Беларуская мова

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Беларуская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1463</id>
    <revision>
      <id>5156846</id>
      <parentid>5147908</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68557" sha1="t5bp2wqkd0rxfn64impuldgsr3um3s5" xml:space="preserve">{{Картка:Мова
| імя = Беларуская мова
| саманазва = беларуская мова
| краіны = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] (''5&amp;nbsp;094 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] (''61 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]] (''17 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Літва}} [[Літва]] (''30 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] (''55 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] (''менш за 10 тыс. чал.'') &lt;br/&gt; {{Сцяг|ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (''дыяспара'')
| распаўсюджанасць = [[Беларусь]]
| рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]]
| колькасць носьбітаў = каля 6 млн. чал.
| статус = патэнцыйна [[уразлівая мова|ўразлівая]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/belarusian|title=Belarusian: UNESCO WAL|website=UNESCO World Atlas of Languages|lang=en|access-date=2023-11-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
| класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]]
:[[Славянскія мовы|Славянская група]]
::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]]
| пісьменнасць = [[Беларускі алфавіт|Беларускі кірылічны алфавіт]] &lt;br&gt; Часткова: [[беларускі лацінскі алфавіт]] &lt;br&gt; Выйшаў з ужытку: [[беларускі арабскі алфавіт]]
| афіцыйная мова = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] ([[афіцыйная мова|дзяржаўная]]) 
{{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] ([[рэгіянальная мова|рэгіянальная]]):
* [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] &lt;small&gt; [[Падляскае ваяводства]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL Hajnówka COA.svg|15px]] &lt;small&gt; [[Гайнаўка|Горад Гайнаўка]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL gmina Hajnówka COA.gif|15px]] &lt;small&gt; [[Гайнаўка (гміна)|Сельская гміна Гайнаўка]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL Gmina Orla COA.svg|15px]] &lt;small&gt; [[Орля (гміна)|Сельская гміна Орля]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL Gmina Narewka COA.jpg|15px]] &lt;small&gt; [[Нарэўка (гміна)|Сельская гміна Нараўка]] &lt;/small&gt;
** [[Файл:POL gmina Czyże COA.gif|15px]] &lt;small&gt; [[Чыжы (гміна)|Сельская гміна Чыжы]]
{{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] (нац. менш.)&lt;ref&gt;[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413123832/http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html |date=13 красавіка 2014 }}&lt;/ref&gt; &lt;br/&gt; {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] (нац. менш.)
| рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
| ISO1 = be
| ISO2 = bel
| ISO3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel bel]
| Карта = Belarusian lang.png
}}

'''Белару́ская мо́ва''' — [[нацыянальная мова]] [[Беларусы|беларусаў]], уваходзіць у [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскую моўную сям’ю]], [[Славянскія мовы|славянскую групу]], [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскую падгрупу]]. Пашырана ў асноўным у [[Беларусь|Беларусі]]. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Украіна|Украіне]]&lt;ref&gt;Таксама па-беларуску размаўляюць у [[Азербайджан]]е, [[Канада|Канадзе]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, паводле звестак [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналога].&lt;/ref&gt;. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі.

Сучасная беларуская мова існуе ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай формах]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.{{Пераход|#Дыялекты}}

[[Беларускі алфавіт|Алфавіт літаратурнай мовы]] створаны на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Гістарычна выкарыстоўваліся сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом.

У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася суіснаванне дзвюх беларускіх моўных нормаў{{Sfn|Плотнікаў, Антанюк|2003|}}: [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйнай (акадэмічнай) нормы беларускай мовы]], якая развілася пасля рэформаў [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|1933-34]], [[Беларускі правапіс (1959)|1957-59]] і 2008 гадоў, і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]], распрацаванай на аснове [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|граматыкі]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і далейшай практыкі эміграцыйнага друку, так званай «[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]».

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}}
[[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|250пкс|Этнаграфічная карта беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]]
Беларуская мова старажытнапісьменная, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за дзесяць стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і была канчаткова сфарміравана ў канцы XIX—XX стагоддзяў. Паводле этнаграфічных даследаванняў, на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай&lt;ref&gt;{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&amp;pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы:
* '''''Праславянскі (да XIII ст.):''''' у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст.
* '''''Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):''''' абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства.
* '''''Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):''''' сучасны этап беларускай літаратурнай мовы.

[[Сучасная беларуская літаратурная мова]] пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц [[Мінск]]а&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.&lt;/ref&gt;.

== Лінгвагеаграфія ==

=== Колькасць носьбітаў ===
Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову лічылі [[Родная мова|роднай]] 77,7 % жыхароў [[БССР|Беларускай ССР]], у тым ліку 80,2 % [[беларус]]аў&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

Паводле даных [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, [[Родная мова|роднай]] беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных [[палякі|палякаў]]) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго, 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей, таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных [[рускія|рускіх]]), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго, 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску.

Пры перапісе 2019 года беларускую мову назвалі роднай 54,1 % грамадзян краіны, мовай дамашніх зносін 26 %&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|title=ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА|author=НАЦЫЯНАЛЬНЫ СТАТЫСТЫЧНЫ КАМІТЭТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ|pages=264|access-date=20 лютага 2024|archive-date=18 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218211306/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[Расія|Расіі]] беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/ Звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;). Ва [[Украіна|Украіне]] беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку&lt;ref&gt;[http://www.ukrcensus.gov.ua/ Звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г.]&lt;/ref&gt;). У [[Польшча|Польшчы]] беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў&lt;ref&gt;Звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.&lt;/ref&gt;.

=== Беларусь ===
{{main|Беларуская мова ў Беларусі}}
Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем.

[[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай. Даныя паводле перапісу 2009 года]]
[[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]]
Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153 271 чал. сярод іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])&lt;ref&gt;[http://belstat.gov.by/homep/en/census/ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г.]{{Недаступная спасылка}}.&lt;/ref&gt;.

Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце&lt;ref&gt;{{Ethnologue|bel|Беларуская мова}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:&quot; mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;350px&quot;&gt;
Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва.
Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва.
Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва.
&lt;/gallery&gt;
Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc|title=Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2009-11-03|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;.

У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Аляксандр Лукашэнка]] ўжывае амаль толькі рускую мову.

Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды.

[[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|right|270px|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]]
[[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]]
На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|title=Образование в Республике Беларусь, 2024|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|date=2024-07-12|lang=ru|access-date=30 жніўня 2024|archive-date=29 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829193739/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке — результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе&lt;ref&gt;[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://s13.ru/archives/mova-14|title=Белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса — Блог Гродно s13|last=s13.ru|website=s13.ru|access-date=2024-02-29|last2=Тринадцев|first2=Семён|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/61623.html|title=«Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников|website=Зеркало|date=2024-02-20|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323213|title=Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;.

Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання
|-
!
!2005/06
!2006/07
!2007/08
!2008/09
!2009/10
!2010/11
!2011/12
!2012/13
!2013/14
!2014/15
!2015/16
!2016/17
|-
|Беларуская
|280,2
|245,9
|231,5
|211,2
|189,1
|178,4
|163,4
|150,7
|142,0
|135,1
|130,6
|128,6
|-
|%
|23,3
|21,5 {{падзенне}}
|20,9 {{падзенне}}
|20,0 {{падзенне}}
|19,2 {{падзенне}}
|19,0 {{падзенне}}
|17,8 {{падзенне}}
|16,6 {{падзенне}}
|15,5 {{падзенне}}
|14,5 {{падзенне}}
|13,7 {{падзенне}}
|13,3 {{падзенне}}
|-
|Руская
|922,9
|898,6
|873,3
|846,4
|793,7
|761,4
|752,3
|757,7
|772,4
|795,3
|823,0
|838,4
|-
|%
|76,7
|78,5 {{рост}}
|79,0 {{рост}}
|80,0 {{рост}}
|80,7 {{рост}}
|80,9 {{рост}}
|82,1 {{рост}}
|83,3 {{рост}}
|84,4 {{рост}}
|85,4 {{рост}}
|86,2 {{рост}}
|86,6 {{рост}}
|-
|Іншая
|0,7
|0,6
|0,6
|0,6
|0,6
|0,6
|0,8
|0,7&lt;ref&gt;На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.&lt;/ref&gt;
|0,8
|0,9
|0,9
|0,91&lt;ref&gt;На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.&lt;/ref&gt;
|-
|%
|0,0
|0,0 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{рост}}
|0,0 {{падзенне}}
|0,1 {{рост}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|0,1 {{няма змяненняў}}
|}

=== Польшча ===
[[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]]
На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях:
* [[Гайнаўка|горад і гарадская гміна Гайнаўка]] (3 снежня 2007)
* [[Орля (гміна)|гміна Орля]] (7 мая 2009)
* [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]] (16 чэрвеня 2009)
* [[Чыжы (гміна)|гміна Чыжы]] (8 лютага 2010)
* [[Гайнаўка (гміна)|гміна Гайнаўка]] (28 мая 2010)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&amp;id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&amp;id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009&lt;/ref&gt;.

=== Украіна ===
{{main|Беларуская мова ва Украіне}}
Беларуская мова ўжываецца ў сёлах [[Ракытніўскі раён|Ракітнаўскага]] раёна [[Ровенская вобласць|Ровеншчыны]]. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Беларуская Ўскраіна |url=http://www.nn.by/2000/43/08.htm |accessdate=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825220637/http://www.nn.by/2000/43/08.htm |archivedate=25 жніўня 2011 |url-status= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/ |title=Результати перепису населення 2001 року. Національний склад |access-date=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125152524/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne |archivedate=25 студзеня 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Сацыялінгвістычныя звесткі ===
Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt; (па сучаснай класіфікацыі — [[мінская гаворка]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; [[Сярэднебеларускія дыялекты|сярэднебеларускай групы дыялектаў]] беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак [[Граматыка|граматычныя]] і [[лексіка|лексічныя]] рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

== Пісьменства ==
{{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}}
Беларускі алфавіт складзены на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]], развіты з алфавіта [[Старацаркоўнаславянская мова|стараславянскай мовы]]. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;&quot;
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Аа
| Бб
| Вв
| Гг
| Дд
| Ее
| Ёё
| Жж
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Зз
| Іі
| Йй
| Кк
| Лл
| Мм
| Нн
| Оо
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Пп
| Рр
| Сс
| Тт
| Уу
| Ўў
| Фф
| Хх
|- align=center style=&quot;height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;&quot;
| Цц
| Чч
| Шш
| Ыы
| Ьь
| Ээ
| Юю
| Яя
|}

Гістарычна часткай славянамоўных народаў ужывалася таксама [[Глаголіца|глагалічнае]] пісьмо (рэдка — да XI—XII ст.), але на тэрыторыі Беларусі такіх помнікаў не выяўлена.

Пазней паўсталі і функцыянавалі сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом.

Пры гэтым існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм [[Раманізацыя беларускай мовы|раманізацыі беларускага тэксту]].

== Лінгвістычнае апісанне ==
[[Арфаграфія беларускай мовы]] грунтуецца на [[Фанетыка беларускай мовы|фанетычным]] прынцыпе ў спалучэнні з [[марфалогія беларускай мовы|марфалагічным]]. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне [[беларуская арфаэпія|беларускай арфаэпіі]]. У беларускай фанетычнай сістэме 5 [[Галосны гук|галосных гукаў]] і 32 [[Зычны гук|зычныя гукі]]. Марфалогія беларускай [[Сінтэтычная мова|сінтэтычная]] з рысамі [[Аналітычныя мовы|аналітызму]]. Усе словы размяркоўваюцца па 10 [[Часціны мовы|часцінах мовы]], якія падзяляюцца на [[Знамянальныя словы|знамянальныя]] (апрача прыслоўя, маюць формы словазмянення) і [[Службовыя словы|службовыя]]. Спецыфіку [[Сінтаксіс беларускай мовы|сінтаксісу]] надаюць галоўным чынам адметнасці ў [[дзеяслоўнае кіраванне|дзеяслоўным]] і [[прыназоўнікавае кіраванне|прыназоўнікавым кіраванні]]. У аснове [[беларуская пісьменнасць|беларускай графікі]] — [[грамадзянскі шрыфт|рускі грамадзянскі шрыфт]], утвораны ў выніку рэформы [[кірыліца|кірыліцы]]. [[Беларускі алфавіт]] налічвае 32 [[літара|літары]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|2|Беларуская мова||414—416}}&lt;/ref&gt;.

=== Лексіка ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская лексіка}}
Усе лексічныя адзінкі беларускай мовы падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычанне|запазычаныя]]. Спрадвечна беларускія [[Слова|словы]] не з’яўляюцца аднароднымі.

У складзе спрадвечнай лексікі пры дапамозе параўнальна-гістарычнага метаду вылучаюцца чатыры пласты слоў&lt;ref name=&quot;Беларуская мова&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка|старонкі=293—294}}&lt;/ref&gt;:
* індаеўрапейская лексіка,
* агульнаславянская (праславянская) лексіка,
* усходнеславянская лексіка,
* уласнабеларуская лексіка.

Індаеўрапейскі пласт беларускай лексікі адзначаецца ў [[Індаарыйскія мовы|індыйскіх]], [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Германскія мовы|германскіх]], [[Раманскія мовы|раманскіх]], [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]] і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што заўважна ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах. Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння.

У XIV—XVIII стагоддзях у беларускую мову трапілі многія [[паланізм]]ы (''відэлец, маёнтак'') і пераважна праз польскае пасрэдніцтва — [[германізм]]ы (''дах, ланцуг'') і [[лацінізм]]ы (''градус, апарат''). Ад старажытнасці беларускай мове вядомы [[літуанізм]]ы (''клуня, свіран''), [[цюркізм]]ы (''аркан, торба''), [[грэцызм]]ы (''астраномія, эпіграма''), [[Багемізм|чэшскія]] (''праца, мешчанін''), французскія (''марш, тарыф''), італьянскія (''канцэрт, лютня'') і іншыя запазычанні&lt;ref name=&quot;БелЭн:Лексіка&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Запазычанні|том=6|старонкі=529}}&lt;/ref&gt;.

У наш час іншамоўная лексіка трапляе ў беларускую ў асноўным праз [[Руская мова|рускую мову]]. Значную частку слоўнікавага складу беларускай мовы ўтвараюць [[інтэрнацыяналізмы]]. У сваю чаргу беларуская мова таксама паўплывала на суседнія: [[Польская мова|польскую]] (''krynica'' — крыніца), [[Літоўская мова|літоўскую]] (''kroupa'' — крупы) і інш&lt;ref name=&quot;БелЭн:Лексіка&quot; /&gt;.

=== Фанетыка ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская фанетыка|Беларуская фаналогія|Арфаэпія беларускай мовы}}

[[Фанетычная сістэма мовы|Фанетычная сістэма]] сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)&lt;ref&gt;Звычайна падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ''ўсе'' зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець ''фанетычнае'' значэнне ў сучаснай беларускай мове.&lt;/ref&gt; зычных{{крыніца?}}.

=== Граматыка ===
{{Асноўны артыкул|Граматыка беларускай мовы}}

Беларуская мова [[флектыўныя мовы|флектыўная]], г. зн. словы ў беларускай мове [[словазмяненне|змяняюцца]] па [[граматычная катэгорыя|граматычных катэгорыях]] з дапамогай адмысловых [[марфема|марфем]].

Выдзяляюцца [[Часціна мовы|часціны мовы]]:
* [[Назоўнік]]
* [[Прыметнік]]
* [[Лічэбнік]]і (колькасныя і парадкавыя)
* [[Займеннік]]
* [[Дзеяслоў]] з дзвюма іменнымі формамі: [[дзеепрыметнік]]ам і [[дзеепрыслоўе]]м
* [[Прыслоўе]]
* [[Прыназоўнік]]
* [[Злучнік]]
* [[Часціца (часціна мовы)|Часціца]]
* [[Выклічнік]]і і [[гукаперайманне|гукаперайманні]]

Іменныя часціны маюць катэгорыі [[граматычны склон|склону]], [[граматычны род|роду]] і [[граматычны лік|ліку]].

Дзеяслоў мае катэгорыі [[граматычны час|часу]], [[граматычная асоба|асобы]] і [[граматычны лік|ліку]], а ў асобных формах — [[Стан дзеяслова|стану]], роду і склону.

== Дыялекты ==
[[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы]]
{{Асноўны артыкул|Дыялекты беларускай мовы}}

Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі.

[[Дыялекты беларускай мовы|Дыялектная беларуская мова]] захоўваецца пераважна сярод [[сельскае насельніцтва|сельскага насельніцтва]]. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. [[Загародскія гаворкі|палескую (заходне-палескую) групу гаворак]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]]. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

== Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове ==
Беларуская мова ў сферы сродкаў масавай інфармацыі прадстаўлена як дзяржаўнымі, так і недзяржаўнымі рэсурсамі, аднак яе доля ў агульнай інфармацыйнай прасторы краіны застаецца значна меншай у параўнанні з рускай мовай. Акрамя СМІ, якія працуюць непасрэдна ў [[Беларусь|Беларусі]], існуе развітая сетка беларускамоўных медыя ў замежжы, якія гістарычна выконвалі функцыю захавання нацыянальнай культуры і свабоды слова.

=== Друкаваныя выданні ===
Гісторыя беларускай перыёдыкі пачынаецца з газет «[[Мужыцкая праўда]]» (1862—1863), «[[Наша доля]]» (1906) і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—1915), якія адыгралі ключавую ролю ў фарміраванні сучаснай літаратурнай мовы і нацыянальнай свядомасці беларусаў. У савецкі час існавала разгалінаваная сістэма беларускамоўнага друку, аднак з 1990-х гадоў назіраецца тэндэнцыя да скарачэння тыражоў і пераходу многіх выданняў на рускую мову ці ў інтэрнэт-фармат.

Сярод дзяржаўных газет адзіным штодзённым выданнем, якое цалкам выходзіць на беларускай мове, з’яўляецца газета «[[Звязда]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://zviazda.by/pra-nas/|title=Пра нас|publisher=Выдавецкі дом «Звязда»|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;. Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «[[Літаратура і мастацтва]]», газета «[[Культура (газета)|Культура]]» і шэраг часопісаў: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» (для дзяцей).

Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу.

=== Радыёвяшчанне ===
 
У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях.

* Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]], канал «[[Культура (радыё)|Культура]]» і радыёстанцыю «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tvr.by/radio/|title=tvr.by|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;.

* '''Замежнае вяшчанне:''' Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін:
** [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу.
** [[Беларуская служба Польскага радыё]] (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]].
** [[Беларускае Радыё Рацыя]] (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце.
** [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе.
** [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] — голас [[Святы Прастол|Святога Пасада]], працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Беларуская рэдакцыя|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Тэлебачанне ===
 
Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах.

* [[Беларусь 3]] — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://3belarus.by/|title=Пра канал Беларусь 3|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2024-01-26|archive-date=5 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105132626/https://3belarus.by/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

* [[Белсат]] — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://belsat.eu/79795897/pra-nas|title=Пра нас|publisher=Белсат|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Інтэрнэт-СМІ ===
 
У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «[[Будзьма беларусамі!]]».

Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі.

=== Беларуская Вікіпедыя ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская Вікіпедыя}}
Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў [[Інтэрнэт|Сеціве]] з’яўляецца [[Беларуская Вікіпедыя]]. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі.

Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004—2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы:
* '''[[Беларуская Вікіпедыя]]''' (дамен ''be.wikipedia.org'') — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў.
* '''[[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]]''' (дамен ''be-tarask.wikipedia.org'') — раздзел, які выкарыстоўвае [[Тарашкевіца|альтэрнатыўную норму]] беларускай мовы. Ён вылучыўся ў асобны праект у [[2007]] годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці.

Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stats.wikimedia.org/#/be.wikipedia.org|title=Статыстыка Беларускай Вікіпедыі|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2024-01-26}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]]
* [[Беларуская мова ў свеце]]
* [[Гісторыя беларускай мовы]]
* [[Старабеларуская мова]]
* [[Трасянка]]
* [[Славянскія мовы]]
* [[Усходнеславянскія мовы]]
* [[Мяккая беларусізацыя]]
* [[Русіфікацыя Беларусі]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9.
* {{крыніцы/сбмова}}
* ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382.
* ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58.
* [[Іна Каліта|Каліта І.]], Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-80-7561-324-0&lt;/nowiki&gt;. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02
* [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm  Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110.
* [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |date=24 верасня 2020 }}
* Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: ''Usta ad Albim BOHEMICA'', 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf
* [[Іна Каліта|Каліта І]]. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: ''Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).'' (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-541-152-0&lt;/nowiki&gt;.
* {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}}
* Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с.
* [[Піўтарак Рыгор Пятровіч|Півторак Г. П.]] До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40.
* Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529.
* [http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142643/http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm |date=22 мая 2011 }} — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.).
* Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с.
* ''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с.

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]
* {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/510741.html |title=Три алфавита и путь кириллицы: история белорусских букв |author=Горицкая О. С |date=2016-09-04 |accessdate=19 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008025138/http://news.tut.by/society/510741.html |archivedate=8 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}

{{Беларуская мова}}
{{Беларусы}}
{{Беларусь у тэмах}}
{{Славянскія мовы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская мова| ]]
[[Катэгорыя:Беларусы]]
[[Катэгорыя:Мовы Беларусі|*]]
[[Катэгорыя:Мовы Латвіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Літвы]]
[[Катэгорыя:Мовы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мовы Расіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Украіны]]</text>
      <sha1>t5bp2wqkd0rxfn64impuldgsr3um3s5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бераставіцкі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1520</id>
    <revision>
      <id>5157011</id>
      <parentid>5049447</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22361" sha1="6btvakqf95oltoyi35ruhbyljqh0lmn" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва                 = Бераставіцкі раён
|Арыгінальная назва               = 
|Герб                             = BIA Brzostowica Wielka COA.jpg
|Сцяг                             = BIA Brzostowica Wielka flag.gif
|Краіна                           = [[Беларусь]]
|Статут                           = раён 
|Гімн                             = 
|Уваходзіць у                     = [[Гродзенская вобласць]]
|Уключае                          = 
|Сталіца                          = [[Вялікая Бераставіца]]
|Буйныгорад                       = 
|Буйныягарады                     = 
|Раздзел                          = 
  |Назва раздзела                 = 
|Глава2                           = 
  |Назва главы2                   = 
|ВУП                              = 
  |Год ВУП                        = 
  |Месца па ВУП                   = 
  |ВУП на душу насельніцтва          = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                             = 
|Мовы                            = &lt;small&gt;'''Родная мова:'''&lt;/small&gt; [[Беларуская мова|беларуская]] 73,57 %, [[руская мова|руская]] 21,23 %&lt;br/&gt;&lt;small&gt;'''Размаўляюць дома:'''&lt;/small&gt; беларуская 60,03 %, руская 35,82 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot;&gt;{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=21 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|Насельніцтва                        = 15440
  |Год перапісу                   = 2018
  |Месца па насельніцтве             = 17
  |Шчыльнасць                      = 24,23
  |Месца па шчыльнасці             = 9
  |Нацыянальны склад            = [[беларусы]] — 70,04 %, &lt;br /&gt; [[палякі]] — 21,69 %, &lt;br /&gt; [[рускія]] — 5,77 %, &lt;br /&gt; [[украінцы]] — 1,24 %, &lt;br /&gt; іншыя — 1,26 %&lt;ref name=&quot;belstat2009&quot; /&gt;
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                          = 743,58&lt;ref&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)&lt;/ref&gt;  
  |Месца па плошчы               = 17
|Максімальная вышыня              = 
|Сярэдняя вышыня                   = 
|Мінімальная вышыня               = 
|Шырата                           = 
|Даўгата                          = 
|Карта                            = 
|Часавыпояс                      = 
|Абрэвіятура                     = 
|ISO                              = 
|FIPS                             = 
|Код аўтамабільных нумароў        = 
|Сайт                             = http://berestovitsa.grodno-region.by/
|Заўвагі                       =  
}}
'''Бераставіцкі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Вялікая Бераставіца]].

Плошча 0,9 тыс. км². У 1991 годзе ў раёне налічвалася 129 населеных пунктаў. З поўначы на поўдзень праходзіць аўтадарога Гродна — Пагранічны — Беласток.

== Прырода ==
Тэрыторыя раёна размешчана ў межах паўднёвага адгалінавання [[Беларуская града|Беларускай грады]]. Большую частку раёна займае [[Ваўкавыскае ўзвышша]], на поўначы частка [[Нёманская нізіна|Нёманскай нізіны]], на паўночным захадзе ўскраіна [[Гродзенскае ўзвышша|Гродзенскага ўзвышша]]. Пераважае вышыня 160—200 метраў над узроўнем мора. Самы высокі пункт — 212 метраў (на поўначы раёна, Магілянская града).

[[Карысныя выкапні]]: [[гліна|гліны]], [[торф]], будаўнічыя пяскі.

Сярэдняя тэмпература студзеня −5&amp;nbsp;°C, ліпеня 18&amp;nbsp;°C. [[Ападкі|Ападкаў]] выпадае 560 мм у год. [[Вегетацыйны перыяд]] — 200 сутак.

Працякае рака [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]] з прытокамі [[Верацёйка]], [[Бераставічанка]], [[Уснарка]], [[Одла]]. Пераважаюць лясы [[хваёвыя лясы|хваёвыя]], [[яловыя лясы|яловыя]], сустракаюцца [[бярозавыя лясы|бярозавыя]], дубовыя, грабавыя. Лясы займаюць 15 % тэрыторыі раёна. Глебы пераважна [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]]. Балоты займаюць 7,6 % плошчы раёна.

== Гісторыя ==
Утвораны 15 студзеня 1940 года як [[Крынкаўскі раён]] у складзе [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — горад [[Крынкі]]. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 13 сельсаветаў: [[Алекшыцкі сельсавет|Алекшыцкі]], [[Вялікабераставіцкі сельсавет|Вялікабераставіцкі]], [[Галынкаўскі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Галынкаўскі]], [[Глебавіцкі сельсавет|Глебавіцкі]], [[Гуранскі сельсавет|Гуранскі]], [[Данілкаўскі сельсавет|Данілкаўскі]], [[Ёдкавіцкі сельсавет|Ёдкавіцкі]], [[Крушынянскі сельсавет|Крушынянскі]], [[Крынкаўскі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Крынкаўскі]], [[Макаравецкі сельсавет|Макаравецкі]], [[Малабераставіцкі сельсавет|Малабераставіцкі]], [[Хамантоўскі сельсавет|Хамантоўскі]], [[Эйсмантаўскі сельсавет|Эйсмантаўскі]]. У Другую сусветную вайну ў чэрвені 1941 года тэрыторыя раёна акупавана нямецка-фашысцкімі захопнікамі, якія знішчылі больш за 600 чалавек. У раёне дзейнічалі Крынкаўскі падпольны райкам ЛКСМБ і 550-ы партызанскі атрад. Крынкаўскі раён вызвалены савецкімі войскамі ў ліпені 1944 года падчас Беластоцкай аперацыі.

20 верасня 1944 года з раёна выключаны горад Крынкі і частка Крынкаўскага сельсавета і перададзены [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспубліцы]], з часткі Крынкаўскага сельсавета, што засталася ў БССР, утвораны [[Сямёнаўскі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Сямёнаўскі сельсавет]], раён перайменаваны ў Бераставіцкі і ўвайшоў у склад утворанай Гродзенскай вобласці, адначасова вёска Вялікая Бераставіца набыла статус гарадскога пасёлка. Цэнтр раёна перанесены ў гарадскі пасёлак [[Вялікая Бераставіца]]. 16 жніўня 1945 года Гуранскі і Крушынянскі сельсаветы перададзены ў склад Польскай Народнай Рэспублікі. 8 ліпеня 1950 года Галынкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Кулёўскі сельсавет|Кулёўскі]], Хамантоўскі — у [[Цецяроўскі сельсавет|Цецяроўскі]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Вялікабераставіцкі, Кулёўскі, Сямёнаўскі сельсаветы, утвораны [[Ёдзіцкі сельсавет]], Ёдкавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Жукевіцкі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Жукевіцкі]]. 13 лютага 1960 года да раёна далучаны [[Грыцавіцкі сельсавет|Грыцавіцкі]] і [[Кватарскі сельсавет]]ы [[Свіслацкі раён|Свіслацкага раёна]]. 2 снежня 1961 года Грыцавіцкі сельсавет скасаваны. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, яго тэрыторыя перададзена Свіслацкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года раён утвораны зноў, уключаў 9 сельсаветаў: Алекшыцкі, Глебавіцкі, Данілкавіцкі, Ёдзіцкі, Кватарскі, Макаравецкі, Малабераставіцкі, Цецяроўскі і Эйсмантаўскі. 11 лютага 1972 года скасаваны Ёдзіцкі сельсавет. 12 лістапада 1973 года Глебавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Канюхоўскі сельсавет|Канюхоўскі]], Данілкаўскі сельсавет — у [[Пархімаўскі сельсавет|Пархімаўскі]]. 30 снежня 1975 года пасёлак Бераставіца набыў статус рабочага пасёлка, 28 сакавіка 1978 года перайменаваны ў Пагранічны. 17 сакавіка 1978 года скасаваны Цецяроўскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года гарадскі пасёлак Вялікая Бераставіца і Бераставіцкі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 19 студзеня 1996 года з часткі Бераставіцкага пассавета ўтвораны [[Бераставіцкі сельсавет]]. 25 верасня 2003 года скасаваны Кватарскі сельсавет. 9 жніўня 2007 года рабочы пасёлак Пагранічны аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак). 5 кастрычніка 2007 года Пагранічны пассавет рэарганізаваны ў [[Пагранічны сельсавет]]. 18 кастрычніка 2013 года скасаваны Макаравецкі і Пархімаўскі сельсаветы&lt;ref&gt;[http://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D913r0060829&amp;p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18 октября 2013 г. № 264 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Берестовицкого района Гродненской области]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1969 год — 26 тыс.
* 2006 год — 19,7 тыс.
* 2018 год — 15,4 тыс.

== Гаспадарка ==
Асноўнае месца ў гаспадарцы раёна займае сельскагаспадарчая вытворчасць. Агульная плошча сельгасугоддзяў складае 50 869 га, з іх 7656 га асушана. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі знаходзіцца 60,9 % тэрыторыі раёна. Развіта мяса-малочная жывёлагадоўля (СВК «Алекшыцы»), свінагадоўля (СВК «Цецяроўка», імя Варанецкага), птушкагадоўля (ААТ «Бераставіцкая птушкафабрыка»); у раёне вырошчваюць цукровыя буракі, [[Збожжавыя культуры|збожжавыя]] і кармавыя культуры, бульбу, [[Гародніна|агародніну]].

Бераставіцкі раён на працягу 2013—2014 гадах трымаў першае месца ў вобласці і трэцяе месца ў краіне па ўраджайнасці збожжавых і зернебабовых культур (64,7 цэнтнераў з гектара ў 2014 годзе)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=139810|title=Карта ўраджайнасці Беларусі за 2014 год|date=27 снежня 2014|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2014-12-27}}&lt;/ref&gt;.

Прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны прадстаўлены:
* філіялам ААТ «Гродна Малкамбінат»
* Бераставіцкім масласырзаводам
* АСП «Айцоўскі спіртзавод».

== Адукацыя і культура ==
У раёне Малабераставіцкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 195 перапрацоўчай прамысловасці і Бераставіцкае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 194 сельскагаспадарчай вытворчасці, 8 сярэдніх, 4 базавыя, 2 дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы, 1 музычная школа і 2 школы мастацтваў, 11 дашкольных і 18 клубных устаноў, 9 кінаўстановак, 23 бібліятэкі, дом-інтэрнат для інвалідаў і састарэлых (в. Макараўцы), 3 бальніцы, 4 урачэбныя амбулаторыі, 11 фельчарска-акушэрскіх пунктаў. Школьныя краязнаўчыя музеі: у в. Малая Бераставіца, у в. Кватары, у в. Макараўцы, гісторыка-этнаграфічны ў ПТВ-195 (в. Муравана), гісторыка-краязнаўчы ў ПТВ-194 (г.п. В.Бераставіца). Выдаецца раённая «Бераставіцкая газета».

== Славутасці ==
{{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Бераставіцкага раёна}}
* Царква 1871 г. (в. [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]),
* Касцёл Яна Непамука XIX — пач. XX стст. (в. [[Вялікія Эйсманты]]),
* Царква 1860 г. (в. [[Гарбачы (Бераставіцкі раён)|Гарбачы]]),
* Капліца пач. XX ст. (в. [[Глебавічы]]),
* Царква пач. XX ст. (в. [[Грыцавічы (Бераставіцкі раён)|Грыцавічы]]),
* Крыжаўзвіжанская царква 1885 г. (в. [[Клепачы (Бераставіцкі раён)|Клепачы]]),
* [[Лішкаўская сядзіба|Сядзіба дэ Вірыёнаў]] 1848 г. (в. [[Лішкі]]),
* Крыжаўзвіжанскі касцёл канца XVIII ст. (в. [[Макараўцы (Бераставіцкі раён)|Макараўцы]]),
* Дзімітраўская царква 1866 года,
* Касцёл пач. XIX ст.,
* Сядзібны дом 1912 г. ([[Малая Бераставіца]]),
* Царква Нараджэння Багародзіцы 1796 года,
* Сядзіба канца XVIII — першай паловы XIX стст. (в. [[Масаляны]])

=== Заказнікі і помнікі прыроды ===

* Батанічны помнік прыроды мясцовага значэння «Старадаўняя паркавая сядзіба „Лішкі“» (за 15,0 км на паўночны захад ад г. п. [[Вялікая Бераставіца]], у [[Лішкі|Лішках]]).
* Батанічны помнік прыроды мясцовага значэння «Старадаўняя паркавая сядзіба „Масаляны“» (за 15,0 км на паўночны ўсход ад г. п. [[Вялікая Бераставіца]], заходняя ўскраіна аг. [[Масаляны]]).
* Батанічны помнік прыроды мясцовага значэння «Старадаўняя паркавая сядзіба „Стары Палац“» (за 8,0 км на паўночны ўсход ад г. п. [[Вялікая Бераставіца]], у а/г [[Стары Дворац]]).

== Памятныя мясціны ==
На тэрыторыі раёне знаходзяцца:
* магіла пагранічніка І. Н. Анохіна (в. Цецяроўка)
* помнік землякам, якія загінулі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], савецкім воінам і землякам (в. Канюхі)
* помнік партызанам (в. Ёдзічы)
* помнік на месцы гібелі падпольшчыкаў В. Соламавай і В. Бабіча (в. Жорнаўка).

== Вядомыя асобы ==
Асобы, якія маюць дачыненне да тэрыторыі Бераставіцкага раёна:
* [[Кастусь Каліноўскі]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.
* [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч]] (1875—1962) — фотамастак, святар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rh.by/by/141/250/3737/|title=Валынцэвіч Павел|date=18 кастрычніка 2011|publisher=[[Рэгіянальная газета]]|accessdate=2014-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113142133/http://www.rh.by/by/141/250/3737/|archivedate=13 лістапада 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* [[Аляксандр Дзмітрыевіч Каваленя]] — беларускі археолаг.
* [[Мікалай Марцінчык]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], урач.
* [[Андрэй Пачобут]] (нар. 1973, [[Вялікая Бераставіца]]) — журналіст, публіцыст, актывіст [[Саюз палякаў на Беларусі|Саюза палякаў на Беларусі]], [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]].
* [[Паўлюк Шукайла]] (1904, в. Малая Лапеніца — 1939) — беларускі [[паэт]], [[крытык]].

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|2}}
* {{Крыніцы/БелЭн|3}}
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

== Спасылкі ==
* [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_grodno/regions/reg_berestovitsa/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304105136/http://emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_grodno/regions/reg_berestovitsa/map.shtml |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://www.radzima.org/be/rayon/berastavitski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org]

{{Бераставіцкі раён}}
{{Гродзенская вобласць}}
{{Навігацыйная табліца з падгрупамі
|navbar       = plain
|загаловак    = Бераставіцкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках
|спіс1        = {{Гродзенская вобласць БССР|child|загаловак=Бераставіцкі раён у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (1944—1962, з 1966)}}
}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Бераставіцкі раён| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1944 годзе]]
[[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]]
[[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]]</text>
      <sha1>6btvakqf95oltoyi35ruhbyljqh0lmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бразілія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1542</id>
    <revision>
      <id>5157036</id>
      <parentid>5087438</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57499" sha1="c5elztlo2w6r3ffuzsapgn33fpupiql" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Родны склон =Бразіліі
 |Дэвіз =[[Ordem e Progresso]]
 |Назва гімна =Hino Nacional do Brasil
 |Аўдыё =Hino-Nacional-Brasil-coral-mec.ogg
 |Форма праўлення =[[Федэрацыя|Федэратыўная]] [[Прэзідэнцкая рэспубліка|прэзідэнцкая]] [[рэспубліка]]
 |lat_dir = S|lat_deg = 11|lat_min = 11|lat_sec = 0
 |lon_dir = W|lon_deg = 50|lon_min = 24|lon_sec = 0
 |CoordScale              =20000000
 |Дата незалежнасці        =[[7 верасня]] [[1822]]
 |Незалежнасць ад          =[[Каралеўства Партугалія]]
 |Найбуйнейшыя гарады      =[[Сан-Паўлу]], [[Рыа-дэ-Жанэйра]]
 |Пасады кіраўнікоў        =[[Прэзідэнт Бразіліі|Прэзідэнт]] &lt;br /&gt;[[Віцэ-прэзідэнт Бразіліі|Віцэ-прэзідэнт]]
 |Кіраўнікі                = [[Луіс Інасіу Лула да Сілва]] &lt;br /&gt; [[Жэралду Алкмін]]
 |Месца па плошчы          =5
 |Плошча                   =8 514 877
 |Працэнт вады             =0,65%
 |Месца па насельніцтву   =5
 |Насельніцтва            =210.147.125&lt;ref&gt;https://www.ibge.gov.br/estatisticas-novoportal/sociais/populacao/9109-projecao-da-populacao.html?=&amp;t=resultados&lt;/ref&gt;
 |Год ацэнкі              =2019
 |Насельніцтва па перапісу=189 987 291
 |Год перапісу            =2007
   |Шчыльнасць насельніцтва   = 25
 |Месца па шчыльнасці     =151
 |ВУП (ППЗ)               = 3,371 трлн&lt;ref&gt;https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=24&amp;pr1.y=3&amp;c=223&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ВУП (ППЗ)   = 2018
 |Месца па ВУП (ППЗ)      = 8
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва=16 111
 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 81
 |Год разліку ВУП (намінал)= 2010
 |Месца па ВУП (намінал)   = 8
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва=10 471&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt; 
 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 55
 |ІРЧП                    = 0,759&lt;ref&gt;http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ІРЧП        = 2017
 |Месца па ІРЧП           = 79
 |Узровень ІРЧП           = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;высок.&lt;/span&gt;
}}
'''Бразі́лія''' ({{lang-pt|Brasil}}), '''Федэраты́ўная Рэспу́бліка Бразі́лія''' ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}, {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|слухаць}}) — найбуйнейшая краіна [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]; пятая краіна свету па плошчы, шостая па колькасці насельніцтва.

Бразілія мяжуе з усімі краінамі Паўднёвай Амерыкі за выключэннем [[Эквадор]]а і [[Чылі]]. Сталіца — горад [[Бразіліа]], найбуйнейшы горад — [[Сан-Паўлу]]. Дзяржаўная мова — партугальская. Гэта адзіная партугаламоўная краіна на амерыканскім кантыненце і найбуйнейшая [[Лузафоны|лузафонная]] краіна свету.

Для Бразіліі характэрны надзвычайная разнастайнасць прыродных умоваў і багацце прыродных рэсурсаў (мінеральных, водных, лясных, агракліматычных). Гіганцкая экасістэма экватарыяльных лясоў Амазоніі робіць Бразілію сусветным лідарам па біяразнастайнасці. Зрэшты, тэмпы абязлесення тут таксама адныя з найвышэйшых у свеце.

Бразілія была калоніяй [[Каралеўства Партугалія]] ад высадкі [[Педру Кабрал]]а ў 1500 годзе да пачатку XIX стагоддзя. Каланіяльная залежнасць была фактычна скасавана ў 1808 годзе, калі [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] напаў на Партугалію і сталіца была перанесена з [[Лісабон]]а ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. У 1822-1889 гадах была імперыяй, з 1889 — федэратыўная прэзідэнцкая рэспубліка, якой застаецца і сёння. Складаецца з 26 штатаў і адной федэральнай акругі. Стагоддзі іміграцыі з розных частак свету ператварылі Бразілію ў адну з найбольш этнічна стракатых краін свету.

Бразільская эканоміка лічыцца восьмай у свеце і па намінальным ВУП і па ВУП паводле пакупніцкай здольнасці. Краіна адносіцца да групы ключавых краін, што развіваюцца. Грашовая адзінка — бразільскі рэал. Бразілія — індустрыяльна-аграрная дзяржава. Ключавое значэнне ў эканоміцы маюць такія галіны прамысловасці як машынабудаванне (аўтамабілі, самалёты), гідраэнергетыка, металургія. Важную ролю працягвае адыгрываць сельская гаспадарка: краіна з’яўляецца адным з галоўных збожжавых раёнаў Амерыкі; займае першае месца ў свеце па сборы кавы, [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]], апельсінаў; пагалоўю прадукцыйнай буйной рагатай жывёлы.

Бразілія — дзяржава-заснавальніца [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Арганізацыя ібера-амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі ібера-амерыканскіх дзяржаў]], [[Меркасур]], [[Саюз паўднёваамерыканскіх нацый|Саюза паўднёваамерыканскіх нацый]], а таксама адна з дзяржаў [[BRICS]].

== Этымалогія ==
Першапачаткова, пасля адкрыцця гэтай паўднёваамерыканскай краіны ў 1500 годзе партугальскім мараплаўцам Педру Кабралам, яна называлася Terra da Vera Cruz, што азначае «Зямля [[Жыватворны Крыж|Сапраўднага Крыжа]]».

