераўтварэння Акадэміі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную літоўскую школу]] ў кастрычніку 1781 года ён стаў прафесарам эксперыментальнай фізікі (займаў гэту пасаду да 1804 года). Чатыры разы яго абіралі дэканам фізіка-матэматычнага факультэта: у 1799, 1804, 1807 і 1810 гадах. Пасля сыходу з рэктара універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Гераніма Страйноўскага]] з лютага 1806 па студзень 1807 кіраваў універсітэцкай адміністрацыяй. Пасля адстаўкі з фізічнага факультэта ў 1805 годзе і перадачы кабінета свайму вучню Стэфану Стубелевічу ён кіраваў універсітэцкай друкарняй і выконваў абавязкі кніжнага цэнзара. Удзельнічаў у даследчых экспедыцыях: у 1787 годзе на замову [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]] правёў ацэнку мінеральных вод у [[Стаклішкі|Стоклішках]], у 1700 годзе разам са [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Баніфацыям Юндзілам]] даследаваў магчымасць эксплуатацыі тарфяных балот у ваколіцах [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]], [[Нясвіж|Нясвіжа]] і [[Ляхавічы|Ляхавіч]]. У 1803 годзе шукаў радовішчы [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] для патрэб металургічнай печы Храптовіча ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]]. У 1803 годзе па яго ініцыятыве і пад яго кіраўніцтвам пачалося стварэнне сеткі [[Метэаралагічная станцыя|метэаралагічных станцый]], Юзаф Міцкевіч падрыхтаваў праграму назіранняў і стварыў 72 метэаралагічныя станцыі, абсталяваныя [[Барометр|барометрамі]], [[Тэрмометр|тэрмометрамі]], гігрометрамі і [[Анемометр|анемометрамі]]. У 1804 стаў канонікам жамойцкім, з 1808 - канонікам віленскім, таксама быў пробашчам універсітэцкага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]]. У 1815 апекаваўся [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], паўтары гады Адам жыў на кватэры ў Юзафа Міцкевіча, потым з яго падтрымкай атрымаў жытло і настаўніцкую стыпендыю. Памёр у Вільні 5 ліпеня 1817 года і, хутчэй за ўсё, быў пахаваны ў касцёле Святых Янаў у Вільні. == Навуковы даробак == Навуковых прац пасля сябе не пакінуў, але, нягледзячы на гэта, яго лічаць «бацькам фізікі ў Літве» за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў і ўкараненне дасягненняў фізічнай навукі ў прамысловасць, будаўніцтва і рамяство. Курс фізікі, які выкладаў Юзаф Міцкевіч, уключаў асноўныя палажэнні ньютанаўскай механікі. Значную ўвагу ён звяртаў на праблемы выкарыстання фізікі ў гаспадарча-эканамічнай дзейнасці і паўсядзённым жыцці, што адрознівала яго лекцыі ад лекцый іншых выкладчыкаў Віленскай акадэміі сярэдзіны XVIII ст., курсы якіх мелі абстрактны характар. Юзаф Міцкевіч падзяляў як моцныя, так і слабыя пазіцыі поглядаў паслядоўных прыхільнікаў Ньютана ў галіне фізікі. З аднаго боку, ён выступаў за навуковае пазнанне прыроды, якое грунтавалася на вопыце і прыносіла непасрэдную карысць, з другога – не парываў з рэлігіяй, бачыў у навуцы сродак умацавання веры ў Бога, называў фізіку навукай, якая непасрэдна вяла чалавека да пазнання Бога. Пытанні прыкладной механікі, якія ён выкладаў, мелі заўсёды накіраваны практычны характар. Рэдка звяртаўся да аналітычных выкладкаў. Садзейнічаў распаўсюджванню ў краі прыкладных ведаў. У Вільні чытаў публічныя лекцыі таксама па розных пытаннях прыкладной механікі. [[Катэгорыя:Пахаваныя ў касцёле Святых Янаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1817 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1744 годзе]] 1ztz8a52zeg1f73l2pfmt7fluaqg73w 5156738 5156735 2026-06-21T08:36:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5156738 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Дата нараджэння = [[1744]] }} '''Юзаф Міцкевіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Józef Mickiewicz'', [[1744]], [[Гродзенскі павет, Вялікае Княства Літоўскае|Гродзенскі павет]] - [[5 ліпеня]] [[1817]], [[Вільня]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[фізік]], прафесар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскага ўніверсітэта]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131202|title=Міцкевіч Юзаф - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref name=":1">''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.'' : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – C. 260.</ref><ref name=":2">''Polski Słownik Biograficzny.'' T. XX/4 zesz. 87, 1975. S. 707-708</ref><ref name=":3">Libertas&#x20;Klimka,&#x20;Rasa Kivilsiene.&#x20;[https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/analecta-studia-i-materiay-z-dziejow-nauki/2003-tom-12-numer-1-2-23-24/analecta_studia_i_materialy_z_dziejow_nauki-r2003-t12-n1_2_23_24-s25-67.pdf ''Gabinet fizyczny pod rządami profesora Józefa Mickiewicza''.]&#x20;„Analecta”.&#x20;12/1-2 (23-24),&#x20;s.&#x20;25-67,&#x20;2003</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1744 годзе ў Гродзенскім павеце; са шляхецкай сям'і, сын Яна. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гродне. 13 жніўня 1761 года ўступіў у ордэн езуітаў, адбыў двухгадовы [[навіцыят]], і пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1772 годзе скончыў яго і атрымаў ступень доктара філасофіі. Потым выкладаў у езуіцкай акадэміі [[Граматыка|граматыку]], [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]] і [[Паэтыка|паэтыку]]. Таксама вывучаў фізіку пад кіраўніцтвам [[Астраном|астранома]] і дырэктара [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]] і прэзідэнта Астранамічнага каледжа Анджэя Стшэцкага. У 1775 годзе ён пачаў чытаць лекцыі па фізіцы і стаў кіраўніком першага незалежнага кабінета фізікі. Пасля пераўтварэння Акадэміі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную літоўскую школу]] ў кастрычніку 1781 года ён стаў прафесарам эксперыментальнай фізікі (займаў гэту пасаду да 1804 года). Чатыры разы яго абіралі дэканам фізіка-матэматычнага факультэта: у 1799, 1804, 1807 і 1810 гадах. Пасля сыходу з рэктара універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Гераніма Страйноўскага]] з лютага 1806 па студзень 1807 кіраваў універсітэцкай адміністрацыяй. Пасля адстаўкі з фізічнага факультэта ў 1805 годзе і перадачы кабінета свайму вучню Стэфану Стубелевічу ён кіраваў універсітэцкай друкарняй і выконваў абавязкі кніжнага цэнзара. Удзельнічаў у даследчых экспедыцыях: у 1787 годзе на замову [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]] правёў ацэнку мінеральных вод у [[Стаклішкі|Стоклішках]], у 1700 годзе разам са [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Баніфацыям Юндзілам]] даследаваў магчымасць эксплуатацыі тарфяных балот у ваколіцах [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]], [[Нясвіж|Нясвіжа]] і [[Ляхавічы|Ляхавіч]]. У 1803 годзе шукаў радовішчы [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] для патрэб металургічнай печы Храптовіча ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]].<ref name=":3" /> У 1803 годзе па яго ініцыятыве і пад яго кіраўніцтвам пачалося стварэнне сеткі [[Метэаралагічная станцыя|метэаралагічных станцый]], Юзаф Міцкевіч падрыхтаваў праграму назіранняў і стварыў 72 метэаралагічныя станцыі, абсталяваныя [[Барометр|барометрамі]], [[Тэрмометр|тэрмометрамі]], гігрометрамі і [[Анемометр|анемометрамі]]. У 1804 стаў канонікам жамойцкім, з 1808 - канонікам віленскім, таксама быў пробашчам універсітэцкага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]]. У 1815 апекаваўся [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], паўтары гады Адам жыў на кватэры ў Юзафа Міцкевіча, потым з яго падтрымкай атрымаў жытло і настаўніцкую стыпендыю.<ref name=":2" /> Памёр у Вільні 5 ліпеня 1817 года і, хутчэй за ўсё, быў пахаваны ў касцёле Святых Янаў у Вільні. == Навуковы даробак == Навуковых прац пасля сябе не пакінуў, але, нягледзячы на гэта, яго лічаць «бацькам фізікі ў Літве» за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў і ўкараненне дасягненняў фізічнай навукі ў прамысловасць, будаўніцтва і рамяство. Курс фізікі, які выкладаў Юзаф Міцкевіч, уключаў асноўныя палажэнні ньютанаўскай [[Механіка|механікі]]. Значную ўвагу ён звяртаў на праблемы выкарыстання фізікі ў гаспадарча-эканамічнай дзейнасці і паўсядзённым жыцці, што адрознівала яго лекцыі ад лекцый іншых выкладчыкаў Віленскай акадэміі сярэдзіны XVIII ст., курсы якіх мелі абстрактны характар. Юзаф Міцкевіч падзяляў як моцныя, так і слабыя пазіцыі поглядаў паслядоўных прыхільнікаў [[Ісаак Ньютан|Ньютана]] ў галіне фізікі. З аднаго боку, ён выступаў за навуковае пазнанне прыроды, якое грунтавалася на вопыце і прыносіла непасрэдную карысць, з другога – не парываў з рэлігіяй, бачыў у навуцы сродак умацавання веры ў Бога, называў фізіку навукай, якая непасрэдна вяла чалавека да пазнання Бога.<ref name=":1" /> Пытанні [[Прыкладная механіка|прыкладной механікі]], якія ён выкладаў, мелі заўсёды накіраваны практычны характар. Рэдка звяртаўся да аналітычных выкладкаў. Садзейнічаў распаўсюджванню ў краі прыкладных ведаў. У Вільні чытаў публічныя лекцыі таксама па розных пытаннях прыкладной механікі.<ref name=":0" /> == Працы == ''Materia tentaminis publici ex Physica Experimentali ab Ałumnis....'', Wilno, 1783. ''O piecach półeliptycznej figury. Wilno, 1801.'' ''Uwagi o meteorologii i o sposobie robienia obserwacyj meteorologycznych''. Wilno, 1813 == Спасылкі == [[Катэгорыя:Пахаваныя ў касцёле Святых Янаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1817 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1744 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Фізікі]] [[Катэгорыя:Метэаралогія]] ey3oxfyj56vu8qwqlhvdg7qskr9ml04 5156747 5156738 2026-06-21T08:57:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5156747 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Józef Mickiewicz (fizyk).jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[1744]] }} '''Юзаф Міцкевіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Józef Mickiewicz'', [[1744]], [[Гродзенскі павет, Вялікае Княства Літоўскае|Гродзенскі павет]] - [[5 ліпеня]] [[1817]], [[Вільня]]) — [[Езуіты|езуіт]], [[фізік]], прафесар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскага ўніверсітэта]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131202|title=Міцкевіч Юзаф - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref name=":1">''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.'' : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – C. 260.</ref><ref name=":2">''Polski Słownik Biograficzny.'' T. XX/4 zesz. 87, 1975. S. 707-708</ref><ref name=":3">Libertas&#x20;Klimka,&#x20;Rasa Kivilsiene.&#x20;[https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/analecta-studia-i-materiay-z-dziejow-nauki/2003-tom-12-numer-1-2-23-24/analecta_studia_i_materialy_z_dziejow_nauki-r2003-t12-n1_2_23_24-s25-67.pdf ''Gabinet fizyczny pod rządami profesora Józefa Mickiewicza''.]&#x20;„Analecta”.&#x20;12/1-2 (23-24),&#x20;s.&#x20;25-67,&#x20;2003</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1744 годзе ў Гродзенскім павеце; са шляхецкай сям'і, сын Яна. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гродне. 13 жніўня 1761 года ўступіў у ордэн езуітаў, адбыў двухгадовы [[навіцыят]], і пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1772 годзе скончыў яго і атрымаў ступень доктара філасофіі. Потым выкладаў у езуіцкай акадэміі [[Граматыка|граматыку]], [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]] і [[Паэтыка|паэтыку]]. Таксама вывучаў фізіку пад кіраўніцтвам [[Астраном|астранома]] і дырэктара [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]] і прэзідэнта Астранамічнага каледжа Анджэя Стшэцкага. У 1775 годзе ён пачаў чытаць лекцыі па фізіцы і стаў кіраўніком першага незалежнага кабінета фізікі. Пасля пераўтварэння Акадэміі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную літоўскую школу]] ў кастрычніку 1781 года ён стаў прафесарам эксперыментальнай фізікі (займаў гэту пасаду да 1804 года). Чатыры разы яго абіралі дэканам фізіка-матэматычнага факультэта: у 1799, 1804, 1807 і 1810 гадах. Пасля сыходу з рэктара універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Гераніма Страйноўскага]] з лютага 1806 па студзень 1807 кіраваў універсітэцкай адміністрацыяй. Пасля адстаўкі з фізічнага факультэта ў 1805 годзе і перадачы кабінета свайму вучню Стэфану Стубелевічу ён кіраваў універсітэцкай друкарняй і выконваў абавязкі кніжнага цэнзара. Удзельнічаў у даследчых экспедыцыях: у 1787 годзе на замову [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]] правёў ацэнку мінеральных вод у [[Стаклішкі|Стоклішках]], у 1700 годзе разам са [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Баніфацыям Юндзілам]] даследаваў магчымасць эксплуатацыі тарфяных балот у ваколіцах [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]], [[Нясвіж|Нясвіжа]] і [[Ляхавічы|Ляхавіч]]. У 1803 годзе шукаў радовішчы [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] для патрэб металургічнай печы Храптовіча ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]].