У далейшым, калі адсюль у Еўропу сталі вывозіць велізарную колькасць дарагога чырвонага дрэва pau-brasil ({{lang-la|Caesalpinia echinata}}), краіну сталі называць Terra do Brasil&lt;ref&gt;[https://tourweek.ru/articles/world/260247 Почему Бразилию назвали Бразилией?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230331033043/https://tourweek.ru/articles/world/260247 |date=31 сакавіка 2023 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфічнае становішча ==
{{main|Геаграфія Бразіліі}}
[[File:Brazil topo.jpg|thumb|left|Фізічная карта Бразіліі]]
Бразілія займае амаль што палову Паўднёваамерыканскага кантынента (калі дакладна, 47,3 %). Аточаная [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] з усходу, Бразілія мае берагавую лінію працягласцю 7,5 тыс. км. Менавіта ў Бразіліі знаходзіцца крайні ўсходні пункт мацерыка — мыс [[Кабу-Бранку]]. Бразілія мяжуе з усімі краінамі Паўднёвай Амерыкі (за выключэннем [[Эквадор]]а і [[Чылі]]) — з [[Венесуэла]]й, [[Гаяна]]й, [[Сурынам]]ам і [[Французская Гвіяна|Французскай Гвіянай]] на поўначы, з [[Калумбія]]й на паўночным захадзе, з [[Балівія]]й і [[Перу]] на захадзе, з [[Аргенціна]]й і [[Парагвай|Парагваем]] на паўднёвым захадзе і з [[Уругвай|Уругваем]] на поўдні.

Найбольш значныя [[востраў|астравы]]: [[Маражо]] ў дэльце Амазонкі; ў Атлантычным акіяне: [[архіпелаг Фернанду-ды-Наронья|Фернанду-ды-Наронья]], [[атол Рокас|Рокас]], [[Сан-Педру-і-Сан-Паўлу]], [[Востраў Санта-Катарына|Санта-Катарына]], [[Абральёс]] і інш.

== Прырода ==
{{main|Геаграфія Бразіліі}}
[[File:Jardim de mytrea.jpg|thumb|Бразільскае пласкагор'е]]
Бразілія знаходзіцца ў тэктанічна спакойнай усходняй частцы Паўднёвай Амерыкі, на [[Паўднёва-Амерыканская пліта|Паўднёва-Амерыканскай літасфернай пліце]]. Паўночная частка пліты ўкрыта магутным асадкавым покрывам, ёй адпавядае найвялікшая ў свеце [[Амазонская нізіна]]. У высока ўзнятых цэнтральнай і паўднёвай частках пліты крышталічныя пароды фундамента выходзяць на паверхню, ствараючы непаўторны рэльеф [[Бразільскае нагор’е|Бразільскага пласкагор’я]], з вышынямі да 3 км над у.м.. З поўдня да пласкагор’я прымыкае невысокае лававае плато Параны. Бразільскія нетры надзвычай багатыя на рудныя рэсурсы: краіна ўваходзіць у тройку сусветных лідараў па запасах [[ніобій|ніобію]], жалезных руд, [[баксіт]]аў.

Бразілія цалкам ляжыць у гарачым тэмпературным поясе Зямлі, сярэднегадавая тэмпература паўсюль (акрамя найвышэйшых пунктаў пласкагор’я) вышэй за 15°. Перавага вятроў з усходу і адсутнасць горных перашкод абумоўліваюць вялікую колькасць ападкаў на ўсёй тэрыторыі Бразіліі. Толькі на крайнім паўночным усходзе, у дажджавым ценю, размясцілася адносна засушлівая вобласць [[Каатынга]]. Амазонская нізіна ляжыць у экватарыяльным кліматычным поясе, гарачым і звышвільготным. Бразільскае пласкагор'е падзелена паміж субэкватарыяльным і трапічным паясамі: абодва гарачыя і вільготныя, з летнім максімумам ападкаў.

[[File:Amazon CIAT (2).jpg|thumb|left|Амазонка паблізу Манаўса]]
Большая частка Бразіліі адносіцца да басейна ракі [[Амазонка]], прытокі якой дрэнуюць усю Амазонскую нізіну і паўночную частку пласкагор’я, і кожны з асноўных прытокаў — [[Рыу-Негру]], [[Мадэйра]], [[Тапажас]] — магутнейшы за любую раку Еўропы. На поўдні Бразіліі цякуць Парана і яе прытокі, на адным з якіх, Ігуасу — на мяжы з Аргенцінай — знаходзяцца неймавернай прыгажосці [[вадаспады Ігуасу]]. Буйных азёр у Бразіліі няма, за выключэннем лагун ([[Патус]], Лагоа-Мірын) на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы.

Відавая разнастайнасць бразільскай фаўны і флоры ўразіла яшчэ Мікалая [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|Вавілава]], які адзначаў, што нідзе ў свеце няма такога багацця пальмаў. Басейн Амазонкі заняты вільготнымі экватарыяльнымі лясамі (сельвай) — найвялікшым трапічным лесам на Зямлі. Самыя знакамітыя расліны сельвы: [[Вікторыя (расліна)|вікторыя рэгія]], каўчуканос [[гевея]], [[бразільскі арэх]]. Бразільскае пласкагор’е пакрыта пераменна-вільготнымі лясамі і саваннамі (мясцовая назва — кампас). У вобласці Каатынга, дзе сухі сезон больш працяглы, саванны набываюць ксерафітнае аблічча. На мяжы з Балівіяй у даліне ракі [[Парагвай (рака)|Парагвай]] разлеглася самая незвычайная балотная экасістэма тропікаў — [[Пантанал]]. Візітоўкамі бразільскай фаўны з’яўляюцца ягуар, браняносец, [[капібара]], [[тукан]], калібры і інш.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Бразіліі}}
[[File:Serra da Capivara - Several Paintings 2.jpg|thumb|Наскальны жывапіс, нацпарк [[Сера-да-Капівара]]]]
Чалавек засяліў тэрыторыю сучаснай Бразіліі не менш як 11 000 гадоў таму, прынамсі, столькі даюць археолагі [[Лузія (выкапнёвы чалавек)|Лузіі]] — самым старым чалавечым парэшткам, знойдзеным у штаце [[Мінас-Жэрайс]]. Узрост керамікі, адшуканай у Амазоніі, складае 8000 гадоў — найстаражытнейшыя ўзоры ў Амерыцы — і гэта сведчыць пра тое, што ў Сельве ўжо тады існавала развітая культура. На момант прыбыцця еўрапейцаў — усходняе ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі было адкрыта партугальскім мараплаўцам [[Педру Кабрал]]ам у 1500 — тэрыторыя сучаснай Бразіліі была заселена шматлікімі індзейскімі плямёнамі (групы [[Тупі-гуарані (мовы)|тупі, гуарані]], жэ) агульнай колькасцю каля 7 млн чалавек. Асноўнымі заняткамі індзейцаў былі [[паляванне]], збіральніцтва, рыбалоўства, падсечнае земляробства. Паміж плямёнамі ішлі пастаянныя войны.

[[File:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro.jpg|thumb|left|Адкрыццё Бразіліі экспедыцыяй Кабрала]]
Педру Кабрал абвясціў адкрыты бераг партугальскімі ўладаннямі і на тры стагоддзі велізарная краіна стала калоніяй невялічкай Партугаліі. Аднак першае паселішча было заснавана толькі ў 1532 годзе, а сур’ёзна за каланізацыю Бразіліі партугальцы ўзяліся ў 1534, калі кароль [[Жуан III]] падзяліў узбярэжжа на 15 капітанстваў. Для зручнейшага кіравання калоніяй у 1549 капітанствы былі аб’яднаны ў адзінае генерал-губернатарства.

Каланізатары напачатку асвоілі ўзбярэжжа, пасля перадавыя атрады ([[бандэйранты]]) пачалі прасоўвацца ўглыб мацерыка і ўрэшце зайшлі далёка на захад ад [[Тардэсільяскі дагавор|«папскага мерыдыяна»]], што быў праведзены паміж партугальскімі і іспанскімі ўладаннямі ў Амерыцы. Нягледзячы на тое, што першыя два стагоддзі каланізацыі былі адзначаны бесперапыннай вайной з тубыльцамі, разрозненыя індзейскія плямёны не здолелі аказаць еўрапейцам сур’ёзнага супраціву.

У сярэдзіне XVI стагоддзя акрэслілася міжнародная цукровая спецыялізацыя Бразіліі, на плантацыі трыснягу сталі завозіць афрыканскіх неграў з партугальскіх калоній (Ангола, Мазамбік) і не толькі. У канцы XVII пасля адкрыцця бандэйрантамі радовішчаў золата, на змену цукроваму буму прыйшла [[залатая ліхаманка]], што прыцягнула яшчэ больш мігрантаў з Партугаліі і яе калоній.

[[File:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|thumb|Абвяшчэнне рэспублікі, Бенедыту Калішту, 1893]]
Адукаваныя пласты насельніцтва калоніі ўсё больш натхняліся ідэямі, якія атрымалі адлюстраванне ў [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі незалежнасці ЗША]] 1776 года, і лозунгамі [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]] XVIII ст. – першай сур’ёзнай спробай дамагчыся незалежнасці стала «змова ў Мінас-Жэрайсе» 1788 года, хутка раскрытая ўладамі.

Каталізатарам дэкаланізацыі сталі [[напалеонаўскія войны]] ў Еўропе: у 1808 годзе партугальскі каралеўскі двор уцёк з акупаванага французамі Лісабона ў [[Рыа-дэ-Жанейра]]. У 1815 годзе статус краіны быў узняты да [[Злучанае каралеўства Партугаліі, Бразіліі і Алгарві|Аб’яднанага каралеўства з Партугаліяй]].

У 1822 годзе Бразілія стала незалежнай дзяржавай і абвясціла сябе [[Бразільская імперыя|імперыяй]]. Калі Бразільская імперыя перамагла Аргенціну ў Лаплацкай вайне ў 1852 годзе, яна стала самай уплывовай дзяржавай кантыненту. У 1888 годзе ў краіне было адменена рабства. У выніку ваеннага перавароту 1889 года імператар [[Педру II (імператар Бразіліі)|Пэдру II]] быў зрынуты, а краіна была абвешчана прэзідэнцкай рэспублікай.

У 1894-1930 гадах ва ўладзе знаходзіліся цывільныя. У гэты час Бразілія развіла вытворчасць каўчуку, перамагла Балівію ў вайне за [[Акры]] ў 1903 годзе, паўдзельнічала на баку Антанты ў Першай Сусветнай вайне, паспрабавала мець адметную ролю ў [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]].

У 1930 годзе, пасля ваеннага перавароту, да ўлады прыйшоў [[Жэтуліу Дарнеліс Варгас|Жытуліу Варгас]], які ўсталяваў дыктатарскі рэжым. У 1942 годзе Бразілія, пацярпелая ад нямецкіх падводных лодак, абвясціла вайну дзяржавам Восі і нават даслала экспедыцыйны корпус у Італію. Тым цікавей, што параза фашысцкіх рэжымаў стала адной з прычын падзення рэжыму Варгаса (у 1951-54 ён яшчэ пакіраваў краінай у якасці дэмакратычна абранага прэзідэнта, але быў зрынуты і скончыў жыццё самагубствам).

У канцы 1950-х гадоў, пры прэзідэнце Кубічэку, быў спраектаваны, збудаваны і адкрыты горад [[Бразіліа]] — новая сталіца краіны.

У 1964 годзе чарговая ваенная хунта ажыццявіла чарговы пераварот і кіравала Бразіліяй да 1985 года, калі ўлада вярнулася да цывільнага ўрада, в 1988 годзе пабачыла свет сённяшняя канстытуцыя Бразіліі.

Першае дэмакратычнае дзесяцігоддзе было прайшло ў няўдалых спробах пераадолець крызіс і пераняць інфляцыю. Прыняцце  ў 1994 Плана Рэал і яго далейшае ажыццяўленне вылекавалі эканоміку Бразіліі. У 2002 пасаду прэзідэнта заняў сацыяліст [[Луіс Інасіу Лула да Сілва|Лула да Сілва]], у 2006 ён быў пераабраны.

У 2010 выбары выйграла [[Дылма Русеф]] — паплечніца Сілвы па [[Партыя працоўных (Бразілія)|Партыі працоўных]]. Здавалася, Бразілія трывала стала на дэмакратычныя рэйкі. Але бясконцая карупцыя, паліцэйскае беззаконне — усё гэта нікуды не знікла і пакрысе збіралася, каб прагрымець у сярэдзіне 2010-х вулічнымі пратэстамі, што ўрэшце прывяло да імпічменту Дылмы Русеф у 2016.

Імпічмент Русеф супаў з вострым крызісам бразільскай эканомікі 2014-2017 гг. Прэзідэнт [[Мішэл Тэмер]] працягнуў палітыку жорсткай эканоміі, прымаў меры, накіраваныя на ліквідацыю бюджэтнага дэфіцыту, памяншэнне інфляцыі і прыцягненне замежных інвестыцый. Урад наступнага прэзідэнта [[Жаір Балсанару|Жаіра Балсанару]] запусціў праграму прыватызацыі, што таксама было вымушанай мерай па скарачэнні дэфіцыту дзяржаўнага бюджэту.

1 студзеня 2023 года Лула да Сілва 3-і раз уступіў на пасаду прэзідэнта Бразіліі.

== Дзяржаўны лад ==
{{main|Дзяржаўны лад Бразіліі}}
=== Палітычная сістэма ===
[[File:Brazilian National Congress.jpg|thumb|Нацыянальны кангрэс, Бразіліа]]
Паводле Канстытуцыі 1988 года Бразілія ёсць [[прэзідэнцкая рэспубліка|прэзідэнцкай рэспублікай]], дзе прэзідэнт – гэта лідэр дзяржавы і кіраўнік урада. Прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт выбіраюцца разам на 4 гады, з магчымасцю перавыбараў. Парламент — дзвюхпалатны Нацыянальны кангрэс: федэральны сенат (81 месца) і палата дэпутатаў (513 месцаў). Згодна з [[Індэкс дэмакратыі|індэксам дэмакратыі]] (2017), Бразілія можа пахваліцца дэмакратычным палітычным рэжымам.

=== Замежная палітыка ===
Традыцыйна Бразілія была лідарам у лацінаамерыканскай супольнасці і мела вельмі паважную ролю ў сістэме калектыўнай бяспекі, а таксама эканамічнай кааперацыі паўднёвага паўшар’я. Сёння Бразілія ёсць сябрам [[Міжамерыканскі дагавор узаемнай дапамогі|Міжамерыканскага дагавора ўзаемнай дапамогі]], а таксама сябрам [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Не так даўно Бразілія пачала надаваць высокі прыярытэт адносінам са сваімі паўднёва-амерыканскімі суседзямі і ўвайшла ў [[Амазонскі пакт]], [[Асацыяцыя лацінаамерыканскай інтэграцыі|Асацыяцыю лацінаамерыканскай інтэграцыі]] і [[Меркасур]]. Адкрытым пытаннем бразільскай замежнай палітыкі з'яўляюцца некалькі неўрэгуляваных памежных спраў з [[Уругвай|Уругваем]].

==== Адносіны з Беларуссю ====
Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[10 лютага]] [[1992]] года. У [[2001]] годзе ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]] адкрылася генеральнае консульства [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2002-02-07-2.html Матэрыялы брыфінгу прэс-сакратара МЗС Беларусі Паўла Латушкі, праведзенага для прадстаўнікоў СМІ 7 лютага б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[7 лютага]] [[2002]]&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2010 года ў Бразіліа адкрыта Амбасада Рэспублікі Беларусь. У чэрвені 2011 года адкрыта амбасада Федэратыўнай Рэспублікі Бразілія ў Мінску.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://brazil.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Архіўная копія |access-date=12 снежня 2018 |archive-date=23 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123182148/http://brazil.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[21 сакавіка|21]]—[[22 сакавіка]] [[2010]] адбыўся афіцыйны візіт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Р. Лукашэнкі]] ў Бразілію. Кіраўнік беларускай дзяржавы сустрэўся з Прэзідэнтам Бразіліі [[Луіс Інасіу Лула да Сілва|Луісам Ігнасіу Лулам да Сілва]]. Па выніках сустрэчы прэзідэнты прынялі сумесную дэкларацыю&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/press78339.html Сумесная дэкларацыя Прэзідэнта Беларусі і Прэзідэнта Бразіліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110917014509/http://president.gov.by/press78339.html |date=17 верасня 2011 }}// Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. [[2010]]&lt;/ref&gt;.

=== Узброеныя сілы ===
Бразілія мае найбольшыя ў [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] ўзброеныя сілы, якія з [[1999]] года падзяляюцца на тры роды войскаў: наземныя ўзброеныя сілы, марскі флот (''Marinha do Brasil''), у складзе якога паветраныя сілы і марская пяхота (''Corpo de Fuzileiros Navais''), а таксама паветраныя сілы (''Forca Aerea Brasileira'').  Поўная колькасць войскаў складае 317 тыс. чалавек. У войска прызываюцца мужчыны ва ўзросце ад 19 гадоў. Падчас ваеннай дыктатуры (1964 - 1985) Бразілія праводзіла праграму стварэння [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]], але пасля прыходу грамадзянскай улады праграма была закрыта.

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Бразіліі}}
Паводле канстытуцыі 1988 года Бразілія — федэратыўная рэспубліка; федэрацыю ўтвараюць сталічная федэральная акруга і 26 штатаў на першым узроўні; 5.564 муніцыпалітэтаў на другім узроўні.

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Бразіліі}}
Калі звярнуцца да гісторыі, то можна ўбачыць, што да 1930-х насельніцтва Бразіліі фарміравалася з большага за кошт іміграцыі, прычым да канца ХІХ ст. пераважала міграцыя з Партугаліі і яе калоній (Мазамбік, Ангола), а ў 1890-х-1920-х Бразілія дала прытулак больш як 4-м мільёнам мігрантаў з паўднёвай і ўсходняй Еўропы, а таксама — Японіі. У 1940-х поспехі медыцыны і яе паўсюднае пранікненне прывялі да скарачэння смяротнасці і дэмаграфічнага выбуху: у 1950-х-70-х штогадовыя тэмпы росту насельніцтва Бразіліі складалі 2,5-3 %.

[[File:Population pyramid of Brazil 2016.png|thumb|Полава-ўзроставая піраміда, 2016]]
Агульная колькасць жыхароў Бразіліі на пачатак 2019 года складае 210 млн чалавек. Нягледзячы на тое, што за апошняе дзесяцігоддзе насельніцтва краіны павялічылася на 20 млн.чал, тэмпы росту яго колькасці моцна запаволіліся (0.71 % у 2018). На 1000 чалавек у 2018 нарадзілася 13,9, а памерла — 6,7 чалавек. Гэтыя лічбы сведчаць, што нараджальнасць значна скарацілася, а станоўчай дынаміка насельніцтва застаецца дзякуючы нізкай смяротнасці. За кошт падзення нараждальнасці ([[сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] ў 2018 складае 1.75), доля маладога насельніцтва імкліва змяшаецца (0-14 гадоў — 22 % у 2018), аб чым сведчыць полава-ўзроставая піраміда.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/br.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530030303/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/br.html |date=30 мая 2015 }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Mercado Artesanal de São Paulo.jpg|thumb|На адной з вуліц Сан-Паўлу]]
Расава-этнічны склад насельніцтва Бразіліі надзвычай стракаты. У бразільцах перамяшалася індзейская, афрыканская і еўрапейская кроў, і на колькі адсоткаў чорным або белым з'яўляецца бразілец, сказаць немагчыма. Тым не менш, падчас перапісу 2010 года 47,7 % жыхароў краіны назвалі сябе белымі (пры папярэднім перапісе белымі назвалі сябе больш за палову бразільцаў), 43 % — мулатамі або парда (у гэтую групу ўключаны і метысы і самба), 7,6 % — проста чарнаскурымі . Яшчэ 1,1 % бразільцаў маюць азіяцкае паходжанне, 0,4 % — карэннае насельніцтва (індзейцы); азіятаў і індзейцаў лучыць прыналежнасць да мангалоіднай расы. У 2007 Нацыянальны індзейскі фонд адзначыў, што ў Бразіліі пражываюць 67 некантактных (да якіх зусім не дакранулася сучасная цывілізацыя) індзейскіх плямёнаў — больш, чым ва ўсім астатнім свеце. Бразільская рэлігія сфармавалася на партугальскім каталіцкім субстраце з дамешкам афрыканскіх і індзейскіх рэлігійных традыцый, што прывяло да з'яўлення мноства сінтрэтычных культаў, самымі вядомымі з якіх сталі умбанда ды спірытуалізм [[Алан Кардэк|Алана Кардэка]]. У ХХ - пач. ХХІ ст. у Бразіліі распаўсюджваецца пратэстантызм, і сёння 22 % бразільцаў — гэта пратэстанты ([[Пяцідзясятніцтва|пяцідзесятнікі]], евангелісты, баптысты).

[[File:Belo Horizonte Panorâmica.jpg|thumb|left|Бэлу-Арызонты]]
Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва складае 25 чал.на кв.км. Насельніцтва сканцэнтравана ў паўднёва-ўсходнім (86 млн.) і паўночна-ўсходнім (57 млн.) рэгіёнах, у той час як цэнтральны захад і поўнач Бразіліі, якія ахопліваюць 64 % плошчы разам маюць толькі 33 млн жыхароў, або 16 % насельніцтва краіны. Такі дысбаланс тлумачыцца слабай асвоенасцю Амазоніі (паўночны рэгіён) і цэнтральна-заходніх раёнаў Бразільскага пласкагор'я (цэнтральны захад), што тлумачыцца як прыроднымі прычынамі, так і гісторыяй асваення краіны. 87 % бразільцаў жыве ў гарадах. Буйнейшымі [[агламерацыя]]мі з'яўляюцца [[Сан-Паўлу]] (21,65 млн), [[Рыа-дэ-Жанэйра]] (13,29 млн), [[Белу-Арызонты]] (5,97) — усе ў паўднёва-ўсходнім рэгіёне; [[Бразіліа]] (4,47), [[Порту-Алегры]] (4,1), [[Рэсіфі]] (4 млн)&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;. Сан-Паўлу канкуруе з Нью-Ёркам за званне найбуйнейшага горада Амерыкі. Рыа-дэ-Жанэйра з’яўляецца самым наведвальным горадам у паўднёвым паўшар’і.

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Бразіліі}}
[[File:Arquivo da Agência Brasil - Brasília 01.jpg|thumb|Цэнтральны банк, Бразіліа]]
Эканоміка Бразіліі адносіцца да змешанага тыпу і адрозніваецца вялікай дыверсіфікацыяй. Дзякуючы багаццю рэсурамі, высокаму ўзроўню развіцця сельскай гаспадаркі, здабыўной і апрацоўчай прамысловасці і сектара паслуг, а таксама вялікай колькасці працаздольнага насельніцтва (107 млн, 6 месца ў свеце), па ўзроўні ВУП Бразілія значна абганяе любую іншую краіну Лацінскай Амерыкі, з'яўляючыся вядучай эканомікай у Меркасур. Цяпер краіна пашырае сваю прысутнасць на сусветных рынках. Хоць бразільская эканоміка дастаткова развітая, праблемы карупцыі, беднасці і непісьменнасці ўсё яшчэ з'яўляюцца значнымі перашкодамі для развіцця краіны. У 2008 годзе ў Бразіліі 25,9% насельніцтва пражывала за мяжой беднасці. Паводле дадзеных, атрыманых навукоўцамі бразільскага фонду вывучэння грамадскай думкі і сацыяльных даследаванняў імя Жэтуліу Варгаса, з 1994 па 2010 год узровень беднасці ў краіне ўпаў на 67,3%, прычым 50% ад гэтага падзення прыйшліся на апошнія 8 гадоў; сацыяльная няроўнасць у Бразіліі, такім чынам, дасягнула мінімальнага паказчыка за апошнія паўстагоддзя&lt;ref&gt;Социальное неравенство в Бразилии достигло исторического минимума // [http://www.rian.ru/society/20110504/370710263.html РИА Новости]. — 04.05.2011.&lt;/ref&gt;.

Па памерах ВУП па пакупніцкай здольнасці ў першай палове 2010-х Бразілія займала 7-е месца ў свеце. У 2014-2016 г. эканоміка Бразіліі зведала найгоршую за ўсю гісторыю рэцэсію, што суправаджалася палітычнымі скандаламі і грамадзянскімі пратэстамі. 2017 год прынёс станоўчыя вынікі: рост ВУП склаў 1 %, узровень інфляцыі ўпаў да гістарычнага мінімуму (2,9 %). У выніку рэцэсіі Бразілія была ссунута на восьмы радок [[Інданезія]]й. Сёння абедзве [[новыя індустрыяльныя краіны]] дыхаюць у спіну Германіі і Расіі, што займаюць 5-6 пазіцыі. ВУП краіны ў 2018 годзе склаў $ 3,37 трлн ($ 16 112 на душу насельніцтва). 6,6 % ВУП прыходзіцца на сельскую гаспадарку і сумежныя з ёй лясную гаспадарку і рыбалоўства, прамысловасць і сфера паслуг складаюць 20,7 % і 72,7 % ВУП адпаведна.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

Эканоміка Бразіліі моцна адрозніваецца паміж рэгіёнамі. Найбольш развітая прамысловасць сканцэнтраваная на поўдні і паўднёвым усходзе краіны. Паўночны ўсход — бедны рэгіён Бразіліі, але цяпер і ён пачынае прыцягваць новыя інвестыцыі.

=== Прамысловасць ===
[[File:Sede-da-embraer.jpg|thumb|Новыя &quot;Эмбраэры&quot;]]
Бразілія мае найбольш развіты прамысловы сектар у Лацінскай Амерыцы, які да рэцэсіі 2014-16 г. складаў траціну ВУП. Бразілія вырабляе разнастайную прадукцыю, ад аўтамабіляў, сталі і нафтапрадуктаў да камп'ютараў, самалётаў і спажывецкіх тавараў. Галоўнай галіной прамысловасці з'яўляецца машынабудаванне. Бразільскі канцэрн [[Embraer|Эмбраер]] — трэці вытворца самалётаў у свеце, ягоная прадукцыя карыстаецца попытам і ў Беларусі. Па вытворчасці аўтамабіляў (2,7 млн у 2017) Бразілія займае 9 месца, пры гэтым краіна з'яўляецца чацвёртым у свеце аўтамабільным рынкам. Найбуйнейшымі індустрыяльнымі цэнтрамі краіны з'яўляюцца Сан-Паўлу, Рыа-дэ-Жанейра, [[Кампінас]], Белу-Арызонты, Порту-Алегры.

==== Энергетыка ====
{{main|Энергетыка Бразіліі}}
[[File:Angra dos Reis - usinas nucleares.jpg|thumb|left|Ангра — адзіная АЭС краіны]]
Па колькасці спажыванай энергіі Бразілія займае дзясятае месца ў свеце і першае — у Лацінскай Амерыцы. Асноўная асаблівасць бразільскага энергетычнага сектара ў тым, што большая частка энергіі ў краіне вырабляецца з узнаўляльных крыніц. Краіна - найбуйнейшы вытворца этанолу, паліва з цукровага трыснягу; дзякуючы гэтаму Бразілію часам называюць біяэнергетычнай звышдзяржавай. У 2005 быў выпушчаны першы авіяцыйны рухавік, што працуе на трысняговым этаноле.  Аснову электраэнергетыкі складаюць ГЭС, сярод якіх ёсць буйнейшыя ў свеце: [[Ітайпу]] на рацэ Парана (2-я ў свеце), Тукуруі на рацэ [[Такантынс (рака)|Такантынс]]. У 2019 плануецца скончыць будаўніцтва ГЭС Белу-Монці на рацэ Шынгу, якая стане пятай сярод наймагутнейшых ГЭС свету. З неўзнаўляльных рэсурсаў асноўнымі крыніцамі энергіі служаць нафта і прыродны газ. Сёння 4 % электраэнергіі Бразілія атрымлівае  ад мірнага атама. На адзінай АЭС краіны — «Ангра» побач з Рыа-дэ-Жанейра — працуюць два рэактары, было распачата будаўніцтва трэцяга; яшчэ сем рэактараў планавалася пабудаваць і ўвесці ў эксплуатацыю да 2025 года. Аднак з-за трагічных падзей на АЭС «Фукусіма» ў Японіі ў сакавіку 2011 года ў Бразіліі ўзняўся рух супраць атамнай энергетыкі (так, 27 сакавіка 2011 года ў Рыа-дэ-Жанэйра адбылася маніфестацыя супраць яе выкарыстання)&lt;ref&gt;Манифестация против использования атомной энергии прошла по пляжам Рио // [http://rian.ru/world/20110328/358447515.html РИА Новости]. — 28.03.2011.&lt;/ref&gt;.

=== Сельская гаспадарка ===
{{main|Сельская гаспадарка Бразіліі}}
[[File:Brasil celeiro.png|thumb|Карта &quot;Бразільскі ўраджай&quot;]]
На працягу апошніх 150 гадоў краіна з’яўляецца найбуйнейшым у свеце вытворцам кавы. Сённяшняя Бразілія — сусветны лідар па вытворчасці цукру і вырошчванні апельсінаў. Таксама Бразілія ўваходзіць у лік найбуйнейшых вытворцаў соі, касавы, сізаля і папаі. Асноўнымі збожжавымі культурамі з’яўляюцца кукуруза (3 месца ў свеце) і рыс (1-е месца па-за межамі Азіі). Да важных тэхнічных культур адносяцца бавоўнік і какава. Бразілія — сусветны лідар у такіх напрамках жывёлагадоўлі як вырошчванне буйной рагатай жывёлы (218 млн галоў, 1-е месца ў свеце) і свінагадоўля (3-е месца ў свеце, 38 млн галоў)

=== Сфера паслуг === 
Бразілія таксама мае развіты і разнастайны сектар паслуг. У пачатку 1990-х банкаўскі сектар дасягнуў 16% ВУП. Хоць бразільская банкаўская сістэма зараз актыўна рэфармуецца, яна забяспечвае мясцовыя прадпрыемствы шырокім наборам паслуг і прыцягвае шматлікіх новых удзельнікаў, у прыватнасці фінансавыя фірмы з ЗША. Фондавыя біржы Сан-Паўлу і Рыа-дэ-Жанэйра зараз падвяргаюцца значнай кансалідацыі.

==== Транспарт ====
{{main|Транспарт Бразіліі}}
[[File:Rodovia Rio-Teresópolis (BR-116) - panoramio (cropped).jpg|thumb|RBR-116 — самы працяглы бразільскі хайвэй]]
Сістэма аўтадарог дастаткова развітая і складаная. Аднак, у некаторых раёнах падчас трапічных ліўняў аўтадарогі становяцца цяжкапраходнымі і небяспечнымі. У першую чаргу гэта тычыцца знакамітай Трансамазонскай шашы.

[[File:20141225 Linha 4-Amarela.jpg|thumb|left|Метрапалітэн Сан-Паўлу, 4-я лінія]]
Чыгункі ў Бразіліі наогул састарэлі і выкарыстоўваюцца амаль выключна для перавозкі грузаў. Працягласць чыгунак складае 29850 км (2014, 10-е месца ў свеце), з іх толькі 1520 км электрыфікавана. Большая частка сеткі прыходзіцца на вузкакалейныя чыгункі (1000 мм), 5800 км чыгункі мае шырыню каляіны 1600 мм, яшчэ 185 км — стандартную еўрапейскую (1435).&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt; Варта адзначыць, што ўрад Бразіліі робіць спробы мадэрнізацыі чыгуначнага транспарту і стварэння хуткасных чыгунак.  У васьмі бразільскіх гарадах працуе метро, самая разгалінаваная сістэма ў метрапалітэна Сан-Паўлу, адкрытага ў 1974 годзе.

Марскі транспарт, які традыцыйна быў вельмі важным у Бразіліі, і ў наш час мае выключнае значэнне для знешніх сувязяў (нават з паўднёваамерыканскімі суседзямі), хоць выкарыстоўваецца цяпер амаль выключна для перавозкі грузаў. Найбуйнейшы кантэйнерны порт — [[Сантус]], марскія вароты Сан-Паўлу. Таксама важны рачны транспарт, асабліва ў Амазоніі, дзе ён з'яўляецца асноўным відам транспарту. Найбуйнейшы рачны порт — Манаўс пры зліцці Амазонкі ды Рыу-Негру.

Авіяцыйны транспарт сёння хутка развіваецца. У Бразіліі дзейнічае 4093 аэрапорты (2013) — гэта другое месца ў свеце пасля ЗША, аднак амаль усё міжнароднае спалучэнне забяспечваюць аэрапорты Сан-Паўлу/Гуарульёс у Сан-Паўлу або Рыа-дэ-Жанэйра/Галеан у Рыа-дэ-Жанэйра.

У Бразіліі развіта сетка трубаправодаў, працягласць якіх у 2016 годзе склала: амаль 20 000 км.

=== Знешні гандаль ===
Галоўныя экспартныя тавары ўключаюць сельскагаспадарчую прадукцыю і прадукцыю харчовай прамысловасці (каля 40 % экспарту тавараў): [[соя|сою]], [[кава|каву]], [[апельсінавы сок]], цукровы трыснёг і [[цукар]], ялавічыну; прадукцыю машынабудавання, [[авіяцыйная тэхніка|авіяцыйную тэхніку]], электраапаратуру, [[Транспартны сродак|транспартныя сродкі]]; здабыўной прамысловасці: [[Жалезная руда|жалезную руду]], баксіты, апошнім часам — і нафту; а таксама [[сталь]], тканіны, [[абутак]] і інш.&lt;ref&gt;http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=32&amp;partner=undefined&amp;product=undefined&amp;productClass=HS&amp;startYear=undefined&amp;target=Partner&amp;year=2016&lt;/ref&gt;
* Экспарт у 2016 годзе: Кітай — 19,7 %, ЗША — 12,3 %, Аргенціна — 6,7 %, Нідэрланды — 4,2 %, Германія — 4 %. Экспарт у Рэспубліку Беларусь у 2017 склаў 76,2 млн даляраў (пераважна самалёты і сельскагаспадарчая прадукцыя) &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://brazil.mfa.gov.by/ru/exportby/ |title=Архіўная копія |access-date=23 снежня 2018 |archive-date=7 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107131830/http://brazil.mfa.gov.by/ru/exportby/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Бразілія імпартуе прадукцыю хімічнай прамысловасці (у тым ліку, фармацэўтыкі), прамысловае абсталяванне, мабільныя тэлефоны і персанальныя камп'ютары і інш. 
* Імпарт у 2016 годзе: ЗША — 20,9 %, Кітай — 15,2 %,  Германія — 6,7%, Аргенціна — 6,2 %. Імпарт з Беларусі ў 2017 амаль дасягнуў паўмільярднай адзнакі (пераважна калійныя ўгнаенні).

=== Валюты ===
Валютамі Бразіліі паслядоўна былі бразільскі рэйс, бразільскі крузейра, новы крузейра, крузада, крузейра рэал, бразільскі рэал. Замена адной валюты на іншую ў асноўным адбывалася з адначасовай дэнамінацыяй з-за высокай інфляцыі.

== Культура ==
Ядро бразільскай культуры склала партугальская культурная спадчына. Сярод галоўных рысаў партугальскага каланіяльнага ўплыву — [[партугальская мова]], [[каталіцкая царква|рымскі каталіцызм]] і каланіяльны архітэктурны стыль. На фарміраванне культуры Бразіліі моцна ўплывалі таксама афрыканскія, тубыльскія і непартугальскія еўрапейскія (італьянскія, нямецкія і інш.) культурныя традыцыі. Заўважны моцны ўнёсак аўтахтоннага індзейскага насельніцтва ў мову і кухню Бразіліі, а афрыканцаў — таксама ў музыку, танцы і рэлігію.

Бразільскае мастацтва развіваецца з 16 стагоддзя і прайшло ў сваім развіцці некалькі стылявых эпох: [[барока]] (дамінавала да пачатку 19 стагоддзя), [[рамантызм]], [[мадэрнізм]], [[экспрэсіянізм]], [[кубізм]], [[сюррэалізм]] і [[абстракцыянізм]].

Бразільская музыка пад уплывам афрыканскіх, еўрапейскіх і індзейскіх форм парадзіла мноства арыгінальных стыляў: самба, маракату, боса-нова і інш.

Дзякуючы сваёй багатай культуры і гісторыі, Бразілія займае трынаццатае месца ў свеце па колькасці аб’ектаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] ЮНЕСКА.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{краіна ў тэмах
|краіна      = Бразілія
|краіны      = Бразіліі
|краіне      = Бразіліі
|выява = {{сцяг Бразіліі|35px}}
}}
{{Паўднёвая Амерыка}}
{{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}}
{{CSN}}
{{CPLP}}
{{Меркасур}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Бразілія}}
[[Катэгорыя:Бразілія| ]]
[[Катэгорыя:Былыя калоніі Партугаліі|Бразілія]]
[[Катэгорыя:Партугаламоўныя краіны|Бразілія]]
[[Катэгорыя:Федэратыўныя дзяржавы|Бразілія]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>c5elztlo2w6r3ffuzsapgn33fpupiql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бразілія (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3116</id>
    <revision>
      <id>5157037</id>
      <parentid>5052965</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8394" sha1="3vpwq4fjfy8gtpgo3m08zym2dv3nzk4" xml:space="preserve">{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Бразілія
|арыгінальная назва    = {{lang-pt|Brasília}}
|падначаленне          = 
|краіна                = Бразілія
|герб                  = Brasão do Distrito Federal (Brasil).svg
|сцяг                  = Bandeira do Distrito Federal (Brasil).svg{{!}}border
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
 |выява                = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
  | photo1a = Planalto Central (cropped).jpg
  | photo2a = Catedral1 Rodrigo Marfan.jpg
  | photo2b = Palacio_da_Alvorada_Exterior.JPG
  | photo3a = Ponte JK 07 2014 0008.jpg
  | photo3b = Palácio Nereu Ramos - Brasília - 20150603172105.jpg
  | photo4a = BSB_02_2013_Eixo_Monumental_5884.JPG
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 270
 | text = }}
|памер                 = &lt;!--300px--&gt;
|подпіс                = &lt;!-- выявы --&gt;
|lat=
|long=
|lat_dir=S|lat_deg=15|lat_min=46|lat_sec=49
|lon_dir=W|lon_deg=47|lon_min=55|lon_sec=43
|CoordAddon=type:city(200000)_region:BR
|CoordScale            = 
|Яндэкскарта           = 
|карта                 = &lt;!--альтэрнатыўная--&gt;
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|рэгіён                = 
|рэгіён у табліцы      = 
|від рэгіёна           = 
|раён                  = Федэральная акруга Бразілія
|раён у табліцы        = 
|від раёна             = штат
|абшчына               = 
|від абшчыны           = муніцыпалітэт
|карта краіны          = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
|карта рэгіёна         = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
|карта раёна           = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|заснаваны             = 1960
|першае згадванне      = 
|згадванне ref         = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = &lt;!--год--&gt;
|статус дата           = 
|плошча                = 5&amp;nbsp;802
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 317
|клімат=субтрапічны гумідны
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 2 455 903
|год перапісу          = 2007
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = -3
|DST                   = ёсць
|тэлефонны код         = 61
|паштовы індэкс        = 70000-000
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Brasília
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
}}
'''Бразілія''' ({{lang-pt|Brasília}}) — [[горад]], [[сталіца]] [[Бразілія|Бразіліі]] (з [[21 красавіка]] [[1960]]), на беразе штучнага вадасховішча. Уключаны ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].

Насельніцтва (з прыгарадамі) каля 2,5 млн чалавек.

На тэрыторыі Бразіліі размешчаны {{нп5|Бразілія (аэрапорт)|міжнародны аэрапорт імя Прэзідэнта Ж. Кубічака|pt|Aeroporto Internacional de Brasília}}, прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасці, {{нп5|Бразільскі ўніверсітэт|Нацыянальны ўніверсітэт|pt|Universidade de Brasília}}, [[Нацыянальны тэатр Клаўдзіа Сантора]].

== Гісторыя ==
У [[1955]] годзе кандыдат на прэзідэнцкі пост {{нп5|Жуселіну Кубічак||pt|Juscelino Kubitschek}} пакляўся, што, калі яго абяруць у прэзідэнты, новая сталіца стане рэальнасцю яшчэ да таго, як міне яго пяцігадовы прэзідэнцкі тэрмін. У красавіку [[1956]] года Кубічак быў абраны прэзідэнтам. Праз тры гады 60-тысячнае войска будаўнікоў узвяло добра ўладкаваны горад.

== Насельніцтва ==
Уласна ў Бразілія ўвесь час пражываюць каля 200 000 чалавек, некаторыя жылыя кварталы дагэтуль не былі дабудаваны. Насельніцтва горада з прыгарадамі перавышае 2,5 млн жыхароў. Пры гэтым сталіца была першапачаткова спраектавана для размяшчэння каля 500 000 жыхароў. У выніку, цяпер горад моцна перагружаны аўтамабільным транспартам.

== Транспарт ==
Грамадскі транспарт прадстаўлены дзвюма лініямі метрапалітэна&lt;ref&gt;[http://www.metro.df.gov.br/003/00318005.asp?ttCD_CHAVE=18445 Фотагалерэя]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, якія праходзяць з цэнтра праз паўднёвае крыло&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://metro.df.gov.br/?page_id=8768|title=Linhas|publisher=Companhia do Metropolitano do Distrito Federal|lang=pt|access-date=4 лістапада 2025|archive-date=27 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251027064912/https://metro.df.gov.br/?page_id=8768|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ў гарады-спадарожнікі, а таксама шматлікімі аўтобуснымі маршрутамі, якія, галоўным чынам, сыходзяцца на цэнтральнай станцыі Радавіярыя.

У горадзе знаходзіцца {{нп5|Бразілія (аэрапорт)|міжнародны аэрапорт імя Прэзідэнта Ж. Кубічака|pt|Aeroporto Internacional de Brasília}}.

== Адукацыя ==
&lt;!--[[Файл:UNB.BR.JPG|thumb|left|Нацыянальны ўніверсітэт горада Бразілія. Будынак цэнтральнай бібліятэкі]]--&gt;
Горад Бразілія славіцца найлепшымі паказчыкамі па ўзроўні адукацыі (93 % пісьменных жыхароў паводле [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэкса чалавечага развіцця]]). У горадзе размешчаны шматлікія школы і некалькі ўніверсітэтаў, найбуйнейшым з якіх з’яўляецца недзяржаўны Нацыянальны ўніверсітэт Бразіліі (UNB).

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Гл. таксама ==
* [[Палац Жабуру]]

{{Сусветная спадчына|445}}

{{Бразілія ў тэмах}}
{{Сталіцы Паўднёвай Амерыкі}}
{{Найбуйнейшыя гарады Бразіліі}}

[[Катэгорыя:Сталіцы паўднёваамерыканскіх дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Федэральная акруга (Бразілія)]]
[[Катэгорыя:Бразілія (горад)| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1960 годзе]]</text>
      <sha1>3vpwq4fjfy8gtpgo3m08zym2dv3nzk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каломба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3192</id>
    <revision>
      <id>5157074</id>
      <parentid>5040883</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2747" sha1="qpkwzlfqzgqf5jnay7fnuzv27otfpka" xml:space="preserve">{{значэнні2|Каломба (значэнні)}}
{{НП}}
'''Каломба''' ({{lang-si|කොළඹ}}, {{lang-ta|கொழும்பு}}) — найбуйнейшы горад і фактычная (неафіцыйная) [[сталіца]] [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] (месца знаходжання ўрада і рэзідэнцыі прэзідэнта). Знаходзіцца ў Заходняй правінцыі, у акрузе Каломба. Насельніцтва — 672,7 тыс. жыхароў (2007)&lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/SriLanka.html Sri Lanka: Districts &amp; Major Cities — Statistics &amp; Maps on City Population]&lt;/ref&gt;, насельніцтва Вялікага Каломба (уключае таксама буйныя гарады [[Моратува]], [[Дэхівала-Маўнт-Лавінія]] і [[Шры-Джаявардэнепура-Котэ]] — афіцыйную сталіцу краіны) — 5361 тыс. жых. (2001).

== Гісторыя ==
Назва горада паходзіць ад [[сінгальская мова|сінгальскага]] «Kola-amba-thota», што значыць «мангавая гавань». Арабскія, кітайскія, рымскія купцы наведвалі гавань Каломба больш за 2000 гадоў назад. У [[VIII]] стагоддзі н.э. тут надоўга замацаваліся [[арабы]], якія кантралявалі амаль увесь марскі гандаль [[сінгалы|сінгальскіх]] каралеўстваў. Партугальцы прыбылі сюды ў [[XVI]] стагоддзі і ператварылі ў цэнтр сваёй калоніі. У наступным стагоддзі горад захапілі галандцы, а ў [[1802]] Каломба стаў сталіцай брытанскай калоніі [[Цэйлон]]. З [[1948]] — сталіца дамініёна Цэйлон, з [[1972]] — Дэмакратычнай Сацыялістычнай Рэспублікі Шры-Ланка. У [[1983]] афіцыйная сталіца была перанесена ў [[Шры-Джаявардэнепура-Котэ]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Былыя сталіцы]]
[[Катэгорыя:Каломба| ]]
[[Катэгорыя:Парты Індыйскага акіяна]]
[[Катэгорыя:Ваенныя парты]]
[[Катэгорыя:Гарады Шры-Ланкі]]</text>
      <sha1>qpkwzlfqzgqf5jnay7fnuzv27otfpka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ягайла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9986</id>
    <revision>
      <id>5157007</id>
      <parentid>5143463</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */ афармленне</comment>
      <origin>5157007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126958" sha1="ilnxztgy8hmzh9mnh7c2qwxtw1d35f0" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Уладзіслаў II}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Уладзіслаў II Ягайла
 | арыгінальнае імя          = {{lang-pl|Władysław II Jagiełło}}

 | тытул                     = [[Вялікі князь літоўскі]]
 | перыядпачатак             = [[1377]]
 | перыядканец               = [[1381]]
 | папярэднік                = [[Альгерд]]
 | пераемнік                 = [[Кейстут]]

 | тытул_2                     = [[Вялікі князь літоўскі]]
 | перыядпачатак_2             = [[1382]]
 | перыядканец_2               = [[1386]]
 | папярэднік_2                = [[Кейстут]]
 | пераемнік_2                 = [[Скіргайла]] (як намеснік у 1386—1392)
* [[Вітаўт]] (як вялікі князь літоўскі з 1392)

| тытул_3                      = [[Кароль польскі]]
 | перыядпачатак_3             = [[1386]]
 | перыядканец_3               = [[1434]]
 | папярэднік_3                = [[Ядвіга Анжуйская]]
 | пераемнік_3                 = [[Уладзіслаў III Варненчык]]

 | дынастыя                  = [[Гедзімінавічы]]
* [[Ягелоны]] (заснавальнік)
 | бацька                    = [[Альгерд]] 
 | маці                      = [[Ульяна Аляксандраўна]]
}}
'''Яга́йла''', у каталіцкім хрышчэнні '''Уладзіслаў''' ({{Lang-pl|Władysław II Jagiełło}}; {{ВД-Прэамбула}}&lt;ref name=&quot;evkl&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=775|артыкул=Ягайла|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{Кніга|частка = Ягайло|загаловак = Биографический справочник|месца = Мн.|выдавецтва = Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|год = 1982|том = 5|старонкі = 714-715|старонак = 737}}&lt;/ref&gt;) — [[Віцебскае княства|князь віцебскі]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БіЭ|Витебск}}&lt;/ref&gt;, [[вялікі князь літоўскі]] (1377—1392), [[кароль польскі]] (1386—1434) і вярхоўны князь літоўскі (1392—1434){{Efn|Пры гэтым вялікім князямі літоўскімі адначасова заставаліся [[Вітаўт]] (1392—1430), [[Свідрыгайла]] (1430—1432), [[Жыгімонт Кейстутавіч]] (1432—1440).}}&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Старэйшы сын вялікага князя [[Альгерд]]а ў другім яго шлюбе, з [[Цвярское княства|цвярской]] князёўнай [[Ульяна Аляксандраўна|Ульянай Аляксандраўнай]].

У 1380 годзе, каб стаць аднаасобным уладаром Вялікага Княства Літоўскага, Ягайла падпісаў [[Давыдзішкаўскі дагавор|дагавор]] з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], скіраваны супраць свайго дзядзькі [[Кейстут]]а, такім чынам распачаў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1381—1384)|грамадзянскую вайну 1381—1384 гадоў]], якая скончылася яго перамогай. У 1385 годзе была падпісана [[Крэўская унія]] — пагадненне пра дынастычны саюз Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага. У 1386 годзе прыняў каталіцтва і ахрышчаны як Уладзіслаў у [[Кракаў|Кракаве]]. Ажаніўся з маладой каралевай Ядвігай, каранаваны пад імем Уладзіслаў II Ягайла&lt;ref name=&quot;bojtár&quot;&gt;{{Harvnb|Bojtár|2000|p=182}}&lt;/ref&gt;. Неўзабаве паміж ім і сынам Кейстута [[Вітаўт]]ам пачалася чарговая [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянская вайна]], якая скончылася [[Востраўскае пагадненне|Востраўскім пагадненнем]] і перадачай фактычнай улады ў Княстве Вітаўту. У 1410 годзе Ягайла разам з Вітаўтам камандаваў саюзнымі войскамі ў [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікай вайне]], пасля паразы ў якой Тэўтонскі ордэн не здолеў аднавіць магутнасць.

Уласнае ўладарства Ягайлы ў Польшчы пачалося ў 1399 годзе пасля смерці каралевы Ядвігі і доўжылася да 1434 года і заклала асновы шматвяковай [[Польска-літоўскія уніі|польска-вялікалітоўскай уніі]]. Ягайла заснавальнік [[Ягелоны|дынастыі Ягелонаў]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Ягеллоны|{{нп5|Васіль Міхайлавіч Нячаеў|Нечаев В. М|ru|Нечаев, Василий Михайлович}}}}&lt;/ref&gt;, якая да канца XVI ст. уладарыла ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]]{{efn|Дынастыя кіравала абедзвюма дзяржавамі да 1572 года. А [[Ганна Ягелонка]], апошні член каралеўскай сям’і, памерла ў 1596 годзе.}} і была адной з уплывовейшых у [[Сярэдневякоўе|позняй сярэдневяковай]] і [[Ранні Новы час|ранняй сучаснай]] Цэнтральнай і Усходняй Еўропе&lt;ref name=&quot;Bojtar&quot;&gt;{{Harvnb|Bojtár|2000|pp=180–186}}&lt;/ref&gt;.

== Імя ==
{{Глядзіце таксама|{{нп5|Імёны і тытулы Уладзіслава II Ягайлы||en|Names and titles of Władysław II Jagiełło}}}}
Ягайла — імя з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных, якія дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменасловам народаў індаеўрапейскага паходжання&lt;ref&gt;T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.&lt;/ref&gt;.

Першая аснова — ''Jo-'' (ад балцкага ''Jā-'') звязана з літ. ''joti'' «ехаць конна». Аснова даволі папулярная ў раннелітоўскім іменаслове (праз гэта вялікая колькасць прозвішчаў з ёю ў цяперашні час). Мае варыянты ''Jog-'', ''Jos-'', ''Jot-'' (''Jog-min’as'', ''Jos-kant’as'', ''Jot-vil’as'' і інш.)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 87-88.&lt;/ref&gt;.

Агульнабалцкая аснова ''Jā-'' урэшце ўзыходзіць да індаеўрапейскага *''i̯ā-'' «ісці, рушыць» (варыянт кораня ''ei''-)&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 296.&lt;/ref&gt;. Такім чынам, яна частка агульнаіндаеўрапейскай спадчыны, таму таксама сустракаецца ў германскім і славянскім іменніках&lt;ref&gt;В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. М., 1980. С. 10.&lt;/ref&gt;.

Другая аснова, таксама папулярная — ''Gail-'', з ёй у літоўскай антрапаніміі ўтворана каля 60 антрапонімаў. Яна звязаная са старалітоўскім ''gailas'' «моцны»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, літоўскім ''gailus'' «гняўлівы», далей з індаеўрапейскім ''*ghoilo-s'' «моцны; няўрымслівы, жвавы»&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 452.&lt;/ref&gt;.

Абедзве асновы, што ўтвараюць імя Ягайла, былі і ў старапрускім іменаслове: ''Jo-gaude'', ''Jo-wyl'', ''Jos-taute'' (па-пруску мусіла вымаўляцца як ''Jā-''), ''Gayle-minne'', ''Ey-gayle'' і інш.&lt;ref&gt;R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 136, 140.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Ягайла на кані. Фрэска ў замкавай капліцы ў Любліне.jpg|міні|170px|left|Ягайла на кані. Фрэска ў [[Капліца Святой Тройцы, Люблін|замкавай капліцы]] ў [[Люблін]]е, 1418 год.]]

Значэнне імя Ягайла можна перадаць як «несупынны вершнік» (або хутчэй «той, хто несупынна рушыць»). Ваенныя паходы і іх паспяховасць займалі высокае месца на шкале каштоўнасцяў раннелітоўскага княска-ваярскага асяроддзя.

Імя Ягайлы праз аснову ''Gail-'' перагукалася з імёнамі яго братоў, Альгердавых сыноў [[Карыгайла Альгердавіч|Карыгайлы]], [[Скіргайла|Скіргайлы]], [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]] (Швітрыгайлы). Аснова ''Jo(t)-'' таксама ў імені [[Карыят]]а, роднага дзядзькі Ягайлу (брат Альгерда, сын Гедзіміна), таму імя Ягайлы выглядае вельмі ўпісаным у іменнік нашчадкаў Гедзімінавічаў. Гэта можа сведчыць пра практыку надаваць імёны з вар’іраваннем асноў для падтрымання цэльнасці і стабільнасці роду&lt;ref&gt;Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. Выбор имени у русских князей в X—XVI вв. Династическая история сквозь призму антропонимики. М., 2006. С. 40.&lt;/ref&gt;.

[[Томас Баранаўскас]], у кампілятыўным аглядзе паводле інтэрнэт-дыскусій, даў значэнне імя ''Ягайла'' як «добры яздок»&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://viduramziu.lietuvos.net/ru/names.htm |accessdate=5 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200130215623/http://viduramziu.lietuvos.net/ru/names.htm |archivedate=30 студзеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Выказвалася таксама думка, што менавіта літоўскія імёны дзецям ад свайго другога шлюбу Альгерд даваў з палітычных прычын.

Сустракаюцца, аднак, і іншыя версіі паходжання імя. Так, у XIX ст. [[Уладзіслаў Нарбертавіч Юргевіч|Уладзіслаў Юргевіч]] выводзіў імя ''Ягайла'' з хрысціянскага імя ''Якаў''&lt;ref&gt;''Юргевич В.'' Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 22—23.&lt;/ref&gt;. [[Вітаўт Чаропка]] выказваў гіпотэзу пра яго сувязь з імем ''Іаган'', формай імя ''Іван'', якая сустракалася ў ваколіцах Віцебска&lt;ref&gt;[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [http://belhist.narod.ru/hist/gen2.html Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх] // «[[Беларускі гістарычны часопіс (1993)|Беларускі гістарычны часопіс]]» № 6 (?), 2001. С. 42—53.&lt;/ref&gt;. [[Павал Урбан]] звязваў са славянскім іменем «Івайла»&lt;ref&gt;''Урбан П.'' Старажытныя ліцвіны: Мова. Паходжанне. Этнічная прыналежнасць. Мн., 2003. С. 52.&lt;/ref&gt;. [[Леанід Галяк]] тлумачыў імя праз індаеўрапейскія карані, без прыцягнення балцкага, літоўскага моўнага матэрыялу&lt;ref&gt;''Галяк Л.'' Аб паходжанні вялікіх князёў літоўскіх // «Спадчына», № 6, 1993. — С. 54—62.&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Маленства ===
Дата нараджэння Ягайлы застаецца дыскусійнай. Шэраг гісторыкаў трымаецца думкі, што Ягайла быў другім або трэцім дзіцём Альгерда і княжны [[Ульяна Цвярская|Ульяны]], дачкі [[Цвярское княства|вялікага князя цвярскога]] {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч, князь уладзімірскі|Аляксандра Міхайлавіча|ru|Александр Михайлович (князь владимирский)}}&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; і старэйшым сынам Альгерда ў гэтым шлюбе&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;. Паводле новых даследаванняў, асабліва папулярнай у польскай гістарыяграфіі версіяй стала дата нараджэння Ягайлы ў 1362 годзе&lt;ref name=&quot;tęgowski&quot;&gt;{{Harvnb|Tęgowski|1999|pp=124–125}}&lt;/ref&gt;, паводле якой ён быў восьмым дзіцём Ульяны. Пра раннія гады жыцця Ягайлы вядома мала, нарадзіўся ён імаверна ў [[Вільня|Вільні]]. На думку Анатоля Грыцкевіча, Ягайла рос у «праваслаўным беларускамоўным асяродку»&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;. Вялікі князь Альгерд прызначыў Ягайлу сваім наступнікам на вялікакняскім стальцы&lt;ref name=&quot;evkl&quot;/&gt;.

=== Барацьба за ўладу ў вялікім княстве ===
{{main|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім, 1381—1384}}
Вялікае Княства Літоўскае, уладаром якога Ягайла, воляй вялікага князя [[Альгерд]]а, стаў у 1377 годзе, складалася з неаднародных этнічна і палітычна сістэм — найперш і пераважна, з зямель былой [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], населеных [[Славяне|славянамі]]&lt;ref name=&quot;stone&quot;&gt;{{Harvnb|Stone|2001|p=4}}&lt;/ref&gt;, і этнічных балцкіх зямель на паўночным захадзе. Стаўшы вялікім князем, Ягайла, як і бацька, трымаў непасрэдную ўладу над паўднёвымі і ўсходнімі тэрыторыямі, а дзядзька [[Кейстут]], [[Троцкае княства|князь троцкі]], як і раней, трымаў паўночна-заходнія землі дзяржавы (некаторыя гісторыкі называюць такую сістэму кіравання «дыярхіяй»{{sfn|Sruogienė-Sruoga|1987}}{{sfn|Deveike|1950}}). Аднак неўзабаве сістэма пайдвойнага кіравання аказалася пад пагрозай&lt;ref name=&quot;Bojtar&quot;/&gt;.

На пачатку ўладарства Ягайла быў заняты праблемамі на рускіх землях. У 1377—1378 гадах старэйшы сын Альгерда — полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй]] — спрабаваў ажыццявіць свае правы і прэтэнзіі на велікакняскі сталец. Пасля кароткага змагання Ягайла авалодаў [[Полацк]]ам, але з-пад яго кантролю выйшаў [[Бранск]] (1371) і [[Смаленск]] (1375), потым [[Валынь]] і [[Падолле]] (1377), затым [[Севершчына]] (1379/1380)&lt;ref name=SFM&gt;''{{нп5|Фелікс Міхайлавіч Шабульда|Шабульдо Ф. М|ru|Шабульдо, Феликс Михайлович}}''. [http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120225064318/http://krotov.info/lib_sec/25_sh/sha/buldo_01.htm |date=25 лютага 2012 }}&lt;/ref&gt;.

{{Падвойная выява|right|Jagajła. Ягайла (A. Guagnini, 1578).jpg|170|Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (A. Guagnini, 1578, 1611).jpg|170|Ягайла і Вітаўт, ілюстрацыі з [[Хроніка Еўрапейскай Сарматыі|Хронікі Еўрапейскай Сарматыі]] [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] (1578).}}
У 1380 годзе Андрэй Альгердавіч і яшчэ адзін брат — [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрый]] — служылі вялікаму князю маскоўскаму [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыя Іванавічу]], які быў праціўнікам Ягайлы і [[Мамай|Мамая]], фактычнага хана [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. У верасні 1380 года Ягайла ў саюзе з [[Мамай|Мамаем]] выступіў у паход супраць маскоўскага князя Дзмітрыя Іванавіча&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; і прамаскоўскі настроенай часткі літоўска-рускай знаці, але не дайшоў да Дона, калі даведаўся пра паразу Мамая ў [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] і павярнуў назад. На думку адных даследчыкаў, Ягайла мог асцерагацца паходу сваіх братоў Андрэя і Дзмітрыя Альгердавічаў і пасля паразы Мамая разлічваў на саюз з яго канкурэнтам [[Тахтамыш]]ам&lt;ref name=nasievich&gt;{{Кніга|аўтар = [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 119|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;, на думку іншых&lt;ref&gt;[[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Гумилёв Л. Н.]] [http://gumilevica.kulichki.net/R2R/r2r02b.htm#r2r02chapter3 От Руси к России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, Ягайла напаў на маскоўскія войскі, якія вярталіся дадому, і захапіў здабычу.

Перамога маскоўцаў над Мамаем у доўгатэрміновым плане паклала пачатак павольнага ўздыму [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]], якое стала найбольш сур’ёзным канкурэнтам і пагрозай Вялікаму Княству Літоўскаму. Аднак у 1380 годзе Масква яшчэ не была самай значнай пагрозай: у тым жа годзе Ягайла пачаў барацьбу супраць Кейстута за аднаўладдзе над вялікім княствам.

Хоць Кейстут падтрымаў волю Альгерда на прызначэнне Ягайлы на вялікае княжанне, троцкае баярства, інтарэсы якога прадстаўляў Кейстут, уступіла ў канфлікт з віленскім. У лютым 1380 года Ягайла без узгаднення з Кейстутам заключыў перамір’е на пяць месяцаў з Лівонскім Ордэнам для абароны сваіх спадчынных зямель у Літве, а таксама [[Полацк]]а, які ён толькі што адабраў у свайго брата і канкурэнта Андрэя Полацкага. Таксама Ягайла заключае [[Давыдзішкаўскі дагавор|тайнае пагадненне]], падпісанае 31 мая 1380 года з [[Спіс вялікіх магістраў Тэўтонскага Ордэна|вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна]] [[Вінрых фон Кніпродэ|Вінрыхам фон Кніпродэ]], згодна з якім ён пайшоў на абяцанне не аказваць Кейстуту і яго дзецям дапамогі ў выпадку вайны з Тэўтонскім ордэнам у абмен на сумесны ненапад на землі, кантраляваныя бакамі пагаднення&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 117-118|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;.
Калі Кейстут даведаўся пра гэта, ён распачаў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1381—1384)|першую ў ВКЛ Грамадзянскую вайну]]. Ужо ў кастрычніку Кейстут захапіў [[Вільнюс|Вільню]] і, вымусіўшы Ягайлу адрачыся ад прэтэнзій на трон, абвясціў сябе вялікім князем замест яго&lt;ref&gt;''[[Ігар Барысавіч Грэкаў|Греков И. Б]]''. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. — М.: Наука, 1975. — С. 150—151.&lt;/ref&gt;. Ягайла быў адпушчаны, яму таксама былі вернуты яго вотчынныя землі ([[Крэва]] і [[Віцебск]])&lt;ref name=&quot;Хроніка Быхаўца&quot;&gt;[http://www.vostlit.narod.ru/Texts/rus/Bychovec/text.htm Хроника Быховца] / Сост. и автор предисл. [[Мікалай Улашчык|Н. Н. Улащик]]. — {{М.}}, 1966. — З. 62.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Ягайла не адмаўляецца ад барацьбы. У 1381 годзе ён выкарыстоўвае мір з крыжакамі для здабыцця [[Полацк]]а, у выніку чаго ў кампаніі па ўсталяванні ў горадзе прыхільнага да Ягайлы брата [[Скіргайла|Скіргайлы]] ўдзельнічалі і тэўтонскія атрады&lt;ref name=nasievich/&gt;. Ужо ў маі—ліпені 1382 года Ягайла, скарыстаўшы паўстанне ў Вільні сваіх прыхільнікаў, а таксама незадаволеных антынямецкай палітыкай Кейстута купцоў, якая перашкаджала іх гандлю, вяртае пры дапамозе тэўтонцаў спачатку Вільню, а затым і Трокі&lt;ref name=SFM /&gt;. 3 жніўня 1382 года войска Кейстута, Вітаўта і [[Любарт]]а, з аднаго боку, і Ягайлы і магістра [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] [[Вільгельм фон Фрымерсхайм|Вільгельма фон Фрымерсхайма]], з другога, сустрэліся каля [[Трокі|Трокаў]]. Кейстут і яго сын Вітаўт увайшлі ў лагер для перагавораў, але былі падманутыя&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 119-120|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt; і кінутыя вязнямі ў [[Крэўскі замак]], дзе Кейстут, паводле звестак адных крыніц, у прыпадку адчаю сам на сябе налажыў рукі, а згодна з іншымі крыніцамі — быў задушаны паводле загаду Ягайлы (15 жніўня 1382 года). Казалі, што Ягайла распарадзіўся ўтапіць і жонку Кейстута, [[Бірута|Біруту]]. Пасля забойства Кейстута Ягайла, аднак, дэманстрацыйна аказаў Кейстуту пашану, зладзіўшы яму ўрачыстае пахаванне паводле паганскага звычаю і запэўніўшы віленскае баярства ў сваёй невінаватасці, хоць ужо ў тыя часы распаўсюдзіліся чуткі пра датычнасць Ягайлы да забойства Кейстута. Вітаўт, у сваю чаргу, будучы спачатку зняволены разам са сваім бацькам Кейстутам, паспеў выратавацца, пераапрануўшыся ў жаночае адзенне, яму ўдалося ўцячы ў Тэўтонскую крэпасць [[Замак Мальбарк|Марыенбург]]&lt;ref name=nasievich2&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 120|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Маскалізацыя (русіфікацыя). Крэўскі замак.jpg|thumb|міні|300px|Від на «Княжацкую вежу» і руіны [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]], фота пач. [[XX]] ст.]]
Ягайла сфармуляваў [[Дубіскі дагавор]], у якім дзякаваў рыцарам за дапамогу ў барацьбе з Кейстутам і Вітаўтам, абяцаючы канчатковае хрышчэнне Літвы за чатыры гады і перадачу ім [[Жамойць|Жамойці]] на захад ад ракі [[Дубіса|Дубісы]], якая аддзяляла Тэўтонскі ордэн у [[Прусія|Прусіі]] ад [[Лівонскі ордэн|яго ландмайстарства]] ў [[Лівонія|Лівоніі]]. Аднак, калі Ягайла не ратыфікаваў дагавор, 30 ліпеня 1383 года рыцары абвясцілі Ягайлу вайну, уварваліся ў Літву і захапілі Трокі&lt;ref name=&quot;Urban&quot;&gt;Urban W. Samogitian Crusade. — Chicago: Lithuanian Research and Studies Center, 2006. — ISBN 0-929700-56-2. — P. 173—174{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, з 3-тысячным войскам да іх далучыўся Вітаўт. 21 кастрычніка Вітаўт быў ахрышчаны па каталіцкім абрадзе пад імем Віганд і 30 студзеня 1384 года ў [[Кёнігсберг]]у заключыў [[Кёнігсбергскі дагавор (1384)|пісьмовы дагавор]] з крыжакамі, паводле якога ён станавіўся [[Васалітэт|васалам]] Ордэна, як законны князь троцкі, і перадаваў яму Жамойць да ракі [[Нявежыс|Нявежы]] і Ковенскую вобласць&lt;ref name=&quot;Sužiedėlis&quot;&gt;''Sužiedėlis S''. Vytautas the Great // Encyclopedia Lituanica. — VI. — Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius, 1970—1978. — P. 208—209{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;. У час гэтай барацьбы Ягайла таксама быў вымушаны прызнаць пераход Полацка пад уладаранне Андрэя Альгердавіча і прызнаў вяртанне ў ВКЛ Дзмітрыя Бранскага, хоць у той жа час з вымарачных вотчын{{efn|Г. зн. вотчыны, якія засталіся без гаспадара пасля смерці ўладальніка, у якога не было нашчадкаў.}} на Валыні было ўтворана [[Луцк]]ае намесніцтва&lt;ref name=nasievich2/&gt;.

У гэты час Ягайла заключае саюз з вялікім князем маскоўскім, вялася падрыхтоўка да яго жаніцьбы з дачкой Дзмітрыя Данскога&lt;ref&gt;''Gieysztor A''. The kingdom of Poland and the grand duchy of Lithuania, 1370—1506 // The New Cambridge Medieval History c.1415 — c.1500. — Vol. VII. — Cambridge University Press, 1998. — P. 731. — ISBN 0-521-38296-3.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Каб рэалізаваць азначаны план, Ягайлу было неабходна скончыць вайну з Вітаўтам. Вясною 1384 года пачаліся тайныя перагаворы. Ягайла прапанаваў Вітаўту ў валоданне Валынь з [[Луцк]]ам, абяцаў вярнуць Трокі. У ліпені Вітаўт даў згоду і вырашыў пазбавіцца ад апекі Тэўтонскага ордэна. Ён спаліў Георгенбург і Новы Марыенбург і з войскам перабраўся ў Літву. Жадаючы ісці далей на ўмацаванне ўласнага ўнутранага становішча, Ягайла прыняў у ВКЛ Вітаўта, перадаўшы большую частку яго вотчыны (Гарадзенскае, Ваўкавыскае княствы, Падляшша, часткова Берасцейскую зямлю), хоць уласна Троцкая зямля засталася пад кіраваннем Скіргайлы&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 124|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;. У канцы верасня Ягайла і Вітаўт аблажылі Новы Марыенвердэр. 6 лістапада замак быў узяты і разбураны&lt;ref name=&quot;Christiansen&quot;&gt;''Christiansen E''. The Northern Crusades. — London: Penguin Books, 1997. — P. 164—165. — ISBN 0-14-026653-4.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Дыпламатычныя перагаворы з суседзямі ===
Каб знайсці саюзнікаў і ўмацаваць асабістае становішча, Ягайла ўвесь час шукае падтрымкі ў суседніх дзяржаў — [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масковіі]], Тэўтонскага ордэна і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]]. Яшчэ ў канцы [[1382]] года праз сваю маці Ульяну&lt;ref name=&quot;kia2&quot;&gt;''Kiaupa Z. Kiaupienė J., Kunevičius A''. The History of Lithuania Before 1795 / English ed. — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 127—128. — ISBN 9986-810-13-2.{{ref-en}}&lt;/ref&gt; Ягайла правёў перамовы з Маскоўскім княствам. Паводле дасягнутых дамоўленасцей, князі Ягайла, [[Скіргайла]] і [[Карыбут Альгердавіч|Карыбут]] цалавалі крыж маскоўскаму князю [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыю Данскому]], яго стрыечнаму брату {{нп5|Уладзімір Андрэевіч Храбры|Уладзіміру Храбраму|ru|Владимир Андреевич Храбрый}}{{efn|Быў жанаты з дачкой Альгерда, Аленай, т.ч. з’яўляўся шваграм Ягайлы.}} і іх дзецям&lt;ref&gt;Опись архива Посольского приказа 1626 года. — С. 35.&lt;/ref&gt;. Іншая дамоўленасць, заключаная з маскоўскім манархам пры дапамозе пратэкцыі [[Ульяна Цвярская|Ульяны Аляксандраўны]], прадугледжвала шлюб яе сына Ягайлы з дачкой Дзмітрыя Данскога Соф’яй пры ўмове падпарадкавання літоўскага князя вярхоўнай уладзе князя маскоўскага (прызнання сябе «малодшым братам», «быць у волі») і прызнання [[праваслаўе|праваслаўя]] дзяржаўнай рэлігіяй Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref&gt;''Черепнин Л. В.'' Русские феодальные архивы XIV—XV веков. — М., 1948. — Ч. 1. — С. 50-51.&lt;/ref&gt;{{efn|Гісторык {{нп5|Іван Феафілавіч Меендорф|Іван Меендорф|ru|Мейендорф, Иван Феофилович}} выказаў меркаванне, што Ягайла ўжо мог быць праваслаўным: «У 1377 годзе Альгерд памёр, пакінуўшы Вялікае княства свайму сыну, Ягайле, праваслаўнаму…» ({{harvnb|Meyendorff|1989|p=205}}). Дзмітрый, аднак, зрабіў умовай шлюбу Ягайлы «павіннасць быць ахрышчаным у праваслаўную веру і аб’явіць сваё хрысціянства ўсім людзям» ({{harvnb|Dvornik|1992|p=221}}).}}. Гэты варыянт, аднак, не дапамог бы спыніць накіраваныя на Літву крыжовыя паходы Тэўтонскага ордэна, рыцары якога лічылі [[Праваслаўная царква|праваслаўных]] [[Схізма|ерэтыкамі]], амаль язычнікамі&lt;ref name=&quot;Bojtar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{harvnb|Rowell|2000|pp=709–712}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Krakow wawel.JPG|300px|thumb|Сучасная панарама на замак [[Вавель]] у [[Кракаў|Кракаве]] — рэзідэнцыю польскіх каралёў.]]
З азначаных прычын Ягайла аддаў перавагу саюзу з Польскім каралеўствам, з пасламі якога вяліся перамовы яшчэ ў 1383 годзе. Унія Вялікага Княства і Кароны тады адпавядала інтарэсам абодвух бакоў. Яна дазваляла аб’яднаць сілы абедзвюх дзяржаў супраць агульнага ворага — крыжакоў. Нямецкая экспансія ў Польшчы дасягнула вялікіх памераў. [[Малая Польшча|Малапольскай]] шляхце важна было забяспечыць спакой сваіх меж з боку Вялікага Княства Літоўскага (у 1376 годзе ліцвіны вывелі адтуль 23 тысячы палонных). У перспектыве польскія магнаты разлічвалі, відаць, на павелічэнне сваіх прывілеяў&lt;ref name=&quot;dvornik&quot;&gt;{{harvnb|Dvornik|1992|p=129}}&lt;/ref&gt;, дамінаванне ў суседняй дзяржаве, таксама іх цікавіла набыццё маёнткаў на ўрадлівых землях [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]]&lt;ref name=&quot;lukowski&quot;&gt;{{harvnb|Lukowski|Zawadzki|2001|p=42}}&lt;/ref&gt; (апошняе з часоў Гедзіміна трапіла ў сферу ўплыву як ВКЛ, так і Польшчы, з прычыны чаго станавілася аб’ектам ваенных канфліктаў у сярэдзіне XIV стагоддзя). Прыход на польскі пасад літоўскага князя меркавана мог зняць напружанасць па ўсіх былых землях [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]], а таксама знаменаваў бы перамогу антынямецкай арыстакратычнай партыі, якая з палітычных прычын выступала супраць шлюбу каралевы{{efn|Ядвіга была каранавана [[Каралі польскія|каралём польскім]] (''rex poloni''), таму што польская палітычная сістэма не прадугледжвала {{нп5|Каралева, якая валадарыць|каралевы на чале дзяржавы|en|Queen regnant}} ({{harvnb|Stone|2001|p=8}}).}} Ядвігі з аўстрыйскімі Габсбургамі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 123|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Гэтая партыя намагалася паменшыць аўстрыйскі ўплыў, прынесены папярэднім жаніхом Ядвігі [[Вільгельм (герцаг Аўстрыі)|Вільгельмам]]&lt;ref name=&quot;lukowski2&quot;&gt;{{harvnb|Lukowski|Zawadzki|2001|p=37}}&lt;/ref&gt;.

=== Крэўская унія. Шлюб з Ядвігай ===
{{main|Крэўская унія}}
У студзені 1385 года віленская дэлегацыя правяла перагаворы ў [[Кракаў|Кракаве]] з нагоды меркаванай дынастычнай уніі, а летам польскія ўпаўнаважаныя прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае. Акт [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] падпісалі 14 жніўня 1385 года ў княжацкай вежы [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Умовы уніі ў тым ліку ўключалі прыняцце каталіцтва, вяртанне зямель, «скрадзеных» у Польшчы яе суседзямі, і «''terras suas Lithuaniae et Russiae Coronae Regni Poloniae perpetuo applicare''», што інтэрпрэтуецца гісторыкамі вельмі шырока, ад [[Асабістая унія|асабістай уніі]] паміж Літвой і Польшчай да поўнай інкарпарацыі Літвы ў Польшчу. Пагадненню ў Крэве даюцца ацэнкі адначасова і як дальнабачнаму, і як адчайна авантурнаму{{efn|Так, паводле цытаты польскага гісторыка [[Ежы Клачоўскі|Ежы Клачоўскага]], «[пагадненне] адлюстроўвае выключную дальнабачнасць палітычных эліт, якія кіравалі абедзвюма дзяржавамі» ({{Harvard citation no brackets|Kłoczowski|2000|p=55}}).}}.

[[Файл:Jadwiga and Jagiello.jpg|170px|left|thumb|{{нп5|Оскар Томаш Сасноўскі|Томаш Сасноўскі|pl|Tomasz Oskar Sosnowski}}. «Ядвіга і Ягайла». Група сімвалізуе [[Крэўская унія|літоўска-польскую унію]].]]
Ягайла мусіў ажаніцца з непаўналетняй 12-гадовай польскай каралеўнай Ядвігай і заняць польскі сталец. Узамен ён абавязваўся прыняць каталіцтва і ахрысціць у яго братоў, сваякоў і іншых падданых, вызваліць палонных хрысціян (палякаў), заплаціць 200 тысяч [[Фларын (манета)|фларынаў]] за зрыў пагаднення пра шлюб Ядвігі з [[Вільгельм (герцаг Аўстрыі)|Вільгельмам Габсбургам]], вярнуць забраныя і назаўсёды далучыць свае землі да Каралеўства Польскага. Існуе меркаванне, што тэкст пагаднення з гэтымі ўмовамі вядомы толькі паводле пазнейшых, падробленых самімі палякамі спісаў&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 125|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

12 лютага 1386 года Ягайла прыбыў у [[Кракаў]]. Канчатковае зацвярджэнне уніі адбылося 15 лютага 1386 года, калі Ягайла быў ахрышчаны ў [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім кафедральным саборы]] Кракава і з таго часу афіцыйна ўжываў імя Уладзіслаў&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; або яго лацінскую версію.

[[Файл:StHedvigFotoThalerT.JPG|міні|270px|Помнік Ягайлу і Ядвізе ў [[Замак Буда|Будайскай крэпасці]]. Скульптар {{нп5|Далюце Она Матуляйце|Далюце Матуляйце|lt|Daliutė Ona Matulaitė}}.]]
18 лютага 1386 года адбылося вянчанне з дванаццацігадовай Ядвігай, а 4 сакавіка Ягайла каранаваны {{нп5|Архібіскуп гнезненскі|архібіскупам гнезненскім|uk|Архієпископ Гнезненський}} {{нп5|Бадзанта, гнезненскі арцыбіскуп|Бадзантам|pl|Bodzanta (arcybiskup gnieźnieński)}} і афіцыйна пачаў тытулавацца «каралём Польшчы, вярхоўным князем Літоўскім і дзедзічам Рускім», паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі [[Ягелоны|Ягайлавічаў (Ягелонаў)]]{{efn|Пытанне аб тым, ці быў ён польскім каралём, падвяргаецца сумненням: польскі гісторык прафесар {{нп5|Францішак Пекасінскі||ru|Пекосинский, Францишек}} імкнецца давесці, што Ягайла быў толькі мужам польскай каралевы (каранаванай у 1384 годзе з тытулам «''караля'' Польшчы», які яна насіла і ў шлюбе). Пасля смерці Ядвігі правы Ягайла на пасад былі пацверджаны каралеўскім саветам. З тых часоў і да 1795 года згода каралеўскага савета стала абавязковай для абрання караля.}}. Пры каранацыі Ягайла абяцаў аб’яднаць сваю дзяржаву з Польшчай, далучыць да рымска-каталіцкай царквы не толькі паганскую [[Жамойць]], якая складала каля 8 % насельніцтва княства, але і праваслаўных літвінаў і русінаў. Палякі ў саюзе з Вялікім Княствам Літоўскім бачылі заклад утварэння магутнай Польшчы, уратавання краіны ад анархіі, што ўзнікла ў перыяд міжкаралеўя. Уладзіслаў II Ягайла і каралева Ядвіга правілі як манархі сумесна{{efn|Так, у 1387 годзе Ядвіга ўзначальвала два паспяховыя ваенныя паходы да [[Чырвоная Русь|Чырвонай Русі]], вяртаючы землі свайго бацькі [[Людовік Венгерскі|Людовіка Венгерскага]], якія былі перададзены ад Польшчы Венгрыі, і забяспечыла даніну {{нп5|Петру I Малдаўскі|Петру I, ваяводы Малдавіі|en|Petru I of Moldavia}}. У 1390 годзе яна таксама асабіста адкрыла перамовы з Тэўтонскім ордэнам.}}. Хоць Ядвіга, мабыць, мела мала рэальнай улады, большасць палітычных абавязкаў перайшла да Ягайлы, пакінуўшы Ядвізе час для ўдзелу ў культурнай і дабрачыннай дзейнасці.

Неўзабаве па каранацыі Ягайла з Ядвігай прыехалі ў [[Вільнюс|Вільню]], дзе знішчылі [[Язычніцтва|паганскія]] фетышы — непагасны агонь [[Пярун]]а, свяшчэнных змей, паганскія ўрочышчы; новаахрышчаным раздавалі белыя суконныя світкі, скураныя боты і грошы, таму асобныя язычнікі хрысціліся па два і болей разы. Ягайла выдаў дазвол на ўтварэнне каталіцкага [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]] і 7 плябаній (прыходаў) на чале з біскупам [[Андрэй Ястрабец|Андрэем Ястрабцом]], былым духоўнікам [[Лізавета Венгерская|Лізаветы Венгерскай]]. У час паездак па землях сучаснай Беларусі заснаваў шэраг касцёлаў і кляштароў{{efn|У тым ліку ў мястэчках [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] (цяпер [[Талачынскі раён]]) і [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыца]] (цяпер [[Астравецкі раён]])}} для пашырэння каталіцтва. У 1388 годзе [[Тытул Папы Рымскага|Папа]] [[Урбан VI]] сваёй [[була]]й ухваліў стварэнне ў Вільні каталіцкае [[Віленскае біскупства|біскупства]], якое ўключала ў тым ліку і Жамойць, значную частку якой кантраляваў Тэўтонскі ордэн. Спачатку біскупства кіравалася Папскім прастолам, але з 1418 года перайшло ў падпарадкаванне {{нп5|Архібіскупства Гнезненскае|Гнезна|ru|Архиепископство Гнезненское}}&lt;ref name=&quot;Jones&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kłoczowski&quot;&gt;{{Harvnb|Kłoczowski|2000|pp=54–57}}&lt;/ref&gt;.

За каралеўскім хрышчэннем у каталіцтва навярнуліся тая частка арыстакратаў Ягайлавага двара і агулам баяры, якія яшчэ заставаліся паганцамі, а таксама адбылося масавае хрышчэнне ў рэках, што было пачаткам поўнай [[Хрышчэнне Літвы|хрысціянізацыі Літвы]]. Тады ж Ягайла [[Прывілей 1387 года|выдаў прывілей]], які надаваў новаахрышчаным баярам некаторыя правы на ўзор польскай шляхты. Нягледзячы на тое, што паганская частка этнічнай літоўскай арыстакратыі перайшла ў каталіцтва, паганства і праваслаўе заставаліся шырока распаўсюджанымі.

=== Уладар Літвы і Польшчы ===

Неўзабаве па заняцці польскага стальца Ягайла надаў [[Вільнюс|Вільні]] [[магдэбургскае права]] (на ўзор Кракава). Палітыка аб’яднання дзвюх прававых сістэм, якую распачаў Ягайла, была абмежаванай і нераўнамернай, але з цягам часу набыла трывалы ўплыў. На момант заключэння [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе не існавала вялікай розніцы паміж адміністрацыйнай і судовай сістэмамі, што дзейнічалі ў Літве і Польшчы.