<ref name=":3" /> У 1803 годзе па яго ініцыятыве і пад яго кіраўніцтвам пачалося стварэнне сеткі [[Метэаралагічная станцыя|метэаралагічных станцый]], Юзаф Міцкевіч падрыхтаваў праграму назіранняў і стварыў 72 метэаралагічныя станцыі, абсталяваныя [[Барометр|барометрамі]], [[Тэрмометр|тэрмометрамі]], гігрометрамі і [[Анемометр|анемометрамі]]. У 1804 стаў канонікам жамойцкім, з 1808 - канонікам віленскім, таксама быў пробашчам універсітэцкага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]]. У 1815 апекаваўся [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], паўтары гады Адам жыў на кватэры ў Юзафа Міцкевіча, потым з яго падтрымкай атрымаў жытло і настаўніцкую стыпендыю.<ref name=":2" /> Памёр у Вільні 5 ліпеня 1817 года і, хутчэй за ўсё, быў пахаваны ў касцёле Святых Янаў у Вільні. == Навуковы даробак == Навуковых прац пасля сябе не пакінуў, але, нягледзячы на гэта, яго лічаць «бацькам фізікі ў Літве» за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў і ўкараненне дасягненняў фізічнай навукі ў прамысловасць, будаўніцтва і рамяство. Курс фізікі, які выкладаў Юзаф Міцкевіч, уключаў асноўныя палажэнні ньютанаўскай [[Механіка|механікі]]. Значную ўвагу ён звяртаў на праблемы выкарыстання фізікі ў гаспадарча-эканамічнай дзейнасці і паўсядзённым жыцці, што адрознівала яго лекцыі ад лекцый іншых выкладчыкаў Віленскай акадэміі сярэдзіны XVIII ст., курсы якіх мелі абстрактны характар. Юзаф Міцкевіч падзяляў як моцныя, так і слабыя пазіцыі поглядаў паслядоўных прыхільнікаў [[Ісаак Ньютан|Ньютана]] ў галіне фізікі. З аднаго боку, ён выступаў за навуковае пазнанне прыроды, якое грунтавалася на вопыце і прыносіла непасрэдную карысць, з другога – не парываў з рэлігіяй, бачыў у навуцы сродак умацавання веры ў Бога, называў фізіку навукай, якая непасрэдна вяла чалавека да пазнання Бога.<ref name=":1" /> Пытанні [[Прыкладная механіка|прыкладной механікі]], якія ён выкладаў, мелі заўсёды накіраваны практычны характар. Рэдка звяртаўся да аналітычных выкладкаў. Садзейнічаў распаўсюджванню ў краі прыкладных ведаў. У Вільні чытаў публічныя лекцыі таксама па розных пытаннях прыкладной механікі.<ref name=":0" /> == Працы == ''Materia tentaminis publici ex Physica Experimentali ab Ałumnis....'', Wilno, 1783. ''O piecach półeliptycznej figury. Wilno, 1801.'' ''Uwagi o meteorologii i o sposobie robienia obserwacyj meteorologycznych''. Wilno, 1813 == Спасылкі == [[Катэгорыя:Пахаваныя ў касцёле Святых Янаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1817 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1744 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Фізікі]] [[Катэгорыя:Метэаралогія]] ok8s32nbsjfssa1ytr2opmmubx2b2bn 0 809800 5156750 2026-06-21T09:21:18Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''А{{subst:націск}}ўгуст Лескі{{subst:націск}}н''' ([[8 ліпеня]] [[1840]], [[Кіль (горад)|Кіль]] — [[20 верасня]] [[1916]], [[Лейпцыг]]) — нямецкі мовазнавец, адзін з заснавальнікаў [[младаграматызм]]у. Акадэмік [[Берлінска-Брандэн6ургская акадэмія навук|Берлінскай]] і...» 5156750 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''А́ўгуст Лескі́н''' ([[8 ліпеня]] [[1840]], [[Кіль (горад)|Кіль]] — [[20 верасня]] [[1916]], [[Лейпцыг]]) — нямецкі мовазнавец, адзін з заснавальнікаў [[младаграматызм]]у. Акадэмік [[Берлінска-Брандэн6ургская акадэмія навук|Берлінскай]] і [[Баварская акадэмія навук|Мюнхенскай]] акадэмій навук, замежны член-карэспандэнт [[Расійская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1876). Прафесар універсітэтаў [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Ены]] (1869), [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыга]] (1870—1916). == Біяграфія == Вучыўся ва ўніверсітэтах [[Кільскі ўніверсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Кіля]], Лейпцыга, Ены, [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгена]]. Вывучаў [[фаналогія|фаналогію]] [[балтыйскія мовы|балтыйскіх]] і [[славянскія мовы|славянскіх моў]], садзейнічаў стварэнню іх параўнальнай граматыкі. Выдаў зборы славянскага і літоўскага фальклору. == Асноўныя працы == * 1876 — «Скланенне назоўнікаў славянска-літоўскіх і германскіх моў» ({{lang-de|Die Declination im Slavisch-Litauischen und Germanischen}}) * 1909 — «Граматыка старабалгарскай мовы» ({{lang-de|Grammatik der altbulgarischen (altkirchenslavischen) Sprache}}) * 1914 — «Граматыка сербахарвацкай мовы» ({{lang-de|Grammatik der serbo-kroatischen Sprache}}) == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9|Лескін Аўгуст||218}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аўгуст Лескін}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] cus6pbwz9wt2raq707xeuacu2s1422a 0 809801 5156756 2026-06-21T09:38:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Руб (значэнні)}} '''Руб'''&nbsp;— доўгая бакавая (вузкая) грань [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=Наша Нів...» 5156756 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Руб (значэнні)}} '''Руб'''&nbsp;— доўгая бакавая (вузкая) грань [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Гэты тэрмін з'яўляецца традыцыйным для беларускага дойлідства і выкарыстоўваецца ў навуковай гістарычнай літаратуры замест запазычанага з рускай мовы слова ''лажок''<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Рубам таксама называюць цагліну, пакладзеную ў сцяну такім чынам, што на фасадзе будынка бачны менавіта яе доўгі вузкі бок{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. == Выкарыстанне ў гістарычных муроўках == Чаргаванне рубаў (доўгіх бакоў) і [[Старчак|старчакоў]] (кароткіх бакоў) з'яўляецца асновай любой сістэмы перавязкі цаглянага мура{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. За кошт зрушэння рубаў адносна старчакоў забяспечваецца перакрыцце вертыкальных швоў, што робіць канструкцыю трывалай і маналітнай{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У гісторыі манументальнага і абарончага дойлідства на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XIII—XVIII стагоддзях руб выступаў асноўным элементам у некалькіх традыцыйных тыпах [[Муроўка|муроўкі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=20, 46}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Пры выкарыстанні [[Балтыйская муроўка|балтыйскай (вендскай) муроўкі]], якая панавала ў архітэктуры з XIII да сярэдзіны XIV стагоддзя, у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца два (радзей тры) рубы і адзін старчак{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}{{sfn|Трусаў|2019|с=34}}. Гэты старажытны ўзор з выкарыстаннем рубаў можна пабачыць на сценах [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Пазней, у [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўцы]] (з сярэдзіны XIV да XVI стагоддзя), замацавалася строгае чаргаванне аднаго руба і аднаго старчака ў адным радзе{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Такі рытм муравання характэрны для магутных абарончых веж [[Мірскі замак|Мірскага]] і [[Геранёнскі замак|Геранёнскага]] замкаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. З развіццём архітэктуры на беларускіх землях укаранілася [[Рэнесансная муроўка|рэнесансная муроўка]] (канец XVI — XVII стагоддзе), у якой суцэльныя гарызантальныя рады, што складаюцца выключна з рубаў, чаргуюцца з радамі, што складаюцца выключна са старчакоў{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У сваю чаргу, у [[Галандская муроўка|галандскай муроўцы]], якая з'явілася ў XVII стагоддзі і выкарыстоўвалася, напрыклад, у [[Замак Белы Ковель|Смалянскім замку]], рад з адных старчакоў чаргаваўся з радам, дзе руб паслядоўна замяняўся на старчак{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] qcxpkns4nz11nuaakw9o596f5n3em12 5156757 5156756 2026-06-21T09:39:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156757 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Руб (значэнні)}} [[Файл:Бакі цэглы.svg|міні|Бакі цэглы]] '''Руб'''&nbsp;— доўгая бакавая (вузкая) грань [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Гэты тэрмін з'яўляецца традыцыйным для беларускага дойлідства і выкарыстоўваецца ў навуковай гістарычнай літаратуры замест запазычанага з рускай мовы слова ''лажок''<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Рубам таксама называюць цагліну, пакладзеную ў сцяну такім чынам, што на фасадзе будынка бачны менавіта яе доўгі вузкі бок{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. == Выкарыстанне ў гістарычных муроўках == Чаргаванне рубаў (доўгіх бакоў) і [[Старчак|старчакоў]] (кароткіх бакоў) з'яўляецца асновай любой сістэмы перавязкі цаглянага мура{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. За кошт зрушэння рубаў адносна старчакоў забяспечваецца перакрыцце вертыкальных швоў, што робіць канструкцыю трывалай і маналітнай{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У гісторыі манументальнага і абарончага дойлідства на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XIII—XVIII стагоддзях руб выступаў асноўным элементам у некалькіх традыцыйных тыпах [[Муроўка|муроўкі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=20, 46}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Пры выкарыстанні [[Балтыйская муроўка|балтыйскай (вендскай) муроўкі]], якая панавала ў архітэктуры з XIII да сярэдзіны XIV стагоддзя, у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца два (радзей тры) рубы і адзін старчак{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}{{sfn|Трусаў|2019|с=34}}. Гэты старажытны ўзор з выкарыстаннем рубаў можна пабачыць на сценах [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Пазней, у [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўцы]] (з сярэдзіны XIV да XVI стагоддзя), замацавалася строгае чаргаванне аднаго руба і аднаго старчака ў адным радзе{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Такі рытм муравання характэрны для магутных абарончых веж [[Мірскі замак|Мірскага]] і [[Геранёнскі замак|Геранёнскага]] замкаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. З развіццём архітэктуры на беларускіх землях укаранілася [[Рэнесансная муроўка|рэнесансная муроўка]] (канец XVI — XVII стагоддзе), у якой суцэльныя гарызантальныя рады, што складаюцца выключна з рубаў, чаргуюцца з радамі, што складаюцца выключна са старчакоў{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У сваю чаргу, у [[Галандская муроўка|галандскай муроўцы]], якая з'явілася ў XVII стагоддзі і выкарыстоўвалася, напрыклад, у [[Замак Белы Ковель|Смалянскім замку]], рад з адных старчакоў чаргаваўся з радам, дзе руб паслядоўна замяняўся на старчак{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] da01iot62qa7yhhb3i6t5dc6qz9z87h 14 809802 5156758 2026-06-21T09:40:49Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Сляпыя]] [[Катэгорыя:Персанажы з інваліднасцю]]» 5156758 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сляпыя]] [[Катэгорыя:Персанажы з інваліднасцю]] iup078ad2qevwu8h9rjiis5n60h3m5x 0 809803 5156759 2026-06-21T09:43:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Файл:Бакі_цэглы.svg|міні|Бакі цэглы]] '''Старча́к''', таксама '''папяро́чка''' або '''тарэ́ц'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22...» 5156759 wikitext text/x-wiki [[Файл:Бакі_цэглы.svg|міні|Бакі цэглы]] '''Старча́к''', таксама '''папяро́чка''' або '''тарэ́ц'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}&nbsp;— кароткая бакавая (тарцовая) грань [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Гэтая тэрміналогія з'яўляецца традыцыйнай для беларускага дойлідства і выкарыстоўваецца ў навуковай гістарычнай літаратуры замест запазычанага з рускай мовы слова ''тычок''<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У працэсе ўзвядзення сцен старчаком таксама называюць цагліну, якая пакладзена доўгім бокам углыб мура такім чынам, што на фасадзе бачны толькі яе кароткі тарэц (папярочка){{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Такое размяшчэнне матэрыялу забяспечвае папярочную перавязку і маналітнасць сцяны. == Гістарычнае і археалагічнае значэнне == У гісторыі архітэктуры [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] старчак (тарэц) выконваў не толькі канструктыўную, але і важную інфармацыйную функцыю. У XI—XIII стагоддзях пры вырабе тонкай цэглы ([[Плінфа|плінфы]]) майстры часта ставілі на яе тарцах разнастайныя выпуклыя знакі{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Гэтыя знакі выконваліся з дапамогай драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку да пачатку абпалу{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Знакі на тарцах з'яўляліся вытворчымі клеймамі: імі пазначалі верхнюю цагліну ў кожным штабелі сырцоў для падліку партый і кантролю за вытворчасцю{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Такія знакі масава сустракаюцца ў помніках [[Полацкая школа дойлідства|полацкай]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскай]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай]] архітэктурных школ{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. У цаглянай [[Муроўка|муроўцы]] розных гістарычных перыядаў старчак з'яўляўся базавым элементам для стварэння ўзораў перавязкі. У [[Балтыйская муроўка|балтыйскай муроўцы]] (XIII—XIV стагоддзі) адзін старчак чаргаваўся з двума ці трыма [[Руб (цэгла)|рубамі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}{{sfn|Трусаў|2019|с=34}}. У [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўцы]] (XIV—XVI стагоддзі) адзін старчак паслядоўна чаргаваўся з адным рубам, што характэрна, напрыклад, для веж [[Мірскі замак|Мірскага]] або [[Геранёнскі замак|Геранёнскага]] замкаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Пры [[Рэнесансная муроўка|рэнесанснай муроўцы]] (канец XVI — XVII стагоддзе) суцэльныя гарызантальныя рады старчакоў чаргаваліся з радамі рубаў{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У так званай [[Паласатая муроўка|паласатай муроўцы]], якая была тыповай для абарончых муроў [[Навагрудскі замак|Навагрудскага]] ці [[Гродзенскі замак|Гродзенскага]] замкаў, гарызантальныя шэрагі з буйнога палявога каменя выраўноўваліся менавіта старчакамі цэглы, звернутымі да вонкавага фасада{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |ref=Рапапорт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] 4hu6wc3n2qo4l85y2rwvnb6ng23k6n9 0 809804 5156760 2026-06-21T09:43:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Руб (бок цэглы)]] 5156760 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[руб (бок цэглы)]] 0zc58su8p16xb7pdocyb1tm882avxx5 0 809805 5156762 2026-06-21T09:43:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Старчак]] 5156762 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Старчак]] nmhavziemwxtkhyi9cw8g0a0aqoig1d 0 809806 5156763 2026-06-21T09:43:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Старчак]] 5156763 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Старчак]] nmhavziemwxtkhyi9cw8g0a0aqoig1d 0 809807 5156770 2026-06-21T09:50:57Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «'''Тобіяш Арэнт''' ([[Польская мова|польск.]] ''Tobjasz Arent'', [[10 чэрвеня]] [[1646]], [[Рэшаль]] — [[8 красавіка]] [[1724]]) - [[Езуіты|езуіт]], [[рэктар]] [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173824|title=Арэнт Тобіяш - Беларусь у асоба...» 5156770 wikitext text/x-wiki '''Тобіяш Арэнт''' ([[Польская мова|польск.]] ''Tobjasz Arent'', [[10 чэрвеня]] [[1646]], [[Рэшаль]] — [[8 красавіка]] [[1724]]) - [[Езуіты|езуіт]], [[рэктар]] [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173824|title=Арэнт Тобіяш - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 42.</ref> == Біяграфія == У 1662 у Вільні ўступіў у ордэн езуітаў. З 1673 ксёндз. Місіянер у [[Каралявец|Караляўцы]] (1674—75), выкладаў [[Філасофія|філасофію]] ў Полацку (1678—81), пазытыўную і палемічную [[Багаслоўе|тэалогію]] ў [[Бранева|Браневе]] (1681—82), прэфект студыяў у [[Варшава|Варшаве]] (1682—83), выкладаў схаластычную і палемічную тэалогію ў Браневе (1684—85), суперыёр у Караляўцы (1688—90, 1694—96), рэктар калегіумаў у Браневе (1690—93) і Варшаве (1697—1701), галава Літоўскай правінцыі ордэна (1701—05), рэктар Віленскай акадэміі (1705—10, 1716—20, 1721—24), рэгент Папскай семінарыі і прэфект студыяў у Браневе (1710—13), прэпазіт дома прафесаў у Вільні (1713—16). Як галава [[Літоўская правінцыя|Літоўскай правінцыі]] ў 1703 прапанаваў генералу ордэна езуітаў план пашырэння ўплыву на [[Праваслаўная царква|праваслаўных]], для чаго выступаў за прыняцце езуітамі ўсходняга абраду. З ліста Арэнта, напісанага з [[Пінск|Пінска]] 12 студзеня 1703 г., даведваемся, што ён выслаў у Рым спіс кандыдатаў на будучых місіянераў сярод праваслаўных. Генерал запатрабаваў бліжэйшых звестак пра здольнасці кандыдатаў. Арэнт паведамляў, што ўжо выслаў двух езуітаў у Магілёў, каб там, часова і ў таямніцы, яны вучылі мову і царкоўнаславянскі абрад. За найпрасцейшае і найлягчэйшае развязанне справы ён лічыў атрыманне ад Святога Пасаду дазволу, каб езуіты, якія маюць працаваць сярод праваслаўных і ўніятаў, маглі прымаць усходні абрад. Гэты план так і не быў рэалізаваны. У працы «''Studium polemicum'' ''pro doctrina catholica susceptum''»[http://cyfrowa.biblioteka.zamosc.pl/dlibra/docmetadata?id=2152&from=pubindex&dirids=1&lp=5478] (Вільня, 1716) выклаў свае метады вядзення рэлігійнай палемікі. Пабудаваная ў форме пытанняў і адказаў, у трох частках яна разглядае так званыя кантраверсіі, г. зн. спрэчныя паміж католікамі і пратэстантамі праўды веры, а апроч таго закранае найважнейшыя багаслоўскія пытанні, спрэчныя паміж заходняй і ўсходняй царквой. Сваіх праціўнікаў Арэнт заўжды называе "''domini acatholici''", у яго тэкстах няма характэрных для тагачаснай рэлігійнай палемікі абразаў. Апрацаваў практычны педагагічны падручнік «''Praxis de natura, motivis et mediis magisterii grammatices''» (Вільня, 1744). == Літаратура == Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. T. 3. Próby odnowy Akademii Wileńskiej po klęskach Potopu i okres kryzysu 1655—1730. Rzym, 1987. == Спасылкі == 1d4rc2jbnoak4bcui6t7cihyoirr9wm 5156781 5156770 2026-06-21T10:02:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5156781 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}}'''Тобіяш Арэнт''' ([[Польская мова|польск.]] ''Tobjasz Arent'', [[10 чэрвеня]] [[1646]], [[Рэшаль]] — [[8 красавіка]] [[1724]]) - [[Езуіты|езуіт]], [[рэктар]] [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173824|title=Арэнт Тобіяш - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 42.</ref> == Біяграфія == У 1662 у Вільні ўступіў у ордэн езуітаў. З 1673 ксёндз. Місіянер у [[Каралявец|Караляўцы]] (1674—75), выкладаў [[Філасофія|філасофію]] ў Полацку (1678—81), пазытыўную і палемічную [[Багаслоўе|тэалогію]] ў [[Бранева|Браневе]] (1681—82), прэфект студыяў у [[Варшава|Варшаве]] (1682—83), выкладаў схаластычную і палемічную тэалогію ў Браневе (1684—85), суперыёр у Караляўцы (1688—90, 1694—96), рэктар калегіумаў у Браневе (1690—93) і Варшаве (1697—1701), галава Літоўскай правінцыі ордэна (1701—05), рэктар Віленскай акадэміі (1705—10, 1716—20, 1721—24), рэгент Папскай семінарыі і прэфект студыяў у Браневе (1710—13), прэпазіт дома прафесаў у Вільні (1713—16). Як галава [[Літоўская правінцыя|Літоўскай правінцыі]] ў 1703 прапанаваў генералу ордэна езуітаў план пашырэння ўплыву на [[Праваслаўная царква|праваслаўных]], для чаго выступаў за прыняцце езуітамі ўсходняга абраду. З ліста Арэнта, напісанага з [[Пінск|Пінска]] 12 студзеня 1703 г., даведваемся, што ён выслаў у Рым спіс кандыдатаў на будучых місіянераў сярод праваслаўных. Генерал запатрабаваў бліжэйшых звестак пра здольнасці кандыдатаў. Арэнт паведамляў, што ўжо выслаў двух езуітаў у Магілёў, каб там, часова і ў таямніцы, яны вучылі мову і царкоўнаславянскі абрад. За найпрасцейшае і найлягчэйшае развязанне справы ён лічыў атрыманне ад Святога Пасаду дазволу, каб езуіты, якія маюць працаваць сярод праваслаўных і ўніятаў, маглі прымаць усходні абрад. Гэты план так і не быў рэалізаваны. У працы «''Studium polemicum'' ''pro doctrina catholica susceptum''»[http://cyfrowa.biblioteka.zamosc.pl/dlibra/docmetadata?id=2152&from=pubindex&dirids=1&lp=5478] (Вільня, 1716) выклаў свае метады вядзення рэлігійнай палемікі. Пабудаваная ў форме пытанняў і адказаў, у трох частках яна разглядае так званыя кантраверсіі, г. зн. спрэчныя паміж католікамі і пратэстантамі праўды веры, а апроч таго закранае найважнейшыя багаслоўскія пытанні, спрэчныя паміж заходняй і ўсходняй царквой. Сваіх праціўнікаў Арэнт заўжды называе "''domini acatholici''", у яго тэкстах няма характэрных для тагачаснай рэлігійнай палемікі абразаў. Апрацаваў практычны педагагічны падручнік «''Praxis de natura, motivis et mediis magisterii grammatices''» (Вільня, 1744). == Літаратура == Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. T. 3. Próby odnowy Akademii Wileńskiej po klęskach Potopu i okres kryzysu 1655—1730. Rzym, 1987. == Спасылкі == aqwaupkmkw8a4iuqg8xcjn1phtwh3fn 5156787 5156781 2026-06-21T10:08:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5156787 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}}'''Тобіяш Арэнт''' ([[Польская мова|польск.]] ''Tobjasz Arent'', [[10 чэрвеня]] [[1646]], [[Рэшаль]] — [[8 красавіка]] [[1724]]) - [[Езуіты|езуіт]], [[рэктар]] [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173824|title=Арэнт Тобіяш - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 42.</ref><ref name=":0">''Polski słownik biograficzny,'' t. I, 1935, s. 156.</ref> == Біяграфія == У 1662 у Вільні ўступіў у ордэн езуітаў. З 1673 ксёндз. Місіянер у [[Каралявец|Караляўцы]] (1674—75), выкладаў [[Філасофія|філасофію]] ў Полацку (1678—81), пазытыўную і палемічную [[Багаслоўе|тэалогію]] ў [[Бранева|Браневе]] (1681—82), прэфект студыяў у [[Варшава|Варшаве]] (1682—83), выкладаў схаластычную і палемічную тэалогію ў Браневе (1684—85), суперыёр у Караляўцы (1688—90, 1694—96), рэктар калегіумаў у Браневе (1690—93) і Варшаве (1697—1701), галава Літоўскай правінцыі ордэна (1701—05), рэктар Віленскай акадэміі (1705—10, 1716—20, 1721—24), рэгент Папскай семінарыі і прэфект студыяў у Браневе (1710—13), прэпазіт дома прафесаў у Вільні (1713—16). Як галава [[Літоўская правінцыя|Літоўскай правінцыі]] ў 1703 прапанаваў генералу ордэна езуітаў план пашырэння ўплыву на [[Праваслаўная царква|праваслаўных]], для чаго выступаў за прыняцце езуітамі ўсходняга абраду. З ліста Арэнта, напісанага з [[Пінск|Пінска]] 12 студзеня 1703 г., даведваемся, што ён выслаў у Рым спіс кандыдатаў на будучых місіянераў сярод праваслаўных. Генерал запатрабаваў бліжэйшых звестак пра здольнасці кандыдатаў. Арэнт паведамляў, што ўжо выслаў двух езуітаў у Магілёў, каб там, часова і ў таямніцы, яны вучылі мову і царкоўнаславянскі абрад. За найпрасцейшае і найлягчэйшае развязанне справы ён лічыў атрыманне ад Святога Пасаду дазволу, каб езуіты, якія маюць працаваць сярод праваслаўных і ўніятаў, маглі прымаць усходні абрад. Гэты план так і не быў рэалізаваны.<ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/23999/edition/22936/content Oriens. Dwumiesięcznik poświęcony sprawom religijnym wschodu. Marzec - Kwiecień 1933.] S. 40-41.</ref> У працы «''Studium polemicum'' ''pro doctrina catholica susceptum''»[http://cyfrowa.biblioteka.zamosc.pl/dlibra/docmetadata?id=2152&from=pubindex&dirids=1&lp=5478] (Вільня, 1716) выклаў свае метады вядзення рэлігійнай палемікі. Пабудаваная ў форме пытанняў і адказаў, у трох частках яна разглядае так званыя кантраверсіі, г. зн. спрэчныя паміж католікамі і пратэстантамі праўды веры, а апроч таго закранае найважнейшыя багаслоўскія пытанні, спрэчныя паміж заходняй і ўсходняй царквой. Сваіх праціўнікаў Арэнт заўжды называе "''domini acatholici''", у яго тэкстах няма характэрных для тагачаснай рэлігійнай палемікі абразаў.