[[Файл:Majestic Seal of the Realm of Wladislaus II of Poland (16th century copy).jpg|thumb|270px|Каралеўская пячатка Уладзіслава II Ягайлы, 1411 год.]]
Вяртаючыся ў Польшчу, Ягайла пакінуў намеснікам, дэ-факта амаль вялікім князем, свайго брата [[Скіргайла|Скіргайлу]], праз якога стаў кіраваць Літвой, лічачы яе часткай сваёй новай дзяржавы. Так вынікала і з умоў заключанай [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]].

Адным з наступстваў Ягайлавых дзеянняў павінна было стаць паляпшэнне становішча каталікоў у Літве за кошт праваслаўнай часткі шляхты. З мэтай умацавання сваёй апоры і пашырэння каталіцтва сярод феадалаў княства ён выдаў у 1387 годзе прывілей, паводле якога феадалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасці&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, недасяжныя для праваслаўнай шляхты&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Любавский М. К.|частка = |загаловак = Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии ВКЛючительно|арыгінал = |спасылка = |адказны = М. К. Любавский|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2012|том = |старонкі = 232|старонак = 395|серыя = Помнікі гістарычнай думкі Беларусі|isbn = |тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Гэта выклікала вялікае незадавальненне ў праваслаўнай знаці.

Хрышчэнне Ягайлы не прыпыніла ваенныя кампаніі тэўтонскіх рыцараў, якія сцвярджалі, што хрышчэнне было прытворствам, магчыма, нават ерассю, і аднавілі свае ўварванні на падставе таго, што [[язычніцтва]] ў Літве не выкаранена. Аднак ім стала цяжэй знаходзіць фармальныя прычыны для сваіх паходаў, больш таго, узрасла пагроза самому існаванню ордэна, якая зыходзіла ад альянсу Каралеўства Польскага і Літвы.

З-за збліжэння Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай Тэўтонскі ордэн на гэты раз заключыў саюз з Андрэем Альгердавічам, які стаў дзейнічаць сумесна з залежным ад Вялікага Княства Літоўскага смаленскім князем Святаславам, што ўрэшце стала прычынай разгрому смаленскіх атрадаў і павелічэння залежнасці княства ад ВКЛ (наступны князь Смаленскага княства, [[Юрый Святаслававіч]], фактычна быў прызначаны Скіргайлам, ён жа прызнаў залежнасць ад Ягайлы і Скіргайлы)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 126|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

Ідучы на паўторнае ўмацаванне сваіх пазіцый у ВКЛ, Ягайла адправіў у Вільню ўласнага намесніка, пакінуў за Скіргайлам [[Трокі]] і далучыў да яго зямлі амаль усё тагачаснае [[Віленскае ваяводства]] ([[Менскае княства]] і [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўскія воласці]]), фармальна яму таксама быў перададзены [[Полацк]], які фактычна працягваў трымаць Андрэй. &lt;!--Умацоўваючы свае пазіцыі ў Польшчы, Ягайла выдаў сваіх дачок замуж за свайго былога палітычнага канкурэнта мазавецкага князя {{нп5|Земавіт V Раўскі|Земавіта|ru|Земовит V Равский}} і кіраўніка прагерманскай партыі [[Уладзіслаў Апольскі|Уладзіслава Апольскага]]{{факт?}}. — няма пацверджання--&gt; Зімой 1388 года Скіргайла здолеў усталяваць фактычны кантроль над Полацкам&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 127-128|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;.

=== Супрацьстаянне з Вітаўтам ===
{{main|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім, 1389—1392}}

У 1388—1389 гадах праўленне Ягайлы ў Вялікім Княстве Літоўскім ускладнілася супрацьстаяннем з [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўтам]], які быў абураны ўладаннямі [[Скіргайла|Скіргайлы]], нададзенымі яму за кошт вотчыны Вітаўта&lt;ref name=&quot;Mick&quot;&gt;{{Harvnb|Mickūnaitė|1999|p=157}}&lt;/ref&gt;. Выражаючы незадавальненне аўкштайцкіх баяр рэзкім узмацненнем інтэграцыі з Польшчай, Вітаўт зноў перайшоў на бок Тэўтонскага ордэна, чым распачаў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|другі эпізод грамадзянскай вайны ў Літве]] з намерам стаць вялікім князем. У абмен Вітаўт абяцаў перадаць Ордэну Жамойць аж да [[Нявежыс|Нявежы]]. Ягайла ў адказ Вітаўту пазбавіў яго Падляшша і Берасцейскай зямлі, хоць спроба мазавецкіх атрадаў замацавацца ў апошняй (землі былі перададзены {{нп5|Януш Мазавецкі|Янушу Мазавецкаму|ru|Януш Мазовецкий}}) аказалася беспаспяховай.

4 верасня 1390 года сумесныя сілы Вітаўта і тэўтонскага Вялікага магістра [[Конрад фон Валенрод|Конрада фон Валенрода]] аблажылі Вільню, якую ўтрымліваў Скіргайла з аб’яднаным польска-літоўскім войскам&lt;ref name=&quot;Bojtar&quot;/&gt;. Хоць рыцары знялі аблогу замка праз месяц, яны ператварылі амаль увесь горад па-за межамі крапасной сцяны ў руіны. Аднак барацьба паміж Вітаўтам і Ягайлам на гэтым не скончылася, наадварот, стаў відавочным нарастаючы ўплыў сапернікаў Ягайлы і ўсё меншая яго падтрымка з боку мясцовай шляхты&lt;ref&gt;''Gudavičius E''. Lietuvos istorija. Nuo seniausių laikų iki 1569 metų. — Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1999. — P. 173—174. ISBN 9986-39-112-1.{{ref-lt}}&lt;/ref&gt;.

Другі этап супрацьстаяння пачаўся пасля вяселля адзінай дачкі Вітаўта Соф’і з [[Вялікае Княства Маскоўскае|вялікім князем маскоўскім]] [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васілём Дзмітрыевічам]] 21 студзеня [[1391]] года, гэты шлюб дазваляў гаварыць аб Васілю як аб патэнцыйным саюзніку Вітаўта ў барацьбе супраць Ягайлы&lt;ref name=&quot;Kiaupa&quot;&gt;''Kiaupa Z., Kiaupiene. J., Kunevičius A''. The History of Lithuania Before 1795 (English ed.). — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 131—132. — ISBN 9986-810-13-2.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Актывізаваў свае дзеянні Тэўтонскі ордэн — восенню 1391 года крыжакі арганізавалі новы паход на Вільню, узрасла пагроза ўварвання рыцараў на ўласна каронныя землі, цэнтрам нестабільнасці станавілася таксама [[Добжынская зямля]], [[Сілезія]] рыхтавала антыпольскую кааліцыю еўрапейскіх дзяржаў&lt;ref name=&quot;Lukowski&quot;&gt;''Lukowski J., Zawadzki H''. [http://books.google.com/books?id=HMylRh-wHWEC&amp;pg=PA44&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false A Concise History of Poland]. Cambridge University Press, 206. — P. 44. — ISBN 0-521-85332-X.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Зацяжны канфлікт, які спусташаў рэсурсы абодвух бакоў, у рэшце рэшт прымусіў Ягайлу і Вітаўта пайсці на мір, 4 ліпеня 1392 года адбылася сустрэча Ягайлы і Вітаўта ў маёнтку Востраў каля [[Ліда|Ліды]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=465|артыкул=Востраўскае пагадненне|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}}&lt;/ref&gt;. Было падпісана [[Востраўскае пагадненне|пагадненне]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, паводле якога Вітаўт прызнаваўся вялікім князем (''magnus dux'') пры фармальным вяршэнстве Вярхоўнага князя (''dux supremus'') у асобе польскага манарха&lt;ref name=&quot;rowell&quot;&gt;{{harvnb|Rowell|2000|p=732}}&lt;/ref&gt;, а Ягайла перадаваў у яго ўладанне Віленскае, Троцкае княствы, Луцк і Уладзімір-Валынскі, Скіргайла страчваў [[Троцкае княства]] і атрымліваў Крамянец з фармальным правам на Падолле&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 128-129|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt; і абяцаннем Вітаўта дапамагчы дабіцца Кіеўскага стальца&lt;ref name=&quot;stone5&quot;&gt;{{harvnb|Stone|2001|p=10}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:AGAD Witold, wielki ksiaze litewski, przyrzeka Wladyslawowi Jagielle, krolowi polskiemu, wiernosc.png|270px|thumb|&lt;small&gt;Адна з захаваных прысяжных грамат Вітаўта «на вернасць і ўсякія абавязкі» Ягайлу і Каралеўству Польскаму, [[лацінская мова]] ([[Камянец]], 1404 год).&lt;/small&gt;]]
Падтрымліваючы распачатую Вітаўтам палітыку на скасаванне ўдзельных княжанняў у складзе ВКЛ, Ягайла садзейнічаў апошняму. У 1393 годзе адправіў на дапамогу Вітаўту войскі на задушэнне бунта свайго роднага брата Свідрыгайлы, які намагаўся захапіць [[Віцебскае княства|віцебскае княжанне]]. Неўзабаве паўстанне падтрымалі [[Орша]] і [[Друцк]], хоць узброенае супраціўленне аказала толькі Орша&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Насевіч В. Л.|частка = |загаловак = Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага: Падзеі і асобы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}}|выдавецтва = Полымя|год = 1993|том = |старонкі = 131-132|старонак = 160|серыя = |isbn = 5-345-00627-Х|тыраж = }}&lt;/ref&gt;. Свідрыгайла ўрэшце быў разбіты і палонным адпраўлены пад варту ў Кракаў.

Вітаўт неўзабаве пачаў дабівацца незалежнасці ВКЛ ад Польшчы, ведучы вельмі самастойную палітыку&lt;ref name=&quot;Jasienica&quot;&gt;{{harvnb|Jasienica|1988|pp=80–146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dvornik&quot;&gt;{{harvnb|Dvornik|1992|pp=222–225}}&lt;/ref&gt;. Паміж Вітаўтам і тэўтонцамі 23 красавіка 1398 года заключаны [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскі дагавор]], названы па востраву Салін у [[Вусце ракі|вусці]] ракі [[Нявежыс|Нявежы]], дзе ён быў падпісаны. Літва пагадзілася саступіць Жамойць і дапамагчы Тэўтонскаму ордэну ў кампаніі супраць [[Пскоў|Пскова]], а ордэн пагадзіўся дапамагчы Літве ў кампаніі супраць [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]&lt;ref name=&quot;Jasienica&quot;/&gt;. Неафіцыйна Вітаўт заручыўся на Саліне згодай Ордэна на свае планы дабівацца поўнай незалежнасці ад [[Польшча|Польшчы]]; на святкаваннях у гонар падпісання Салінскага дагавора Вітаўт быў адзінадушна абвешчаны князямі і баярамі ВКЛ «каралём Літвы і Русі». Гэта выклікала насцярожанае стаўленне да дагавора польскага караля Ягайлы, а планы захопу Ноўгарада і Пскова прывялі да пагаршэння адносін ВКЛ з гэтымі землямі, а таксама з вялікімі княствамі [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] і [[Цвярское княства|Цвярскім]]. Сур’ёзнай рэальнай падтрымкі ў рэалізацыі сваіх экспансіянісцкіх планаў Вітаўт не атрымаў, усё скончылася тым, што войска Вітаўта і яго саюзнікі, у тым ліку хан [[Тахтамыш]] з [[Белая Арда|Белай Арды]], былі разбітыя [[Залатая Арда|Залатой Ардой]] ў [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]], што спыніла яго амбіцыі на ўсходзе, вымусіўшы Вітаўта зноў вярнуцца пад пратэктарат Ягайлы&lt;ref name=&quot;Bojtar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dvornik&quot;/&gt;. У 1401 годзе паміж дзяржавамі была заключана [[Віленска-Радамская унія]]. Яна пацвярджала статус Вітаўта ў якасці вялікага князя пад вяршэнствам Ягайлы, абяцаючы пры гэтым тытул вялікага князя для спадчыннікаў Ягайлы, а не Вітаўта{{efn|У канцы 1401 года новая вайна супраць ордэна адцягнула рэсурсы ліцвінаў, якія вялі барацьбу на двух франтах пасля паўстанняў ва ўсходніх правінцыях. Адпушчаны да гэтых падзей на свабоду малодшы брат Ягайлы, [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайла]], выбраў гэты момант, каб распачаць паўстанне на ўсходзе і абвясціць сябе вялікім князем ({{harvnb|Housley|1992|p=354}}). 31 студзеня 1402 года ён явіўся ў [[Мальбарк|Марыенбург]], дзе атрымаў падтрымку рыцараў.}}. У выпадку, калі пасля смерці першага спадчынніка не будзе, літоўская шляхта мусіла абраць новага манарха&lt;ref name=&quot;Jasienica-103&quot;&gt;{{harvnb|Jasienica|1988|pp=103–105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stone-11&quot;&gt;{{harvnb|Stone|2001|p=11}}&lt;/ref&gt;. Паколькі на момант падпісання дакумента законныя спадчыннікі адсутнічалі, наступствы уніі былі непрадказальныя, але яе заключэнне наладжвала сувязі паміж польскай і літоўскай шляхтай, а абарончы саюз дзвюх дзяржаў узмацняў пазіцыі літоўскай дзяржавы ў барацьбе супраць Тэўтонскага ордэна, хоць пры гэтым Польшча афіцыйна ўстрымлівалася ад падтрымкі любога з бакоў. Гэты дакумент пакідаў прывілеі польскай шляхты некранутымі, адначасова з тым ён гарантаваў павелічэнне ўлады літоўскай шляхты. Такім чынам, Віленска-Радамская унія павялічыла падтрымку Ягайлы з боку Літвы&lt;ref name=&quot;Jasienica&quot;/&gt;.

=== Смерць Ядвігі. Дагаворы з Ордэнам ===
{{main|Рацёнжскі дагавор}}

22 чэрвеня 1399 года Ядвіга нарадзіла дачку, якую ахрысцілі пад імем {{нп5|Альжбета Баніфацыя|||Elizabeth Bonifacia of Poland}}, але праз месяц і маці, і дачка сканалі, пакінуўшы Ягайлу адзінаўладным кіраўніком Каралеўства Польскага і без нашчадкаў. Ядвігіна смерць падарвала права Ягайлы на сталец, да таго ж у каралеўстве ўсплылі на паверхню старыя канфлікты паміж шляхтай [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] і шляхтай [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]].

У 1402 годзе Ягайла адказаў на выступленні супраць яго ўлады новым шлюбам, заключыўшы саюз з унучкай [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]] і дачкой [[Графы Цэльскія|графа Цэльскага]], [[Ганна Цэльская|Ганнай]] з дынастыі [[Пясты|Пястаў]]. Гэты крок зноў зрабіў легітымным яго праўленне.

23 мая 1404 года паміж [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскім Ордэнам]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] быў падпісаны [[Рацёнжскі дагавор]], умовы якога фактычна паўтаралі ўмовы [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавору]] 1398 года{{efn|Да заключэння [[Рацёнжскі дагавор|Рацёнжскага дагавору]] [[крыжакі]], спасылаючыся на невыкананне Вітаўтам умовы [[Салінскі дагавор|Салінскага дагавору]] аб перадачы Ордэну [[Жмудзь|Жмудзі]], працягвалі агрэсію супраць ВКЛ, падтрымлівалі [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]] як прэтэндэнта на велікакняжацкі трон. Пры гэтым яны ігнаравалі булу Папы [[Баніфацый IX|Баніфацыя IX]] ад [[9 верасня]] [[1403]] года, якая афіцыйна забараняла [[крыжовыя паходы]] супраць ВКЛ. Вітаўт, у сваю чаргу, падтрымаў {{нп5|Паўстанні жамойтаў|паўстанне ў Жамойці|ru|Восстания жемайтов}} 1401—1404 гадоў, якое, зрэшты, скончылася няўдала.}} — ВКЛ прызнавала ўсходнюю частку Жамойці за Ордэнам, Вітаўт абавязваўся не прымаць да сябе збеглых [[жамойты|жамойтаў]], садзейнічаць Ордэну супраць любых ворагаў (апроч Польшчы), вялікі магістр [[Конрад фон Юнгінген]] ад імя Ордэна пацвердзіў атрыманне Польшчай права выкупу ад Ордэна спрэчнай [[Добжынская зямля|Добжынскай зямлі]] і горада [[Златарыя|Златарыі]] за 40 тысяч злотых. Ордэн мусіў садзейнічаць ВКЛ у здабыцці [[Смаленск]]а і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]&lt;ref name=&quot;Jasienica-103&quot;/&gt;.

Абодва бакі мелі практычныя прычыны для падпісання дагавора ў гэты момант: ордэну патрабаваўся час, каб умацаваць зноў набытыя землі, палякі і ліцвіны мусілі вырашыць справу з тэрытарыяльнымі праблемамі на ўсходзе і ў [[Сілезія|Сілезіі]].

Паводле дамоўленасці паміж Ягайлам і Вітаўтам, апошняму пажыццёва перадавалася {{нп5|Заходняе Падолле||uk|Західне Поділля}}, якім у якасці васала Вітаўта мусіў кіраваць Свідрыгайла. Узамен Вітаўт 20 верасня ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] прынёс Ягайлу новую чарговую васальную прысягу.

Акрамя гэтага, у 1404 годзе Ягайла правёў перагаворы ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] з імператарам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|свяшчэннарымскім]] [[Вацлаў IV|Вацлавам IV]], які прапанаваў вярнуць Сілезію Польшчы, калі Ягайла падтрымае яго ў барацьбе за ўладу ў межах Свяшчэннай Рымскай Імперыі&lt;ref name=&quot;cambridge&quot;&gt;''New Cambridge Medieval History'', p. 348.&lt;/ref&gt;. Ягайла адмовіўся ад прапановы, не жадаючы абцяжарваць сябе новымі ваеннымі абавязацельствамі на захадзе&lt;ref name=&quot;Śląsk&quot;&gt;{{Harvnb|Polska Piastów|2005}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікая вайна ===
{{main|Вялікая вайна, 1409—1411}}
[[Файл:Map of the Grand Duchy of Lithuania (pink) and the Crown of the Kingdom of Poland (red) and its neighborhood in 1386 – 1434 (English version).png|міні|270x270пкс|ВКЛ і Польшча ў пач. [[XV]] ст.]]
У снежні 1408 года Ягайла і Вітаўт правялі стратэгічныя перамовы ў [[Навагрудскі замак|Наваградскім замку]], дзе яны вырашылі распаліць {{нп5|Паўстанні жамойтаў|паўстанне ў Жамойці|ru|Восстания жемайтов}}, якую кантраляваў Тэўтонскі ордэн, каб адцягнуць нямецкія сілы ад [[Усходняе Памор’е|Усходняга Памор’я]]. Ягайла паабяцаў за яго падтрымку вяртанне Жамойці Літве ў будучым мірным дагаворы&lt;ref name=&quot;karwasińska&quot;&gt;{{harvnb|Karwasińska|Zakrzewski|1935|p=21}}&lt;/ref&gt;. Паўстанне, якое пачалося ў маі 1409 года, спачатку вызвала слабы водгук тэўтонцаў, якія яшчэ не паспелі замацавацца ў Жамойці і пабудаваць там замкі. Але ўжо ў чэрвені дыпламаты Ордэна пры каралеўскім двары ў [[Абарнікі|Абарніках]] дабіваліся ад шляхты Польскага каралеўства нейтралітэту ў супрацьстаянні Літвы і Ордэна&lt;ref name=&quot;Jasienica-106&quot;&gt;{{harvnb|Jasienica|1988|pp=106–107}}&lt;/ref&gt;. Ягайла, аднак, насуперак меркаванню двара паведаміў вялікаму магістру [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыху фон Юнгінгену]], што калі тэўтонцы будуць намагацца задушыць Жамойць, то ён умяшаецца. Гэтая акалічнасць вымусіла Ордэн абвясціць [[Вялікая вайна (1409—1411)|вайну палякам]] 6 жніўня, аб чым Ягайла даведаўся 14 жніўня ў [[Новы Корчын|Новым Корчыне]]&lt;ref name=&quot;Jasienica-106&quot;/&gt;.

Замкі, якія ахоўвалі паўночныя межы, былі ў такім дрэнным стане, што тэўтонцы з лёгкасцю захапілі {{нп5|Замак у Златарыі|Златарыю|pl|Zamek w Złotorii}}, [[Добжынь над Віслан|Добжынь]] і {{нп5|Замак у Баброўніках|Баброўнікі|pl|Zamek w Bobrownikach}}, сталіцу [[Добжынская зямля|Добжынскай зямлі]], у той час як нямецкія бюргеры запрасілі іх у [[Быдгашч]].

Польскі кароль прыбыў на месца падзей у канцы верасня, адваяваў Быдгашч на працягу тыдня і пры пасрэдніцтве [[Вацлаў IV|Вацлава IV]] 8 кастрычніка прыйшоў да пагаднення з Ордэнам, паводле якога было заключана перамір’е «да заходу сонца» 24 чэрвеня 1410 года. Па ім абодва бакі захоўвалі ўладанні на час падпісання пагаднення, а палякі абавязваліся не дапамагаць жамойтам і іх саюзнікам. На працягу зімы два войскі рыхтаваліся да генеральнага сутыкнення. Ягайла падрыхтаваў стратэгічнае сховішча прыпасаў у [[Плоцк]]у ў [[Мазовія|Мазовіі]] і зладзіў [[пантонны мост]], пабудаваны і перанесены на поўнач уніз па [[Вісла|Вісле]]&lt;ref name=&quot;turnbull6&quot;&gt;{{harvnb|Turnbull|2003|pp=32–33}}&lt;/ref&gt;.

Адначасова з ваеннымі прыгатаваннямі абодва бакі развязалі наступ на дыпламатычным фронце. Рыцары накіравалі лісты манархам Еўропы, малюючы свой чарговы крыжовы паход супраць язычнікаў&lt;ref name=&quot;delbrück&quot;&gt;{{harvnb|Delbrück|1990|p=526}}&lt;/ref&gt;, Ягайла супрацьпаставіў гэтым захадам свае пасланні да манархаў Еўропы, абвінавачваючы Ордэн у планах захопу ўсяго свету&lt;ref name=&quot;Jasienica-108&quot;&gt;{{harvnb|Jasienica|1988|p=108}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя меры прыцягнулі шмат замежных рыцараў на кожны з бакоў. [[Вацлаў IV]] падпісаў абарончы саюз з палякамі супраць Тэўтонскага Ордэна; яго брат, [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонт Люксембургскі]], уступіў у саюз з Ордэнам і абвясціў вайну супраць Польшчы 12 ліпеня, хоць яго венгерскія васалы адмовіліся ад закліку да зброі&lt;ref name=&quot;Jasienica-110&quot;&gt;{{harvnb|Jasienica|1988|p=110}}&lt;/ref&gt;.

=== Грунвальдская бітва. Перамога саюзнікаў ===
{{main|Грунвальдская бітва|Таруньскі мір 1411 года}}
[[Файл:Polish and Lithuanian Conflict with Prussia. 1377-1435. Created by Mr. Spock.png|thumb|right|270px|Войны ВКЛ і Польшчы з Тэўтонскім ордэнам, 1377—1434 гады.]]
Калі вайна аднавілася ў чэрвені 1410 года, Ягайла прасунуўся ўглыб Тэўтонскіх тэрыторый на чале&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; арміі, складзенай прыкладна з 20 тысяч конных шляхціцаў, 15 тысяч узброеных людзей простага паходжання і 2 тысяч прафесійных вершнікаў, якіх у асноўным нанялі ў Чэхіі. Пасля перасячэння Віслы цераз {{нп5|Пантонны мост пад Чэрвінскам|пантонны мост|pl|Most łyżwowy pod Czerwińskiem}} у [[Чэрвіньск над Віслан|Чэрвінску]], яго войскі сустрэліся з арміяй [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], якая налічвала 11 тысяч лёгкіх кавалерыстаў, сярод якіх былі ліцвіны, жамойты і [[Беларускія татары|татары]]&lt;ref name=&quot;Stone 2001 16&quot;&gt;{{harvnb|Stone|2001|p=16}}&lt;/ref&gt;. Войска Тэўтонскага ордэна налічвала каля 18 тысяч кавалерыі, у асноўным немцаў, і 5 тысяч пяхоты. 15 ліпеня бакі сышліся ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]], адной з самых буйных і жорсткіх бітваў Сярэднявечча&lt;ref name=&quot;bojtár7&quot;&gt;{{harvnb|Bojtár|2000|p=182}}; {{harvnb|Turnbull|2003|p=7}}&lt;/ref&gt;. Ягайла ўзначальваў усе саюзныя войскі (90 харугваў, каля 32 тысяч чалавек), якія атрымалі настолькі ўпэўненую перамогу, што войска Тэўтонскага ордэна было практычна знішчана, а большасць яго ключавых камандзіраў загінула ў баі, у тым ліку вялікі магістр [[Ульрых фон Юнгінген]] і [[Вялікія маршалы Тэўтонскага ордэна|вялікі маршал]] {{нп5|Фрыдрых фон Валенрод|Фрыдрых фон Валенрод|de|Friedrich von Wallenrode}}. Страты забітымі склалі тысячы ваяроў з абодвух бакоў&lt;ref name=&quot;Stone 2001 16&quot;/&gt;.

[[Файл:Grunwald Wojciech Kossak.jpg|270px|міні|left|[[Войцех Косак]]. «Грунвальд», 1931 год.]]
Шлях на сталіцу Тэўтонскага ордэна [[Марыенбург]] быў адкрытым, горад не абараняўся, але па няясных прычынах Ягайла вагаўся з намерам пераследаваць праціўніка&lt;ref name=&quot;turnbull8&quot;&gt;{{harvnb|Turnbull|2003|p=7}}&lt;/ref&gt;. Войскі засталіся на полі бою яшчэ на тры дні і ўсё ж рушылі да сталіцы крыжакоў 17 ліпеня, праходзячы ў сярэднім па 15 км за дзень&lt;ref&gt;{{harvnb|Urban|2003|p=162}}&lt;/ref&gt;. Асноўныя саюзныя сілы прыбылі к добра ўмацаванаму Марыенбургу толькі [[26 ліпеня]] [[1410]] года. Гэтая затрымка дала новаму магістру {{нп5|Генрых фон Плаўэн|Генрыху фон Плаўэну|be-x-old|Генрых фон Пляўэн}} дастаткова часу для арганізацыі абароны&lt;ref name=&quot;Stone-17&quot;&gt;{{harvnb|Stone|2001|p=17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turnbull9&quot;&gt;{{harvnb|Turnbull|2003|p=73}}&lt;/ref&gt;. Неэфектыўнасць [[Аблога Марыенбурга (1410)|аблогі крэпасці]] пэўныя даследчыкі тлумачаць непрыступнасцю ўмацаванняў&lt;ref name=Stone-17/&gt;, высокімі стратамі ў саюзным войску, нежаданнем саюзнікаў ісці на вялікую рызыку або іх намерам трымаць Ордэн аслабленым, але не пераможаным, каб не парушыць баланс сіл паміж Польшчай (якая, хутчэй за ўсё, стала б уладальніцай большасці маёмасці Ордэна пры яго татальным знішчэнні) і Вялікім Княствам Літоўскім, але ўсе гэтыя тэорыі за адсутнасцю крыніц застаюцца толькі меркаваннямі&lt;ref name=&quot;jasienica2&quot;&gt;{{harvnb|Jasienica|1988|pp=113–120}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jasienica2&quot;/&gt;.

[[Файл:Marienburg (1890-1900).jpg|270px|міні|&lt;small&gt;Від на сталіцу рыцараў Тэўтонскага ордэна і [[замак у Марыенбургу]], фота ~1890—1905&lt;/small&gt;]]
Вайна скончылася ў 1411 годзе [[Першы Таруньскі мір|Таруньскім мірам]], у якім ні Літва, ні Польшча не здолелі ў поўнай меры скарыстаць сваю перавагу і вынікі разгромнай перамогі над Ордэнам, што выклікала вялікую незадаволенасць у мясцовай шляхты. Польшча вярнула [[Добжынская зямля|Добжынскую зямлю]], Літва атрымала Жамойць, а [[Мазовія]] — невялікую тэрыторыю за ракой {{нп5|Вкра|Вкрой|ru|Вкра}}. Аднак большая частка тэрыторыі Тэўтонскага ордэна, у тым ліку гарады, якія здаліся, засталася за Ордэнам. Ягайла пачаў працэс вызвалення з палону многіх вышэйшых ордэнскіх ураднікаў за адносна невялікія выкупы. Аднак, вялікія рэпарацыі былі фінансавым цяжарам для Ордэна, што спарадзіла ўнутраныя канфлікты і эканамічны спад. Ордэн не здолеў аднавіць былую моц&lt;ref name=&quot;cambridge10&quot;&gt;''New Cambridge Medieval History'', p. 364.&lt;/ref&gt;. Параза і эканамічны спад спынілі агрэсію Тэўтонскага ордэна абумовілі заняпад яго як дзяржавы, садзейнічала эканамічнаму развіццю Польшчы і ВКЛ, якія атрымалі магчымасць шырэйшага ўдзелу ў міжнародным гандлі на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]].

Пры гэтым няздольнасць скарыстаць перамогу больш выгадным чынам выклікала рост апазіцыйных настрояў у польскай шляхты да Ягайлы пасля 1411 года, якія падсілкоўваліся перадачай Вітаўту спрэчнага паміж Польшчай і Літвой [[Падолле|Падолля]]&lt;ref name=&quot;Jasienica-121&quot;&gt;{{harvnb|Jasienica|1988|pp=121–124}}&lt;/ref&gt;. У намаганнях абысці сваіх крытыкаў Ягайла паспрыяў лідару супрацьлеглай партыі {{нп5|Мікалай Тромба|Мікалаю Тромбу|ru|Тромба, Николай}} стаць {{нп5|Архібіскупства гнезненскае|архібіскупам гнезненскім|ru|Архиепископство Гнезненское}}, замяніўшы яго ў Кракаве {{нп5|Войцех Ястшэмбец|Войцехам Ястшэмбцам|ru|Войцех Ястшембец}}, які быў прыхільнікам Вітаўта&lt;ref name=&quot;Jasienica-121&quot;/&gt;. Ён таксама імкнуўся стварыць больш саюзнікаў у Літве. На [[Гарадзельская унія|Гарадзельскім сойме]] ([[1413]]), які юрыдычна замацоўваў унію Літвы і Польскага каралеўства, было вырашана, што ВКЛ без волі польскага караля і сойму не абірае сабе вялікага князя, у сваю чаргу Польшча без ведама ВКЛ не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў феадалаў ВКЛ. Адначасова Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна феадалаў-католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць ільготы каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаванне адасобленасці ўлады вялікага князя&lt;ref name=stone-11/&gt;&lt;ref name=&quot;dvornik11&quot;&gt;{{harvnb|Dvornik|1992|pp=342–343}}; ''New Cambridge Medieval History'', p. 775—776.&lt;/ref&gt;.

=== Канстанцкі сабор. Апошнія канфлікты ===
{{main|Галодная вайна|Канстанцкі сабор|Голубская вайна}}

[[Файл:Jagiełło dispute.JPG|170px|міні|Дыспут гусіцкіх тэолагаў у прысутнасці Ягайлы, мал. [[XV]] ст.]]
У 1414 годзе з шэрага спарадычных сутыкненняў паміж Польшчай і Літвой, з аднаго боку, і Тэўтонскім ордэнам пачаўся новы канфлікт, вядомы пад назвай «[[Галодная вайна]]», у якой Ордэн шырока прымяняў [[Тактыка выпаленай зямлі|тактыку выпаленай зямлі]], якая ў [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] заключалася ў спальванні пасеваў на палях з мэтай знішчэння крыніц харчавання для праціўніка. Але ўсе бакі канфлікту былі надта знясіленыя папярэдняй вайной, каб рызыкаваць у вялікіх бітвах, таму барацьба вычарпалася ўжо да восені&lt;ref name=&quot;Jasienica-121&quot;/&gt;. Ваенныя дзеянні ўспыхвалі аж да 1419 года, калі ў час [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабора]] іх прыпыніла настойлівасць папскага легата&lt;ref name=&quot;Jasienica-121&quot;/&gt;.

Канстанцкі сабор аказаўся паваротным момантам як для тэўтонскіх крыжовых паходаў, так і для шэрага іншых еўрапейскіх канфліктаў. Вітаўт адправіў у 1415 годзе дэлегацыю, якая ўключала {{нп5|Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|мітрапаліта Кіеўскага|uk|Митрополит Київський}} [[Грыгорый Цамблак|Грыгорыя Цамблака]] і назіральнікаў. Яны прыбылі ў Канстанц у канцы года, каб выказаць сваю прыхільнасць «хрышчэнню вадой, а не крывёю»&lt;ref name=&quot;housley&quot;&gt;{{harvnb|Housley|1992|p=361}}; {{harvnb|Rowell|2000|p=733}}&lt;/ref&gt;.

Польскія пасланцы, сярод якіх былі {{нп5|Мікалай Тромба||ru|Тромба, Николай}}, [[Завіша Чорны]] і {{нп5|Павел Уладковіц||pl|Paweł Włodkowic}}, дабіваліся спынення прымусовага хрышчэння і агрэсіі Ордэна супраць Літвы і Польшчы&lt;ref name=&quot;kłoczowski&quot;&gt;{{harvnb|Kłoczowski|2000|p=73}}&lt;/ref&gt;. У выніку польска-літоўскай дыпламатыі сабор, хоць і шакаваны пытаннем Уладковіца пра легітымнасць [[Манах|манаскай]] дзяржавы, адмовіў Ордэну ў яго намеры і далей працягваць ваенныя дзеянні, накіраваныя на прымусовую хрысціянізацыю жамойтаў у Польшчы і ВКЛ&lt;ref name=&quot;housley12&quot;&gt;{{harvnb|Housley|1992|pp=351–361}}&lt;/ref&gt;.

У 1417 годзе Ягайла і Вітаўт звярталіся да айцоў [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] з просьбай скасаваць практыку перахрышчвання «русінаў», то-бок праваслаўных, пры іх пераходзе ў каталіцтва&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/6411256/|загаловак=Браки князя Свидригайла Ольгердовича|год=2014|выданне=По любви, въ правду, безо всякие хитрости. Друзья и коллеги к 80-летию В.А. Кучкина. Сборник статей. М.: Индрик|старонкі=256|автор=Полехов С.В.}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:The Wladyslaw Jagiello monument in NYC 7.jpg|190px|міні|злева|[[Помнік каралю Ягайлу (Нью-Ёрк)|Помнік Ягайлу ў Нью-Ёрку]]. Скульптар {{нп5|Станіслаў Казімір Астроўскі|Станіслаў Астроўскі|uk|Станіслав Казимир Островський}}.]]
Дыпламатычны кантэкст у Канстанцы ўключаў таксама паўстанне багемскіх [[Гусіты|гусітаў]], якія бачылі ў Польшчы саюзніка ў сваіх войнах супраць [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонта Люксембургскага]], які мусіў стаць новым каралём Багеміі. У 1421 годзе [[Часлаўскі сойм]] афіцыйна абвясціў Жыгімонта Люксембургскага зрынутым і прапанаваў карону Ягайлу пры ўмове згоды з рэлігійнымі прынцыпамі [[Чатыры пражскія артыкулы|Чатырох пражскіх артыкулаў]], на што атрымалі адмову{{efn|Пасля адмовы Ягайлы каралём Чэхіі быў пастуляваны (абраны завочна) Вітаўт, але ён запэўніў Папу, што знаходзіцца ў апазіцыі да ератыкоў. Паміж 1422 і 1428 гадамі пляменнік Ягайлы і Вітаўта [[Жыгімонт Карыбутавіч]] быў накіраваны намеснікам у ахопленую вайной Чэхію, але без вялікага поспеху ({{harvnb|Bideleux|1998|pp=233–235}}; {{harvnb|Turnbull|McBride|2004|pp=11–12}}). Вітаўт прыняў прапанову Жыгімонта аб каралеўскай кароне ў 1429 годзе, верагодна, з дазвалення Ягайлы, хоць на шляху цераз Польшчу карона ўсё адно была перахоплена, і каранацыі не адбылося.}}&lt;ref name=stone-11/&gt;&lt;ref name=&quot;cambridge13&quot;&gt;''New Cambridge Medieval History'', p. 353.&lt;/ref&gt;.

У 1422 годзе Ягайла разам з Вітаўтам былі зноў уцягнуты яшчэ ў адну вайну супраць тэўтонцаў, вядомую як [[Голубская вайна|Голубская]]. Баявыя дзеянні працягваліся каля двух месяцаў і скончыліся перамогай польска-літоўскага боку яшчэ да падыходу імперскіх падмацаванняў Ордэна. У выніку быў заключаны [[Мельнскі мір]], паводле якога [[крыжакі]] саступалі Польшчы частку [[Куявія|Куявіі]] з [[Нешава]]й{{efn|Для Польшчы умовы Мельнскага дагавора можна разглядаць як неадназначныя, бо ў выніку Ягайла адмовіўся ад прэтэнзій на [[Памеранія|Памеранію]], Усходняе Памор’е і {{нп5|Хелмінская зямля|Хелмінскую зямлю|ru|Хелминская земля}}, за што атрымаў усяго толькі частку [[Куявія|Куявіі]] з [[Няшава]]й.}} і канчаткова адмаўляліся ад прэтэнзій на [[Жамойць]], якая паводле ўмоў [[Першы Таруньскі мір|Таруньскага міра]] павінна была адысці Ордэну пасля смерці [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]. Літва атрымала Жамойць з портам [[Паланга]], але [[Клайпеда]] засталася ў Ордэна&lt;ref name=stone-11/&gt;. Гэтая мяжа праіснавала каля 500 гадоў, да 1920 года. Мельнскі мір завяршыў эпоху ў войнах Ордэна з Літвой, але мала што зрабіў для ўрэгулявання доўгатэрміновых праблем Ордэна з Польшчай. Пазней {{нп5|Польска-тэўтонская вайна, 1431—1435|спарадычныя ваенныя канфлікты|ru|Польско-тевтонская война (1431—1435)}} ўспыхвалі паміж Польшчай і рыцарамі яшчэ ў перыяд з 1431 па 1435 год{{efn|Ваенныя дзеянні паміж Тэўтонскім ордэнам і Польскім каралеўствам успыхвалі таксама ў час [[Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)|вайны 1454—1466 гадоў]] і [[Польска-тэўтонская вайна (1519—1521)|вайны 1519—1521 гадоў]].}}.

Раскол паміж Польшчай і Літвой пасля смерці Вітаўта ў 1430 годзе даў Ордэну новую магчымасць умяшання ў Польшчу. Ягайла падтрымаў свайго брата [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]] як наступнага вялікага князя літоўскага&lt;ref name=&quot;sruogien&quot;&gt;{{Harvnb|Sruogienė-Sruoga|1987}}&lt;/ref&gt;, але калі Свідрыгайла з падтрымкай Тэўтонскага Ордэна і незадаволенай арыстакратыі&lt;ref name=&quot;plokhy-98&quot;&gt;{{harvnb|Plokhy|2006|p=98}}&lt;/ref&gt; выступіў супраць польскага дамінавання ў Літве, палякі пад кіраўніцтвам кракаўскага біскупа [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева Алясніцкага]] акупіравалі [[Падолле]], якое Ягайла аддаў Вітаўту ў 1411 годзе, і [[Валынь]]&lt;ref name=&quot;stone-11&quot;/&gt;. У 1432 годзе прапольская партыя ў Літве дзейсніла пераварот на карысць брата Вітаўта — [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта]], і абвясціла яго вялікім князем&lt;ref name=&quot;sruogien&quot;/&gt;, з чаго пачалася [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|ўнутраная вайна за пераемнасць велікакняжацкага стальца]]. Пытанні пра пераемнасць стальца трывалі і пасля вайны, працяглы час нават пасля смерці Ягайлы&lt;ref name=stone-11/&gt;&lt;ref name=plokhy-98/&gt;.

=== Смерць і спадчына ===

[[Файл:Jagiełło sarcophagus figure.jpg|thumb|right|270px|Саркафаг Ягайлы ў [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]].]]
У час падарожжа ў [[Перамышльская зямля|Перамышльскую зямлю]] на 48 годзе ўладарства 72-гадовы (або 82-гадовы) Ягайла застудзіўся і не здолеў ужо акрыяць&lt;ref name=&quot;sruogien&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;prazmowska&quot;&gt;{{harvnb|Prazmowska|2011|p=72}}&lt;/ref&gt;, памёр у [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гарадку]] ў 1434 годзе і пакінуў Польшчу свайму старэйшаму сыну [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіславу III]], а Літву малодшаму [[Казімір IV Ягелончык|Казіміру]]; абодва былі непаўналетнімі&lt;ref name=&quot;sedlar&quot;&gt;{{harvnb|Sedlar|1994|p=282}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rowell14&quot;&gt;{{harvnb|Rowell|2000|p=711}}&lt;/ref&gt;. Паводле патэтычнай версіі [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], Ягайла памёр слухаючы салаўя.

Ягайла быў першым з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] каралём польскім. Заснаваная ім дынастыя [[Ягелоны|Ягелонаў]] правіла абедзвюма дзяржавамі да 1572 года. 48-гадовае ўладарства Ягайлы было перыядам значных палітычных, эканамічных і культурных поспехаў у гісторыі Польшчы і ВКЛ. Як падзеі вялізнай важнасці часоў яго ўладарства вылучаюць [[хрышчэнне Літвы]] і [[Грунвальдская бітва]] (1410), якая спыніла экспансію ордэнскіх рыцараў у рэгіёне. Аднак захаванне вялікалітоўскай спадчыны за нашчадкамі Ягайлы не было безумоўным. З яго смерцю разарвалася асабістая унія дзвюх дзяржаў, і было няясна, якая форма адносін з’явіцца ёё на замену&lt;ref name=&quot;stone15&quot;&gt;{{harvnb|Stone|2001|p=22}}&lt;/ref&gt;.