<ref name=":0" /> Апрацаваў практычны педагагічны падручнік «''Praxis de natura, motivis et mediis magisterii grammatices''» (Вільня, 1744). == Літаратура == Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. T. 3. Próby odnowy Akademii Wileńskiej po klęskach Potopu i okres kryzysu 1655—1730. Rzym, 1987. == Спасылкі == doavw044zre8endtubhyadasb5l6n5q 5156788 5156787 2026-06-21T10:09:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5156788 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}}'''Тобіяш Арэнт''' ([[Польская мова|польск.]] ''Tobjasz Arent'', [[10 чэрвеня]] [[1646]], [[Рэшаль]] — [[8 красавіка]] [[1724]]) - [[Езуіты|езуіт]], [[рэктар]] [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173824|title=Арэнт Тобіяш - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 42.</ref><ref name=":0">''Polski słownik biograficzny,'' t. I, 1935, s. 156.</ref> == Біяграфія == У 1662 у Вільні ўступіў у ордэн езуітаў. З 1673 ксёндз. Місіянер у [[Каралявец|Караляўцы]] (1674—75), выкладаў [[Філасофія|філасофію]] ў Полацку (1678—81), пазытыўную і палемічную [[Багаслоўе|тэалогію]] ў [[Бранева|Браневе]] (1681—82), прэфект студыяў у [[Варшава|Варшаве]] (1682—83), выкладаў схаластычную і палемічную тэалогію ў Браневе (1684—85), суперыёр у Караляўцы (1688—90, 1694—96), рэктар калегіумаў у Браневе (1690—93) і Варшаве (1697—1701), галава Літоўскай правінцыі ордэна (1701—05), рэктар Віленскай акадэміі (1705—10, 1716—20, 1721—24), рэгент Папскай семінарыі і прэфект студыяў у Браневе (1710—13), прэпазіт дома прафесаў у Вільні (1713—16). Як галава [[Літоўская правінцыя|Літоўскай правінцыі]] ў 1703 прапанаваў генералу ордэна езуітаў план пашырэння ўплыву на [[Праваслаўная царква|праваслаўных]], для чаго выступаў за прыняцце езуітамі ўсходняга абраду. З ліста Арэнта, напісанага з [[Пінск|Пінска]] 12 студзеня 1703 г., даведваемся, што ён выслаў у [[Рым]] спіс кандыдатаў на будучых місіянераў сярод праваслаўных. Генерал запатрабаваў бліжэйшых звестак пра здольнасці кандыдатаў. Арэнт паведамляў, што ўжо выслаў двух езуітаў у [[Магілёў]], каб там, часова і ў таямніцы, яны вучылі мову і царкоўнаславянскі абрад. За найпрасцейшае і найлягчэйшае развязанне справы ён лічыў атрыманне ад [[Ватыкан|Ватыкану]] дазволу, каб езуіты, якія маюць працаваць сярод праваслаўных і ўніятаў, маглі прымаць усходні абрад. Гэты план так і не быў рэалізаваны.<ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/23999/edition/22936/content Oriens. Dwumiesięcznik poświęcony sprawom religijnym wschodu. Marzec - Kwiecień 1933.] S. 40-41.</ref> У працы «''Studium polemicum'' ''pro doctrina catholica susceptum''»[http://cyfrowa.biblioteka.zamosc.pl/dlibra/docmetadata?id=2152&from=pubindex&dirids=1&lp=5478] (Вільня, 1716) выклаў свае метады вядзення рэлігійнай палемікі. Пабудаваная ў форме пытанняў і адказаў, у трох частках яна разглядае так званыя кантраверсіі, г. зн. спрэчныя паміж католікамі і пратэстантамі праўды веры, а апроч таго закранае найважнейшыя багаслоўскія пытанні, спрэчныя паміж заходняй і ўсходняй царквой. Сваіх праціўнікаў Арэнт заўжды называе "''domini acatholici''", у яго тэкстах няма характэрных для тагачаснай рэлігійнай палемікі абразаў.<ref name=":0" /> Апрацаваў практычны педагагічны падручнік «''Praxis de natura, motivis et mediis magisterii grammatices''» (Вільня, 1744). == Літаратура == Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. T. 3. Próby odnowy Akademii Wileńskiej po klęskach Potopu i okres kryzysu 1655—1730. Rzym, 1987. == Спасылкі == gos7v9c5wpoca1vnskd04bbh85ggx4a 0 809808 5156779 2026-06-21T10:00:17Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Этнас}} '''Праіндаеўрапейцы, протаіндаеўрапейцы''' — носьбіты [[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]], якія жылі на [[прарадзіма індаеўрапейцаў|прарадзіме індаеўрапейцаў]] згодна з [[Курганная гіпотэза|курганнай гіпотэзай]] прыкладна ў 4000 г...» 5156779 wikitext text/x-wiki {{Этнас}} '''Праіндаеўрапейцы, протаіндаеўрапейцы''' — носьбіты [[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]], якія жылі на [[прарадзіма індаеўрапейцаў|прарадзіме індаеўрапейцаў]] згодна з [[Курганная гіпотэза|курганнай гіпотэзай]] прыкладна ў 4000 г. да н. э. (6000 гадоў таму)<ref>{{Кніга|аўтар=[[Джэймс Патрык Мэлары|Mallory, J. P.]], [[Дуглас Квентын Адамс|Adams, D. Q.]]|загаловак=(2006), The Oxford introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European world (Repr. ed.), Oxford [u.a.]: [[Oxford University Press]], ISBN 9780199287918}}</ref>, падчас [[энеаліт]]у і ранняга [[бронзавы век|бронзавага веку]]. Агульны для ўсіх індаеўрапейскіх народаў лексікон сведчыць пра тое, што гэта быў ваяўнічы качавы народ, які адным з першых прыручыў каня і выкарыстоўваў для перасоўвання на вялікія адлегласці павозкі спачатку на масіўных суцэльных, а пазней аблегчаных колах са спіцамі. Дзякуючы выкарыстанню такіх тэхналогій, як кола і калясніца, іх нашчадкі — [[індаеўрапейцы]] — змаглі засяліць вялізныя прасторы [[Еўразія|Еўразіі]]. Саманазва праіндаеўрапейцаў невядомая. У рамках пануючай курганнай гіпотэзы з праіндаеўрапейцамі ў [[археагенетыка|археагенетыцы]] атаясамліваюцца [[заходнія стэпавыя жывёлаводы]]<ref>{{артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/s41586-024-08531-5 |аўтар=Iosif Lazaridis et al |загаловак=The genetic origin of the Indo-Europeans |год=2025-03 |мова=en |выданне=Nature |том=639 |выпуск=8053 |старонкі=132–142 |issn=1476-4687 |doi=10.1038/s41586-024-08531-5 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526211434/https://www.nature.com/articles/s41586-024-08531-5 |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Тамаз Гамкрэлідзэ|Гамкрелидзе, Т. В.]], [[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Иванов, Вяч. Вс.]]|загаловак=Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах|месца=Тбилиси|выдавецтва=Издательство Тбилисского университета|год=1984|ref=Гамкрелидзе, Иванов}} * Kozintsev, Alexander. [https://pure.spbu.ru/ws/portalfiles/portal/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf Proto-Indo-Europeans: The prologue] // Journal of Indo-European Studies 47. 3-4 (2019): 1-88. * [[Джэймс Патрык Мэлары|Mallory, J.P.]] (1989), ''In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth'', London: Thames & Hudson. * {{cite journal |last1=Jones |first1=E. |last2=Gonzalez-Fortes |first2=G. |last3=Connell |first3=S. |last4=Siska |first4=V. |display-authors=etal |title=Upper Palaeolithic genomes reveal deep roots of modern Eurasians |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=8912 |pages=8912 |doi=10.1038/ncomms9912 |pmid=26567969 |pmc=4660371 |bibcode=2015NatCo...6.8912J |doi-access=free |date=2015|ref=Jones, Gonzalez-Fortes, Connell, Siska}} {{Індаеўрапейцы}} [[Катэгорыя:Качэўнікі]] [[Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Неаліт]] tktvmiy9cz8v8wtiy1w9b73b9bwmgad 0 809809 5156789 2026-06-21T10:17:03Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/150817028|Ельницкий, Константин Васильевич]]» 5156789 wikitext text/x-wiki '''Канстанцін Васільевіч Яльніцкі''' ({{Датанараджэння|14|6|1846}}, [[Мінская губерня]] — {{Датасмерці|||1917}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў == Біяграфія == Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні , з дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы З-Пецярбургскай ваеннай гімназіі. 9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне Ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал – губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам педагогікі і дыдактыкі Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года калежскі асэсар; з 1 ліпеня 1877 года – надворны саветнік; з 23 лістапада 1880 года – калежскі саветнік, 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў Заходняй Сібіры, а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года. 28 кастрычніка 1884 года выраблены ў стацкія саветнікі, 13 снежня 1909 года ў сапраўдныя стацкія саветнікі. Узнагароджаны ордэнам Св. Станіслава 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1887г) і ордэнам Св. Ганны 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1993 г) 17 сакавіка 1896 года Ельніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара Аляксандра трэцяга. Ельніцкі - заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскам кадэцкім корпусе ( у памяць 19 лютага 1861 г і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883 г). Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручніка і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» ( 1915г), « Методыка пачатковага навучання айчыннай мове» (1916), « Агульная педагогіка» (1916 г) , «Нарысы па гісторыі педагогікі» ( 1918 г) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік Канстанціна Ушынскага. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова – прамысловай Сібірска – Уральскай выстаўцы. Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу « Чужынцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі». 7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з'ехаў у З –Пецярбург. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах Парыцкага жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча. [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]] m9hqsb1irablc9ss9aotx4xtc84gmwy 5156802 5156789 2026-06-21T10:29:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5156802 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Канстанцін Васільевіч Яльніцкі.jpg|Канстанцін Васільевіч Яльніцкі]] }} '''Канстанцін Васільевіч Яльніцкі''' ({{Датанараджэння|14|6|1846}}, [[Мінская губерня]] — {{Датасмерці|||1917}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў.<ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 608-609.</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132356|title=Яльніцкі Канстанцін Васільевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://person.goub.by/?p=813|title=Ельницкий Константин Васильевич — Знаменитые люди Гомельщины|date=2018-03-28|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні, з дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы Санкт-Пецярбургскай ваеннай гімназіі. === Праца ў Омску === 9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал–губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам [[Педагогіка|педагогікі]] і [[Дыдактыка|дыдактыкі]] Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года - [[калежскі асэсар]]; з 1 ліпеня 1877 года – [[надворны саветнік]]; з 23 лістапада 1880 года – [[калежскі саветнік]], 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў Заходняй Сібіры, а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года. 28 кастрычніка 1884 года выраблены ў стацкія саветнікі, 13 снежня 1909 года ў сапраўдныя стацкія саветнікі. Узнагароджаны [[Ордэн Св. Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1887) і ордэнам Св. Ганны 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1893). 17 сакавіка 1896 года Яльніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара Аляксандра трэцяга. Заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскам кадэцкім корпусе ( у памяць 19 лютага 1861 г і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883 г). Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручніка і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» ( 1915г), « Методыка пачатковага навучання айчыннай мове» (1916), « Агульная педагогіка» (1916 г) , «Нарысы па гісторыі педагогікі» ( 1918 г) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік Канстанціна Ушынскага. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова – прамысловай Сібірска – Уральскай выстаўцы. Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу « Чужынцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі». == Вяртанне ў Беларусь == 7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з'ехаў у Санкт–Пецярбург. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах Парыцкага жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча. Летам 1909 кіраваў педагагічным курсамі ў Мінску. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]] a1c98m4pobuunoa2trb7b5jty10ryto 5156803 5156802 2026-06-21T10:31:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5156803 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Канстанцін Васільевіч Яльніцкі.jpg|Канстанцін Васільевіч Яльніцкі]] }} '''Канстанцін Васільевіч Яльніцкі''' ({{Датанараджэння|14|6|1846}}, [[Мінская губерня]] — {{Датасмерці|||1917}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў.<ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 608-609.</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132356|title=Яльніцкі Канстанцін Васільевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://person.goub.by/?p=813|title=Ельницкий Константин Васильевич — Знаменитые люди Гомельщины|date=2018-03-28|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні, з дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы Санкт-Пецярбургскай ваеннай гімназіі. === Праца ў Омску === 9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал–губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам [[Педагогіка|педагогікі]] і [[Дыдактыка|дыдактыкі]] Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года - [[калежскі асэсар]]; з 1 ліпеня 1877 года – [[надворны саветнік]]; з 23 лістапада 1880 года – [[калежскі саветнік]], 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года. 28 кастрычніка 1884 года выраблены ў [[Стацкі саветнік|стацкія саветнікі]], 13 снежня 1909 года ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія саветнікі]]. Узнагароджаны [[Ордэн Св. Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1887) і [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Св. Ганны]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1893). 17 сакавіка 1896 года Яльніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскім кадэцкім корпусе (у памяць 19 лютага 1861 і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883). Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручніка і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» ( 1915г), « Методыка пачатковага навучання айчыннай мове» (1916), « Агульная педагогіка» (1916 г) , «Нарысы па гісторыі педагогікі» ( 1918 г) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік Канстанціна Ушынскага. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова – прамысловай Сібірска – Уральскай выстаўцы. Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу « Чужынцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі». == Вяртанне ў Беларусь == 7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з'ехаў у Санкт–Пецярбург. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах Парыцкага жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча. Летам 1909 кіраваў педагагічным курсамі ў Мінску. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]] 3wzcbl9ozjzky2puxcaddtd3ao5sxox 5156805 5156803 2026-06-21T10:36:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5156805 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Канстанцін Васільевіч Яльніцкі.jpg|Канстанцін Васільевіч Яльніцкі]] }} '''Канстанцін Васільевіч Яльніцкі''' ({{Датанараджэння|14|6|1846}}, [[Мінская губерня]] — {{Датасмерці|||1917}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў.<ref name=":0">Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 608-609.</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132356|title=Яльніцкі Канстанцін Васільевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://person.goub.by/?p=813|title=Ельницкий Константин Васильевич — Знаменитые люди Гомельщины|date=2018-03-28|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні, з дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы Санкт-Пецярбургскай ваеннай гімназіі. === Праца ў Омску === 9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал–губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам [[Педагогіка|педагогікі]] і [[Дыдактыка|дыдактыкі]] Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года - [[калежскі асэсар]]; з 1 ліпеня 1877 года – [[надворны саветнік]]; з 23 лістапада 1880 года – [[калежскі саветнік]], 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года. 28 кастрычніка 1884 года выраблены ў [[Стацкі саветнік|стацкія саветнікі]], 13 снежня 1909 года ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія саветнікі]]. Узнагароджаны [[Ордэн Св. Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1887) і [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Св. Ганны]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1893). 17 сакавіка 1896 года Яльніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскім кадэцкім корпусе (у памяць 19 лютага 1861 і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883). Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручнікі і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» (1915), «Методыка пачатковага навучання роднай мове» (1916), «Агульная педагогіка» (1916), «Нарысы па гісторыі педагогікі» (1918) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік [[Канстанцін Дзмітрыевіч Ушынскі|Канстанціна Ушынскага]]. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова–прамысловай Сібірска-Уральскай выстаўцы. Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу «Інародцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі: этнаграфічныя нарысы» (1895)[https://elib.tomsk.ru/purl/1-35744/]. == Вяртанне ў Беларусь == 7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з'ехаў у Санкт–Пецярбург. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах Парыцкага жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча. Летам 1909 кіраваў педагагічным курсамі ў Мінску. == Педагагічныя погляды == Выказаў шэраг важных меркаванняў па пытаннях дыдактыкі, першапачатковага навучання грамаце, падрыхтоўкі народных настаўнікаў. Асноўныя яго метадычныя працы прысвечаны навучанню пісьму і чытанню. Заслугоўваюць увагі працы Яльніцкага па пытаннях педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў, адукацыі жанчын і, у прыватнасці, падрыхтоўкі іх да выкладчыцкай і педагагічнай дзейнасці. Лічыў, што народны настаўнік «павінен мець тыя станоўчыя якасці, без якіх яму немагчыма асвятляць жыццёвы шлях іншых»; што поспех настаўніка залежыць ад зацікаўленасці яго ў сваёй дзейнасці. Падкрэсліваў, што настаўнік павінен з любоўю ставіцца да дзяцей, але не песціць іх, кіравацца ў сваёй дзейнасці веданнем і педагагічным тактам, з'яўляцца для вучняў узорам працавітасці, быць у пэўнай меры строгім, але справядлівым, не патураць капрызам дзяцей, а заўсёды праяўляць самавалоданне. Ён асуджаў любыя меры пакарання, якія прыніжаюць годнасць вучня. Рэлігію адносіў да найважнейшых сродкаў маральнага выхавання, а закон божы лічыў неабходным прадметам школьнага курса. Высока цэнячы дасягненні рускай педагогікі, ён рабіў намаганні для пашырэння яе ідэй, а метадычныя рэкамендацыі КанстанцінаУшынскага лічыў асноўным кірункам для настаўнікаў пачатковых школ. Многія працы Яльніцкага перавыдаваліся па некалькі разоў, некаторыя перакладзены на балгарскую мову. Падручнікамі Яльніцкага шырока карысталіся ў навучальных установах Беларусі пачынаючы з 1880-х гадоў.<ref name=":0" /> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]] 7djka55426cva8i9lfu5or63nck30cr 5156807 5156805 2026-06-21T10:40:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5156807 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Канстанцін Васільевіч Яльніцкі.jpg|Канстанцін Васільевіч Яльніцкі]] | Дата нараджэння = [[26 чэрвеня]][[1846]] }} '''Канстанцін Васільевіч Яльніцкі''' ({{Датанараджэння|14|6|1846}}, [[Мінская губерня]] — {{Датасмерці|||1917}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў.<ref name=":0">Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 608-609.</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132356|title=Яльніцкі Канстанцін Васільевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://person.goub.by/?p=813|title=Ельницкий Константин Васильевич — Знаменитые люди Гомельщины|date=2018-03-28|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні, з дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы Санкт-Пецярбургскай ваеннай гімназіі. === Праца ў Омску === 9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал–губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам [[Педагогіка|педагогікі]] і [[Дыдактыка|дыдактыкі]] Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года - [[калежскі асэсар]]; з 1 ліпеня 1877 года – [[надворны саветнік]]; з 23 лістапада 1880 года – [[калежскі саветнік]], 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года. 28 кастрычніка 1884 года выраблены ў [[Стацкі саветнік|стацкія саветнікі]], 13 снежня 1909 года ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія саветнікі]]. Узнагароджаны [[Ордэн Св. Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1887) і [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Св. Ганны]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1893). 17 сакавіка 1896 года Яльніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскім кадэцкім корпусе (у памяць 19 лютага 1861 і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883). Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручнікі і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» (1915), «Методыка пачатковага навучання роднай мове» (1916), «Агульная педагогіка» (1916), «Нарысы па гісторыі педагогікі» (1918) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік [[Канстанцін Дзмітрыевіч Ушынскі|Канстанціна Ушынскага]]. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова–прамысловай Сібірска-Уральскай выстаўцы. Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу «Інародцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі: этнаграфічныя нарысы» (1895)[https://elib.tomsk.ru/purl/1-35744/]. == Вяртанне ў Беларусь == 7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з'ехаў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт–Пецярбург]]. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах [[Парычы|Парыцкага]] жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча. Летам 1909 кіраваў педагагічным курсамі ў Мінску для настаўнікаў пачатковых школ Мінскай і Магілёўскай губерняў. == Педагагічныя погляды == Выказаў шэраг важных меркаванняў па пытаннях дыдактыкі, першапачатковага навучання грамаце, падрыхтоўкі народных настаўнікаў. Асноўныя яго метадычныя працы прысвечаны навучанню пісьму і чытанню. Заслугоўваюць увагі працы Яльніцкага па пытаннях педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў, адукацыі жанчын і, у прыватнасці, падрыхтоўкі іх да выкладчыцкай і педагагічнай дзейнасці. Лічыў, што народны настаўнік «павінен мець тыя станоўчыя якасці, без якіх яму немагчыма асвятляць жыццёвы шлях іншых»; што поспех настаўніка залежыць ад зацікаўленасці яго ў сваёй дзейнасці. Падкрэсліваў, што настаўнік павінен з любоўю ставіцца да дзяцей, але не песціць іх, кіравацца ў сваёй дзейнасці веданнем і педагагічным тактам, з'яўляцца для вучняў узорам працавітасці, быць у пэўнай меры строгім, але справядлівым, не патураць капрызам дзяцей, а заўсёды праяўляць самавалоданне. Ён асуджаў любыя меры пакарання, якія прыніжаюць годнасць вучня. Рэлігію адносіў да найважнейшых сродкаў маральнага выхавання, а закон божы лічыў неабходным прадметам школьнага курса. Высока цэнячы дасягненні рускай педагогікі, ён рабіў намаганні для пашырэння яе ідэй, а метадычныя рэкамендацыі КанстанцінаУшынскага лічыў асноўным кірункам для настаўнікаў пачатковых школ. Многія працы Яльніцкага перавыдаваліся па некалькі разоў, некаторыя перакладзены на балгарскую мову. Падручнікамі Яльніцкага шырока карысталіся ў навучальных установах Беларусі пачынаючы з 1880-х гадоў.