Расійскія гісторыкі і пісьменнікі XIX стагоддзя, аднак, звычайна, схільныя лічыць Ягайлу чалавекам невялікага розуму і слабага характару, які не мог адыграць вялікай ролі ў гісторыі. Наадварот, у польскай гістарыяграфіі яму звычайна прыпісваюць вялікія здольнасці і моцны ўплыў на ход гістарычных падзей.

== Сям’я ==
[[Файл:Hierb Pahonia z nadmahilnaj plity Jahajły.jpg|170px|міні|Герб Ягайлы «[[Пагоня, герб|Пагоня]]» з яго надмагілля.]]
22 чэрвеня 1399 года першая жонка Ягайлы каралева [[Ядвіга Анжуйская]] нарадзіла яму дачку, якую ахрысцілі пад імем {{нп5|Альжбета Баніфацыя|||Elizabeth Bonifacia of Poland}}, але праз месяц і маці, і дачка сканалі. Другая жонка, з якой Ягайла пабраўся шлюбам у 1402 годзе, [[Ганна Цэльская]], памерла ў 1416 годзе, пакінуўшы дачку {{нп5|Ядвіга Ягайлаўна|Ядвігу|en|Hedwig Jagiellon (1408–1431)}}. У 1417 годзе Ягайла ажаніўся з {{нп5|Эльжбета Граноўская|Эльжбетай Граноўскай|ru|Эльжбета Грановская}}, якая памерла ў 1420 годзе, дзяцей яны не мелі. Праз два гады новай жонкай стала [[Соф’я Гальшанская]], якая нарадзіла трох сыноў, з якіх выжылі двое. Смерць у 1431 годзе прынцэсы Ядвігі, апошняга нашчадка дынастыі [[Пясты|Пястаў]], дала Ягайлу магчымасць абвясціць сыноў ад Соф’і Гальшанскай сваімі спадчыннікамі, хоць ён павінен быў улашчыць польскіх вяльможаў саступкамі, каб забяспечыць іх згоду, паколькі манархія была выбарнай.

* 1-я жонка з 1386 года [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга (каралева Польшчы)]], адна дачка
# {{нп5|Лізавета Баніфацыя||en|Elizabeth Bonifacia of Poland}} (1399)
* 2-я жонка з 1402 года [[Ганна Цэльская]], адна дачка
# {{нп5|Ядвіга, дачка Ягайлы|Ядвіга|ru|Ядвига (дочь Ягайло)}} (1408—1431)
* 3-я жонка з 1416 года {{нп5|Эльжбета Граноўская||ru|Эльжбета Грановская}}, дзяцей не мелі
* 4-я жонка з 1422 года [[Соф’я Гальшанская]], трое дзяцей
# [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]] (1424—1444)
# Казімір (1426—1427)
# [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]] (1427—1492)

=== Генеалогія ===

{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Гедзімін]]&lt;br /&gt;~1275 &lt;br /&gt;1341
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | [[Еўна]]&lt;br /&gt;~1280 &lt;br /&gt;1344
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | [[Аляксандр Міхайлавіч, князь уладзімірскі|Аляксандр Міхайлавіч]]&lt;br /&gt;~1301 &lt;br /&gt;22.10.1339
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | Настасся Галіцкая&lt;br /&gt;? &lt;br /&gt;?
|-
| style=&quot;border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid; border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid; border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid; border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Альгерд]]&lt;br /&gt;~1296 &lt;br /&gt;май 1377
| colspan=&quot;6&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | [[Ульяна Аляксандраўна]]&lt;br /&gt;~1330 &lt;br /&gt;1392
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-bottom:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;border-right:1px var(--border-color-interactive--active, black) solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;7&quot; | &amp;nbsp;
|-
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
|-
|}
&lt;!-- Жонкі і дзеці --&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot;  | 1&lt;br /&gt; [[Ядвіга Анжуйская]]&lt;br /&gt;1374 &lt;br /&gt;17.07.1399 &lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;OO&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;18.02.1386
| colspan=&quot;2&quot;  | 2&lt;br /&gt; [[Ганна Цэльская]]&lt;br /&gt;1380/81 &lt;br /&gt;21.01.1416 &lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;OO&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;29.01.1402
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | '''Ягайла'''&lt;br /&gt;~1352/1362 &lt;br /&gt;1.06.1434
| colspan=&quot;2&quot;  | 3&lt;br /&gt; [[Эльжбета Граноўская]]&lt;br /&gt;1372 &lt;br /&gt;12.05.1420 &lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;OO&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;2.05.1417
| colspan=&quot;2&quot;  | 4&lt;br /&gt; [[Соф’я Гальшанская]]&lt;br /&gt;~1405 &lt;br /&gt;21.09.1461 &lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;OO&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;7.02.1422
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;1
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;2
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;4
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;4
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid var(--border-color-interactive--active, black);&quot;| &amp;nbsp;4
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Лізавета Баніфацыя]] &lt;br /&gt;&amp;nbsp;22.06.1399 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;13.07.1399 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Ядвіга, дачка Ягайлы|Ядвіга]] &lt;br /&gt;&amp;nbsp;8.04.1408 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;8.12.1431 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]] &lt;br /&gt;&amp;nbsp;31.10.1424 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;10.11.1444 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | Казімір&lt;br /&gt;&amp;nbsp;16.05.1426 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;2.03.1427 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]] &lt;br /&gt;&amp;nbsp;30.11.1427 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;7.6.1492 &lt;br /&gt;&amp;nbsp;
|-
|}

== Асобныя значныя факты ==
* У 1387 годзе, на ўзор сталіцы [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага каралеўства]] [[Кракаў|Кракава]], граматай Ягайлы першым з вялікалітоўскіх гарадоў [[Магдэбургскае права]] атрымала [[Вільня]].
* У 1400 годзе Ягайла рэарганізаваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] (заснаваны ў 1364 годзе [[Казімір III Вялікі|Казімірам III]]) на ўзор [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскага ўніверсітэта]]. У XIX стагоддзі ўніверсітэт атрымаў сваю цяперашнюю назву ''Ягелонскі'', якая падкрэслівае сувязь з родам [[Ягелоны|Ягелонаў]].
* Ягайла заставаўся на польскім стальцы 48 гадоў і 4 месяцы, што з’яўляецца найбольш працяглым перыядам праўлення сярод польскіх манархаў.
* Імем Ягайлы названы шэраг тапаграфічных аб’ектаў у [[Польшча|Польшчы]] і [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай рэспубліцы]], статуі, узведзеныя ў яго гонар, ёсць у Польшчы, Літоўскай рэспубліцы, [[Венгрыя|Венгрыі]], [[ЗША]].

== Вобразы ў мастацтве ==

* Вобраз Ягайлы выведзены лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Генрык Сянкевіч|Генрыкам Сянкевічам]] у вядомым рамане «[[Крыжакі (раман)|Крыжакі]]».
* Экранізацыя рамана Сянкевіча «Крыжакі» — «Krzyżacy» (Польшча, 1960), рэжысёр Аляксандр Форд, у ролі Ягайлы — Эміль Карэвіч.
* Ягайла — герой драмы [[Аляксей Дудараў|Аляксей Дударава]] «Князь Вітаўт».

&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Выява:Master Andrey Ladislaus II Jagiello kneeling before the Virgin Mary.jpg|Ягайла перад Маці Божай і Ісусам, фрэска 1418 года, [[Люблін]]
Выява:Jagajła. Ягайла (XVII).jpg|Ягайла. Невядомы мастак XVII ст.
Выява:Wladyslaw II Jagiello (275169).jpg|Ягайла. Малюнак [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]] (2-я палова XIX ст.)
Выява:Wladislaus II of Poland (89921914).jpg|Уладзіслаў II Ягайла, работы {{нп5|Аляксандр Лесер|Аляксандра Лесера|pl|Aleksander Lesser}} (XIX ст.)
Выява:Jogaila.jpeg|Ягайла на гравюры {{нп5|Бенуа Фар'ят|Бенуа Фар'ята|en|Benoît Farjat}} (1863)
Выява:Władysław Jagiełło (Wizerunki książąt i królów polskich).jpg|З кнігі «Выявы князёў і каралёў польскіх», работа {{нп5|Ксаверый Пілаці|Ксаверыя Пілаці|pl|Ksawery Pillati}} (1888).
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Асветнікі зямлі беларускай: X — пачатак XX ст.: энцыкл. давед. — Мінск, 2001. — С. 480.
* Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. Кн. 1. — Мн., 2004. — С. 228.
* Беларусь: энцыкл. давед. — Мн., 1995. — С. 784.
* ''Груша А. І.'' «Чалавек, народжаны ў варварскай краіне»: Ягайла — яго тыпізаваныя паводзіны // Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV—XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі. Да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г. — Мінск: Беларуская навука, 2011. — С. 157—170.
* Мысліцелі і асветнікі Беларусі: энцыкл. даведнік. — Мн., 1995. — С. 157.
* {{нп5|Карл Шайноха||ru|Шайноха, Карл}}, «Jadwiga i Jagiełło 1374—1413», 1861, t. 1-4 (перавыданне: Warszawa, 1974).
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ягайло|[[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|Новодворский В. В]]}}
* {{нп5|Якаў Кара|J. Caro|ru|Каро, Яков}}, «Geschichte Polens» (2-я частка, Гота, 1863)
* {{нп5|Міхаіл Паўлавіч Смірноў, гісторык|M. Смирнов|ru|Смирнов, Михаил Павлович (историк)}}, «Ягелло-Яков-Владислав и первое соединение Литвы с Польшей» ([[Адэса|Одесса]], 1868, «Записки [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Новороссийского Университета]]»)
* {{нп5|Станіслаў Смолька|St. Smolka|uk|Станіслав Смолька}}, «Kiejstut i Jagiełło» (Краков, 1888)
* [[Фелікс Канечны|F. Koneczny]], «Jagiełło i Witold» («Przewodnik naukowy», 1892)
* {{нп5|Анатоль Лявіцкі|A. Lewicki|uk|Левицький Анатоль}}, «Powstanie Świdrygiełły» («Rozpr. Ak. Um.», XXIX)
* {{нп5|Юозас Якштас|J. Jakštas|lt|Juozas Jakštas}}, {{нп5|Зянонас Івінскіс|Z. Ivinskis|lt|Zenonas Ivinskis}}, [[Сімас Сужыедзеліс|S. Sužiedėlis]], {{нп5|Адольфас Шапока|A. Šapoka|lt|Adolfas Šapoka}}, [[Паўліўс Шлежас|P. Šležas]]. «Jogaila», red. A. Šapoka, Kaunas, 1935.
* {{h|Sruogienė-Sruoga|1987|3={{нп5|Ванда Даўгірдайтэ-Сруагенэ|Sruogienė-Sruoga, Vanda|lt|Vanda Daugirdaitė-Sruogienė}}, «[http://www.lituanus.org/1987/87_4_04.htm Jogaila (1350—1434)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920023112/http://www.lituanus.org/1987/87_4_04.htm |date=20 верасня 2020 }}», ''Lituanus'', vol. 33 (4) (Winter 1987), p.&amp;nbsp;23-34.}}
* {{Cite journal| last=Deveike |first=Jone |year=1950 | title=The Lithuanian Diarchies | journal=The Slavonic and East European Review |volume=28 |issue=71 |pages=392–405}}
* {{нп5|Міхал Тымоўскі|Тымовский, Михал|pl|Michał Tymowski}}. История Польши. М.: Весь мир, 2003.
* {{Citation |last=Bideleux |first=Robert |year=1998 |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |url=https://archive.org/details/historyofeastern0000bide |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16111-4 }}
* {{h|Bojtár|2000|3=Bojtár, Endre (2000), ''Foreword to the Past: A Cultural History of the Baltic People'', translated by Walter J. Renfroe, Budapest: Central European University Press, ISBN 978-963-9116-42-9}}
* {{h|Delbrück|1990|3=Delbrück, Hans (1990), ''The Barbarian Invasions: History of the Art of War'', University of Nebraska Press, ISBN 978-0-8032-6447-2}}
* {{h|Dvornik|1992|3=Dvornik, Francis (1992), ''The Slavs in European History and Civilization'', Rutgers University Press, ISBN 978-0-8135-0799-6}}
* {{h|Housley|1992|3=Housley, Norman (1992), ''The Later Crusades 1274—1580: From Lyons to Alcazar'', Oxford University Press, ISBN 978-0-19-822136-4}}
* {{h|Jasienica|1988|3=Jasienica, Paweł (1988), ''Polska Jagiellonów'', Warsaw: Państwowy Instytut Wydawniczy, ISBN 978-83-06-01796-0}}
* {{h|KarwasińskaZakrzewski|1935|3=Karwasińska, Jadwiga &amp; Zakrzewski, Ignacy (1935), ''Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum'', Warsaw: Bibliotheca Cornicensis}}
* {{h|Kłoczowski|2000|3=Kłoczowski, Jerzy (2000), ''A History of Polish Christianity'', Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-36429-4}}
* {{h|LukowskiZawadzki|2001|3=Lukowski, Jerzy &amp; Zawadzki, Hubert (2001), ''A Concise History of Poland'', Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-55917-1}}
* {{Citation |last=Meyendorff |first=John |year=1989 |edition=Reprint |title=Byzantium and the Rise of Russia |url=https://archive.org/details/byzantiumriseofr0000meye_i3u6 |publisher=Vladimir's Seminary Press |location=Crestwood, NY |isbn=978-0-88141-079-2 }}
* {{h|Mickūnaitė|1999|3=Mickūnaitė, Giedrė (1999), ''From Pamphlet to Origin Theory'', in Kooper, Erik Simon, The Medieval Chronicle: Proceedings of the 2nd International Conference on the Medieval Chronicle, Amsterdam: Rodopi, ISBN 978-90-420-0834-2}}
* {{Артыкул|спасылка=https://apcz.umk.pl/RL/article/view/52990|аўтар=[[Яраслаў Нікодэм|Jarosław Nikodem]]|загаловак=O rzekomym chrzcie prawosławnym Jagiełły (polemika z hipotezą Jana Tęgowskiego)|год=2023|мова=pl|выданне=Rocznik Lituanistyczny|том=9|старонкі=19–35|issn=2450-8454|doi=10.12775/RL.2023.9.02}}
* {{h|Plokhy|2006|3=Plokhy, Serhii (2006), ''The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine, and Belarus'', Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-86403-9}}
* {{h|Polska Piastów|2005|3=Śląsk w polityce Piastów, Polska Piastów, 2005}}
* {{h|Prazmowska|2011|3=Prazmowska, Anita J. (2011), ''A History of Poland: Second Edition'', Palgrave Macmillan, ISBN 0230345379}}
* {{h|Rowell|2000|3=Rowell, S. C. (2000), ''Baltic Europe'', in Jones, Michael, The New Cambridge Medieval History VI, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-36290-0}}
* {{h|Sedlar|1994|3=Sedlar, Jean W. (1994), ''East Central Europe in the Middle Ages, 1000—1500'', Seattle: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-97290-9}}
* {{h|Stone|2001|3=Stone, Daniel Z. (2001), The Polish-Lithuanian State, 1386–1795, Seattle: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-98093-5}}
* {{h|Tęgowski|1999|3=Tęgowski, Jan (1999), ''Pierwsze pokolenia Giedyminowiczow'', Poznań-Wrocław: Wydawn. Historyczne, ISBN 978-83-913563-1-9}}
* {{h|Turnbull|2003|3=Turnbull, Stephen (2003), Tannenberg 1410: ''Disaster for the Teutonic Knights'', Osprey, ISBN 978-1-84176-561-7}}
* {{Citation |last1=Turnbull |first1=Stephen |first2=Angus |last2=McBride |name-list-style=amp |year=2004 |title=The Hussite Wars: 1419–36 |url=https://archive.org/details/hussitewars141910000turn |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84176-665-2 }}
* {{cite book| first=William |last=Urban |title=Tannenberg and After: Lithuania, Poland and the Teutonic Order in Search of Immortality |publisher=Lithuanian Research and Studies Center |location=Chicago | year=2003 |edition = Revised | isbn=0-929700-25-2 |lang=en}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/48697/ ''Великий Князь Литовский Ягайло''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] {{ref-ru}}
* {{YouTube|yLxm0JzfGBg|Гісторыя пад знакам Пагоні. Ягайла}}

{{Вялікія князі літоўскія}}
{{Манархі Польшчы}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Выдатны артыкул|Дзярждзеяч|Гісторыя}}
{{Артыкул года|2017}}

[[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]]
[[Катэгорыя:Каралі польскія]]
[[Катэгорыя:Ягелоны]]
[[Катэгорыя:Гедзімінавічы]]</text>
      <sha1>ilnxztgy8hmzh9mnh7c2qwxtw1d35f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максім Багдановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14341</id>
    <revision>
      <id>5156963</id>
      <parentid>5134926</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hanylka</username>
        <id>41646</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Музей у в. Ракуцёўшчына */</comment>
      <origin>5156963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115510" sha1="egazlsmjewbbbvw97bmcmoze2q84i47" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Багдановіч}}
{{Пісьменнік
| Імя = Максім Адамавіч Багдановіч
| Арыгінал імя = 
| Фота = Bagdanovich M 2.jpg
| Псеўданімы = «''Максім Кніжнік''», «''Maksim Krynica''», «''Эхо''» і інш.&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. – Мінск: «Беллітфонд», 2006. – С. 98&lt;/ref&gt;
| Гады актыўнасці = [[1907]]—[[1917]]
| Кірунак = элементы [[імпрэсіянізм]]у&lt;ref&gt;Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 4&lt;/ref&gt; і [[сімвалізм]]у
| Дэбют = «Музы́ка» ([[Наша ніва (1906)|Наша ніва]], № 24/1907)
}}
'''Максі́м Ада́мавіч Багдано́віч''' ({{lang-be-latin|Maksim Bahdanovič}}; {{ДН|9|12|1891|27|11}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|25|5|1917|12|}}; псеўданімы: ''Максім Кніжнік''; ''Maksim Krynica;'' ''Эхо; Иван Февралев'' і вытворныя; інш.) — [[беларуская мова|беларускі]] {{паэт|Беларусі}}, {{публіцыст|Беларусі}}, {{літаратурны крытык|Беларусі}}, {{перакладчык|Беларусі|паэзіі на беларускую мову}}, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181114100332/http://archives.gov.by/index.php?id=898926 |date=14 лістапада 2018 }}. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;. Багдановіч выступаў як крытык і гісторык літаратуры. Распачынальнік традыцыі беларускага мастацкага перакладу&lt;ref&gt;Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 163&lt;/ref&gt;. Нізка «Места» з адзінага прыжыццёвага зборніка паэта «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]» з’яўляецца першым узорам урбаністычнай лірыкі ў новай беларускай паэзіі&lt;ref&gt;Бярозкін Р. С. Чалавек напрадвесні. Мн., 1986. С. 75&lt;/ref&gt;. Спадчына Максіма Багдановіча ўзбагаціла фонд беларускай культуры&lt;ref&gt;[http://slounik.org/90588.html Максім Багдановіч]. Маладыя гады: Выбранае. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://slounik.org/153957.html Багдановіч Максім] // [http://slounik.org/kulturalogia/ Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік] / Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Паходжанне ===
[[Файл:Таццяна Восіпаўна Мякота.jpg|250px|thumb|Таццяна Восіпаўна Мякота (бабка Максіма Багдановіча) і Валасовічы (сям’я цёткі Максіма Багдановіча Ганны). 1907 г.]]
Прапрадзед Максіма па бацькоўскай лініі [[прыгонны]] Сцяпан быў першым у родзе, хто стаў насіць прозвішча ''Багдановіч'', па свайму айчыму Нікіфару Багдановічу, бо ўвайшоў у склад яго «двара» падаткавага адзінкай; па бацьку ж ён быў Скоклічам. Прадзед Лук’ян Сцяпанавіч быў [[дваровы]]м, садоўнікам; жонкай яго была Арына Іванаўна Юневіч. Дзед Юрый Лук’янавіч быў дваровым, кухарам, належаў да Касарычскага сельскага таварыства Ляскавіцкай воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]; да гэтага таварыства і бацька Максіма, [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адам Ягоравіч]], быў прыпісаны аж да звальнення для паступлення на дзяржаўную службу&lt;ref name=&quot;mat1923&quot;&gt;''Богданович А. Е.'' [http://maksimbogdanovich.ru/articles/13.htm Материалы к биографии Максима Адамовича Богдановича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501155400/http://maksimbogdanovich.ru/articles/13.htm |date=1 мая 2011 }} // Шлях паэта. Успаміны і біяграфічныя матэрыялы пра Максіма Багдановіча. — Мн.: Маст. літ., 1975.&lt;/ref&gt;.

Дзед Юрый Лук’янавіч яшчэ маладым чалавекам быў прывезены сваім памешчыкам, панам Лапо, на службу ў куплены маёнтак пры мястэчку [[Халопенічы]] [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], дзе ён і абгрунтаваўся, уступіўшы ў шлюб з бабуляй паэта Анэляй (Ганнай) Фаміной Асьмак, дачкой казачніцы [[Рузаля Асьмак|Рузалі Асьмак]]. Па ўспамінах Адама Багдановіча, яго маці была «чалавекам дзіўна рахманай і ўзнёслай душы, з тонкім пачуццём такту, разам з тым валодала выдатнымі матэматычнымі здольнасцямі»&lt;ref name=&quot;mat1923&quot;/&gt;.

У 26 гадоў Адам Багдановіч ажаніўся з Марыяй Апанасаўнай Мякота, якой было тады 19 гадоў. Ён успамінаў пра шлюб як пра адзін з шчаслівых перыядаў свайго жыцця.

{|
|{{пачатак цытаты}}
Незвычайная жвавасць успрымання, пачуцця і рухаў была асноўнай, выбітнай рысай яе натуры. Рухомая, заўсёды вясёлая, з іскрыстымі вачыма, з касой жахлівай велічыні, яна ў дадатак валодала грацыяй кацяняці і тым захапляльна чароўным хараством, якую прынята называць жаноцкасцю. Яе карткі не даюць ніякага паняцця не толькі пра яе духоўнае аблічча, але нават і пра знешняе. Гэта — маска, пазбаўленая жыцця, а яна была ўся зіхоткая, пяючая жыццё, уся рух, радасць, захапленне.
{{oq|ru|Необыкновенная живость восприятия, чувства и движений была основной, выдающейся чертой её натуры. Подвижная, всегда весёлая, с искристыми глазами, с косой чудовищной величины, она вдобавок обладала грацией котёнка и той неотразимо чарующей прелестью, которую принято называть женственностью. Её карточки не дают никакого понятия не только об её духовном облике, но даже и о внешнем. Это — маска, лишённая жизни; а она была вся сверкающая, поющая жизнь, вся движение, радость, восторг.}}&lt;ref name=&quot;mat1923&quot;/&gt;
{{канец цытаты}}
|}

=== Дзяцінства ===

==== Мінск і Гродна ====
[[Файл:Максім Багдановіч з маці Марыяй Апанасаўнай Багдановіч.jpg|250px|thumb|М. Багдановіч з маці. 1892 (першы здымак паэта)]]
[[Файл:Максім Багдановіч з старэйшым братам Вадзімам.jpg|250px|thumb|left|Максім Багдановіч са старэйшым братам Вадзімам. 1893]]
[[Файл:Сям’я Багдановічаў.jpg|250px|thumb|Сям’я Багдановічаў у 1894 годзе.]]
Настаўнік 1-га гарадскога вучылішча [[Мінск]]а [[Адам Ягоравіч Багдановіч]] і яго жонка Марыя Апанасаўна былі матэрыяльна забяспечаны: Адам зарабляў да 1500 рублёў у год пры гатовай кватэры з ацяпленнем і асвятленнем, якая размяшчалася на [[Траецкае прадмесце|Траецкай гары]] на вуліцы Аляксандраўскай у доме Карказовіча, што ў двары, у другім паверсе, у той час у ім змяшчалася 1-е прыходскае вучылішча і настаўніцкія кватэры, пазней гэта быў дом 25 (цяпер тут участак [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліцы М. Багдановіча]] насупраць сквера каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатра оперы і балета]]. Першынец Вадзім нарадзіўся 6 (18) cакавіка 1890, Максім — 27 лістапада (9 снежня) [[1891]] у 9 гадзін вечара.

Раптам у Адама Ягоравіча выявілася хвароба горла і дактары забаранілі яму выкладчыцкую дзейнасць. У Мінску не знайшлося працы былому настаўніку, вядомаму сваімі перадавымі поглядамі і незалежнасцю&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;&gt;Беларуская літаратура: Падручнік для 10 кл. /[[В. Я. Ляшук]], [[А. А. Майсейчык]], [[К. М. Мароз]] і інш. Пад рэд. В. Я. Ляшук. — Мн.: Рэдакцыя часопіса «Крыніца», 1997. — 608 с.: іл.&lt;/ref&gt;.

У 1892 годзе сям’я перабралася ў [[Гродна]], дзе Адам Багдановіч атрымаў працу памочнікам бухгалтара ў [[Сялянскі пазямельны банк|сялянскім пазямельным банку]]. Зараз у будынку банка на скрыжаванні вуліц Карбышава і Леніна месціцца штаб Заходняга аператыўнага камандавання Узброеных Сіл Беларусі.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/maksim-bagdanovich-130/|title=Максиму Богдановичу – 130. Места в Гродно, связанные с семьей Богдановичей|website=Hrodna.life|date=2024-02-15|access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;

Жылі на ўскраіне горада, на Новым Свеце 15 па Садовай. Тут 14 (26) лістапада 1894 нарадзіўся трэці сын Леў, а ў маі 1896 года — дачка Ніна. Умовы былі добрымі для выхавання дзяцей: мяккі клімат, у двары сад, а вакол сады, палі, недалёка лес і [[Нёман]]. Маці спрабавала ўжыць да дзяцей [[Фрыдрых Фробель|фробелеўскую]] сістэму для выхавання пачуццяў, але тыя перад цацкамі для развіцця аддавалі перавагу жывым зносінам&lt;ref name=&quot;mat1923&quot; /&gt;.

Маці летам выязджала з сынамі на вёску. Вядома яе паездка ў Вяззе на Асіповічыне да сваёй старэйшай сястры, дзе дзеці ўпершыню апынуліся ў беларускай народнай стыхіі&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

Як у Гродна, так і ў Мінску, у Багдановічаў збіралася шмат людзей. У Мінску было шмат рэвалюцыйна настроенай інтэлігенцыі — [[Народная воля|нарадавольцы]] і тыя, хто ім спачуваў, але пасля «{{нп3|Герман Аляксандравіч Лапацін|Лапацінскага правалу|ru|Лопатин, Герман Александрович}}», у сувязі з арыштамі і нарасталым страхам, кола іх паступова радзела і раскладалася. У Гродна ж збіраліся пераважна культурныя работнікі: лекары, лепшыя афіцэры, настаўнікі. Шмат, асабліва ў Мінску, прыходзіла моладзі. Гучалі дэкламацыі літаратурных твораў, спевы, вяліся дыскусіі. «Разнастайна, маляўніча-павабна, цікава жылося», — успамінаў Адам Багдановіч&lt;ref name=&quot;mat1923&quot;/&gt;.

Праз месяц пасля родаў дачкі ў Марыі Багдановіч былі выяўлены сухоты. Лячэнне («вёска, [[кефір]], [[гваякол]], [[кадэін]]») не дапамаглі і 4 (16) кастрычніка 1896 года маці будучага паэта памерла. Пахаваная яна была на [[Гродзенскія праваслаўныя могілкі|Гродзенскіх праваслаўных могілках]] на вуліцы [[Вуліца Антонава (Гродна)|Антонава]], перад царквой, направа ад галоўных варот і дарогі ў царкву, пад дубовым крыжам з таблічкай&lt;ref name=&quot;mat1923&quot;/&gt;. Пазней на магіле ўсталявалі сучасны помнік у выглядзе паловы гранітнага валуна, з выбітым на ім крыжом Ефрасінні. Магіла прыбіраецца сіламі грамадскасці. На 125-годдзе са дня нараджэння паэта (2016 год) на магіле служылі памінальную службу на спачын душ паэта і яго бацькоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2016/12/09/125-gadou-maksimu-bagdanovichu-na-pravaslaunyih-mogilkah-prayshla-panihida-na-magile-matsi-paeta/|title=125 гадоў Максіму Багдановічу: на праваслаўных могілках прайшла паніхіда на магіле маці паэта|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2016-12-09|access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;. На 100-годдзе са дня смерці паэта ў 2017 годзе каля магілы яго маці маліліся гродзенскія святары, памяць ушанавалі паэты [[Данута Іванаўна Бічэль-Загнетава|Данута Бічэль]] і [[Алесь Чобат]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2017/05/25/svyataryi-paetyi-u-100-goddze-z-dnya-smertsi-bagdanovicha-pamalilisya-na-magile-yago-matsi-u-grodne/|title=Святары і паэты ў 100-годдзе з дня смерці Багдановіча памаліліся на магіле яго маці ў Гродне|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2017-05-25|access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;

На думку бацькі, Максім на яго быў падобны больш знешнімі рысамі: хадой, манерай сябе трымаць, жэстамі, прамовай і т. п., наадварот,

{|
|{{пачатак цытаты}}
па складзе свайго характару, мяккага і жаноцкага, па весялосці свайго нораву, жвавасці, спагадлівасці і ўражанню, па паўнаце і мяккасці назіранняў, па сіле ўяўлення, пластычнасці і разам маляўнічасці прадуктаў яго творчасці ўсяго больш нагадваў сваю маці, асабліва ў дзяцінстве.
{{oq|ru|по складу своего характера, мягкого и женственного, по весёлости своего нрава, живос­ти, отзывчивости и впечатлительности, по полноте и мягкости наблюдений, по силе воображения, пластичности и вместе живописности продуктов его творчества всего более напоминал свою мать, особенно в детстве.}}&lt;ref name=&quot;mat1923&quot;/&gt;
{{канец цытаты}}
|}

На яго думку, паэтычны дар, які ў ёй самой драмаў, Максім таксама атрымаў у спадчыну ад маці, або быць можа, ад яго прабабулі Рузалі&lt;ref name=&quot;mat1923&quot;/&gt;.

Пасля смерці любімай жонкі Адам Ягоравіч не змог жыць у Гродна і ў лістападзе 1896 года ён з дзецьмі пераязжае ў [[Ніжні Ноўгарад]].

==== Ніжні Ноўгарад ====
[[Файл:Максім Багдановіч (сядзіць злева) з цёткай і братамі.jpg|250px|thumb|Максім Багдановіч (сядзіць злева) з цёткай і братамі. 1897]]
Разам з сям’ёй Адама Ягоравіча ў Ніжні Ноўгарад пераехалі і яго сёстры. Сваякі жылі тут адзінай беларускай калоніяй. Шчыра трымалася звычаяў продкаў сястра Магдалена, у якой любіў бываць Максім&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

Маці дзецям Адама Ягоравіча замяніла цётка па бацьку Марыя Багдановіч, але самая малодшая дачка Ніна не дажыла і да года.

Бацька аддаваў шмат увагі сваім сынам, дзякуючы яму яны палюбілі літаратуру. У адным з лістоў да сябра Максім адзначаў:

{{пачатак цытаты}}
Мяне выхоўваў бацька. Неяк я паказваў вам яго бібліятэку. У ёй усё ёсць істотнае, што з’явілася калі б там ні было ў літаратуры ўсяго свету. Мы з дзяцінства праходзілі гэтую сусветную школу… Зразумела, галоўная ўвага звярталася на славянскія літаратуры…
{{канец цытаты}}

Максім чуў у Ніжнім Ноўгарадзе беларускія казкі, песні, прымаўкі.

[[Файл:Bahdanovič in gymnasia.jpg|250px|thumb|М. Багдановіч сярод гімназістаў-аднакласнікаў Ніжагародскай мужчынскай гімназіі]]
[[Файл:Вольга Епіфанаўна Сёмава.jpg|left|thumb|Вольга Епіфанаўна Сёмава — хросная паэта]]
[[Файл:Bagdanovich M 3.jpg|thumb|250px]]
У 1902 годзе Максім паступіў у [[Ніжагародская мужчынская гімназія|Ніжагародскую мужчынскую гімназію]]. Падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905]] прымае ўдзел у вучнёўскіх і студэнцкіх дэманстрацыях, за што атрымлівае атэстацыю «недобранадзейнага вучня»&lt;ref name=&quot;astaf&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Астафьев А. В., Астафьева Н. А.|частка=М. А. Богданович|загаловак=Писатели Ярославского края|месца=Ярославль|выдавецтва=Верхне-Волжское книжное издательство|год=1974|старонкі=190-196|старонак=248|тыраж=5000}}&lt;/ref&gt;.

Ужо ва ўзросце 10-11 год Максім спрабуе пісаць вершы на [[беларуская мова|беларускай мове]]&lt;ref&gt;Максім Багдановіч / Іван Навуменка. — Мн.: Бел. навука, 1997. — С. 8&lt;/ref&gt;.

У 1906 годзе хросная маці Максіма В. Сёмава, якая жыла ў Пінску і трымала там прыватную гімназію&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;, выпісвае для яго газету «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]», а потым і «[[Наша ніва (1906)|Нашу ніву]]». У канцы года Багдановіч дасылае беларускія кнігі і газеты ў Ніжагародскую турму рэвалюцыянеру беларускага паходжання [[Сцяпан Зенчанка|Сцяпану Зенчанку]]. З [[1907]] года ў «Нашай Ніве» пачынаюць з’яўляцца творы Багдановіча.

[[1907]] год лічыцца пачаткам літаратурнай дзейнасці Максіма Багдановіча. Яго першым значным мастацкім творам было беларускамоўнае празаічнае апавяданне «''Музы́ка''»&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Богданович Максим Адамович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 64
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;, якое адразу ж надрукавала «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]». У апавяданні расказваецца легенда пра Музыку, які «''многа хадзіў па зямлі ды ўсё граў на скрыпцы''». Незвычайныя былі і яго скрыпка, і музыка. Калі плакала скрыпка ў руках музыкі, то кожны «''ўсё плакаў бы па сваёй долі''», калі грозна гудзелі струны, «''людзі падымалі апушчаныя голавы, і гневам вялікім блішчалі іх вочы''». За яго творчасць «''злыя і сільныя людзі''» кінулі Музыку ў турму, дзе той і загінуў. Але не загінула памяць аб ім. У гэтым алегарычным творы малады аўтар расказваў аб шматпакутным лёсе Беларусі на працягу стагоддзяў і выказваў надзею на хуткія перамены да лепшага. Апавяданне было напісана пад уплывам народнай творчасці&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

У хуткім часе Максім стаў сталым супрацоўнікам «Нашай нівы» і завочна пасябраваў з супрацоўнікамі газеты, асабліва яму імпанаваў яму [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|Сяргей Палуян]], які адказваў М. Багдановічу ўзаемнасцю&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

Трэба адзначыць, што бацька, родныя і стрыечныя браты і сёстры лічылі заняткі беларусістыкай бесперспектыўнымі і не падзялялі з Максімам радасць ад поспехаў&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

=== Яраслаўль ===
У чэрвені [[1908]] года Багдановічы зноўку пераяжджаюць па службе бацькі — гэтым разам у [[Яраслаўль]]. Прычынай гэтаму была прынцыповасць Адама Ягоравіча на службе&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

Там Максім Багдановіч піша першыя лірычныя вершы: «''Над магілай''», «''Прыйдзе вясна''», «''На чужыне''», якія былі апублікаваныя ў «Нашай ніве». Там жа друкуюцца вершы «''Краю мой родны! Як выкляты богам…''», у якім выразна прагучала тэма сацыяльнага прыгнёту і нацыянальнага адраджэння беларусаў; кароткае вершаванае лірычнае апавяданне «''З песняў беларускага мужыка''» — рэалістычная імпрэсія, прасякнутая гуманістычнымі матывамі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, поўная веры ў творчыя сілы народу; вершы «''Цемень''», «''Пугач''», «''Разрытая магіла''», а таксама пераклады з [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]].

Першым з перакладаў, дасланых у рэдакцыю «Нашай Нівы» быў верш С. Ю. Святагора ''«Дзве песні»'', які пайшоў у друк з папраўкамі ў мове [[Янка Купала|Я.Купалы]], але з іншым подпісам: у карэктуры [[Ядвігін Ш.]] падпісаў верш прыдуманым ім для Максіма Багдановіча псеўданімам ''«Максім Крыніца»''. Ён пісаў:

{{пачатак цытаты}}
«Кожны сваім псеўданімам вызначае сваё крэда, свой кірунак, а што за душою гэтага юнака, ліцэіста, эстэта? Яму гэтыя [[Змітрок Бядуля|Бядулі]] ды [[Алесь Гарун|Гаруны]] не падыдуць. Яму трэба чысты-чысты псеўданім, ясны, як юнацтва. Хай будзе Крыніца! Гэта будзе псеўданім-падказка: з народных крыніц яму трэба чэрпаць свае вершы!»&lt;ref&gt;[http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm Уладзімір Содаль. Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч]{{Недаступная спасылка}} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[2001]]&lt;/ref&gt;
{{канец цытаты}}

У наступных лістах да рэдакцыі газеты паэт пратэставаў, што яго перарабілі ў Максіма Крыніцу.

У [[1909]] годзе Максім захворвае на сухоты. Ён выязжае на лячэнне ў Крым.

Скончыўшы ў [[1911]] годзе гімназію, М. Багдановіч наведвае Вільню, дзе знаёміцца з [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]], [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]] ды іншымі дзеячамі беларускага Адраджэння.

Мешкаючы ў Вільні, малады паэт азнаёміўся ў прыватным музеі братоў Луцкевічаў з калекцыямі старажытных рарытэтаў і пад іх уражаннем напісаў верш «''[[Слуцкія ткачыхі|Слуцкіе ткачыхі]]''»&lt;ref&gt;Назвы вершаў са зборніка «Вянок» тут і далей пададзеныя ў аўтарскай арфаграфіі&lt;/ref&gt;. У гэтым творы аўтар распавядае сумную гісторыю прыгонных ткачых, паэтызуе ўмельства майстрых ткаць залатыя паясы, куды яны дадаюць «''заміж персідскага ўзора цвяток радзімы васілька''».

Там жа Багдановіч знаёміцца з патрыярхам беларускага нацыянальнага адраджэння [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]], з якім ён пасля будзе весці ліставанне&lt;ref&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=868631 Архівы Беларусі. Браніслаў Эпімах-Шыпіла: асоба і дзейнасць]&lt;/ref&gt;. У лістападзе [[1911]] года, знаходзячыся ўжо ў Яраслаўлі, Багдановіч будзе пісаць у рэдакцыю альманаха «[[Маладая Беларусь, альманах|Маладая Беларусь]]» ліст з просьбай надрукаваць два яго вершы разам з невялікім літаратуразнаўчым нарысам пра санетную форму дасланых вершаў. Пад канец свайго ліста паэт не абміне ўвагай свайго віленскага знаёмага: «''Паклон п. Шыпіле — пазнаёміліся ў Вільні''»&lt;ref&gt;Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]]; маст. [[Арлен Кашкурэвіч|А. Кашкурэвіч]]. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 504&lt;/ref&gt;.

Летам браты Луцкевічы запрасілі Максіма адпачыць на хутары [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], які тады належаў іх дзядзьку В. Лычкоўскаму. Там за 2 месяцы быў напісаны цыкл вершаў «Старая Беларусь», а пазней многія творы з цыкла «Места», «З беларускіх матываў»&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;.

У тым жа годзе Максім Багдановіч меў намер паступіць у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] на філалагічны факультэт, але праз недахоп грошай і сыры клімат сталіцы вяртаецца ў Яраслаўль, паступіўшы ў {{нп3|Дзямідаўскі юрыдычны ліцэй||ru|Демидовский юридический лицей}}. Падчас вучобы супрацоўнічае ў яраслаўскай газеце «Голос»; шмат піша, друкуецца ў розных расійскіх і беларускіх выданнях, набывае вядомасць.
[[Файл:Вераніка Залатарова.jpg|250px|thumb|Вераніка Залатарова — пляменніца Дзіядора Дзябольскага, сябра Максіма Багдановіча, якой ён сімпатызаваў і чыім імем назваў сваю паэму «Вераніка».]]
[[Файл:Ганна Рафаілаўна Какуева.jpg|250px|thumb|left|Ганна Рафаілаўна Какуева — блізкая знаёмая Максіма Багдановіча, якой ён прысвяціў свае вершы]]
У той перыяд былі напісаныя вершаваныя лірычныя апавяданні «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''». Абодва — даніна захапленню паэта жанчынай. Паэтычнае апісанне глыбокіх пачуццяў жанчыны да дзіцяці, уласцівых нават маленькай дзяўчынцы — ідэйная задума твору «''Ў вёсцы''». Фабула «''Вэронікі''» — успамін пра дзяўчынку, якая непрыкметна для аўтара, «''ў красе свае вясны''» вырасла, абудзіўшы ў душы паэта першае каханне, а з ім — цягу да ідэальнага, прыгожага, да паэзіі. Музай для Максіма Багдановіча паслужыла Ганна Какуева&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,3210489,00.html Дзе ў Беларусі ўшанаваная памяць Максіма Багдановіча?]{{Недаступная спасылка}} // Deutsche Welle, [[23 сакавіка]] [[2008]]&lt;/ref&gt;, сястра яго аднакласніка, таленавітая піяністка. У гэты ж перыяд пішуцца вершы «''Ўчора шчасьце толькі глянула нясьмела''», «''Больш за ўсё на &lt;nowiki&gt;сьвеце&lt;/nowiki&gt; жадаю я''» і знакаміты твор лірыкі любоўных перажыванняў — верш Максіма Багдановіча «''Раманс''». Тады ж былі створаныя вершы, якія потым склалі цыклы «''Старая Беларусь''», «''Места''», «''Згукі бацькоўшчыны''», «''Старая спадчына''». Асноўным зместам твораў была барацьба за гуманістычныя ідэалы, на першы план выходзіла тэма паднявольнага жыцця беларускага народа, моцна гучалі ідэі нацыянальна-вызваленчай барацьбы супраць царскай імперыі.

У перыяд [[1909]]—[[1913]] гадоў паэт перакладае на беларускую вершы [[Авідзій|Авідзія]], [[Гарацый|Гарацыя]], французскага паэта [[Поль Мары Верлен|Поля Верлена]]. Апрача таго, у гэты перыяд Максім Багдановіч займаецца распрацоўкай канцэпцыі гісторыі развіцця беларускай літаратуры ад старажытнасці да пачатку [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]]. Гэта знайшло адлюстраванне ў артыкулах «''Глыбы і слаі''» (надрукаваным у «Нашай Ніве»), «''Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасці да XVI сталецця''», «''За сто лет. Нарыс гісторыі беларускай пісьменнасці''» і «''Новый период в истории белорусской литературы''».

==== Віленскія справы ====
[[Файл:Maksim Bahdanovič - Vianok.jpg|thumb|Зборнік «Вянок», 1913]]
У Вільні на пачатку [[1914]] года, у друкарні Марціна Кухты, пры грашовай падтрымцы [[Магдалена Іванаўна Радзівіл|Магдалены Радзівіл]], тыражом 2000 асобнікаў&lt;ref name = &quot;nv&quot;&gt;[[Данута Бічэль]]. [http://media.catholic.by/nv/n25/art8.htm Пакуль што адзіная] // [[Наша вера]], 3(25)/[[2003]]&lt;/ref&gt; выдадзены адзіны прыжыццёвы зборнік твораў Максіма Багдановіча «''[[Вянок (зборнік)|Вянок]]''» (на тытуле пазначаны 1913 г.) з прысвячэннем: «''Вянок на магілу [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|С. А. Полуяну]] (памёр 8 красавіка 1910 г.)''», якое зрабіў Вацлаў Ластоўскі, не ўзгадняючыся з аўтарам. Пасля Багдановіч ухваліў яго ініцыятыву. Зборнік змяшчаў 92 вершы і 2 паэмкі, размешчаныя на 120 старонках, якія былі аб’яднаныя па нізках: «''Малюнкі і сьпевы''», «''Думы''» і «''Мадонны''». У лістах да выдаўцы былі меркаванні дапоўніць «''Мадоннаў''» нізкай «''Каханьне і сьмерць''» (13 вершаў) і да 5 перакладаў з нізкі «''Старая спадчына''» дадаць 22 пераклады з [[Поль Мары Верлен|Поля Верлена]] і ўтварыць раздзел «''З чужой глебы''». Аднак кніга выйшла без дапаўненняў і без пасляслоўя «''Ізноў пабачыў я сялібы''» да паэмы «''Вэроніка''»&lt;ref name = &quot;nv&quot;/&gt;. У сваім укарочаным выглядзе «Вянок» Багдановіча застаецца класічнай кнігай паэзіі, але ён, натуральна, у такім варыянце ніяк не выражае агульнай першаснай задумы паэта, якая сыходзіла на ўзор [[Дантэ Аліг’еры|дантавай]] «[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]» з траічнасці як асноўнага кампазіцыйнага прынцыпу пабудовы твора мастацтва, з імкнення пазнаць свет у яго дыялектычнай сутнасці, гарманічнасці, развіцці&lt;ref name =&quot;zbor&quot;&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Мінск, 1992—1995.&lt;/ref&gt;. У поўным зборы вершаў М. Багдановіча 1992—1995 гг. выдаўцы выправілі ўсе вышэй пералічаныя страты, аднак, тым самым, парушыўшы гістарычную праўду&lt;ref name = &quot;nv&quot;/&gt;.

У сваіх «''Успамінах аб М. Багдановічу''» Вацлаў Ластоўскі апавядаў гісторыю стварэння «''Вянка''»:
&lt;blockquote&gt;
За некалькі месяцаў пасля выезду з Вільні Максім Багдановіч адаслаў у рэдакцыю «Нашай Нівы» рукапіс, у якім былі сабраныя яго вершы, пад загалоўкам «Кніжка выбраных вершаў» з просьбай выпусціць асобнай кніжачкай. Рукапіс гэты праляжаў у рэдакцыі больш за паўгады, бо не было грошай, каб надрукаваць яго. І толькі ў 1913 годзе былі дабыты грошы на надрукаванне рукапісу&lt;ref&gt;Літаратурны &lt;nowiki&gt;музэй&lt;/nowiki&gt; Максіма Багдановіча / Рэд. Алесь Бяліцкі; адказн. рэд. [[Зміцер Саўка]]; макет. Аляксандр Вейнік; пераклад. Юлія Грыбкова, Віялета Паганава, Ілона Урбановіч. Друк: Orthdruk Białastok / Polska, 1996. С. 30—31&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Па словах Ластоўскага, на надрукаванне «''Вянка''» Іван Луцкевіч выдаткаваў 150 рублёў, а падчас набору [[Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі|Вацлаў Іваноўскі]] і Іван Луцкевіч знайшлі «''яшчэ нейкую суму''» грошай ад Магдалены Радзівіл. У падзяку да княгіні на тытульным аркушы кнігі было пастаноўлена размясціць знак лебедзя, што азначала [[Завішы|герб Завішаў]] (Магдалена Радзівіл з дому Завішанка):
{{пачатак цытаты}}
Рысунак на акладку даў я са свайго сабрання. Гэты рысунак у 1905 годзе зрабіў адзін з вучняў (не памятаю яго прозвішча) Штыгліцаўскай школы. Рысунак напамінае крыху вянок, дзеля гэтага я і пастанавіў, карыстаючы правамі выдаўца, надпісаць на кніжцы да аўтарскага яшчэ і свой агаловак — «Вянок». Выходзіла нязгорш: «Вянок, кніжка выбраных вершау»&lt;ref&gt;[http://aniolski.at.tut.by/artykuly1.htm Вацлаў Ластоўскі. Мае ўспаміны аб М. Багдановічу. 1925] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925204357/http://aniolski.at.tut.by/artykuly1.htm |date=25 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;
{{канец цытаты}}

У [[1914]] годзе ў «''[[Наша ніва (1906)|Нашай Ніве]]''» № 8 была змешчаная нататка, якая мела назву: «''Песьняр красы''». Гэта была першая рэцэнзія на зборнік «''Вянок''», напісаў яе [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]]: «''…не грамадскія тэмы займаюць галоўным чынам паэта: ён перш за ўсё шукае чыстае красы, вершы яго, кожны формай падыходзіць да думкі''»
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:31em; max-width: 50%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«…Хоць бы ты чорную, толькі б не шэрую прала,''&lt;br /&gt;
''Гора жадаў бы, ды толькі каб поўную чарку''&lt;br /&gt;
''Але і гора такога пазнаў я замала.''&lt;br /&gt;
''Прыйдзецца, бачу, пазайздрыць бяздольнаму Марку…»''&lt;br /&gt;
|-
|}
Тэма смерці ў Максіма прайшла праз усё яго творчае жыццё. «''Амур і сумны і прыгожы стаіць з павязкай на вачах ля склепу…''» Паэт верыў у вечнае жыццё. Верш «''На могілках''» мае магічную сілу, як сама смерць. Гэтыя «''Думы''», «''Вольныя думы''» Максіма Багдановіча насычаны хрысціянскім спакоем, пачуццём боскай несмяротнасці. Ён увесь час размаўляе з зоркамі, з небам, углядаецца ўвысь, не пад ногі. Самы моцны верш па сіле ўздзеяння «''Прыйдзецца, бачу, пазайздросьціць бяздольнаму Марку''»&lt;ref&gt;Данута Бічэль. [http://media.catholic.by/nv/n18/art7.htm Наш Непазнаны. Да 110-й гадавіны з дня нараджэння Максіма Багдановіча] // [[Наша вера]], красавік [[2001]]&lt;/ref&gt;.

==== Перыяд з 1914 — канец 1916 ====
У гэты перыяд паэт піша цыкл вершаў «''На ціхім Дунаі. Вершы беларускага складу''», паэму «''Максім і Магдалена''», іншыя творы. Пісаў Максім Багдановіч вершы і на рускай мове, як «''Зачем грустна она была''», «''Я вспоминаю Вас такой прекрасной, стройной''», «''Зелёная любовь''», «''Осенью''». Да гэтага часу адносяцца і пераклады на беларускую твораў А. Пушкіна і [[Эміль Верхарн|Э. Верхарна]].

Акрамя таго, у рускім і ўкраінскім друку з’яўляюцца публіцыстычныя артыкулы Максіма Багдановіча на рускай мове, прысвечаныя пытанням гісторыі літаратуры, нацыянальным і грамадска-палітычным праблемам; выходзяць гістарычныя і краязнаўча-этнаграфічныя брашуры, а таксама літаратуразнаўчыя рэцэнзіі, фельетоны.

У снежні [[1915]] года Багдановіч паехаў у Маскву, каб наведаць беларускага гісторыка [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэту]]. Беларускі даследчык паўплываў на погляды паэта, якія ён выказаў у артыкуле «''Белорусское возрождение''»&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 75&lt;/ref&gt;.

Максім Багдановіч падтрымліваў цесную сувязь з [[Яраслаўская беларуская рада|Яраслаўскай беларускай радай]], якая аб’ядноўвала бежанцаў-беларусаў Першай сусветнай вайны&lt;ref&gt;Святлана Белая. Яраслаўль у лёсе Максіма Багдановіча: дакументальнае эсэ. — Мінск: «Беллітфонд», 2006. — С. 6&lt;/ref&gt;.

=== Мінск ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«…Маці родная, Маці-Краіна!''&lt;br /&gt;
''Ня ўсьцішыцца гэтакі боль…''&lt;br /&gt;
''Ты прабач. Ты прымі свайго сына,''&lt;br /&gt;
''За Цябе яму ўмерці дазволь!..''&lt;br /&gt;

''Усё лятуць і лятуць тыя коні,''&lt;br /&gt;
''Срэбнай збруяй далёка грымяць…''&lt;br /&gt;
''Старадаўняй Літоўскай Пагоні''&lt;br /&gt;
''Не разьбіць, не спыніць, не стрымаць».''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''«Пагоня»''.&lt;ref&gt;Багдановіч, М. А. Інтымны дзённік: выбр. тв. / Максім Багдановіч; уклад. Ул. Сіўчыкаў; прадм. Р. Барадуліна; маст. А. Кашкурэвіч. — Мн.: «Радыёла-Плюс», 2006. С. 279—280&lt;/ref&gt;
|}
Улетку [[1916]] года, скончыўшы ліцэй&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, Максім Багдановіч вярнуўся ў [[Мінск]], дзе жыў на кватэры [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]]. Хоць ён быў ужо цяжка хворы, але ўладкаваўся на працу сакратаром у губернскай харчовай камісіі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, шмат працаваў, а ўвесь вольны час аддаваў літаратурнай творчасці.

М. Багдановіч сябраваў з тымі інтэлігентамі, якія групаваліся вакол «Беларускай хаткі». Выязджаў у прытулкі для дзяцей бежанцаў, каб на ўласныя вочы ўбачыць, як жывуць сіроты. Нават не піў чаю з цукрам, каб сэканоміць яго і перадаць прытулкавым дзецям&lt;ref name=&quot;БЛД&quot;/&gt;. У гэты час Максім Багдановіч напісаў такія знакамітыя творы, як «''Страцім-лебедзь''» і «''Пагоня''».

«''Пагоня''» — узор паэтычнай публіцыстыкі і адзін з самых тэмпераментных і драматычных твораў паэта. Аўтар звяртаецца да гераічных старонак беларускай мінуўшчыны, заклікае бараніць сваю Маці-Краіну. Паводле сведчання [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], верш быў прачытаны паэтам упершыню ў Мінскім народным доме «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларуская хатка]]» ў канцы [[1916]] года. Ёсць меркаванне, што і напісаны ён у Мінску&lt;ref&gt;Зборнік дакладаў: Матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (2001 г.) «Максім Багдановіч і іншанацыянальныя літаратуры» // Літаратурны музей М.Багдановіча; Склад. І. В. Мышкавец. — Мінск, 2003. С. 52&lt;/ref&gt;.

=== Смерць ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; |
''«Ў краіне &lt;nowiki&gt;сьветлай&lt;/nowiki&gt;, дзе я ўміраю''&lt;br /&gt;
''У белым доме ля сіняй бухты''&lt;br /&gt;
''Я не самотны, я кнігу маю''&lt;ref&gt;Багдановіч гаворыць пра сваю адзіную кнігу, якую ён паспеў выдаць: пра зборнік „''Вянок''“, які выйшаў у [[1913]] годзе (за чатыры гады да смерці)&lt;/ref&gt;''&lt;br /&gt;
''З друкарні пана Марціна Кухты».''&lt;br /&gt;
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | ''перадсмяротны верш''.
|}
[[Файл:Паштоўка Адама Ягоравіча Багдановіча да Льва Багдановіча з паведамленнем пра смерць Максіма.jpg|250px|thumb|Паштоўка Адама Ягоравіча Багдановіча да Льва Багдановіча з паведамленнем пра смерць Максіма]]

У лютым [[1917]] года сябры паэта сабралі грошы, каб ён мог ехаць у [[Крым]] лячыцца ад сухотаў. Лячэнне не дапамагло, і ў тым жа годзе ў [[Ялта|Ялце]] Максім Багдановіч памер ва ўзросце 25 гадоў.
[[Файл:Памятник Максиму Богдановичу.jpg|thumb|[[Помнік Максіму Багдановічу (Ялта)|Помнік Максіму Багдановічу]] ў [[Ялта|Ялце]]]]
Максіма Багдановіча пахавалі ў [[Ялта|Ялце]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt; на трэці дзень смерці па праваслаўнаму абраду на Новых гарадскіх могілках (цяпер Старыя гарадскія могілкі)&lt;ref name = &quot;arch&quot;&gt;Архіўныя матэрыялы да жыцця і творчасці Максіма Багдановіча / Літ. музей М.Багдановіча. — Мн., 1996. С. 126&lt;/ref&gt;. У дзень смерці паэта, яго бацька — Адам Багдановіч — знаходзіўся ў службовай камандыроўцы ў [[Сімферопаль|Сімферопалі]]&lt;ref name = &quot;arch&quot;/&gt;. Ён пісаў:

{|
|{{Пачатак цытаты}}
Скончался он 12(25) мая, но я известие об этом получил на 4-й день после его смерти. Он не дал хозяйке моего адреса, не желая меня тревожить. После его смерти она нашла мой Ярославский адрес и телеграфировала по этому адресу, а пока пришла телеграмма из Ярославля был уже четвертый день. Я тотчас на автомобиле отправился в Ялту. Но он уже был похоронен…
&lt;br /&gt;
Похоронили его на ялтинском кладбище, что недалеко от Николаевской улицы по направлению к горам, на самой окраине кладбища внизу, в 3 саженях от окраины, близ дороги, со стороны противоположной к морю, т.е. со стороны гор. В головах поставлен небольшой белый крест с надписью на жестяной табличке его имени (студент Максим Адамович Багданович) и когда он скончался.
{{Канец цытаты}}
|}

У [[1924]] годзе на яго магіле быў усталяваны помнік з чатырма радкамі з верша паэта «''Паміж пяскоў Эгіпецкай зямлі…''». 20-я гады мінулага стагоддзя былі эпохай атэізму, таму стары крыж на ялцінскай магіле быў знішчаны, а на яго месцы з’явіўся помнік з шэра-брунатнага вапняку з чырвонай зоркай&lt;ref&gt;[http://pda.sb.by/post/22064/ Последствия романтического путешествия]{{Недаступная спасылка}} // [[Советская Белоруссия]], [[16 кастрычніка]] [[2002]]&lt;/ref&gt;, які і стаяў там да [[2003]] года, калі на магіле паэта быў усталяваны помнік скульптараў — бацькі, сына Льва і Сяргея Гумілеўскіх&lt;ref&gt;[http://www.euramost.org/index.php?artc=5225 Таямніца магілы Максіма Багдановіча] // euramost.org, [[5 студзеня]] [[2006]]&lt;/ref&gt;.

На пачатку [[1980-я|1980-х]] гадоў уздымалася пытанне пераносу праху паэта з Ялты ў Мінск, але арганізатары не атрымалі афіцыйнага адказу&lt;ref&gt;[http://www.racyja.by/news/materyyaly/padzeya_dnya/3482.html Магілу Багдановіча не перанесьлі ў Менск з-за «Салідарнасьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220315131640/http://www.racyja.by/news/materyyaly/padzeya_dnya/3482.html |date=15 сакавіка 2022 }} // [[Беларускае Радыё Рацыя]], [[24 траўня]] [[2008]]&lt;/ref&gt;.

Сярод папер, што засталіся пасля нябожчыка, былі знойдзены матэрыялы для беларускага буквара, над якім ён, мабыць, працаваў у апошні час&lt;ref&gt;Бярозкін Рыгор. Чалавек напрадвесні: Расказ пра Максіма Багдановіча: Для ст. шк. узросту / Пер. з рус. Ю. М. Канэ; Маст. У. М. Вішнеўскі. — Мн.: Нар. асвета, 1986. С. 19&lt;/ref&gt;. А на крэсле ля самога ложка — кніга, і на ёй кароткі, у адну страфу верш, перадсмяротнае прызнанне, унікальнае ў сваім родзе ва ўсёй сусветнай паэзіі.

== Паэзія ==
Першыя вершаваныя творы сугучны паэзіі [[Янка Купала|Я. Купалы]] і [[Я. Колас]]а&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Яго паэзія развівалася ва ўмовах рэакцыі, у атмасферы вострых сацыяльна-палітычных канфліктаў. Асноўны кірунак творчасці М. Багдановіча — патрыятычнае служэнне сацыяльнаму і нацыянальнаму вызваленню беларускага народа, сцвярджэнне ідэй роўнасці і братэрства, барацьба за гуманістычныя ідэалы. Не прымаючы тагачаснай рэчаіснасці, уціску чалавека-працаўніка, М. Багдановіч проціпастаўляў ім агульначалавечыя духоўныя пачаткі прыгожага і добрага (як вобразы мадоннаў у «Вянку»). Дэмакратызм паэта эвалюцыянаваў да сцвярджэння ідэй гераічнага, самаахвярнага змагання за інтарэсы народа.&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;Лойка А. А. Багдановіч // БЭ ў 18 т. Т. 2. — Мн.: БелЭн, 1996.&lt;/ref&gt;

На паэзію Багдановіча паўплывалі творы французскіх [[сімвалізм|сімвалістаў]], рускіх [[акмеізм|акмеістаў]], аднак ён імкнуўся да стварэння ўласна-беларускай паэзіі, арганічнага зліцця беларускіх і іншаземных традыцый, заклікаў у сваіх артыкулах ''«трымацца народнай песні, як сляпы трымаецца плота»''. Стварыў шмат выдатных узораў грамадзянскай, пейзажнай, філасофскай лірыкі; напісаў шмат вершаў прысвечаных Ане Какуевай (яраслаўскай знаёмай паэта, у якую ён быў закаханы); пісаў і друкаваўся як на беларускай, так і на рускай мове. Багдановіч упершыню ў беларускай літаратуры ўжыў формы [[санет]]у, [[трыялет]]у, [[рандо]] і іншыя класічныя вершаваныя формы, [[верлібр]].

Багдановіч-мастак асноўнай сваёй задачай лічыў узбагачэнне роднай літаратуры новымі тэмамі і формамі. Яго вершы — шматгранны паказ жыцця чалавека ў разнастайных сувязях з грамадствам і прыродай. Галоўнае ў іх — жыццялюбства («Прывет табе, жыццё на волі!», «Выйшаў з хаты»), актыўнае стаўленне да рэчаіснасці («Рушымся, брацця, хутчэй», «Кінь вечны плач свой аб старонцы!»), захапленне красой жыцця («Па-над белым пухам вішняў», «Зімой»), маладосцю («Маладыя гады»), мудрасцю, працавітасцю, таленавітасцю народа («Летапісец», «Слуцкія ткачыхі»). Але ў абставінах тагачаснай рэчаіснасці на першы план вылучаліся тэма паднявольнага жыцця працоўнага народа, роднага краю («Краю мой родны! Як выкляты богам», «Народ, Беларускі Народ!», «Беларусь, твой народ дачакаецца»), вобраз селяніна-працаўніка («Гнусь, працую, пакуль не парвецца», «Пан і мужык»), грамадзянскі сум («Мяжы», «Ой, чаму я стаў паэтам», «Вы, панове, пазіраеце далёка», «Эмігранцкая песня», «Пагоня»).&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt; Матывы смутку паглыбляліся асабістай драмай паэта, з 18 гадоў хворага на сухоты.

У Багдановіча-лірыка моцная схільнасць да роздуму, развагі. Адсюль філасофская заглыбленасць яго вершаў («Зразаюць галіны таполі адну за адной», «Калі зваліў дужы Геракл у пыл Антэя», «Жывеш не вечна, чалавек», санет «На цёмнай гладзі сонных луж балота», рандо «Узор прыгожы пекных зор», «Перад паводкай»).&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;

М. Багдановіч з [[Я. Купала]]м — заснавальніхі пейзажнай і інтымнай любоўнай лірыкі ў беларускай паэзіі («Я бальны, бесскрыдлаты паэт», трыялет «Мне доўгае расстанне з Вамі», «Я хацеў бы спаткацца з Вамі на вуліцы»)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

Вялікая заслуга паэта ў распрацоўцы гістарычнай тэмы («Летапісец», «Безнадзейнасць», «Перапісчык», «Агата», цыкл «Места», «Песня пра князя Ізяслава Полацкага») і урбаністычных матываў («Вулкі Вільні зіяюць і гулка грымяць», «На глухіх вулках — ноч глухая»). Шырока развіваў у беларускай лірыцы т.зв. вечныя тэмы жыцця, смерці, кахання, дружбы (нізка «Каханне і смерць», рандэль «На могілках», трыялет «С. Палуяну»)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

Творчасць Максіма Багдановіча мела першаступеннае значэнне ў гістарычным самапазнанні народа і сцвярджэнні яго месца ў гісторыі чалавецтва. Яго вершы вызначаюцца майстэрскім выкарыстаннем вобразна-выяўленчых сродкаў класічнай і песенна-народнай паэтыкі. Выхаваны на паэзіі [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]], [[А. Фет]]а, [[Ф. Цютчаў|Ф. Цютчава]], добра знаёмы з сучаснай яму рускай паэзіяй, узбагаціў родную літаратуру перадавымі ідэямі і багатым эстэтычным воіштам.&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;

У пачатку [[1914]] года ў [[Вільнюс|Вільні]] ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] выйшаў яго паэтычны прыжыццевы зборнік вершаў '''''«Вянок»''''' (на тытуле кнігі стаіць [[1913]] год, але ў тым годзе яе выдаць не паспелі). 3борнік «Вянок» стаў у беларускай паэзіі ўзорам творчага засваення класічнай паэтыкі на нацыянальнай глебе. Школай высокага майстэрства з’яўляюцца змешчаныя тут [[санет]]ы, [[трыялет]]ы, [[рандо]], актавы, [[тэрцыны]], [[пентаметр]]ы.

Вялікае месца ў творчасці М. Багдановіча займаў фальклор: выкарыстанне беларускай міфалогіі («Чуеш гул? — Гэта сумны, маркотны лясун», «Вадзянік», «Змяіны цар»), вобразаў, матываў, рытміка-інтанацыйнага складу беларускай народнай песні («Не кувай ты, шэрая зязюля», нізка «На сінім Дунаі»). Вершы т.зв. беларускага складу — узор лірыкі, стылізаванай пад песенна-народную паэтыку («Бяседная», «Лявоніха», «Скірпуся»).&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;

Паэмы М. Багдановіча — пошук нацыянальнага эпасу: гераічнага — «Максім і Магдалена», «Страцім-лебедзь», сацыяльна-бытавога — «Мушка-зелянушка і камарык — насаты тварык». «Страцім-лебедзь» — гэта паэтызацыя біблейскага міфу пра лебедзя, паводле якой адзін толькі Страцім-лебедзь адмовіўся ад Ноева каўчэга, сам уступіў у адзінаборства са стыхіяй патопу, аднак трагічна загінуў, бо не ў сіле аказаўся ўтрымаць птушак, што абселі яго, ратуючыся ад патопу. Хоць сам Страцім-лебедзь гінуў, але даваў жыццё іншым птахам. У міфе асуджалася непакорнасць, Багдановіч жа яе ўслаўляў.

Пісаў у класічных і песенна-народных формах іншых паэзій (песні «Руская», «Украінская», «Сербская», «Скандынаўская», «Іспанская», у форме [[рубаі]] — «Персідскія», у форме танкі — «Японскія»),

Паэзія Максіма Багдановіча ўвайшла ў духоўную скарбніцу беларускага народа. Яна ўплывае на развіццё беларускай паэзіі і сёння, асабліва сваім глыбокім, пранікненнем у духоўны свет чалавека і высокай культурай паэтычнага слова.&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt; Некаторыя вершы сталі народнымі песнямі («[[Зорка Венера (песня)|Зорка Венера]]», «[[Слуцкія ткачыхі]]»), многія пакладзены на музыку [[кампазітар]]амі.

== Проза ==
Найлепшыя апавяданні М. Багдановіча стаяць каля вытокаў беларускай нацыянальнай прозы («Апокрыф», 1913; «Апавяданне аб іконніку і залатару…», 1914)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

== Крытыка, публіцыстыка ==
Выступаў у прэсе як публіцыст, друкаваў шматлікія крытычныя артыкулы і літаратурныя агляды.

Праца Багдановіча-крытыка накіравана на абарону рэалізму і народнасці — эстэтычных асноў перадавой беларускай літаратуры пач. ХХ ст. («Глыбы і слаі», 1911; «За тры гады», 1913; «Забыты шлях», 1915). Адзін з заснавальнікаў навуковай гісторыі беларускай літаратуры («Кароткая гісторыя беларускай пісьменнасці да XVI сталецця», «Новы перыяд у гісторыі беларускай літаратуры»)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

Даследаваў літаратуру і гісторыю славянскіх народаў (артыкулы пра [[Тарас Шаўчэнка|Т. Шаўчэнку]], [[М. Ламаносаў|М. Ламаносава]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]], [[М. Лермантаў|М. Лермантава]], гісторыка-этнаграфічныя нарысы «Украінскае казацтва», «Галіцкая Русь», «Угорская Русь», «Браты-чэхі» і інш.).

Яго публіцыстыка звязана з супрацоўніцтвам (1913—16) у яраслаўскай газеце «Голос».

== Перакладчыцкая дзейнасць ==
Па шырыні і разнастайнасці творчага дыяпазону дзейнасць Максіма Багдановіча ў галіне беларускага мастацкага перакладу з’яўляецца беспрэцэдэнтнай&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;&gt;[[Леанід Казыра]]. [http://maksimbogdanovich.ru/articles/30.htm Перакладчыцкая спадчына Максіма Багдановіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113142610/http://maksimbogdanovich.ru/articles/30.htm |date=13 студзеня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Пераклаў на беларускую мову вершы [[Поль Мары Верлен|Поля Верлена]], [[Эміль Верхарн|Эміля Верхарна]], [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Авідзій|Авідзія]], [[Гарацый|Гарацыя]] і іншых замежных паэтаў, на рускую — творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]. Максім Багдановіч быў першым сярод беларускіх пісьменнікаў, хто так востра і глыбока актуалізаваў мэтазгоднасць і патрэбу далучэння беларускай літаратуры да сусветнай, галоўным чынам еўрапейскай літаратуры&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. На фарміраванне метаду перакладчыцкай практыкі Максіма Багдановіча зрабілі ўплыў набыткі ў галіне мастацкага перакладу, пакінутыя А. Пушкіным, М. Горкім, І. Франком, а таксама [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвічам]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніным-Марцінкевічам]]&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

У сваім праграмным крытычным артыкуле «Забыты шлях», напісаным у 1915 годзе Максім Багдановіч абгрунтоўвае актуальнасць беларускага мастацкага перакладу для новай беларускай літаратуры:

{{Пачатак цытаты}}
Намагаючыся зрабіць нашу паэзію не толькі мовай, але і духам, і складам твораў шчыра беларускай, мы зрабілі б цяжкую памылку, калі б кінулі тую вывучку, што нам давала светавая (найчасьцей еўрапейская) паэзія. Гэта апошняя праца павінна ісьці поўным ходам. Было б горш, чым нядбальствам, нічога не ўзяць з таго, што соткі народаў праз тысячы год сабіралі ў скарбніцу светавой культуры. Але занасіць толькі чужое, не разьвіваючы свайго, — гэта яшчэ горш: гэта знача глуміць на­родную душу. Да таго ж адны жабракі могуць праз усё жыццё толькі браць. Трэба ж і нам, беручы чужое, калі-нікалі даць нешта сваё. А свайго, як мы бачым, мы давалі меней, чым маглі&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 291&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Творчы перакладчыцкі метад Максіма Багдановіча абумоўліваецца ўстаноўкаю на дасягненне адэкватнай перадачы зместу і формы арыгінала. Паэт не прымаў і ніколі не выкарыстоўваў у практычнай дзейнасці падрадкоўны, літаральны пераклад верша&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Сваю пазіцыю да літаральнага перакладу Максім Багдановіч выказваў у рэцэнзіі на рускі пераклад зборніка вершаў [[Тэафіль Гацье|Тэафіля Гацье]] «Эмалі і камеі», зроблены [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Мікалаем Гумілёвым]]:

{{Пачатак цытаты}}
Т. Готье занимает одно из самых почтенных мест во французской поэзии. Поэтому можно лишь приветствовать попытку Н. Гумилева познакомить нашу читающую публику совершеннейшими произведениями этого «ювелира слова» […] Главное достоинство стихотворений Т. Готье, как известно, заключается в изяществе отделки всегда безукоризненного стиха […] и именно эта черта творчества Готье нашла себя в переводах Н. Гумилёва наиболее внимательное отношение. Но при всем том разбираемая книга имеет один убийственный недостаток: то, что в ней искусно, в то же время и весьма искусственно. В ней очень много мастерства и мало поэзии. В ее тщательно отточеных стихах не чувстуется «веяния духа живого», все они красивы, но холодны […] Что касается отдельных промахов переводчика, то можно иной раз посетовать на него за стремление к буквальной передаче подлинника. Фраза «И дьявол кожу ей дубил», употребленная при описании Кармен, очень близка к оригиналу, но в то же время и очень смешна&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 2. Маст. проза, пераклады, літаратурныя артыкулы, рэцэнзіі і нататкі, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1993.— С. 360—361&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

Маючы добрыя лінгвістычныя здольнасці, Максім Багдановіч вывучыў і дастаткова глыбока засвоіў лацінскую, нямецкую, французскую мовы, валодаў мовамі славянскіх народаў, а таму мог абыйсціся без падрадкоўніка і працаваць непасрэдна з тэкстам арыгінала. Беларускі даследчык мастацкага перакладу [[Леанід Казыра]] выказвае думку, што «ніхто з беларускіх пісьменнікаў ні да Багдановіча, ні пасля яго так шырока не выкарыстоўваў у сваёй арыгінальнай творчасці антычных матываў, тэм, вобразаў, сюжэтаў і форм»&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. У галіне перакладчыцкай дзейнасці імкненне Максіма Багдановіча адаптаваць узоры антычнай паэзіі да беларускага верша знайшло сваё ўвасабленне ў перастварэнні твораў Гарацыя і Авідзія, а менавіта славутай трыццатай оды «[[Exegi monumentum]]» («Помнік») з трэцяй кнігі одаў Гарацыя, якую паэт пераклаў нязнаным датуль у беларускай паэзіі аўтэнтычным асклепідаўскім вершам арыгіналу, і двух фрагментаў з «Метамарфозаў» Авідзія з назвамі «Грамада зорак „Карона“» і «Ікар і Дэдал», у якіх паэту ўдалося дакладна ўзнавіць змест, інтанацыю і стыль арыгінала&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

Разам з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], іншымі пісьменнікамі-перакладчыкамі нашаніўскай пары Максім Багдановіч далучаецца да перакладу нямецкай паэзіі&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;, у прыватнасці творчай спадчыны Генрыха Гейне і Фрыдрыха Шылера. Даследчык беларуска-нямецкіх літаратурных сувязей Уладзімір Сакалоўскі сцвярджае, што:

{{Пачатак цытаты}}
Вершы Г. Гейнэ захапілі аўтара «Вянка» страснасцю лірычнага пачуцця, глыбокім пранікненнем у самыя інтымныя зрухі чалавечай душы, філасофскім зместам, вялікім гуманізмам, саркастычным выкрыццём людскіх заган, урэшце, дасканаласцю формы, меладычнасцю, блізкасцю да народнай песні
{{Канец цытаты}}

У 1909 г. на старонках «Нашай Нівы» быў апублікаваны першы Багдановічавы перакладны верш Генрыха Гейне — «У паўночным краю на кургане». Праз год у гэтай газеце быў змешчаны пераклад верша Фрыдрыха Шылера «Хочаш сябе ты пазнаць». Пяць іншых перакладзеных вершаў Гейне — «Азра», «Дзяцюк шчыра любіць дзяўчыну», «Калі любоў замучыць», «Калі маеш шмат чаго», «Гайнрых» — былі апублікаваныя толькі ў 1927 годзе ў першым акадэмічным зборы твораў Максіма Багдановіча. Ацэньваючы Багдановічавы пераклады Генрыха Гейне і Фрыдрыха Шылера Уладзімір Сакалоўскі сцвярджае:

{{Пачатак цытаты}}
Багдановічаўскія пераклады твораў Г. Гейнэ і Ф. Шылера хаця і маюць некаторыя выдаткі, што больш залежалі ад часу, чым ад самога перакладчыка, сталі, як і ўся спадчына беларускага паэта, класічнымі&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.
{{Канец цытаты}}

Асноўнае месца ў перакладчыцкай спадчыне Максіма Багдановіча займае французская паэзія&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Яна прадстаўленая 22 творамі Поля Верлена і адным санетам {{нп3|Алексіс-Фелікс Арвер|Алексіса-Фелікса Арвера|ru|Арвер, Алексис-Феликс}}. Характэрна, што аўтар «Вянка» вельмі даражыў перакладамі з Верлена і нават ставіў іх вышэй за некаторыя свае арыгінальныя вершы. Пра гэта сведчыць ліст паэта ад 29 ліпеня 1912 г. у рэдакцыю «Нашай нівы»:

{{Пачатак цытаты}}
Паночкі! Надумаўся я памясьціць у зборніках і пераклады з Верлена, каторыя раней надаслаў у Піцер. Пераклады да арыгінала блізкія, і, калі я магу іх справядліва ацаніць, — добрыя […] Ва ўсякім разе пераклады Верлена больш вартыя друку, чым гэтыя трафарэты, да ліку каторых трэба прыпісаць і в(ерш) «Шмат у нашым жыцці ёсць дарог…» […] Усе пераклады (калі Верлена Вам аддадуць) трэба памясьціць у канцы кнігі як чацвёрты аддзел з іменем «З чужой глебы»: I. З Верлена II. З іншых паэтаў. […] Ізноў прашу,— друкуйце заменш дрэні, заклінаючы п. Антонія іменем европеізма, культурнасьці і т.д., а п. Ластоўскага іменем мадэрнізма і т.д&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 3. Публіцыстыка, лісты, летапіс жыцця і творчасці. — Мн:. Навука і тэхніка, 1995.— С. 247&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

На Максіма Багдановіча паўплывала дасканаласць верленаўскай літаратурнай тэхнікі, гарманічнасць яго верша, дзе ўсе выяўленчыя сродкі скіраваныя на тое, каб падкрэсліць гукавую арганізацыю, рытмічную выразнасць і музычнасць&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Гэтыя тэзы перагукаліся з мэтамі беларускага паэта аб узбагачэнні, развіцці і ўдасканаленні фармальных магчымасцей беларускай паэзіі. Словы французскага паэта «De la musique avant toute chose!» ({{lang-be|Музыка перш за ўсё!}}) былі ўзяты Багдановічам у якасці эпіграфа да верша «Па-над белым пухам вішняў…». Пры перастварэнні верленаўскіх вершаў, вядучым прынцыпам перакладчыцкай дзейнасці для Максіма Багдановіча быў прынцып максімальнай набліжанасці да арыгінала&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;. Прынцып гэты рэалізуецца як пры перадачы зместу, лексікі, так і стылю, фармальных асаблівасцей першатвора&lt;ref name = &quot;kazyra&quot;/&gt;.

== Памяць і спадчына ==
[[Файл:Мінск. З Добрых Мысляў у цэнтр (57).jpg|міні|злева|Помнік Багдановічу на [[Рабкараўская вуліца (Мінск)|вул. Рабкораўскай]]]]
[[Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|міні|[[Валянцін Волкаў]]. Партрэт Максіма Багдановіча, 1927. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]].]]
Яшчэ пры жыцці Багдановіча — у 1909 годзе — тры яго вершы на [[украінская мова|ўкраінскую]] мову пераклаў {{нп3|Мікіта Юхімавіч Шапавал|М. Шапавал|uk|Шаповал Микита Юхимович}}&lt;ref&gt;Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 1. Вершы, паэмы, пераклады, чарнавыя накіды. — Мн:. Навука і тэхніка, 1991.— С. 571; с. 627&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
У наступным — 1910 — годзе трыялет Багдановіча «Мая душа» пераклаў на [[руская мова|рускую мову]] [[Уладзімір Самойлавіч Узін]], што было першым перакладам на рускую мову твораў Багдановіча, апроч аўтаперакладаў. Арыгінал быў надрукаваны ў «Нашай ніве» 18 лютага. Пераклад — у часопісе «Минский листок» 2 мая&lt;ref&gt;Там жа, с. 636&lt;/ref&gt;.

Творы беларускага паэта перакладзены на два дзясяткі моў свету (сярод іх такія распаўсюджаныя, як [[англійская мова|англійская]] (перакладчык [[Вера Рыч]]), [[іспанская мова|іспанская]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]], [[руская мова|руская]], [[французская мова|французская]], [[венгерская мова|венгерская]]&lt;ref&gt;[http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=34270 Беларускія пісьменнікі ў венгерскіх перакладах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120072444/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=34270 |date=20 лістапада 2011 }} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[25 студзеня]] [[2010]]&lt;/ref&gt;), публікаваліся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Югаславія|Югаславіі]] і іншых краінах&lt;ref name = &quot;archives&quot;/&gt;. Яшчэ ў [[1950-я]] гады ў [[Масква|Маскве]] быў выдадзены вялікі зборнік яго выбраных твораў на рускай мове ў перакладзе лепшых савецкіх паэтаў. У ліку перакладчыкаў быў [[Іван Карасёў]].

У [[1991]]—[[1995]] гадах у Беларусі выдадзены поўны збор твораў паэта ў трох тамах.

«[[Зорка Венера (песня)|Зорка Венера]]» — песня (раманс) [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сямёна Рака-Міхайлоўскага]] на верш «Зорка Венера» Максіма Багдановіча, напісанае ў 1912 годзе.

26 кастрычніка 2011 года Нацбанк Беларусі выпусціў дзве памятныя манеты, прысвечаныя Максіму Багдановічу.

Архіў рукапісаў паэта захоўваўся ў яго бацькі, але падчас штурму Яраслаўля ў [[1918]] годзе пацярпеў ад пажару: хоць Адам Багдановіч здолеў уратаваць рукапісы ад поўнага знішчэння, частка іх значна абгарэла.

У [[1927]] годзе, праз 10 гадоў пасля смерці паэта, [[Валянцін Віктаравіч Волкаў|Валянцінам Волкавым]] быў створаны «''Партрэт Максіма Багдановіча''», які цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[http://www.artmuseum.by/ru/vyst/virt/volk Валентин Викторович Волков. Портрет Максима Богдановича. 1927 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100123184832/http://www.artmuseum.by/ru/vyst/virt/volk |date=23 студзеня 2010 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Працуюць музеі Багдановіча ў [[Мінск|Мінску]], [[Гродна|Гродне]], [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] ([[Цэнтр беларускай культуры. Музей Максіма Багдановіча]]); імя паэта носяць вуліцы ва ўсіх абласных цэнтрах [[Беларусь|Беларусі]], у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] і [[Ялта|Ялце]], школы і бібліятэкі ў розных беларускіх гарадах. Яму прысвечаны [[опера]] «[[Зорка Венера (опера)|Зорка Венера]]» ([[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]] — [[Алесь Бачыла]]) і опера «''Максім''» ([[Ігар Палівода]] — [[Леанід Пранчак]]). У [[1991]] годзе імя Максіма Багдановіча было ўнесена ў каляндарны спіс [[ЮНЕСКА]] «Гадавіны выдатных асоб і падзей»&lt;ref name = &quot;archives&quot; /&gt;.

У красавіку [[2008]] года Маскоўскі дзяржаўны гістарычны музей пагадзіўся перадаць 6 паўнавартасных паясоў Слуцкай мануфактуры, якія натхнілі Максіма Багдановіча на стварэнне верша «''[[Слуцкія ткачыхі|Слуцкіе ткачыхі]]''» ў прыватным беларускім музеі братоў Луцкевічаў. Дамова аб экспазіцыі слуцкіх паясоў у Нацыянальным мастацкім музеі была падпісаная толькі на год&lt;ref&gt;[http://sb.by/post/66343 Узор родного василька возвращается на Родину]{{Недаступная спасылка}} // [[Советская Белоруссия]], [[18 красавіка]] [[2008]] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 2023 годзе ў [[Гродна|Гродне]] запачаткавалі абласны літаратурны конкурс імя Максіма Багдановіча. Яго вырашылі праводзіць раз на два гады.