<ref name=":0" /> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]] cou4ozhq4q2myruagduk90qx9zc1z45 5156808 5156807 2026-06-21T10:42:52Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Кастанцін Васільевіч Яльніцкі]] у [[Кастанцін Васілевіч Яльніцкі]] 5156807 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Выява = [[File:Канстанцін Васільевіч Яльніцкі.jpg|Канстанцін Васільевіч Яльніцкі]] | Дата нараджэння = [[26 чэрвеня]][[1846]] }} '''Канстанцін Васільевіч Яльніцкі''' ({{Датанараджэння|14|6|1846}}, [[Мінская губерня]] — {{Датасмерці|||1917}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў.<ref name=":0">Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 608-609.</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132356|title=Яльніцкі Канстанцін Васільевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://person.goub.by/?p=813|title=Ельницкий Константин Васильевич — Знаменитые люди Гомельщины|date=2018-03-28|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні, з дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы Санкт-Пецярбургскай ваеннай гімназіі. === Праца ў Омску === 9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал–губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам [[Педагогіка|педагогікі]] і [[Дыдактыка|дыдактыкі]] Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года - [[калежскі асэсар]]; з 1 ліпеня 1877 года – [[надворны саветнік]]; з 23 лістапада 1880 года – [[калежскі саветнік]], 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года. 28 кастрычніка 1884 года выраблены ў [[Стацкі саветнік|стацкія саветнікі]], 13 снежня 1909 года ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія саветнікі]]. Узнагароджаны [[Ордэн Св. Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1887) і [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Св. Ганны]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1893). 17 сакавіка 1896 года Яльніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскім кадэцкім корпусе (у памяць 19 лютага 1861 і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883). Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручнікі і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» (1915), «Методыка пачатковага навучання роднай мове» (1916), «Агульная педагогіка» (1916), «Нарысы па гісторыі педагогікі» (1918) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік [[Канстанцін Дзмітрыевіч Ушынскі|Канстанціна Ушынскага]]. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова–прамысловай Сібірска-Уральскай выстаўцы. Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу «Інародцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі: этнаграфічныя нарысы» (1895)[https://elib.tomsk.ru/purl/1-35744/]. == Вяртанне ў Беларусь == 7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з'ехаў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт–Пецярбург]]. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах [[Парычы|Парыцкага]] жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча. Летам 1909 кіраваў педагагічным курсамі ў Мінску для настаўнікаў пачатковых школ Мінскай і Магілёўскай губерняў. == Педагагічныя погляды == Выказаў шэраг важных меркаванняў па пытаннях дыдактыкі, першапачатковага навучання грамаце, падрыхтоўкі народных настаўнікаў. Асноўныя яго метадычныя працы прысвечаны навучанню пісьму і чытанню. Заслугоўваюць увагі працы Яльніцкага па пытаннях педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў, адукацыі жанчын і, у прыватнасці, падрыхтоўкі іх да выкладчыцкай і педагагічнай дзейнасці. Лічыў, што народны настаўнік «павінен мець тыя станоўчыя якасці, без якіх яму немагчыма асвятляць жыццёвы шлях іншых»; што поспех настаўніка залежыць ад зацікаўленасці яго ў сваёй дзейнасці. Падкрэсліваў, што настаўнік павінен з любоўю ставіцца да дзяцей, але не песціць іх, кіравацца ў сваёй дзейнасці веданнем і педагагічным тактам, з'яўляцца для вучняў узорам працавітасці, быць у пэўнай меры строгім, але справядлівым, не патураць капрызам дзяцей, а заўсёды праяўляць самавалоданне. Ён асуджаў любыя меры пакарання, якія прыніжаюць годнасць вучня. Рэлігію адносіў да найважнейшых сродкаў маральнага выхавання, а закон божы лічыў неабходным прадметам школьнага курса. Высока цэнячы дасягненні рускай педагогікі, ён рабіў намаганні для пашырэння яе ідэй, а метадычныя рэкамендацыі КанстанцінаУшынскага лічыў асноўным кірункам для настаўнікаў пачатковых школ. Многія працы Яльніцкага перавыдаваліся па некалькі разоў, некаторыя перакладзены на балгарскую мову. Падручнікамі Яльніцкага шырока карысталіся ў навучальных установах Беларусі пачынаючы з 1880-х гадоў.<ref name=":0" /> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]] cou4ozhq4q2myruagduk90qx9zc1z45 0 809810 5156794 2026-06-21T10:22:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Бутавы камень]] 5156794 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бутавы камень]] drebptj721blhqjkzmiwtgv525fo6f2 10 809811 5156797 2026-06-21T10:26:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = Навагрудскі замак |загаловак = [[Навагрудскі замак]] |клас_спісаў = hlist |група1 = Вежы |спіс1 = * [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка (Цэнтральная)]] * [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная]] * Малая брама (Нава...» 5156797 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Навагрудскі замак |загаловак = [[Навагрудскі замак]] |клас_спісаў = hlist |група1 = Вежы |спіс1 = * [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка (Цэнтральная)]] * [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная]] * [[Малая брама (Навагрудак)|Малая брама]] * [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадская]] * [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежная]] * [[Дазорца (вежа)|Дазорца]] * [[Меская вежа (Навагрудак)|Меская]] |група2 = Тэрыторыя і ўмацаванні |спіс2 = * [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавая гара (Дзядзінец)]] * [[Малы замак (Навагрудак)|Малы замак]] * [[Фарбург]] |група3 = Пабудовы на дзядзінцы |спіс3 = * [[Замкавая царква (Навагрудак)|Замкавая царква (Успення Багародзіцы)]] * [[Княжацкі палац (Навагрудак)|Княжацкі палац]] |група4 = Звязаныя падзеі |спіс4 = * [[Аблога Навагрудка (1314)|Аблога 1314 года]] * [[Аблога Навагрудка (1394)|Аблога 1394 года]] * [[Бітва пад Навагрудкам (1505)|Бітва з татарамі (1505)]] * [[Аблога Навагрудка (1655)|Аблога 1655 года]] * [[Аблога Навагрудка (1660)|Аблога 1660 года]] * [[Вялікая Паўночная вайна|Разбурэнне шведамі (1706)]] }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == Шаблон прызначаны для размяшчэння ўнізе артыкулаў, звязаных з гісторыяй і архітэктурай Навагрудскага замка. Для дадання шаблона ў артыкул выкарыстоўвайце код: <nowiki>{{Навагрудскі замак}}</nowiki> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Навагрудак]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Навагрудскі замак|*]] </noinclude> l0to9dvjzc4ph5roe7tc39tpxa4g7tr 0 809812 5156809 2026-06-21T10:42:52Z Aliaksei Lastouski 75892 Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Кастанцін Васільевіч Яльніцкі]] у [[Кастанцін Васілевіч Яльніцкі]] 5156809 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кастанцін Васілевіч Яльніцкі]] ha34saus9vgebz5qltiq6jkqu6i8ob9 0 809813 5156815 2026-06-21T10:55:10Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/37546794|Пахомій Огілевич]]» 5156815 wikitext text/x-wiki    '''Пахомій Агілевіч''' ({{Lang-pl|Pachomiusz Ohilewicz}}, [[12 чэрвеня]] [[1624]], [[Мінск]] — [[1686]], [[Жыровіцы|Жыровічы]]) — дзеяч [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Святар|святар-]][[Ордэн Базыльян|базыльянін]], доктар тэалогіі, пісьменнік, літургіст, [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|протаархімандрыт базыльянскага ордэна]] ў 1675–1679 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў заможнай мяшчанскай сям'і Рыгора і Рэгіны з Масланчанкаў. У маладосці ўступіў у базыліянскі ордэн для [[Навіцыят|паслушніцтва]] ў [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]. Пасля двух гадоў паслушніцтва (з-за маладога ўзросту) прыняў манаскі пострыг і паступіў у ніжэйшую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], дзе вывучаў рыторыку пад кіраўніцтвам [[Якуб Суша|Якава Сушы]], будучага Холмскага біскупа. Атрымаўшы дыяканскае пасвячэнне, у 1645 годзе пайшоў на тэалагічныя даследаванні ў [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскі каледж Святога]] [[Калегіум Святога Афанасія|Афанасія]] ў Рыме (запісаўся на вучобу 18 снежня 1645 года і завяршыў знаходжанне ў каледжы 20 жніўня 1652 года). Скончыў яго са ступенню доктара тэалогіі. Спачатку быў прапаведнікам і эклезіярхам у [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Віленскім Свята-Троіцкім манастыры]], потым у Быцені і [[Супрасль|Супраслі]], і, нарэшце, прафесарам семінарыі ў [[Мінск|Мінску]], адкуль у 1654 годзе, з прыходам маскоўскага войска, быў вымушаны ўцячы разам з айцом Венедыктам Тэрлецкім . На Тароканскай капітуле ў 1656 годзе ён быў абраны кансультантам Ордэна, а капітула ў 1659 годзе ў Жыровічах прызначыла яго пракуратарам спраў Ордэна і Уніяцкай Царквы ў Рыме. Капітула даручыла яму ажыццявіць паездку ў Рым для абароны інтарэсаў уніяцкай царквы і базыльянскага ордэна, інтарэсам якіх пагражалі маскоўскія і казацкія напады. Праз два гады, на капітуле ў Тароканях, ён зноў быў абраны кансультантам і соцыусам (памочнікам) протаігумена, айца Бенедыкта Тэрлецкага. Пасля смерці Тэрлецкага пасада протаархімандрыта была адноўлена, і ім стаў біскуп Якаў Суша, а яго вікарыем (ці протаігуменам) на чатыры гады - Пахомій Агілевіч. Ён таксама быў абраны генеральным вікарыем протаархімандрыта-мітрапаліта Гаўрыіла Календы (на капітулах у Супраслі ў 1665 годзе, [[Брэст|Брэсце]] ў 1667 годзе і Навагрудку ў 1671 годзе) . Пасля смерці мітрапаліта Гаўрыіла Календы на капітуле ў Жыровічах (1675 г.) протаархімандрытам базыльянскага ордэна быў абраны Пахомій Агілевіч. Ён быў першым ігуменам базыльянскага ордэна, абраным з ліку звычайных манахаў-святароў - не мітрапалітаў ці біскупаў, як было да таго часу. Пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў (1679 г.) ён атрымаў пасаду протаконсула Ордэна . Вызначаўся вялікай багаслоўскай эрудыцыяй. На капітуле 1667 яму і епіскапу Сушы даручана выпраўленне служэбніка і трэбніка. На капітуле 1671 А. даручана цэнзура ў Святатроіцкай друкарні ў Вільні. Удзельнічаў у Люблінскім калоквіуме 1680. У 1683 прызначаны ў камісію па складанні служэбніка, трэбніка і часаслова. Памёр у 1686 годзе ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]] . == Працы == Складальнік біяграфій базыльян, канец XVII стагоддзя&nbsp;— пачатак 18 стагоддзя&nbsp;пісаў пра стараннасць Пахомія Агілевіча: «Ён ніколі не марнаваў часу: альбо дыктаваў пропаведзі, альбо выкладаў «Гармонію Святой Літургіі», альбо пісаў пра цуды Жыровіцкай Багародзіцы» . У 1671 выдаў кнігу «Екфанемата літургіі грэчаскай», якая складаецца з 2 трактатаў. У 1-м творы змясціў транскрыбаваныя лацінкай часткі літургіі Іаана Златавуста з паралельным польскім перакладам. У 2-й частцы, «Гармонія», разгледзеў розныя пытанні літургіі ўсх. царквы і яе адрозненні ад лацінскай сужбы. 