=== Музей у Гродне ===
Музей Максіма Багдановіча ў [[Гродна|Гродне]] размяшчаецца ў драўляным будынку на рагу вуліц 1 мая і Багдановіча. У 1965 годзе на гэтым доме размясцілі таблічку з пазнакай, што тут жыла сям’я Багдановічаў. Але вядома, што жылі Багдановічы ў іншым доме, а гэты проста быў падобны і адзіны са старых драўляных, што захаваўся ў гэтым месцы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Дом унесены ў спіс гісторыка культурных каштоўнасцяў у складзе гістарычнага цэнтра Гродна. Сам будынак драўляны, простакутны ў плане, накрыты двухсхільным дахам. Цэнтральны ўваход вырашаны верандай, плоскае пакрыццё якой з’яўляецца тэрасай перад мезанінам, накрытым самастойным двухсхільным дахам. Сцены гарызантальна ашаляваныя, рытмічна раздзеленыя простакутнымі аконнымі праёмамі ў ліштвах з франтонамі. Куты аздоблены філёнгавымі лапаткамі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/muzej-baglanovicha/|title=Экскурсія (вакол) аднаго дома. Музей Багдановіча|website=Hrodna.life|date=2020-06-27|access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;

Музей тут адкрылі ў 1986 годзе. Першую экспазіцыю для яго сабрала паэтка [[Данута Іванаўна Бічэль-Загнетава|Данута Бічэль]]. Менавіта яна працяглы час была кіраўніком музея.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Зараз у музеі некалькі пакояў: бацькоўскі кабінет, пакой маці, дзіцячы пакой і гасцёўня. Абсталёўка пакояў ідэнтычная тым часам, у якія жыла сям’я Багдановічаў. Ёсць і некалькі асабістых рэчаў паэта — рамка для фотаздымкаў і срэбная лыжачка з манаграмай «МБ» (Максім Багдановіч), а таксама першы фотаздымак Максіма, зроблены ў Гродне ў 1892 годзе.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Экспазіцыя складаецца з часткі, прысвечанай гродзенскаму перыяду жыцця сям’і Багдановічаў, часткі, прысвечанай літаратурна-грамадскаму руху на Беларусі ў другой палове ХІХ — пачатку ХХ стст. і аддзела «Гродзеншчына літаратурная», дзе экспануюцца кнігі, рукапісы, аўтографы, фотаздымкі, асабістыя рэчы гарадзенскіх літаратараў, філолагаў: В. Быкава, [[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|А. Пяткевіча]], М. Мельнікава, А. Дземідовіча, [[Міхась Васілёк|М. Васілька]], [[Янка Брыль|Я. Брыля]], [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|А. Карпюка]], Д. Бічэль, [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]]. Асабістыя рэчы, кнігі і здымкі Быкава перавезлі ў музей Багдановіча ў [[2019]] годзе, калі закрыўся музей [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] на вуліцы [[Савецкая вуліца (Гродна)|Савецкай]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/02/04/muzey-byikava-zakryiusya-ekspazicyiya-perayazdzhae-u-muzey-bagdanovicha/|title=Музей Быкава закрыўся: экспазіцыя пераязджае ў музей Багдановіча|first=Руслан|last=Кулевіч|website=Hrodna.life|date=2019-02-04|access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;

=== Вуліцы ===
[[Файл:Pačatak Vulicy Bahdanoviča.jpg|thumb|300px|left|Пачатак вул. М. Багдановіча ў [[Мінск]]у]]

{{main|Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)}}

У [[1991]] годзе ў [[Мінск]]у [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліца]] была перайменавана ў гонар Максіма Багдановіча. Да гэтага мела назву: ''Максіма Горкага'' (з [[1963]]), ''Камунальная'', ''Аляксандраўская'', ''Траецкая'', ''Віленская'', ''Вялікая Барысаўская''. Пачынаецца ад [[Плошча 8 Сакавіка (Мінск)|плошчы 8 сакавіка]] і доўжыцца да вул. Кальцова. Ідзе паралельна [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекту Незалежнасці]], працягласць 6 км&lt;ref&gt;[http://www.minsk-old-new.com/minsk-3154.htm Минск старый и новый. Улица Максима Богдановича.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091003022331/http://minsk-old-new.com/minsk-3154.htm |date=3 кастрычніка 2009 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Кватэра [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]] размяшчалася па вуліцы Аляксандраўскай, 25, у доме Гурэвіча. 27 лістапада [[1891]] года (паводле старога стылю) тут нарадзіўся Максім, будучы беларускі паэт. Дом стаяў на ўчастку цяперашняй вуліцы М. Багдановіча насупраць сквера каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|опернага тэатра]].

Імем паэта таксама названа [[Вуліца Максіма Багдановіча (Гродна)|вуліца]] ў [[Гродна|Гродне]].

=== Помнік ===
[[9 снежня]] [[1981]] года, у гонар 90-годдзя са дня нараджэння Максіма Багдановіча на [[Плошча Парыжскай Камуны (Мінск)|плошчы Парыжскай камуны]], перад [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|тэатрам оперы і балета]], непадалёк ад месца, дзе нарадзіўся і жыў паэт, быў усталяваны [[Помнік Максіму Багдановічу|помнік класіку беларускай літаратуры]]. Аўтары помніка скульптар [[Сяргей Міхайлавіч Вакар|С. Вакар]], архітэктары [[Юрый Іванавіч Казакоў|Ю. Казакоў]] і [[Леанард Віктаравіч Маскалевіч|Л. Маскалевіч]]. Бронзавая статуя паэта вышынёй 4,6 метра ўсталяваная на пастаменце з чырвонага граніту. Паэт адлюстраваны з перакрыжаванымі на грудзях рукамі, у правай руцэ букет васількоў — кветак, услаўленых у яго паэзіі&lt;ref&gt;[http://minsk-old-new.com/minsk-2750-ru.htm Памятник Максиму Богдановичу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091111023712/http://minsk-old-new.com/minsk-2750-ru.htm |date=11 лістапада 2009 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку [[2008]] года, у адпаведнасці з рашэннем Мінгарвыканкама, помнік класіку беларускай літаратуры быў адпраўлены на рэстаўрацыю&lt;ref&gt;[http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=16477 У Мінску пачаўся дэмантаж помніка Багдановічу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080612184515/http://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=16477 |date=12 чэрвеня 2008 }} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[15 красавіка]] [[2008]]&lt;/ref&gt;. Замест помніка планавалася ўсталяваць фантан. Такое рашэнне ўладаў выклікала абурэнне лідараў беларускай апазіцыі ў эміграцыі, якія параўноўвалі дэмантаж помніка Багдановіча са зніманнем [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]]&lt;ref&gt;[http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=16538 Пазняк параўнаў дэмантаж помніка Багдановічу з парваннем сцяга Ціцянковым] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [[15 красавіка]] [[2008]]&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 2008 помнік быў усталяваны наноў на рагу вуліцы Максіма Багдановіча і плошчы Парыжскай камуны&lt;ref&gt;[http://www.euroradio.fm/by/526/news/20104/ Помнік Максіму Багдановічу ўсталявалі каля Опернага тэатра на новым месцы]{{Недаступная спасылка}} // [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], [[26 чэрвеня]] [[2008]]&lt;/ref&gt;. Адносна былога месцазнаходжання помнік перанеслі на 150 метраў на паўночны захад, бліжэй да месца нараджэння паэта, і павярнулі тварам да [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў кірунку паміж домам на вуліцы М. Багдановіча, 27 і [[Касцёл і шпіталь сясцёр міласэрнасці (Мінск)|Сувораўскім ваенным вучылішчам]].

=== Музей у в. Ракуцёўшчына ===
{{Асноўны|Фальварак Ракуцёўшчына}}
[[Файл:Rakutsyouschyna.JPG|thumb|280px|Музей-сядзіба Максіма Багдановіча ў в. [[Ракуцёўшчына]]]]
Улетку [[1911]] года Максім Багдановіч напісаў два цыклы вершаў: «''Старая Беларусь''» і «''Места''» (усяго 17 вершаў) і дзве паэмы «''Ў вёсцы''» і «''Вэроніка''», калі жыў у маёнтку Лычкоўскіх, у [[Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчыне]] (цяпер у [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскім сельсавеце]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]).

Музеіфікацыя ракуцёўшчынскіх месцаў пачалася ў 70-х гг. [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]]. У чэрвені [[1977]] г. па прапанове супрацоўнікаў Мінскага абласнога краязнаўчага музея ў вёсцы быў усталяваны помнік — два валуны: адзін як вечная свечка памяці, на другім — выбіты радкі з «''Санэта''» М. Багдановіча. У [[1981]] г. каля помніка вядомымі беларускімі пісьменнікамі быў пасаджаны «Максімаў сад»&lt;ref&gt;[http://bagdanovich.museum.by/node/1533 Филиал музея «Фольварк Ракутёвщина». Историческая справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091222095147/http://bagdanovich.museum.by/node/1533 |date=22 снежня 2009 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З [[1983]] г. на мяжы ліпеня і жніўня збіраюцца аматары беларускай культуры. Ракуцёўшчыну, дзе калісьці адпачываў Максім Багдановіч&lt;ref&gt;[http://www.radzima.org/be/pub/2964_p/ Музей-сядзіба Максіма Багдановіча] // [[Радзіма майго духу|Radzima.org]]&lt;/ref&gt;, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасці ператвараюць у вялікую фестывальную пляцоўку&lt;ref&gt;[http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=14668 Вёску Ракуцёўшчына, дзе калісьці адпачываў сам Максім Багдановіч, у гэтыя дні прыхільнікі яго творчасці ператвараюць у вялікую фестывальную пляцоўку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130420142333/http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=14668 |date=20 красавіка 2013 }} // tvr.by, [[3 жніўня]] [[2009]]&lt;/ref&gt;.

Пасля пажару ў музеі Максіма Багдановіча ў в. Ракуцёўшчына было страчана каля 70 унікальных экспанатаў&lt;ref&gt;[http://pda.sb.by/post/52290/ Сказка о мотыльке и аисте, или Дом поэта]{{Недаступная спасылка}} // [[Советская Белоруссия]], [[23 чэрвеня]] [[2006]]&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* Вянок. Кніжка выбраных вершаў. Вільня, 1913.
* Творы. Т. 1-2. Мінск, 1927—1928.
* Выбраныя творы. Мінск, 1946.
* Творы. Мінск, 1957.
* Збор твораў. Т. 1-2. Мінск, 1968.
* Вянок. Кніжка выбраных вершоў. Факсімільнае выданне. Мінск, 1981.
* Поўны збор твораў. У 3 т. Мінск, 1992—1995.
* [[Інтымны дзённік]]. Выбраныя творы. Мінск, 2006.

== Літаратурная крытыка ==

* [[Алег Антонавіч Лойка|Лойка А. А.]] Максім Багдановіч. Мн., І966.
* [[Ніна Барысаўна Ватацы|Ватацы Н. Б.]] Шляхі. Мн., 1986.
* [[Міхась Стральцоў|Стральцоў М. Л.]] Загадка Багдановіча. Мн., І969.
* [[Рыгор Саламонавіч Бярозкін|Бярозкін Р. С.]] Чалавек напрадвесні. Мн., 1986.
* [[Сцяпан Казіміравіч Майхровіч|Майхровіч С. К.]] Максім Богдановіч. Мн., 1958.
* [[Міхась Мушынскі|Мушыскі М. І.]] Беларускае літаратуразнаўства і крытыка. Мн., 1975; яго ж. Каардынаты пошуку. Мн., 1988.
* [[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка Б. І.]] Жывое жыццё. Мн., 1985.
* [[Іван Паўлавіч Мележ|Мележ I.]] Жыццёвыя клопаты. Мн., 1975.
* [[Алесь Адамовіч|Адамовіч А.]] Здалёк і блізку. Мн., 1976.
* [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|Погодин А.]] Белорусские поэты. «Вестник Европы», І9 П, № I.
* [[Якуб Колас|Колас Я.]] Выдатны паэт і крытык. «ЛіМ», 24.05.47.
* [[С. Нісневіч|Нісневіч С.]] Удумлівы знаўца музыкі. «ЛіМ», 26.05.57.
* [[Н. Галубовіч|Галубовіч Н.]] Сведчыць дакумет. «ЛіМ», 09.01.86.
* [[Ніна Барысаўна Ватацы|Ватацы Н.]] А сэрца ўсё імкне да бацькаўскага краю. «Маладосць», 1981.
* [[Р. Лубкіўскі|Лубкивский Р.]] «Звезда поэта». «Л. Г.», 09.12.81.
* {{нп3|Ягор Аляксандравіч Ісаеў|Исаев Е.|ru|Исаев, Егор Александрович}} В надежде и борьбе. «Л. Г.» 09.12.81.
* [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Гилевич Н.]] Непроходящая любовь. «Л. Г.». 09.12.81
* [[Алесь Марціновіч|Марціновіч А.]] Навечна ў памяці народнай. «ЛіМ», 18.12.81.
* [[І. Аўдзееў|Аўдзееў І.]] Сапраўднае аблічча паэта. «ЛіМ», 18.12.81.
* [[Т. Кароткая|Кароткая Т.]] Радок у біяграфію паэта «ЛІМ» 15.Д 83

== Заўвагі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* ''Майхровіч С. К.'' Максім Багдановіч, Мн.:, 1958.
* ''Лойка А.'' Максім Багдановіч, Мн.:, 1966.
* Максім Багдановіч: вядомы і невядомы (укладальнік [[Ціхан Чарнякевіч]]. Мінск, 2011.
* Максім Багдановіч: энцыклапедыя. Мн.: БелЭн, 2011. — 608 с.: іл. ISBN 978-985-11-0584-3
* ''Трус М.'' Максім Багдановіч: коды жыцця і творчасці. — Мінск: БДТУ, 2015. — 179 с.
* ''Хільмановіч У.'' Беларускае золата — Беласток:СЕОРВ,2014. — с. 90-91

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://slounik.org/90588.html Біяграфія на Slounik.org]
* [http://knihi.com/Maksim_Bahdanovic/ Творы на «Беларускай Палічцы»]
* [http://asveta.belinter.net/vianok.html Вянок (у арыгінале)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080724025528/http://asveta.belinter.net/vianok.html |date=24 ліпеня 2008 }}
* [http://maksimbogdanovich.ru/ Жыццяпіс і выбраныя творы Максіма Багдановіча] ''(на бел. і рус. мовах)''
* [http://knihi.com/audio/M.Bahdanovic_Ramans.mp3  Аўдыё: Раманс («Зорка Венера») (чытае В.Тарасаў) — 912 Kb] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250121144636/https://knihi.com/audio/M.Bahdanovic_Ramans.mp3 |date=21 студзеня 2025 }} — knihi.com
* [http://www.rbardalzo.narod.ru Стихи М. Богдановича в переводе И. Карасева] ''(на рус. мове)''
* [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/bagdanovich_m.html БАГДАНОВІЧ Максім Адамавіч]
* [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=16 Вянок — кніга паэзіі (да 100-годдзя з дня выдання) : ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130621193103/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=16 |date=21 чэрвеня 2013 }} віртуальная выстаўка на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я.Коласа НАН Беларусі
* [https://www.youtube.com/watch?v=FSgCeqoLZdE Чытанне беларускай паэзіі ў Вільні / Максім Багдановіч «Пагоня» і «Вянок» ]
* [http://naviny.by/rubrics/culture/2014/03/05/ic_articles_117_184796/ Невядомы твор Багдановіча знайшлі беларускія музейшчыкі]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vnUsV1rBBps Максім Багдановіч. Пагоня]
* [https://www.youtube.com/watch?v=DkLFxQwkhXU&amp;t=22s Максім Багдановіч. Вянок. Выканаўца — Васіль Белацаркоўскі (аудыё)]

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Багдановіч Максім}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]]
[[Катэгорыя:Максім Багдановіч| ]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]]</text>
      <sha1>egazlsmjewbbbvw97bmcmoze2q84i47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бранск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16763</id>
    <revision>
      <id>5157040</id>
      <parentid>5007352</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30046" sha1="au6jvvvipiktz381a7z44gjp3a1b4yz" xml:space="preserve">{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Бранск
|арыгінальная назва    = {{lang-ru|Брянск}}
|краіна = Расія
|унутранае дзяленне = 4 раёна
|першае згадванне = 1146
|ранейшыя імёны = Дзебранск
}}
{{Значэнні}}
'''Бранск''' — [[горад]] у [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], на абодвух берагах ракі [[Дзясна]] пры ўпадзенні ў яе [[Балва|Балвы]] і [[Снежаць|Снежаці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]]. Насельніцтва 411 798 ([[2009]]).

== Гісторыя ==
Упершыню горад згадваецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісу]] як «Дзебранск» пад [[1146]] годам&lt;ref name=&quot;ipatievskaya_letopis&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060115144733/http://www.archeologia.ru/Library/Book/3bcf6c93aa36/page348 Іпацеўскі летапіс. С. 239]&lt;/ref&gt;, пазней — ва [[Васкрасенскі летапіс|Уваскрасенскім]], [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскім]], [[Траецкі летапіс|Траецкім]] летапісах і іншых крыніцах.

Дакладная дата заснавання Бранска невядомая, але ўскосныя паказанні на яе ўтрымліваюцца ў ранніх рускіх летапісах і адносяцца да канца [[10 стагоддзе|X ст.]] Археалагічныя дадзеныя, атрыманыя пры раскопках старога гарадзішча на [[Чашын курган|Чашыным кургане]] ў [[1976]]—[[1979]] гадах, паказваюць на тое, што горад на тэрыторыі цяперашняга Бранска паўстаў у апошняй чвэрці X ст. Зыходзячы з гэтых і іншых звестак, умоўным годам заснавання Бранска лічаць [[985]].

Пасля пажару ў гарадзішчы на Чашыным кургане горад быў наноў збудаваны на Пакроўскай гары. Летапісныя крыніцы згадваюць пра горада ў [[1146]] годзе.

Старажытны Бранск уваходзіў у склад [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]]. Пасля разбурэння ў [[1239]] годзе [[Чарнігаў|Чарнігава]], [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарада-Северскага]] і іншых гарадоў княства мангола-татарамі было ўтворана (у [[1246]] годзе) [[Удзельнае княства|удзельнае]] [[Бранскае княства]], а першым бранскім князем быў [[Раман Міхайлавіч]], затым яго сын [[Алег Раманавіч|Алег]]. Аднак пасля пастрыжэння апошняга ў манахі бранскі і чарнігаўскі стальцы засталіся вакантнымі і Бранск перайшоў пад уладу [[Смаленскае княства|смаленскіх князёў]].

[[Выява:Confluence of Desna and Bolva in Bryansk.JPG|thumb|240px|Сутокі Дзясны і Болвы]]

У [[1310]] годзе бранцы не вытрымалі нападу татараў, іх князь Святаслаў быў забіты ў баі, і з тых часоў бранскія князі атрымлівалі дазвол на княжанне ад Арды. Апошні князь бранскі і смаленскі Васіль атрымаў ярлык на княжанне ад мангольскіх ханаў у [[1356]] годзе, але неўзабаве ([[1360-я]] гады{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}) горад быў далучаны вялікім князем [[Альгерд]]ам да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

Новы князь [[Дзмітрый Альгердавіч]] паспяхова абараняў Бранск ад спробаў [[Масковія|Масковіі]] падпарадкаваць сабе ўсё Бранскае княства. Між іншым, ён жа істотна дапамог князю Дзмітрыю маскоўскаму ў час [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітвы]] ([[1380]]), выступіўшы з уласнай харугвай на яго баку. Па смерці князя Дзмітрыя ([[1399]]) горад перайшоў да [[Вітаўт]]а, некаторы час ім кіраваў [[Ягайла]], а пасля [[Свідрыгайла]].

У [[1500]] годзе Бранск захапіла войска [[Іван III|Івана III]] і далучыла горад да [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. Напачатку [[16 стагоддзе|XVI ст.]] пачалася вайна з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]], падчас якой Бранск выступаў як апорны пункт маскоўскіх сіл. У разгар вайны крымскі хан [[Мехмед-Гірэй I]] запатрабаваў ад [[Васіль III|Васіля III]] вярнуць горад Рэчы Паспалітай, аднак Васіль не выканаў патрабаванняў. Шмат гадоў Бранск быў яблыкам разладу паміж Рэччу Паспалітай і Масковіяй. Назва горада прысутнічала амаль у кожным мірным дагаворы.

У [[1607]] годзе на Бранск двойчы нападаў [[Ілжэдзмітрый II]]. У першы раз горад быў спалены, каб не дастацца «злодзею», да канца ж года адбудаваны практычна нанова.

[[Выява:BRMonument.JPG|thumb|злева|Цэнтральны манумент на Пакроўскай гары]]

Нягледзячы на сталую ваенную пагрозу, Бранск рос, насельніцтва павялічвалася. У [[1616]] годзе ў горадзе жыло 497 чалавек, а ў [[1622]] годзе ваявода князь Далгарукаў адпісваў, што ў горадзе ўжо 1069 здольных насіць зброю.

З [[17 стагоддзе|XVII ст.]] Бранск апынуўся на ростанях найважнейшых гандлёвых шляхоў, якія звязалі [[Украіна|Украіну]] з [[Масква|Масквой]], і з гэтага часу пачалося імклівае развіццё гандлю. Пры [[Пётр I|Пятры I]] горад быў наноў умацаваны. На Дзясне заклалі карабельную верф, на якой будаваліся караблі [[Бранская флатылія|Бранскай флатыліі]] для паходу супраць [[Турцыя|Турцыі]]. У [[1783]] годзе ў Бранску заснаваны арсенал для вырабу аблогавай і палявой артылерыі.

У [[1709]] годзе Бранск увайшоў у склад [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]], а ў [[1778]] годзе атрымаў гарадскі герб «у чырвоным полі залатая марціра з дзвюма пірамідамі бомбаў» і стаў цэнтрам павета [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]]. У [[19 стагоддзе|XIX ст.]] Бранск — цэнтр прамысловага раёна: у 70-х гадах узнікла акцыянернае таварыства Бранскага рэйкапракатнага, жалезарабочага і механічнага заводаў (у наш час ЗАТ &quot;Вытворчы комплекс «[[Бранскі машынабудаўнічы завод]]»).

Паводле [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной Граматы]] ўраду [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], абвешчанай у сакавіку [[1918]] года, Бранск абвяшчаўся тэрыторыяй БНР. Але ў склад [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]], нягледзячы на паведамленні асобных даследчыкаў&lt;ref&gt;[http://knihi.com/hierb/bran2.html Бранск-Северскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015142148/http://knihi.com/hierb/bran2.html |date=15 кастрычніка 2008 }} // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}&lt;/ref&gt;, Бранск ніколі не ўваходзіў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.palacegomel.by/engine/print.php?newsid=166 |title=90 лет со дня образования Гомельской губернии |access-date=19 ліпеня 2014 |archive-date=7 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307012138/http://www.palacegomel.by/engine/print.php?newsid=166 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=989746 Административно-территориальное деление Беларуси]&lt;/ref&gt;.

У [[1920]]—[[1929]] гадах быў цэнтрам [[Бранская губерня|Бранскай губерні]]. У 1923 годзе [[Аркадзь Смоліч]] у сваё кнізе «Геаграфія Беларусі» ахарактарызаваў Бранск як беларускае места.&lt;ref&gt;[[Алег Трусаў]]. [http://www.svaboda.org/content/transcript/763458.html Беларуская Атлантыда: Без бар’ераў. Северскія землі] // [[Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2007&lt;/ref&gt;

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], з [[6 кастрычніка]] [[1941]] года, Бранск быў акупаваны нямецкімі войскамі. [[17 верасня]] [[1943]] года [[Бранская аперацыя|вызвалены]] савецкімі войскамі, з тых часоў гэта дата адзначаецца як дзень горада. У [[Бранскія лясы|лясах Браншчыны]] быў цэнтр партызанскага руху, дзейнічалі партызанскія атрады колькасцю каля 60 тысяч чалавек.

5 ліпеня 1944 года была ўтворана Бранская вобласць, і Бранск зрабіўся яе адміністрацыйным цэнтрам. У 1956 годзе ў склад Бранска ў якасці раёна ўключаны горад-спадарожнік [[Бежыца (горад)|Бежыца]].

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
Бранск падзелены на чатыры гарадскія раёны: [[Бежыцкі раён|Бежыцкі]], [[Валадарскі раён|Валадарскі]] (уключае мястэчкі [[Вялікае Поўпіна]] і [[Снежацкая]]), [[Савецкі раён, Бранск|Савецкі]], [[Фокінскі раён|Фокінскі]] (уключае мястэчка [[Белыя Берагі]]).

== Насельніцтва ==
Насельніцтва Бранска складае 402,7 тысяч чалавек ([[2020]]).

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год
! [[1897]]
! [[1913]]
! [[1939]]
! [[1959]]
! [[1970]]
! [[1992]]
! [[2002]]
! [[2008]]
! [[2010]]
! [[2012]]
! [[2014]]
! [[2016]]
! [[2018]]
! [[2020]]
|-
! Насельніцтва, тыс. чал.
| align=&quot;center&quot; | 23,5&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/2552/БРЯНСК Брянск] // {{Крыніцы/Савецкая гістарычная энцыклапедыя}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; | 30,7
| align=&quot;center&quot; | 87,5
| align=&quot;center&quot; | 207,0
| align=&quot;center&quot; | 318,0&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/71439/Брянск Брянск] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; | 460,5&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/79178 Брянск] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; | 431,5
| align=&quot;center&quot; | 413,9
| align=&quot;center&quot; | 415,7
| align=&quot;center&quot; | 412,7
| align=&quot;center&quot; | 408,4
| align=&quot;center&quot; | 405,9
| align=&quot;center&quot; | 405,7
| align=&quot;center&quot; | 402,7
|}

== Эканоміка ==

=== Прамысловасць ===
Бранск — буйны прамысловы цэнтр. Асноўныя галіны прамысловасці — машынабудаванне, металаапрацоўка. Таксама развіты хімічная, электратэхнічная і электронная, дрэваапрацоўчая, тэкстыльная, харчовая прамысловасць. Больш за 1200&amp;nbsp;прадпрыемстваў выпускаюць:
* цеплавозы, цеплавозныя і карабельныя дызелі, грузавыя вагоны;
* аўтагрэйдары, асфальтамяшальнікі і іншую дарожную тэхніку;
* сельскагаспадарчую тэхніку;
* будаўнічыя матэрыялы;
* швацкія вырабы;
* і іншую прамысловую прадукцыю.

За [[2008]] год па прадпрыемствах апрацоўчых вытворчасцей аб’ём адгружаных тавараў уласнай вытворчасці, выкананых прац і паслуг уласнымі сіламі склаў 38,4 млрд рублёў.

==== Буйныя прадпрыемствы ====
* «[[Бранскі машынабудаўнічы завод]]»;
* «[[Бежыцкі сталеліцейны завод]]»;
* «[[Бранскі аўтамабільны завод]]»;
* «[[Бранскі завод колавых цягачоў]]»;
* «[[Ірмаш]]» (дарожна-будаўнічая, землекапальная тэхніка);
* «[[Брансксельмаш]]»;
* «[[Тэрматрон-Завод]]» (абсталяванне для чыгунак, пад’ёмна-транспартнае абсталяванне);
* «[[Бранскі арсенал]]» (дарожна-будаўнічае абсталяванне);
* «[[Бранскі эксперыментальны завод па рамонце дызельных машынаў]]»;
* «[[Бранскі хімічны завод імя А. І. Паддубнага]]»;
* «[[Група-Крэмній]]» (інтэгральныя схемы, паўправадніковыя прыборы);
* «[[Бранскі электрамеханічны завод]]»;
* «[[Бранскпрамбетон]]»;
* «[[Бранская папяровая фабрыка]]»;
* «[[Бранскі кардон]]»;
* «[[Бранскі камвольны камбінат]]»;
* «[[Бранскспіртпрам]]»;
* «[[Бранканфі]]» (кандытарскія вырабы);
* «[[Мелькрук]]» (мука, крупы, макаронныя вырабы, піва, солад);
* «[[Бранскі малочны камбінат]]»;
* «[[Бранскі мясакамбінат]]».
&lt;!-- Гл. Спіс заводаў і прамысловых прадпрыемстваў Бранска --&gt;

=== Транспарт ===
Бранск — буйны чыгуначны вузел: праз горад праходзяць лініі на Маскву, [[Кіеў]], [[Гомель]], [[Смаленск]], [[Арол (горад)|Арол]] і [[Вязьма|Вязму]], па якіх ажыццяўляюцца пасажырскія і грузавыя перавозкі.

Развязка стратэгічных і міжнародных аўтатрас: {{таблічка-ru|М|3}} (Масква — [[Кіеў]]), {{таблічка-ru|М|13}} (Бранск — [[Кобрын]]), {{таблічка-ru|А|141}} (Арол — [[Рослаў]]).

Праз Бранск пралягае «[[Сяброўства, нафтаправод|нафтаправод Сяброўства]]», газаправоды [[Дашава]] — Масква, [[Шабелінка]] — Масква (з адгалінаваннем на Гомель).

У горадзе размешчаны міжнародны [[Бранск, аэрапорт|аэрапорт «Бранск»]], чыгуначны вакзал «[[Бранск-Арлоўскі|Бранск I]]», аўтобусны вакзал і аўтобусная станцыя.

Пасажырскія перавозкі ажыццяўляюцца [[маршрутнае таксі|маршрутнымі таксі]] (больш за 1400 машынаў на 53 маршрутах) [[тралейбус]]амі (гл. [[Бранскі тралейбус]]), [[аўтобус]]амі (33 маршруты), а таксама прыгараднымі [[электрацягнік]]амі і [[аўтаматрыса]]мі.

== Адукацыя ==
[[Выява:Старый корпус БГТУ Брянск.JPG|thumb|240px|Стары корпус Бранскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]]

Муніцыпальная сістэма адукацыі ўключае 188 адукацыйных устаноў:
* 76 агульнаадукацыйных школ (з іх 2 ліцэі, 9 гімназіяў);
* 98 дашкольных адукацыйных устаноў (14 600 выхаванцаў);
* 10 цэнтраў і дамоў творчасці;
* 2 навучальна-вытворчыя камбінаты ў Бежыцкім і Савецкім раёнах горада;
* муніцыпальная адукацыйная ўстанова для дзяцей, якія маюць патрэбу ў псіхолага-педагагічнай дапамозе: «Бранскі гарадскі цэнтр псіхолага-медыцынска-сацыяльнага суправаджэння»;
* муніцыпальная адукацыйная ўстанова «Бранскі гарадскі інфармацыйна-метадычны цэнтр у сістэме дадатковай педагагічнай адукацыі (падвышэння кваліфікацыі)».

Прафесійную вышэйшую адукацыю ажыццяўляюць 5 ВНУ:

* [[Бранскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]];
* [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт]];
* [[Бранская дзяржаўная інжынерна-тэхналагічная акадэмія]];
* [[Бранская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]]
* [[Бранскі адкрыты інстытут кіравання і бізнесу]]

Акрамя таго, у Бранску адкрыты філіялы 18 ВНУ:
* [[Маскоўскі педагагічны дзяржаўны ўніверсітэт]];
* [[Расійскі дзяржаўны сацыяльны ўніверсітэт]];
* [[Расійскі дзяржаўны адкрыты тэхнічны ўніверсітэт шляхоў зносін]];
* [[Расійскі дзяржаўны гандлёва-эканамічны ўніверсітэт]];
* [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры імя П. Ф. Лесгафта]];
* [[Маскоўскі ўніверсітэт Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі]];
* [[Расійскі ўніверсітэт кааперацыі]];
* [[Маскоўскі псіхолага-сацыяльны інстытут]];
* [[Усерасійскі завочны фінансава-эканамічны інстытут]];
* [[Маскоўскі інстытут рэкламы, турызму і шоу-бізнесу]];
* [[Маскоўскі новы юрыдычны інстытут]];
* [[Міжнародны славянскі інстытут]];
* [[Сучасная гуманітарная акадэмія]];
* [[Маскоўская фінансава-юрыдычная акадэмія]];
* [[Міжнародная акадэмія бізнесу і кіравання]];
* [[Акадэмія права і кіравання Федэральнай службы выканання пакаранняў]];
* [[Арлоўская рэгіянальная акадэмія дзяржаўнай службы]].

У горадзе працуе 168 бібліятэк рознай ведамаснай прыналежнасці. Найбуйнейшая — [[Бранская абласная навуковая ўніверсальная бібліятэка імя Ф. І. Цютчава]].

== Культура ==

=== Тэатры, кінатэатры, канцэртныя залы ===
[[Выява:Bryansk Theater.JPG|thumb|240px|[[Бранскі драматычны тэатр]]]]

* [[Бранскі абласны тэатр драмы імя А. К. Талстога]],
* Бранскі абласны тэатр юнага гледача,
* Бранскі абласны тэатр лялек,
* Дзіцячы музычны тэатр «Арфей».
* Філармонія (канцэртная зала «Сяброўства»).
* Канцэртная зала Палаца культуры «БМЗ».
* 4 кінатэатры, з іх 3 муніцыпальныя.
* Цырк на 1945 месцаў.
* Планетар.

=== Музеі ===
* [[Бранскі Дзяржаўны аб'яднаны краязнаўчы музей]]:
** Бранскі краязнаўчы музей,
** Музей гісторыі партызанскага руху на Браншчыне (Мемарыяльны комплекс «Партызанская паляна»),
** Бранскі літаратурны музей.
* Бранскі абласны мастацкі музей,
** Музей братоў [[браты Ткачовы|Ткачовых]].
* [[Бранскі лес, музей|Музей «Бранскі лес»]] — першы ў Расіі прафесійны музей лесу. Згарэў амаль дашчэнту ў ноч на [[8 сакавіка]] [[2009]] года.
* Парк-музей імя А. К. Талстога — дэкаратыўна-паркавы ансамбль драўлянай скульптуры.
* Мемарыяльны музей [[Дзмітрый Мікалаевіч Мядзведзеў|Д. М. Мядзведзева]].

== Славутасці ==
* [[Свята-Пакроўскі сабор, Бранск|Свята-Пакроўскі сабор]]
* [[Горна-Мікольская царква, Бранск|Горна-Мікольская царква]]
* [[Дом купца Аўраамава, Бранск|Дом купца Аўраамава]]
* [[Свенскі манастыр, Бранск|Свенскі манастыр]]
* [[Спаса-Грабаўская царква]]
* [[Курган Бессмяротнасці (Бранск)|Курган Бессмяротнасці]]

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг Расіі|20px}} [[Арол (горад)|Арол]], [[Расія]]
* {{Сцяг Расіі|20px}} [[Северадзвінск]], [[Расія]]
* {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Гомель]], [[Беларусь]]
* {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Магілёў]], [[Беларусь]]
* {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]], [[Украіна]]
* {{Сцяг Польшчы|20px}} [[Конін]], [[Польшча]]
* {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[Карлава]], [[Балгарыя]]
* {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[Дупніца]], [[Балгарыя]]
* {{Сцяг Літвы|20px}} [[Наўёйі Акмяне]], [[Літва]]
* {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Добэлэ]], [[Латвія]]
* {{Сцяг Венгрыі|20px}} [[Дзьёр]], [[Венгрыя]]
* {{Сцяг ЗША|20px}} [[Лоўэл]], [[ЗША]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Перасвет]] — герой [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітвы]].
* [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў]] (1917—1981) — беларускі, савецкі [[хірург]], арганізатар аховы здароўя.
* [[Радзівон Аслябя]] (? — 1380 або пасля 1389) — легендарны манах-воін, зямляк Перасвета, манах Троіца-Сергіева манастыра. Прылічаны да святых.
* [[Зінаіда Віктараўна Говарава]] (нар. 1938) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Ніл Мікалаевіч Дарожкін]] (1927—2007) — вучоны, [[паэт]]. Доктар тэхнічных навук (1977), прафесар (1979).
* [[Станіслаў Дзмітрыевіч Дзяканаў]] (1932—2002) — беларускі мастак.
* [[Яўген Андрэевіч Капітанаў]] (1932—1997) — урач, [[алерголаг]], [[імунолаг]], [[мікрабіёлаг]]. Доктар медыцынскіх навук (1987), прафесар (1989).
* [[Арнольд Фёдаравіч Смеяновіч]] (1938—2021) — беларускі вучоны ў галіне [[Нейрахірургія|нейрахірургіі]].
* [[Сяргей Георгіевіч Трафіменка]] (1899—1953) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]], Герой Савецкага Саюза.
* [[Мікалай Артамонавіч Шавялёў]] (1899—1943) — удзельнік [[Грамадзянская вайна|Грамадзянскай]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] войнаў, [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Надзея Аляксандраўна Цыркун]] (нар. 1951) — беларускі практыкуючы [[псіхолаг]].

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=340|артыкул=Бранск|аўтар=}}
* Бранск-Северскі // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}
* [[Андрэй Катлярчук]]. [http://arche.bymedia.net/2001-2/katla201.html Беларусы Бранскага края. Этнічная гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222163140/http://arche.bymedia.net/2001-2/katla201.html |date=22 снежня 2015 }} // [[ARCHE]], 2-[[2001]] (Народны нумар)
* Brańsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/353 353]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Bryansk}}
&lt;!-- Калі вы прыйшлі, каб дадаць спасылку — падумайце, а ці так яна важная. Бо хутчэй за ўсё яна будзе выдалена. --&gt;
* [http://radzima.org/be/pub/8_m/ м. Бранск (Бранск-Северскі)] на [[Radzima.org]]
* [http://www.bryanskobl.ru/ Сайт адміністрацыі Бранскай вобласці]{{ref-ru}}
* [http://admin.bryansk.ru/ Сайт Бранскай гарадской адміністрацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061019015033/http://www.admin.bryansk.ru/ |date=19 кастрычніка 2006 }}{{ref-ru}}
* [http://bryansk.gks.ru/ Тэрытарыяльны орган Федэральнай службы дзяржаўнай статыстыкі па Бранскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181021142349/http://bryansk.gks.ru/ |date=21 кастрычніка 2018 }}{{ref-ru}}
* [http://www.edu-bryansk.ru/ Бранскі адукацыйны партал]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211205144902/http://www.edu-bryansk.ru/ |date=5 снежня 2021 }}{{ref-ru}}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/bransk.htm Герб горада]{{ref-ru}}
* [http://map.bryandex.ru/ Інтэрактыўная карта Бранска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090225111032/http://map.bryandex.ru/ |date=25 лютага 2009 }}{{ref-ru}}

{{Бранская вобласць}}
{{Горад воінскай славы|state=collapsed}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Бранскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Бранск| ]]</text>
      <sha1>au6jvvvipiktz381a7z44gjp3a1b4yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Івянец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16989</id>
    <revision>
      <id>5156937</id>
      <parentid>5120824</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5156937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30583" sha1="oqu3er9tv789ztgcu2lwcnhnnigtp81" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Гарадскі пасёлак
 |беларуская назва        = Івянец
 |арыгінальная назва      = Івянец
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of arms of Ivianiec.png
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = Івянец. Касцёл Св. Міхала Арханёла (01).jpg
 |подпіс                  = [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар францысканцаў (Івянец)|Касцёл Св. Міхала Архангела]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 53|lat_sec = 24
 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 44|lon_sec = 29
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Валожынскі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = XIV стагоддзе
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1940
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = 1772
 |паштовы індэкс          = 222370
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 5
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Ivianiec
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 242979037
}}
'''Івяне́ц'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Ivianiec}}, {{lang-ru|Ивенец}}) — гарадскі пасёлак у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], стаіць на [[Волма (прыток Іслачы)|р. Волма]]. &lt;!--Цэнтр [[Івянецкі сельсавет|Івянецкага сельсавета]].--&gt; Знаходзіцца за 31 км ад [[Валожын]]а, за 40 км ад чыгуначнай [[станцыя Койданава|станцыі Койданава]] на лініі [[Мінск]]—[[Баранавічы]]. Аўтадарогі накіраваны на Мінск, [[Дзяржынск]], [[Стоўбцы]], [[Навагрудак]]. Івянец — даўняе [[мястэчка]], колішняя сталіца [[Івянецкае графства|графства]] на [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыне]], якому ўпершыню ў краіне распрацавалі зямельную сімволіку&lt;ref name=&quot;ivenec&quot;/&gt;.

== Герб ==
[[Герб Івянца]] (1998) уяўляе сабою палову фігуры льва залацістага колеру на чырвоным фоне з залатой каронай уверсе. Выява льва ўзята з радавога герба Салагубаў — былых уладальнікаў Івянца, верхняя частка (карона) нагадвае пра тое, што ў XVIII ст. Івянец быў цэнтрам [[Івянецкае графства|Івянецкага графства]].

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню Івянец упамінаецца ў другой палове [[XIV стагоддзе|XIV ст.]], калі ён знаходзіўся ў валоданні [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Вітаўт]]а. У другой палове [[XV ст.]] — уладанне [[Салагубы|Давойна-Салагубаў]]. Пад [[1522]] годам Івянец значыцца як [[мястэчка]] [[Менскі павет|Менскага павета]]. У сяр. [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] тут з’явілася пратэстанцкая супольнасць, дзейнічалі кальвінскі збор, школа і шпіталь. У [[1606]] у мястэчку збудавалі драўляны касцёл. На [[1640]] у Івянцы было 27 двароў. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] ([[1654]]—[[1667]]) маскоўскія захопнікі ўчынілі тут значныя разбурэнні&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;.

У пач. [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] утварылася [[Івянецкае графства]]. У [[1702]] стольнік мінскі [[Тэадор Ваньковіч]] заснаваў у мястэчку касцёл і кляштар францысканцаў, у [[1745]] годзе [[падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі]] [[Ян Міхал Салагуб]] збудаваў мураваны касцёл (фару). У [[1780]] тут было 7 вуліц, Рынак, 174 двары&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;.