2-е выданне кнігі выйшла ў 1685 у Кракаве. Напісаў таксама кнігі пра царкоўную унію і Жыровіцкі абраз Маці Божай (не выдадзены). === Асноўная праца === [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Постаці Супрасля]] [[Катэгорыя:Постаці Рыма]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1686 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1624 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 чэрвеня]] l9wd2j0n9e5q61ee0qtvgj6rvh3ksjz 5156816 5156815 2026-06-21T10:56:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5156816 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}}  '''Пахомій Агілевіч''' ({{Lang-pl|Pachomiusz Ohilewicz}}, [[12 чэрвеня]] [[1624]], [[Мінск]] — [[1686]], [[Жыровіцы|Жыровічы]]) — дзеяч [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Святар|святар-]][[Ордэн Базыльян|базыльянін]], доктар тэалогіі, пісьменнік, літургіст, [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|протаархімандрыт базыльянскага ордэна]] ў 1675–1679 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў заможнай мяшчанскай сям'і Рыгора і Рэгіны з Масланчанкаў. У маладосці ўступіў у базыліянскі ордэн для [[Навіцыят|паслушніцтва]] ў [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]. Пасля двух гадоў паслушніцтва (з-за маладога ўзросту) прыняў манаскі пострыг і паступіў у ніжэйшую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], дзе вывучаў рыторыку пад кіраўніцтвам [[Якуб Суша|Якава Сушы]], будучага Холмскага біскупа. Атрымаўшы дыяканскае пасвячэнне, у 1645 годзе пайшоў на тэалагічныя даследаванні ў [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскі каледж Святога]] [[Калегіум Святога Афанасія|Афанасія]] ў Рыме (запісаўся на вучобу 18 снежня 1645 года і завяршыў знаходжанне ў каледжы 20 жніўня 1652 года). Скончыў яго са ступенню доктара тэалогіі. Спачатку быў прапаведнікам і эклезіярхам у [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Віленскім Свята-Троіцкім манастыры]], потым у Быцені і [[Супрасль|Супраслі]], і, нарэшце, прафесарам семінарыі ў [[Мінск|Мінску]], адкуль у 1654 годзе, з прыходам маскоўскага войска, быў вымушаны ўцячы разам з айцом Венедыктам Тэрлецкім . На Тароканскай капітуле ў 1656 годзе ён быў абраны кансультантам Ордэна, а капітула ў 1659 годзе ў Жыровічах прызначыла яго пракуратарам спраў Ордэна і Уніяцкай Царквы ў Рыме. Капітула даручыла яму ажыццявіць паездку ў Рым для абароны інтарэсаў уніяцкай царквы і базыльянскага ордэна, інтарэсам якіх пагражалі маскоўскія і казацкія напады. Праз два гады, на капітуле ў Тароканях, ён зноў быў абраны кансультантам і соцыусам (памочнікам) протаігумена, айца Бенедыкта Тэрлецкага. Пасля смерці Тэрлецкага пасада протаархімандрыта была адноўлена, і ім стаў біскуп Якаў Суша, а яго вікарыем (ці протаігуменам) на чатыры гады - Пахомій Агілевіч. Ён таксама быў абраны генеральным вікарыем протаархімандрыта-мітрапаліта Гаўрыіла Календы (на капітулах у Супраслі ў 1665 годзе, [[Брэст|Брэсце]] ў 1667 годзе і Навагрудку ў 1671 годзе) . Пасля смерці мітрапаліта Гаўрыіла Календы на капітуле ў Жыровічах (1675 г.) протаархімандрытам базыльянскага ордэна быў абраны Пахомій Агілевіч. Ён быў першым ігуменам базыльянскага ордэна, абраным з ліку звычайных манахаў-святароў - не мітрапалітаў ці біскупаў, як было да таго часу. Пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў (1679 г.) ён атрымаў пасаду протаконсула Ордэна . Вызначаўся вялікай багаслоўскай эрудыцыяй. На капітуле 1667 яму і епіскапу Сушы даручана выпраўленне служэбніка і трэбніка. На капітуле 1671 А. даручана цэнзура ў Святатроіцкай друкарні ў Вільні. Удзельнічаў у Люблінскім калоквіуме 1680. У 1683 прызначаны ў камісію па складанні служэбніка, трэбніка і часаслова. Памёр у 1686 годзе ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]] . == Працы == Складальнік біяграфій базыльян, канец XVII стагоддзя&nbsp;— пачатак 18 стагоддзя&nbsp;пісаў пра стараннасць Пахомія Агілевіча: «Ён ніколі не марнаваў часу: альбо дыктаваў пропаведзі, альбо выкладаў «Гармонію Святой Літургіі», альбо пісаў пра цуды Жыровіцкай Багародзіцы» . У 1671 выдаў кнігу «Екфанемата літургіі грэчаскай», якая складаецца з 2 трактатаў. У 1-м творы змясціў транскрыбаваныя лацінкай часткі літургіі Іаана Златавуста з паралельным польскім перакладам. У 2-й частцы, «Гармонія», разгледзеў розныя пытанні літургіі ўсх. царквы і яе адрозненні ад лацінскай сужбы. 2-е выданне кнігі выйшла ў 1685 у Кракаве. Напісаў таксама кнігі пра царкоўную унію і Жыровіцкі абраз Маці Божай (не выдадзены). === Асноўная праца === [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Постаці Супрасля]] [[Катэгорыя:Постаці Рыма]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1686 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1624 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 чэрвеня]] sah7vpg1olxu9vy7c6udy1od9iox4tf 5156820 5156816 2026-06-21T11:02:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5156820 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}}  '''Пахомій Агілевіч''' ({{Lang-pl|Pachomiusz Ohilewicz}}, [[12 чэрвеня]] [[1624]], [[Мінск]] — [[1686]], [[Жыровіцы|Жыровічы]]) — дзеяч [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Святар|святар-]][[Ордэн Базыльян|базыльянін]], доктар тэалогіі, пісьменнік, літургіст, [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|протаархімандрыт базыльянскага ордэна]] ў 1675–1679 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў заможнай мяшчанскай сям'і Рыгора і Рэгіны з Масланчанкаў. У маладосці ўступіў у базыльянскі ордэн для [[Навіцыят|паслушніцтва]] ў [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]. Пасля двух гадоў паслушніцтва (з-за маладога ўзросту) прыняў манаскі пострыг і паступіў у ніжэйшую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], дзе вывучаў рыторыку пад кіраўніцтвам [[Якуб Суша|Якава Сушы]], будучага Холмскага біскупа. Атрымаўшы дыяканскае пасвячэнне, у 1645 годзе пайшоў на вучыцца тэалогіі ў [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскім калегіуме Святога]] [[Калегіум Святога Афанасія|Афанасія]] ў [[Рым|Рыме]] (запісаўся на вучобу 18 снежня 1645 года і завяршыў знаходжанне ў калегіуме 20 жніўня 1652 года). Скончыў яго са ступенню доктара тэалогіі. Спачатку быў прапаведнікам і эклезіярхам у [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Віленскім Свята-Троіцкім манастыры]], потым у Быцені і [[Супрасль|Супраслі]], і, нарэшце, прафесарам семінарыі ў [[Мінск|Мінску]], адкуль у 1654 годзе, з прыходам маскоўскага войска, быў вымушаны ўцячы разам з айцом Бенедыктам Тэрлецкім. На Тараканскай капітуле ў 1656 годзе ён быў абраны кансультантам Ордэна, а капітула ў 1659 годзе ў Жыровічах прызначыла яго [[Пракуратар|пракуратарам]] спраў Ордэна і Уніяцкай Царквы ў Рыме. Капітула даручыла яму ажыццявіць паездку ў Рым для абароны інтарэсаў уніяцкай царквы і базыльянскага ордэна, інтарэсам якіх пагражалі маскоўскія і [[Казацтва|казацкія]] напады. Праз два гады, на капітуле ў Тароканях, ён зноў быў абраны кансультантам і соцыусам (памочнікам) протаігумена, айца Бенедыкта Тэрлецкага. Пасля смерці Тэрлецкага пасада [[Протаархімандрыт|протаархімандрыта]] была адноўлена, і ім стаў біскуп Якаў Суша, а яго вікарыем (ці протаігуменам) на чатыры гады - Пахомій Агілевіч. Ён таксама быў абраны генеральным вікарыем протаархімандрыта-мітрапаліта Гаўрыіла Календы (на капітулах у Супраслі ў 1665 годзе, [[Брэст|Брэсце]] ў 1667 годзе і Навагрудку ў 1671 годзе). Пасля смерці мітрапаліта Гаўрыіла Календы на капітуле ў Жыровічах (1675 г.) протаархімандрытам базыльянскага ордэна быў абраны Пахомій Агілевіч. Ён быў першым ігуменам базыльянскага ордэна, абраным з ліку звычайных манахаў-святароў - не мітрапалітаў ці біскупаў, як было да таго часу. Пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў (1679 г.) атрымаў пасаду протаконсула Ордэна. Вызначаўся вялікай багаслоўскай эрудыцыяй. На капітуле 1667 яму і епіскапу Сушы даручана выпраўленне служэбніка і трэбніка. На капітуле 1671 А. даручана цэнзура ў Святатроіцкай друкарні ў Вільні. Удзельнічаў у Люблінскім калоквіуме 1680. У 1683 прызначаны ў камісію па складанні служэбніка, трэбніка і часаслова. Памёр у 1686 годзе ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]] . == Працы == Складальнік біяграфій базыльянаў пісаў пра стараннасць Пахомія Агілевіча: «Ён ніколі не марнаваў часу: альбо дыктаваў пропаведзі, альбо выкладаў «Гармонію Святой Літургіі», альбо пісаў пра цуды Жыровіцкай Багародзіцы». У 1671 выдаў кнігу «Екфанемата літургіі грэчаскай», якая складаецца з двух трактатаў. У першым творы змясціў транскрыбаваныя лацінкай часткі літургіі Іаана Златавуста з паралельным польскім перакладам. У 2-й частцы, «Гармонія», разгледзеў розныя пытанні літургіі ўсх. царквы і яе адрозненні ад лацінскай сужбы. 2-е выданне кнігі выйшла ў 1685 у Кракаве. Напісаў таксама кнігі пра царкоўную унію і Жыровіцкі абраз Маці Божай (не выдадзены). === Асноўная праца === [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Постаці Супрасля]] [[Катэгорыя:Постаці Рыма]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1686 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1624 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 чэрвеня]] hitk1b3ckr0c4gydc0tdjlwtpsewouv 5156821 5156820 2026-06-21T11:11:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5156821 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}}  '''Пахомій Агілевіч''' ({{Lang-pl|Pachomiusz Ohilewicz}}, [[12 чэрвеня]] [[1624]], [[Мінск]] — [[1686]], [[Жыровіцы|Жыровічы]]) — дзеяч [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Святар|святар-]][[Ордэн Базыльян|базыльянін]], доктар тэалогіі, пісьменнік, літургіст, [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|протаархімандрыт базыльянскага ордэна]] ў 1675–1679 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/45|title=Агілевіч Пахомій|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173780|title=Агілевіч Пахомій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў заможнай мяшчанскай сям'і Рыгора і Рэгіны з Масланчанкаў. У маладосці ўступіў у базыльянскі ордэн для [[Навіцыят|паслушніцтва]] ў [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]. Пасля двух гадоў паслушніцтва (з-за маладога ўзросту) прыняў манаскі пострыг і паступіў у ніжэйшую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], дзе вывучаў рыторыку пад кіраўніцтвам [[Якуб Суша|Якава Сушы]], будучага Холмскага біскупа. Атрымаўшы дыяканскае пасвячэнне, у 1645 годзе пайшоў на вучыцца тэалогіі ў [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскім калегіуме Святога]] [[Калегіум Святога Афанасія|Афанасія]] ў [[Рым|Рыме]] (запісаўся на вучобу 18 снежня 1645 года і завяршыў знаходжанне ў калегіуме 20 жніўня 1652 года). Скончыў яго са ступенню доктара тэалогіі. Спачатку быў прапаведнікам і эклезіярхам у [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Віленскім Свята-Троіцкім манастыры]], потым у Быцені і [[Супрасль|Супраслі]], і, нарэшце, прафесарам семінарыі ў [[Мінск|Мінску]], адкуль у 1654 годзе, з прыходам маскоўскага войска, быў вымушаны ўцячы разам з айцом Бенедыктам Тэрлецкім. На Тараканскай капітуле ў 1656 годзе ён быў абраны кансультантам Ордэна, а капітула ў 1659 годзе ў Жыровічах прызначыла яго [[Пракуратар|пракуратарам]] спраў Ордэна і Уніяцкай Царквы ў Рыме. Капітула даручыла яму ажыццявіць паездку ў Рым для абароны інтарэсаў уніяцкай царквы і базыльянскага ордэна, інтарэсам якіх пагражалі маскоўскія і [[Казацтва|казацкія]] напады. Праз два гады, на капітуле ў Тароканях, ён зноў быў абраны кансультантам і соцыусам (памочнікам) протаігумена, айца Бенедыкта Тэрлецкага. Пасля смерці Тэрлецкага пасада [[Протаархімандрыт|протаархімандрыта]] была адноўлена, і ім стаў біскуп Якаў Суша, а яго вікарыем (ці протаігуменам) на чатыры гады - Пахомій Агілевіч. Ён таксама быў абраны генеральным вікарыем протаархімандрыта-мітрапаліта Гаўрыіла Календы (на капітулах у Супраслі ў 1665 годзе, [[Брэст|Брэсце]] ў 1667 годзе і Навагрудку ў 1671 годзе). Пасля смерці мітрапаліта Гаўрыіла Календы на капітуле ў Жыровічах (1675 г.) протаархімандрытам базыльянскага ордэна быў абраны Пахомій Агілевіч. Ён быў першым ігуменам базыльянскага ордэна, абраным з ліку звычайных манахаў-святароў - не мітрапалітаў ці біскупаў, як было да таго часу. Пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў (1679 г.) атрымаў пасаду протаконсула Ордэна. Вызначаўся вялікай багаслоўскай эрудыцыяй. На капітуле 1667 яму і епіскапу Сушы даручана выпраўленне [[Служэбнік|служэбніка]] і [[Трэбнік|трэбніка]]. На капітуле 1671 даручана цэнзура ў [[Святатроіцкая друкарня ў Вільні|Святатроіцкай друкарні ў Вільні]]. Удзельнічаў у Люблінскім калоквіуме 1680. У 1683 прызначаны ў камісію па складанні служэбніка, трэбніка і [[Часасловец|часаслова]]. Памёр у 1686 годзе ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]]. == Працы == Складальнік біяграфій базыльянаў пісаў пра стараннасць Пахомія Агілевіча: «Ён ніколі не марнаваў часу: альбо дыктаваў пропаведзі, альбо выкладаў «Гармонію Святой Літургіі», альбо пісаў пра цуды Жыровіцкай Багародзіцы».<ref>''Борис І. Балик, ЧСВВ.'' «Катафальк чернечий» Василіян XVII—XVIII&#x20;ст. (Рукописна збірка життєписів Василіян) // Analecta Ordinis Sancti Basilii Magni, Sectio II.&#x20;— Vol. VIII.&#x20;— Romae 1973.&#x20;— S. 67—98.</ref> У 1671 выдаў кнігу «''Ecphonemata Liturgiey Greckiey''»[https://elibrary.mab.lt/items/12157383-23b0-42a1-aa58-8a1e37733df4] (Вільня, друкарня Святатроіцкага базыльянскага манастыра), якая складаецца з двух трактатаў. У першым творы змясціў транскрыбаваныя лацінкай часткі літургіі [[Іаан Залатавуст|Іаана Златавуста]] з паралельным польскім перакладам. У 2-другой частцы, «Гармонія», разгледзеў розныя пытанні літургіі ўсходняй царквы і яе адрозненні ад лацінскай сужбы. 2-е выданне кнігі выйшла ў 1685 у [[Кракаў|Кракаве]]. Напісаў таксама кнігі пра царкоўную унію і [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Жыровіцкі абраз Маці Божай]] (не выдадзены). == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Постаці Супрасля]] [[Катэгорыя:Постаці Рыма]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1686 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1624 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 чэрвеня]] 4bhskyfnpwy85wu78kpyrwj2thkyrhg 5156822 5156821 2026-06-21T11:14:08Z Aliaksei Lastouski 75892 5156822 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}}'''Пахомій Агілевіч''' ({{Lang-pl|Pachomius Ohilewicz}}, [[12 чэрвеня]] [[1624]], [[Мінск]] — [[1686]], [[Жыровіцы|Жыровічы]]) — дзеяч [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Святар|святар-]][[Ордэн Базыльян|базыльянін]], доктар тэалогіі, пісьменнік, літургіст, [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|протаархімандрыт базыльянскага ордэна]] ў 1675–1679 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/45|title=Агілевіч Пахомій|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173780|title=Агілевіч Пахомій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў заможнай мяшчанскай сям'і Рыгора і Рэгіны з Масланчанкаў. У маладосці ўступіў у базыльянскі ордэн для [[Навіцыят|паслушніцтва]] ў [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]. Пасля двух гадоў паслушніцтва (з-за маладога ўзросту) прыняў манаскі пострыг і паступіў у ніжэйшую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], дзе вывучаў рыторыку пад кіраўніцтвам [[Якуб Суша|Якава Сушы]], будучага Холмскага біскупа. Атрымаўшы дыяканскае пасвячэнне, у 1645 годзе пайшоў на вучыцца тэалогіі ў [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскім калегіуме Святога]] [[Калегіум Святога Афанасія|Афанасія]] ў [[Рым|Рыме]] (запісаўся на вучобу 18 снежня 1645 года і завяршыў знаходжанне ў калегіуме 20 жніўня 1652 года). Скончыў яго са ступенню доктара тэалогіі. Спачатку быў прапаведнікам і эклезіярхам у [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Віленскім Свята-Троіцкім манастыры]], потым у Быцені і [[Супрасль|Супраслі]], і, нарэшце, прафесарам семінарыі ў [[Мінск|Мінску]], адкуль у 1654 годзе, з прыходам маскоўскага войска, быў вымушаны ўцячы разам з айцом Бенедыктам Тэрлецкім. На Тараканскай капітуле ў 1656 годзе ён быў абраны кансультантам Ордэна, а капітула ў 1659 годзе ў Жыровічах прызначыла яго [[Пракуратар|пракуратарам]] спраў Ордэна і Уніяцкай Царквы ў Рыме. Капітула даручыла яму ажыццявіць паездку ў Рым для абароны інтарэсаў уніяцкай царквы і базыльянскага ордэна, інтарэсам якіх пагражалі маскоўскія і [[Казацтва|казацкія]] напады. Праз два гады, на капітуле ў Тароканях, ён зноў быў абраны кансультантам і соцыусам (памочнікам) протаігумена, айца Бенедыкта Тэрлецкага. Пасля смерці Тэрлецкага пасада [[Протаархімандрыт|протаархімандрыта]] была адноўлена, і ім стаў біскуп Якаў Суша, а яго вікарыем (ці протаігуменам) на чатыры гады - Пахомій Агілевіч. Ён таксама быў абраны генеральным вікарыем протаархімандрыта-мітрапаліта Гаўрыіла Календы (на капітулах у Супраслі ў 1665 годзе, [[Брэст|Брэсце]] ў 1667 годзе і Навагрудку ў 1671 годзе). Пасля смерці мітрапаліта Гаўрыіла Календы на капітуле ў Жыровічах (1675 г.) протаархімандрытам базыльянскага ордэна быў абраны Пахомій Агілевіч. Ён быў першым ігуменам базыльянскага ордэна, абраным з ліку звычайных манахаў-святароў - не мітрапалітаў ці біскупаў, як было да таго часу. Пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў (1679 г.) атрымаў пасаду протаконсула Ордэна. Вызначаўся вялікай багаслоўскай эрудыцыяй. На капітуле 1667 яму і епіскапу Сушы даручана выпраўленне [[Служэбнік|служэбніка]] і [[Трэбнік|трэбніка]]. На капітуле 1671 даручана цэнзура ў [[Святатроіцкая друкарня ў Вільні|Святатроіцкай друкарні ў Вільні]]. Удзельнічаў у Люблінскім калоквіуме 1680. У 1683 прызначаны ў камісію па складанні служэбніка, трэбніка і [[Часасловец|часаслова]]. Памёр у 1686 годзе ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]]. == Працы == Складальнік біяграфій базыльянаў пісаў пра стараннасць Пахомія Агілевіча: «Ён ніколі не марнаваў часу: альбо дыктаваў пропаведзі, альбо выкладаў «Гармонію Святой Літургіі», альбо пісаў пра цуды Жыровіцкай Багародзіцы».<ref>''Борис І. Балик, ЧСВВ.'' «Катафальк чернечий» Василіян XVII—XVIII&#x20;ст. (Рукописна збірка життєписів Василіян) // Analecta Ordinis Sancti Basilii Magni, Sectio II.&#x20;— Vol. VIII.&#x20;— Romae 1973.&#x20;— S. 67—98.</ref> У 1671 выдаў кнігу «''Ecphonemata Liturgiey Greckiey''»[https://elibrary.mab.lt/items/12157383-23b0-42a1-aa58-8a1e37733df4] (Вільня, друкарня Святатроіцкага базыльянскага манастыра), якая складаецца з двух трактатаў. У першым творы змясціў транскрыбаваныя лацінкай часткі літургіі [[Іаан Залатавуст|Іаана Златавуста]] з паралельным польскім перакладам. У 2-другой частцы, «Гармонія», разгледзеў розныя пытанні літургіі ўсходняй царквы і яе адрозненні ад лацінскай сужбы. 2-е выданне кнігі выйшла ў 1685 у [[Кракаў|Кракаве]]. Напісаў таксама кнігі пра царкоўную унію і [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Жыровіцкі абраз Маці Божай]] (не выдадзены). == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Постаці Супрасля]] [[Катэгорыя:Постаці Рыма]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1686 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1624 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 чэрвеня]] 1wo48tfspbexqbyge7t129qwh40tope 0 809814 5156824 2026-06-21T11:18:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пасцель (бок цэглы)]] 5156824 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пасцель (бок цэглы)]] 8vzm0d3r45i1303qcrp90tjf42kwo3n 0 809815 5156827 2026-06-21T11:28:31Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «'''Антоній Барташэвіч''' (польск. Antoni Bartoszewicz, 13 чэрвеня 1726, Віленшчына—20.10.1768), педагог, доктар філасофіі, выкладчык езуіцкіх калегіумаў у Вільні і Слуцку. == Біяграфія == У 1742 уступіў у ордэн езуітаў, з 1755 ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў Віленскай акад...» 5156827 wikitext text/x-wiki '''Антоній Барташэвіч''' (польск. Antoni Bartoszewicz, 13 чэрвеня 1726, Віленшчына—20.10.1768), педагог, доктар філасофіі, выкладчык езуіцкіх калегіумаў у Вільні і Слуцку. == Біяграфія == У 1742 уступіў у ордэн езуітаў, з 1755 ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў Віленскай акадэміі (1757—58) і Слуцку (1759—61), пісар гістарычны ў Варшаве (1762—63), прэфект друкарні, бурсы і шпіталя ў Нясвіжы (1763—68). Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кн. «Чатыры прамовы» («Orationes quatuor», Вільня, 1759), дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы. == Спасылкі == 4cb4f0orsb7r7i6ttnppkoo19nkft1s 5156829 5156827 2026-06-21T11:29:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5156829 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Антоній Барташэвіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Antoni Bartoszewicz'', [[13 чэрвеня]] [[1726]], [[Віленскі край|Віленшчына]] — [[20 кастрычніка]] [[1768]]) - педагог, доктар філасофіі, выкладчык езуіцкіх калегіумаў у Вільні і Слуцку. == Біяграфія == У 1742 уступіў у ордэн езуітаў, з 1755 ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў Віленскай акадэміі (1757—58) і Слуцку (1759—61), пісар гістарычны ў Варшаве (1762—63), прэфект друкарні, бурсы і шпіталя ў Нясвіжы (1763—68). Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кн. «Чатыры прамовы» («Orationes quatuor», Вільня, 1759), дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы. == Спасылкі == 1cd52o4itamaoy4si99e153lxc49kzg 5156833 5156829 2026-06-21T11:46:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5156833 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Antoni Bartoszewicz | Дата нараджэння = [[13 чэрвеня]] [[1726]] | Дата смерці = [[20 кастрычніка]] [[1768]] | Род дзейнасці = [[педагог]], [[тэолаг]] | Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]], [[Слуцкі езуіцкі калегіум]] }} '''Антоній Барташэвіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Antoni Bartoszewicz'', [[13 чэрвеня]] [[1726]], [[Віленскі край|Віленшчына]] — [[20 кастрычніка]] [[1768]]) - [[Педагогіка|педагог]], [[Езуіты|езуіт]], [[доктар філасофіі]], выкладчык езуіцкіх калегіумаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Слуцк|Слуцку]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134918|title=Барташэвіч Антоні - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/240|title=Барташэвіч Антоній|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-21}}</ref><ref name=":0">Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 178.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/antoni-bartoszewicz-1726-1768-jezuita-pedagog|title=Antoni Bartoszewicz|last=St. Bednarski|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == 13 жніўня 1742 уступіў у ордэн езуітаў, з 1755 ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] (1757—58) і ў [[Слуцкі езуіцкі калегіум|Слуцкім езуіцкім калегіуме]] (1759—61), пісар гістарычны ў [[Варшава|Варшаве]] (1762—63), прэфект друкарні, бурсы і шпіталя ў Нясвіжы (1763—68). Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кнізе «Чатыры прамовы» («''Orationes quatuor''», Вільня, 1759)[https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/576638], дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы.<ref name=":0" /> == Спасылкі == shu93obj1dbmfsdew7desk0kwbp5y0b 5156835 5156833 2026-06-21T11:50:43Z Aliaksei Lastouski 75892 5156835 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Antoni Bartoszewicz | Дата нараджэння = [[13 чэрвеня]] [[1726]] | Дата смерці = [[20 кастрычніка]] [[1768]] | Род дзейнасці = [[педагог]], [[тэолаг]] | Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]], [[Слуцкі езуіцкі калегіум]] }} '''Антоній Барташэвіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Antoni Bartoszewicz'', [[13 чэрвеня]] [[1726]], [[Віленскі край|Віленшчына]] — [[20 кастрычніка]] [[1768]]) - [[Педагогіка|педагог]], [[Езуіты|езуіт]], [[доктар філасофіі]], выкладчык езуіцкіх калегіумаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Слуцк|Слуцку]].<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134918|title=Барташэвіч Антоні - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/240|title=Барташэвіч Антоній|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-21}}</ref><ref name=":0">Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 178.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/antoni-bartoszewicz-1726-1768-jezuita-pedagog|title=Antoni Bartoszewicz|last=St. Bednarski|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}</ref> == Біяграфія == 13 жніўня 1742 уступіў у ордэн езуітаў, з 1755 ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] (1757—58) і ў [[Слуцкі езуіцкі калегіум|Слуцкім езуіцкім калегіуме]] (1759—61), пісар гістарычны ў [[Варшава|Варшаве]] (1762—63), прэфект друкарні, бурсы і шпіталя ў Нясвіжы (1763—68). Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кнізе «Чатыры прамовы» («''Orationes quatuor''», Вільня, 1759)[https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/576638], дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы.<ref name=":0" /><ref>{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=12432|аўтар=Bednarski, Stanisław|загаловак=Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce: studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego|год=1933|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo Księży Jezuitów|старонкі=141-144}}</ref> == Спасылкі == fm472nrx1cuwgkvlw6z5z8m6bpwzhfd