=== Пад уладай Расійскай імперыі ===
У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Івянец апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам воласці Менскага павета. Царскія ўлады перавялі асабіста вольных местачкоўцаў у стан прыгонных сялян (толькі ў [[1860]] яны дабіліся свабоды і вяртання мяшчанскага звання)&lt;ref name=&quot;miastečki-1&quot;/&gt;. З [[1795]] года ўладанне Казіміра Плявакі, калабарыйскага старасты, з [[1810]] г. — Якуба Плявакі. Станам на [[1859]] год у Івянцы было 189 двароў&lt;ref name=&quot;miastečki-2&quot;/&gt;, на [[1861]] — 189. Местачкоўцы актыўна ўдзельнічалі ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчым паўстанні]] ([[1863]]—[[1864]])

Пасля здушэння паўстання ў [[1864]] з мэтай [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі края]] расійскія ўлады адкрылі ў Івянцы народнае вучылішча, а [[28 лістапада]] [[1869]] гвалтоўна перарабілі касцёлы Святога Міхаіла і Найсвяцейшай Тройцы ў цэрквы [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. У [[1880-я]] у мястэчку было 288 дамоў&lt;ref name=&quot;HSKP&quot;/&gt;, 2 школы, 35 крамаў, 17 ганчарных майстэрань, 2 заезныя двары, 2 царквы, 2 сінагогі, праводзіліся штотыднёвыя таргі і 2 кірмашы ў год. У Івянцы неаднаразова спыняліся беларускі паэт і драматург [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] і пісьменнік [[Ядвігін Ш.]]

У [[1888]] г. уладальнік Міхаіл Казарынаў. Паводле вынікаў перапісу [[1897]] года, колькасць двароў павялічылася да 399, дзейнічалі 2 царквы і 2 капліцы, працавалі народнае вучылішча, 2 малітоўныя школы, 2 багадзельні, прыёмны пакой, вадзяны млын, 15 майстэрняў з абпальвання гаршкоў, 9 кузняў, 64 крамы, 2 карчмы і гарэлачны склад, праводзіліся 2 кірмашы штогод і таргі ў нядзелі.

=== Найноўшы час ===
У пач. [[XX стагоддзе|XX ст.]] дзейнічалі бальніца і амбулаторыя, у якіх працавалі доктар, 3 фельчары, некалькі санітарак. З 1902 г. да верасня [[1939]] года ва ўладанні Пятра Дарагунцава. У 1913—1915 гадах каля кірмашовай плошчы былі ўзведзены праваслаўная царква Святой Ефрасінні Полацкай і жаночы манастыр.

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў лютым 1918 Івянец занялі нямецкія войскі. Затым у час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 Івянец занялі польскія войскі.

Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе ў [[1923]] стала цэнтрам гміны Валожынскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час Івянец знаходзіўся за 16 км ад граніцы з БССР. Рэчка Волма, што цякла праз паселішча, брала свой пачатак па-за гэтай граніцай. Івянец размяшчаўся на пагорках у атачэнні лясоў і складаўся з некалькіх вуліц, найбольшымі з якім былі: вул. Пілсудскага (гістарычная Койданаўская), на ёй размяшчаліся пошта, гродскі суд і тры школьныя будынкі, вул. Т. Касцюшкі (гістарычная Ракаўская) з адміністрацыяй гміны, будынкам агульнаадукацыйнай школы, шпіталем і касцёлам Святога Аляксея, вул. 3 Мая (гістарычная Віленская), на ёй знаходзіліся найбольш значныя жылыя будынкі, два атэлі, паліцэйскі пастарунак, аптэка, касцёл Святога Міхаіла. У [[1934]] распачалася электрыфікацыя паселішча. Прыватныя асобы заснавалі электрычную станцыю. Яна размяшчалася над рэчкай, у будынках даўняга двару Салагубаў. Праца машыны электрычнай станцыі выкарыстоўвалася на мясцовай лесапільні. У [[1936]] у Івянцы збудавалі новую школу на вуліцы Закляштарнай, большасць вуліц забрукавалі, а некаторыя асвятлілі. На [[1938]] у мястэчку было 574 будынкі (з іх 10 мураваных), працавалі шматлікія цагельні, кінатэтар «Jutrzenka» ({{lang-be|Зорка}}) у Доме жаўнера, ваенны аэрапорт пры кашарах.

Увосень 1939 года Івянец увайшоў у [[БССР]], дзе стаў цэнтрам раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] (з [[1962]] у Валожынскім раёне). [[12 кастрычніка]] [[1940]] паселішча атрымала афіцыйны статут [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлку гарадскога тыпу]]. У гэты час тут было 523 двары.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[25 чэрвеня]] [[1941]] да [[6 ліпеня]] [[1944]] мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У Івянецкім гета (10 лістапада 1941 — 9 чэрвеня 1942) былі закатаваныя і забітыя больш за 1000 габрэяў.

У [[1998]] адбылося афіцыйнае зацверджанне [[герб Івянца|герба Івянца]], створанага на аснове герба «[[Герб «Праўдзіч»|Праўдзіч]]» роду [[Салагубы|Салагубаў]]. [[18 ліпеня|18]]—[[20 ліпеня]] [[2008]] у мястэчку прайшла 1-я Міждыяцэзіяльная сустрэча моладзі&lt;ref name=&quot;catholic&quot;/&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; widths=150 heights=150 perrow=&quot;4&quot;&gt;
Ivianiec, Vołma. Івянец, Волма (1930-39).jpg|Панарама
Ivianiec, Rynak, Fara. Івянец, Рынак, Фара (1901-13) (2).jpg|Рынак. Фарны касцёл
Ivianiec, Fara. Івянец, Фара (XX) .jpg|Фарны касцёл з боку апсіды
Ivianiec, Vilenskaja, Franciškanski. Івянец, Віленская, Францішканскі (1900).jpg|Вуліца Віленская. «Белы касцёл», [[1897]]
Ivianiec, Rakaŭskaja, Śviatoha Alaksieja. Івянец, Ракаўская, Сьвятога Аляксея (1930).jpg|Вуліца Ракаўская. «Чырвоны касцёл», [[1930-я]]
Ivianiec, Vilenskaja-Rakaŭskaja. Івянец, Віленская-Ракаўская (1918).jpg|Рог Віленскай і Ракаўскай, [[1918]]
Ivianiec, Vilenskaja. Івянец, Віленская (24.09.1929).jpg|Вуліца Віленская, [[1929]]
Ivianiec, Rynak-Nadrečnaja. Івянец, Рынак-Надрэчная (1918).jpg|Вуліца Зашкольная
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:28
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1815 from:0 till:418 
  bar:1861 from:0 till:1799
  bar:1897 from:0 till:2445 
  bar:1923 from:0 till:2226 
  bar:1931 from:0 till:3084
  bar:1940 from:0 till:3303 
  bar:1971 from:0 till:3700
  bar:1994 from:0 till:5200
  bar:1998 from:0 till:5000
  bar:2006 from:0 till:4800
  bar:2009 from:0 till:4320
  bar:2016 from:0 till:4178
  bar:2017 from:0 till:4206
  bar:2026 from:0 till:3806
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XIX стагоддзе''': 1815 год — 418 чал.&lt;ref name=&quot;HVB-1&quot;/&gt;; 1861 год — 1&amp;nbsp;799 чал.; 1897 год — 2&amp;nbsp;445 чал.&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;
* '''XX стагоддзе''': 1923 год — 2226 чал.&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt; у ''мястэчку Івянец'' і 38 чал. у ''фальварку Івянец''&lt;ref name=&quot;HVB-2&quot;&gt;{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 425.&lt;/ref&gt;; 1931 год — 3&amp;nbsp;084 чал., з іх 1&amp;nbsp;521 хрысціянін і 563 іўдзеі; 1940 год — 3&amp;nbsp;303 чал.; 1971 год — 3,7 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;; 1994 год — 5,2 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;; 1998 год — 5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;BE&quot;/&gt;
* '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 4,8 тыс. чал.; 2008 год — 4,8 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;HVB-3&quot;&gt;{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 422.&lt;/ref&gt;; 2009 год — 4&amp;nbsp;320&lt;ref name=&quot;belstat&quot;/&gt;; 2016 год — 4&amp;nbsp;178 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 4&amp;nbsp;206 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 год — 3&amp;nbsp;806 чал.

== Эканоміка ==
[[Файл:2024.11.03 Ceramics of Ivianiec Valožyn District Minsk Region Household Utensils 1970s Clay Ceramic Glaze Painting.jpg|thumb|[[Івянецкая кераміка]]. Бытавыя рэчы. 1970-я годы. Гліна, паліва, роспіс.]]
У Івянцы працуюць прадпрыемствы [[Харчовая прамысловасць|харчовай]], [[дрэваапрацоўчая прамысловасць|дрэваапрацоўчай]], [[хімічная прамысловасць|хімічнай]] прамысловасці, у тым ліку фабрыка мастацкай керамікі і гафту, племянны птушказавод, дрэваапрацоўчы камбінат, дзяржаўнае прадпрыемства «Крыніца», кандытарская фабрыка «[[Іўкон]]». Гасцініца «Івянец».

Івянец — адзін з ганчарных цэнтраў [[Беларусь|Беларусі]]&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt; (гл. [[івянецкая кераміка]]). У даўнія часы мясцовая прадукцыя вывозілася не толькі ў навакольныя сёлы і мястэчкі, але і на рынкі [[Вільня|Вільні]] і [[Мінск]]у. Ганчарнае рамяство існуе тут і ў наш час.

== Культура ==
Дзейнічаюць [[Івянецкі музей традыцыйнай культуры|музей традыцыйнай культуры]] (краязнаўчы музей), дзіцячая школа мастацтваў, Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі, дом культуры, 2 бібліятэкі, кінатэатр.

Пачынаючы з 2003 года ў Івянцы адбываецца штогадовая «[[Музычная майстэрня]]» — найбуйнейшы ў Беларусі майстар-клас для хрысціянскіх музыкантаў і спевакоў.

== Інфраструктура ==
У Івянцы працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова. Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе пасялковая бальніца.

== Забудова ==
[[Файл:Iwieniec panorama-B fc35.jpg|thumb|Забудова цэнтра пасёлка]]
[[Файл:Iwieniec panorama-A fc34.jpg|thumb|Забудова пасёлка]]

=== Планіроўка ===
Планіроўка Івянца гістарычна склалася па традыцыйнай схеме: вуліцы пачынаюцца ад гандлёвай плошчы, размешчанай у сярэдзіне паселішча. Ад плошчы праменямі разыходзяцца шэсць вуліц. З іх тры пераходзяць у дарогі на [[Ракаў]] (зараз вул. 17 Верасня), [[Стоўбцы]] (вул. Камсамольская), [[Дзяржынава]] (вул. 1 Мая).

=== Вуліцы і плошчы ===
{| cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;&quot;
|- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align=&quot;center&quot;

| '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы'''

|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;

| 17 Верасня вуліца || '''Ракаўская''' вуліца || Тадэвуша Касцюшкі вуліца

|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;

| 1 Мая вуліца || '''Віленская''' вуліца || 3 мая вуліца

|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;

| Камсамольская вуліца || '''Койданаўская''' вуліца || Пілсудскага вуліца

|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;

| Леніна вуліца ||  '''Зашкольная''' вуліца&lt;ref name=&quot;radzima&quot;/&gt; ||

|-style=&quot;background:#FAFAFA;&quot; align=&quot;left&quot;

| Прамысловая вуліца || '''Княжацкая''' вуліца ||

|-style=&quot;background:#EEEEEE;&quot; align=&quot;left&quot;

| Свабоды плошча || '''Рынак''' плошча ||

|}

== Славутасці ==
* [[Касцёл Святога Аляксея (Івянец)|Касцёл Святога Аляксея]] (чырвоны касцёл; [[1905]]—[[1907]]) — {{ГККРБ 4|613Г000085}}
* Комплекс кляштара францысканцаў: [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар францысканцаў (Івянец)|касцёл Святога Міхаіла Арханёла]], кляштарны корпус, агароджа з брамай (белы касцёл; [[1702]]—[[1705]]), на перакрыжаванні вуліц 1-га Мая і Пушкіна — {{ГККРБ 4|613Г000086 }}
* Курганны могільнік ([[XI стагоддзе|XI]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзi]]), на паўночнай ускраіне пасёлка, за 0,4 км на поўнач ад касцёла, за 50 м на захад ад птушкафабрыкі — {{ГККРБ 4|613В000087}}
* Сядзіба Плявака (пач. [[XX ст.]])
* [[Івянецкая сінагога|Сінагога]] (1912)
* [[Царква Святой Ефрасінні (Івянец)|Царква Св. Ефрасінні]] (пасля [[1990]])
* Прыдарожныя капліца
* Капліца на каталіцкіх могілках
* Брацкая магiла ([[1941]]—[[1944]]), пл. Свабоды — {{ГККРБ 4|613Д000088}}
* Адміністрацыйны будынак ([[1930-я]])
* Дом-музей [[Апалінарый Пупко|Апалінарыя Пупко]] ([[XIX ст.]])
* Яўрэйскія могілкі
* Каталіцкія могілкі
* Помнік Ф. Дзяржынскаму

=== Страчаная спадчына ===
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Івянец)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1745]])
* Царква, пабудаваная на месцы касцёла Св. Тройцы
&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot; caption=&quot;Краявіды мястэчка&quot;&gt;
Івянец. Касцёл Св. Міхала Арханёла (07).jpg|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла («Белы касцёл»)
Файл:Franciszkanie Iwieniec fc15.jpg|Кляштар францысканцаў
Файл:Івянец. Касцёл Святога Аляксея.jpg|[[Касцёл Святога Аляксея (Івянец)|Касцёл Святога Аляксея]] («Чырвоны касцёл»)
Івянец. Могілкі. Капліца каталіцкая.jpg|Могілкі. Капліца каталіцкая
Івянец. Царква Св. Ефрасінні.jpg |[[Царква Святой Ефрасінні, Івянец|Царква Св. Ефрасінні]]
Файл:Synagogues in Ivyanets 1a.jpg|Сінагога
Файл:Iwieniec muzeum-A fc31.jpg|Краязнаўчы музей
Івянец. Брама каталіцкіх могілак (01).jpg|Брама каталіцкіх могілак
&lt;/gallery&gt;

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг Польшчы}} [[Стэрдынь]], [[Польшча]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Уладзімір Яўгенавіч Ануфрыеў]] (нар. 1957) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, кераміст.
* {{нп5|Макс Лернэр||en|Max Lerner}}
* [[Міхалка Петрукоў]] (Лотыш) — нашанівец
* [[Апалінарый Пупко]] (1893—1984) — самабытны майстар-разьбяр
* [[Вацлаў Пупка]] — грамадскі і палітычны дзеяч
* [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] (1891—1938) — беларускі рымска-каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч
* [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч]] ([[1895]]—[[1942]]) — беларускі педагог, матэматык, грамадскі дзеяч.
* [[Васіль Паўлавіч Гур’янаў]] (нар. 1955) — беларускі палітык.
* [[Іосіф Валяр’янавіч Ляшчынскі]] (нар. 1924) — беларускі дзеяч аматарскага мастацтва, [[Заслужаны дзеяч культуры Беларусі]].
* [[Таццяна Мікалаеўна Буйко]] (нар. 1959) — беларускі філосаф.

== Гл. таксама ==
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Мінскай вобласці]]
* [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ivenec&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.ivenec.eu/herb.htm |title = На фэсце Св. Міхала ў Івенцы ўпершыню прэзентаваны герб Івянецкага графства |publisher = [http://www.ivenec.eu www.ivenec.eu] |date = 5 кастрычніка 2011 |accessdate = 14 чэрвеня 2016 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305002313/http://www.ivenec.eu/herb.htm |archivedate = 5 сакавіка 2016 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ehb&quot;&gt;[[Марат Батвіннік|Батвіннік М.]], [[Валерый Шаблюк|Шаблюк В.]] Івянец // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 469.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;miastečki-1&quot;&gt;{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 88.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;miastečki-2&quot;&gt;{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 379.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HSKP&quot;&gt;[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Iwieniec // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/324 324].&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;catholic&quot;&gt;[http://catholic.by/p2/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=4940&amp;Itemid=9&amp;rrr 1-я Міждыяцэзіяльная сустрэча моладзі ў Івянцы] на [[Catholic.by]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HVB-1&quot;&gt;{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 423.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HVB-2&quot;&gt;{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 425.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BE&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7к}} С. 159.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HVB-3&quot;&gt;{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1к}} С. 422.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf |date=30 кастрычніка 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;radzima&quot;&gt;[http://www.radzima.org/be/miesca/ivyanec.html Івянец], [[Radzima.org]]&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7}}
* {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-1}}
* {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Івянец|344}}
* Kuźmiński J.J. Z Iwieńca i Stołpców do Białegostoku. — Białystok, 1993. ISBN 83-901635-0-0.
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Ivianiec|Івянец}}
{{OSM relation|6722711|Івянец}}
* {{ГБ|http://globustut.by/ivenec/index.htm}}
* {{radzima2|ivyanec}}
* [http://www.ivenec.com Івянец ONLYNE] — старонка г.п. Івянец

{{Валожынскі раён}}
{{Мінская вобласць}}

[[Катэгорыя:Івянец| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>oqu3er9tv789ztgcu2lwcnhnnigtp81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белгародская вобласць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17664</id>
    <revision>
      <id>5156981</id>
      <parentid>4943029</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3258" sha1="qtyo0kmuex0z3rp08ohzl8x2dd8kh7x" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Белгародская вобласць''' — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], размешчаны на поўдні Цэнтральнай Расіі на мяжы з [[Украіна]]й. Утворана [[22 кастрычніка]] [[1932]] года. У цяперашніх межах існуе з 6 студзеня 1954 года. У склад вобласці ўваходзіць 21 раён, 6 гарадоў абласнога падпарадкавання і 4 горада раённага падпарадкавання. Адміністрацыйны цэнтр — [[Белгарад|горад Белгарад]] (342 тыс. чалавек), які размешчаны за 695 км на поўдзень ад [[Масква|Масквы]].

Найбуйнейшыя гарады: [[Белгарад]], [[Стары Аскол]], [[Губкін (горад)|Губкін]], [[Шабекіна]], [[Аляксееўка (Белгародская вобласць)|Аляксееўка]], [[Валуйкі]].

Насельніцтва вобласці складае 1511,6 тыс. чалавек ([[2005]]), у тым ліку гарадскога — 65,8 % , сельскага — 34,2 % (2005). Шчыльнасць насельніцтва — 55,8 чалавека на 1 км² (2005). Сярэдні ўзрост складае 38,5 года, у тым ліку мужчын — 35,6, жанчын — 41 год.

Колькасць эканамічна актыўнага насельніцтва — 46 %. Вобласць практычна мананацыянальна: 93 % — [[рускія]], 5 % — [[украінцы]], 0,4 % — [[беларусы]].

== Вядомыя асобы ==
* [[Якаў Дзмітрыевіч Васюцін]]
* [[Міхаіл Панцялеевіч Краўчанка]] — [[Герой Савецкага Саюза]]
* [[Іван Антонавіч Плякін]] — [[Герой Савецкага Саюза]]
* [[Рыгор Іванавіч Спольнік]], [[Герой Савецкага Саюза]]
* [[Іосіф Канстанцінавіч Кірылаў]] — генерал-маёр, удзельнік баёў за вызваленне [[Магілёў|Магілёва]] ў 1944 годзе.

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
{{commonscat|Belgorod Oblast}}
* [http://www.belregion.ru/ Афіцыйны сайт гебернатара і ўрада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201210002307/http://www.belregion.ru/ |date=10 снежня 2020 }}
* [http://www.belduma.ru/view.php?width=1024 Абласная дума] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071012170611/http://www.belduma.ru/view.php?width=1024 |date=12 кастрычніка 2007 }}
* [https://web.archive.org/web/20090418003922/http://mirbelogorya.ru/modules/news/index.php?storytopic=1 Навіны вобласці]
{{Белгародская вобласць}}
{{Адміністрацыйны падзел Расіі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Белгародская вобласць| ]]</text>
      <sha1>qtyo0kmuex0z3rp08ohzl8x2dd8kh7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белсат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17920</id>
    <revision>
      <id>5156993</id>
      <parentid>5137132</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:43:54Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57702" sha1="eqi3axjcbkgeopn5cl82v56qkwjoywj" xml:space="preserve">{{Тэлеканал
| назва               = Белсат
| поўная назва        = Тэлеканал «Белсат»
| лагатып             = Belsat (2022).svg
| шырыня              = 220px
| краіна              = {{Сцягафікацыя|Польшча}}
| зона вяшчання       = {{Сцягафікацыя|Зямля}}
| час вяшчання        = 07:00 — 02:30
| мова                = [[Беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]], [[Украінская мова|украінская]]
| цэнтр               = 
| фармат              = 16:9
| тэматыка            = Серыялы, фільмы, дакументальныя фільмы, а таксама інфармацыйныя, пазнавальныя, эканамічныя і іншыя праграмы.
| дата пачатку вяшчання = [[10 снежня]] [[2007]] года 
| аўдыторыя           = 
| доля                = 
| доля-дата           = 
| доля-крыніца        = 
| заснавальнік        = 
| уладальнік          = [[Польскае тэлебачанне]]
| кіраўнікі           = 
| раннія назвы        = 
| роднасныя каналы    = 
| папярэднікі         = 
| голас канала        = Юрый Салодкі (2016 — цяпер), [[Дзмітрый Гурневіч]] (2007—2016)
| сеткавы партнёр     = [[Польскае тэлебачанне]]
| слоган              = Белсат — нам блізкія вашыя справы
| сайт                = {{url|belsat.eu}}
}}
'''«Белсат»''' ({{lang-pl|Biełsat}}, {{lang-ru|Белсат}}, {{lang-en|Belsat}}) — першы незалежны спадарожнікавы тэлеканал, створаны для беларускіх гледачоў. З’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP S.A.). Канал фінансуецца пераважна Міністэрствам замежных спраў [[Польшча|Польшчы]] пры падтрымцы міжнародных донараў&lt;ref name=&quot;Le Monde&quot;&gt;{{cite web|last=Iwaniuk|first=Jakub|date=2017-01-30|title=La télévision Bielsat s'inquiète pour son avenir|url=https://www.lemonde.fr/actualite-medias/article/2017/01/30/incertitudes-autour-de-l-avenir-de-la-television-bielsat_5071413_3236.html|access-date=2018-01-29|publisher=[[Le Monde]]|pages=8|language=fr}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Ініцыятыва стварэння спадарожнікавага тэлеканала для беларускіх гледачоў належыць журналістцы Агнешцы Рамашэўскай-Гузы. Канал быў адказам на выказаную ў беларускіх дэмакратычных колах патрэбу ў незалежнай ад уладаў Беларусі тэлестанцыі. Ідэю падтрымалі польскі ўрад і шырокі спектр палітычных сіл у парламенце. У выніку праект стаў адным з прыярытэтаў польскай палітыкі ў галіне міжнароднай супрацы дзеля дэмакратыі і развіцця грамадзянскай супольнасці. 20 чэрвеня 2006 года кіраўніцтва Польскага тэлебачання стварыла камісію для падрыхтоўцы беларускамоўнага канала, у склад якой увайшлі медыядзеячы з Польшчы і Беларусі. Пачаткова планавалася запусціць канал у студзені 2007 года. 23 красавіка 2007 года польскае грамадскае тэлебачанне падпісала дамову з Міністэрствам замежных спраў Польшчы аб стварэнні канала «ТВ Беларусь». 17 ліпеня 2007 года кіраўніцтва Польскага тэлебачання фармальна зацвердзіла новы канал у сваёй структуры і атрымала на яго стварэнне з дзяржаўнага бюджэту 16 млн злотых. Новы канал назвалі «Белсат». З самага пачатку ён фінансаваўся шэрагам міжнародных донараў, найважнейшыя з якіх — шведская «Sida», Савет міністраў паўночных краін, міністэрствы замежных спраў Нарвегіі, Нідэрландаў, Канады і Літвы, урады Вялікабрытаніі і Ірландыі, а таксама Дзяржаўны дэпартамент ЗША. «Белсат» пачаў трансляванне 10 снежня 2007 года, у Міжнародны дзень правоў чалавека. Дырэктарам канала стала аўтарка ідэі — Агнешка Рамашэўская-Гузы. У канцы 2008 года сфарміравалася грамадская Назіральная рада канала. У яе склад увайшлі такія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі, як [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|Валянцін Акудовіч]], [[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхаіл Анемпадыстаў]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], Анатоль Гуляеў, [[Святлана Калінкіна]], [[Уладзімір Георгіевіч Колас|Уладзімір Колас]] (старшыня), [[Алег Анатольевіч Трусаў|Алег Трусаў]], [[Юрый Хашчавацкі]].

У чэрвені 2008 года на канале было 100 супрацоўнікаў з Польшчы і Беларусі. На 2020 год каманда налічвае амаль 300 штатных і пазаштатных работнікаў з Польшчы, Беларусі, Расіі, Украіны, Казахстана і іншых краін. Канал мае два філіялы — у Мінску і Кіеве — і сетку карэспандэнтаў у Берліне, Бруселі, Вільнюсе, Празе і Ерэване.

[[File:Mikhail Tumelya interview.jpg|thumb|260 px|Аляксандр Баразенка бярэ інтэрв’ю ў [[Міхаіл Тумеля|Міхаіла Тумелі]]. 24 верасня 2013 г.|alt=]]

== Як глядзець ==
«Белсат» транслюе ў сярэднім 19 гадзінаў на дзень. Трансляцыя пачынаецца а 7:00 раніцы паводле мінскага часу ([[UTC+3]]) і канчаецца пасля 2:00 ночы, у залежнасці ад працягласці эфірных праграм. Праграмы канала транслююцца ў жывым эфіры на старонцы belsat.eu, на старонцы канала ў «YouTube», а таксама ў дадатку «''Belsat TV Live''» для тэлевізараў з аперацыйнай сістэмай «[[Android]]». Дадатак «''Belsat TV''» для таблетаў і смартфонаў з сістэмамі «Android» і iOS дазваляе прагляд праграм канала ў жывым эфіры і атрыманне апошніх навін разам з відэаматэрыяламі.

Праграмы «Белсата» можна глядзець у інтэрнэце на старонцы belsat.eu і на [[YouTube|«YouTube»]]. Мае дзесяць тэматычных каналаў на платформе «YouTube»: ''«Белсат News»'', ''«Белсат Doc»'', ''«Белсат Now»'', ''«Белсат Life»,'' ''«Белсат Гісторыя»'', ''«Белсат Музыка»'', ''«Вот Так»'', ''«Жэстачайшый Мульт»'', ''«Belsat in English»'' і ''«Biełsat po Polsku»''. «Белсат» вядзе старонкі ў бальшыні сацыяльных сетак: «Facebook», «Twitter», «Instagram», «Telegram», «Аднакласнікі», «УКантакце», «TikTok» і «LinkedIn».

Прымаць «Белсат» можна праз спадарожнік «{{нп3|Астра 4А|Астра 4А|uk|Astra 4A}}» (пазіцыя 5˚ E, палярызацыя H, частата 12 379,6&amp;nbsp;MHz). Усе зацікаўленыя аператары кабельных сетак могуць трансляваць канал на ўмовах бясплатнай ліцэнзіі.

«Белсат» можна слухаць на «SoundCloud»-канале «Belsat Music», дзе дасяжныя запісы твораў з музычных праграм канала.

У мінулым здараліся выпадкі кароткатэрміновых скарачэнняў штодзённага эфірнага часу ў сувязі з фінансавым крызісам.

== Структура і праекты ==
=== Тэлевізійнае вяшчанне ===
«Белсат» транслюе ў сярэднім 19 гадзін на дзень. Эфір складаецца з інфармацыйных блокаў, аналітычных праграм, дакументалістыкі і забаўляльнага кантэнту. Прыём сігналу ажыццяўляецца праз спадарожнік «Astra 4A» (4.8°E), што дазваляе пакрываць усю тэрыторыю Беларусі і значную частку Еўропы.

=== Рускамоўны праект «Вот так» ===
{{Асноўны артыкул|Вот так (тэлеканал)}}
У 2017 годзе быў запушчаны рускамоўны праект ''Вот Так'', які пазней вырас у асобны інфармацыйны брэнд і YouTube-канал. Яго афіцыйная мэта — прадастаўленне альтэрнатыўнай інфармацыі для жыхароў Расіі, Украіны і іншых краін былога СССР, процідзеянне крамлёўскай прапагандзе і асвятленне падзей у рэгіёне&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vot-tak.tv/o-nas|title=О нас|publisher=Vot-tak.tv|accessdate=2024-01-26|archive-date=18 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718121206/https://vot-tak.tv/o-nas|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Праект мае ўласную рэдакцыю і сетку карэспандэнтаў.

=== Лічбавыя платформы ===
Канал актыўна развівае прысутнасць у інтэрнэце. Сайт ''belsat.eu'' працуе на чатырох мовах (беларуская, руская, польская, англійская). «Белсат» мае разгалінаваную сістэму каналаў на [[YouTube]] («Белсат News», «Белсат Life», «Вот Так», «Белсат Гісторыя» і інш.), агульная колькасць падпісчыкаў якіх перавышае мільён чалавек. Таксама вядзецца актыўная праца ў сацыяльных сетках ([[Facebook]], [[Telegram]], [[Instagram]], [[TikTok]]).

Ёсць мабільны дадатак ''Belsat TV'' (Android, iOS) і праграма для Smart TV, якія дазваляюць глядзець эфір у абыход блакіровак.

== Праграмы ==
* '''«Аб’ектыў»''' — Галоўная інфармацыйная праграма «Белсата» ў жывым эфіры, якая выходзіць штодзённа з самага пачатку існавання канала. Падае матэрыялы пра галоўныя падзеі, пераважна з Беларусі ды краінаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы.
* '''«Беларускі свет»''' — Праграма пра лёсы беларусаў, якія жывуць за мяжою, з асабліваю ўвагай да жыцця беларускай нацыянальнай меншасці з [[Падляшша]]. Праграма рыхтуецца рэдакцыяй «Белсат ТВ» у [[Беласток]]у.
* '''«Вандроўкі па Гарадзеншчыне»''' — Разам з правадніком Аляксеем Шотам гледачы наведваюць малавядомыя гістарычныя мясціны Гарадзеншчыны — сядзібы мясцовай арыстакратыі ды шляхты, касцёлы і цэрквы, а таксама рэшткі габрэйскай культуры.
* '''«Вечаровы шпіль» («{{lang-ru|Вечерний шпиль}}»)''' — Сатырычны агляд падзеяў тыдня, якія здарыліся ў краінах Садружнасці Незалежных Дзяржаваў. Вядоўца Алесь Карніенка выбірае найсмяшнейшыя і найбольш абсурдныя навіны, каб іх бязлітасна пракаментаваць.
* '''«Вось так» («{{lang-ru|Вот так}}»)''' — Штодзённы інфармацыйны сэрвіс у жывым эфіры на рускай мове, скіраваны да жыхароў постсавецкай прасторы. Праграма мае сваю сетку карэспандэнтаў у Расійскай Федэрацыі, Украіне, Казахстане і Арменіі.
* '''«Давайце разбірацца»''' — Праграма Станіслава Івашкевіча і [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускага расследавальніцкага цэнтра]], прысвечаная карупцыі ў Беларусі. Створаная ў супрацы з Міжнародным кансорцыумам журналісцкіх расследаванняў, на рахунку якога, напрыклад, выкрыццё аферы [[Панамскія дакументы|«Панамскія дакументы»]].
* '''«Даты праўды»''' — Цыкл праграмаў Вячаслава Ракіцкага, прысвечаных стагоддзю беларускай дзяржаўнасці, закладзенай у 1918 годзе стварэннем Беларускай Народнай Рэспублікі. У кожным эпізодзе дэманструюцца фота- і відэаматэрыялы з прыватных архіваў, якія не публікаваліся раней.
* '''«Загадкі беларускай гісторыі»''' — Аўтар і вядоўца — гісторык [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] — папулярызуе сярод гледачоў гісторыю Беларусі. Ён падарожнічае па краіне і распавядае пра падзеі мінулага, якія застаюцца невядомыя шырокай грамадскасці ды наўмысна замоўчваюцца на занятках у беларускіх школах.
* '''«Кожны з нас»''' — Галоўнае ток-шоу «Белсата». У кожным выданні запрошаныя ў студыю госці дыскутуюць на розныя тэмы, якія на гэты момант баламуцяць эмоцыі беларусаў.
* '''«Лабірынты»''' — Цыкл гістарычных праграмаў, зрэалізаваных у стылі сюжэтна-дакументальных фільмаў. Кожная распавядае пра малавядомыя эпізоды з жыцця выбітных беларускіх літаратураў ды інтэлектуалаў, якія жылі ў першай палове мінулага стагоддзя.
* '''«Маю права»''' — Штотыднёвая праграма, дзе журналісты разам з экспертамі з розных вобласцяў шукаюць развязання праблемаў, з якімі часам доўгімі гадамі безвынікова змагаюцца жыхары Беларусі.
* '''«Мова нанова»''' — Тэлевізійная версія папулярных у Беларусі курсаў, што прасоўваюць беларускую мову сярод людзей, якія штодзень размаўляюць па-руску. У кожным эпізодзе падаецца лексіка на выбраную тэму.
* '''«Над Нёмнам»''' — Адзіная польскамоўная праграма ў эфіры канала, выходзіць з беларускімі субтытрамі. Аўтары апавядаюць пра падзеі з жыцця польскай меншасці ў Беларусі і наведваюць месцы, звязаныя з польскай гісторыяй і культурай. Праграму выдае «TVP Polonia».
* '''«ПраСвет»''' — Аналітычная праграма пад рэдакцыяй Аліны Коўшык і Сяргея Пелясы. Тэлерубрыкі разглядаюць найбольш важныя падзеі, якія адбыліся ў свеце за тыдзень, а прысутныя ў студыі эксперты абмяркоўваюць іх пад прызмаю інтарэсаў беларускай дзяржавы і народу.
* '''«Размова»''' — Вечаровая публіцыстычная праграма, якая выходзіць з панядзелка да чацвярга. Вядоўцы — знаныя палітычныя аглядальнікі [[Святлана Калінкіна]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|Уладзімір Мацкевіч]] і [[Віталь Аляксеевіч Цыганкоў|Віталь Цыганкоў]] — абмяркоўваюць са сваймі гасцьмі самыя істотныя ды актуальныя беларускія падзеі.
* '''«Сведкі»''' — Цыкл дакументальных фільмаў Вячаслава Ракіцкага, прысвечаных барацьбе за незалежнасць Беларусі ў 1980-2000-ых. Пра гістарычныя падзеі распавядаюць грамадскія і палітычныя дзеячы, якія бралі ў іх удзел.
* '''«Студыя Белсат»''' — Інфармацыйны блок, які выходзіць у жывым эфіры з панядзелка да пятніцы. У яго ўваходзяць сталыя рубрыкі, такія, як навіны, прагноз надвор’я, спартовыя навіны, агляд беларускіх медыяў, прэзентацыя культурніцкіх падзеяў і абмеркаванне найноўшых тэхналогіяў.
* '''«Тыдзень»''' — Выніковая інфармацыйная праграма з [[Сяргей Аляксандравіч Падсасонны|Сяргеем Падсасонным]] і Ігарам Кулеем.
* '''«Тэрыторыя праўды» (рас. «Территория правды»)''' — Два цыклы міжнародных дэбатаў з удзелам экспертаў. Першы цыкл быў прысвечаны прэзідэнцкім выбарам у Расеі ў 2018 годзе, другі — дваццатай гадавіне пашырэння [[НАТА|NATO]] на краіны Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.
* '''«Хай так TV»''' — Сатырычная праграма аб працы фікцыйнага падпольнага тэлеканала. Тройка вядоўцаў каментуюць сённяшнія падзеі ды запрашаюць у студыю вядомых беларусаў, каб паразмаўляць з імі на нетыповыя тэмы.
* '''«Эксперт. Міністэрства праўды»''' — Анімаваны сатырычны серыял Юрыя Хашчавацкага, праз крывое люстра якога паказваецца функцыянаванне беларускай дзяржавы і дачыненні адміністрацыі Аляксандра Лукашэнкі з суседнімі краінамі.
* '''«Я не буду гэтага есці» (рас. «Я не буду это есть»)''' — Папулярныя шэф-кухары Вольга Прігарова і Аляксандр Чыкілеўскі выкарыстоўваюць свае прафесійныя навыкі напоўніцу, каб дапамагчы гасцям — знаным персонам з беларускага шоу-бізнесу — перамагчы кулінарныя траўмы дзяцінства.
* '''«[[Belsat Music Live]]»''' — Агляд найцікавейшых выканаўцаў сучаснай беларускай музычнай сцэны. Папулярныя журналісты Міра Шульц і [[Сяргей Будкін]] размаўляюць з музыкамі пра іхную творчасць ды разам з запрошанымі ў студыю гледачамі слухаюць іхныя творы, граныя ўжывую.
* '''«Intermarium»''' — Аўтарская праграма Паўла Мажэйкі. Запрошаныя ім гісторыкі ды публіцысты дыскутуюць на найскладанейшыя тэмы супольнай гісторыі краінаў Цэнтральна-Усходняй Еўропы і абмяркоўваюць, які гэта мае ўплыў на сучасныя міжнародныя стасункі.
* '''«Welcome ў Беларусь»''' — Праграма, што выходзіць у летні перыяд, — пра замежнікаў, якія з розных прычынаў апынуліся ў Беларусі і адкрываюць для сябе гэтую краіну, параўноўваючы свае папярэднія веды пра яе са сваймі адкрыццямі.

== Фінансаванне ==
У 2009 годзе польскі ўрад вылучыў тэлеканалу 5655 тыс. долараў з мэтавага рэзервовага фонда, прызначанага для падтрымкі дэмакратыі і грамадзянскага грамадства за мяжой. У 2010 годзе [[Еўрапейская камісія]] вылучыла каля 10 млн. [[еўра]]&lt;ref&gt;[http://www.tvr.by/bel/newsprint.asp?id=59055 Туркоў, Р. Тое, з чым зараз сутыкнулася Расія, даўно выкарыстоўваецца ў Беларусі]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У 2011 годзе бюджэт склаў 9 млн долараў, зь якіх 6 выдаткавала [[Міністэрства замежных спраў Польшчы|МЗС Польшчы]], рэшту — [[урад Швецыі]]&lt;ref&gt;[http://www.tvr.by/bel/newsprint.asp?id=47235 Крывашэеў, А. Пасланне Прэзідэнта беларускаму народу і парламенту — адна з тэм, якая найбольш абмяркоўваецца ў Інтэрнэце]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе польскі МЗС, па прычыне павелічэння выдаткаў на польскія консульскія службы і падтрымку {{нп3|Бежанцы Грамадзянскай вайны ў Сірыі|сірыйскіх бежанцаў|en|Refugees of the Syrian Civil War}}, вырашыў на дзве траціны скараціць фінансавую падтрымку тэлеканала у 2018 годзе. У пачатку снежня стала вядома, што фінансавая камісія [[Сенат Польшчы|сената Польшчы]] ўхваліла папраўкі, якія дазволяць {{нп3|Міністэрства фінансаў Польшчы|Міністэрству фінансаў Польшчы|pl|Ministerstwo Skarbu}} выдзеліць для «Белсата» сродкі на наступны год&lt;ref name=&quot;Коровенкова&quot;&gt;[http://naviny.by/article/20171224/1514103459-belsat-perestal-byt-kanalom-tolko-dlya-belorusskoy-oppozicii Коровенкова, Т. «Белсат» перестал быть каналом только для белорусской оппозиции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106134109/https://naviny.by/article/20171224/1514103459-belsat-perestal-byt-kanalom-tolko-dlya-belorusskoy-oppozicii |date=6 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, «Белсат» атрымае дадатковае фінансаванне ў рамках сумеснай праграмы Польшчы і Вялікабрытаніі па супрацьдзеянні расійскай дэзынфармацыі ў рэгіёне&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nn.by/?c=ar&amp;i=202133|title=Грошы на «Белсат» выдзеліць Вялікабрытанія|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;.

З самага пачатку быў супольна фінансаваны праз Міністэрства замежных справаў Польшчы ды міжнародных донараў, найважнейшыя з якіх — «Sida» (Швецыя), Рада міністраў паўночных краінаў, міністэрствы замежных справаў Нарвегіі, Нідэрландаў і Канады, урады Брытаніі ды Ірландыі, а таксама Дзяржаўны дэпартамент ЗША.

== Адносіны з дзяржаўнымі ўладамі ==
=== Дачыненні з беларускімі ўладамі ===
У 2007 годзе прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што праект трансляцыі незалежнага беларускага канала з Польшчы — «глупы, бязглузды і нетаварыскі»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.tut.by/86821.html|title=Лукашэнка: Незалежны тэлеканал — «глупы, бязглузды і нетаварыскі» праект|work=[[TUT.BY]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080421035450/http://news.tut.by/86821.html|archivedate=21 красавіка 2008|language=ru|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Канал неаднаразова звяртаўся па акрэдытацыю сваіх карэспандэнтаў на Беларусі, але атрымліваў адмовы. Праз адсутнасць акрэдытацыі карэспандэнтам «Белсата» перыядычна прысуджаюць у Беларусі штрафы за «незаконны выраб і пашырэнне прадукцыі СМІ». Некаторым выпісваюць па дзесяць штрафаў на год, але яны надалей працуюць&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29875446.html|title=Сьледчы камітэт вярнуў тэхніку «Белсату» і папрасіў прабачэньня|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}&lt;/ref&gt;.

Тэлеканал востра адрэагаваў на [[Плошча 2010|падзеі 19 снежня 2010 года]], у дзень абвешчэння вынікаў галасавання на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах]]. «Белсат» вёў наўпроставую трансляцыю.

Спачатку супрацоўнікаў тэлеканала не штрафавалі на тэрыторыі краіны, а толькі выносілі папярэджанні за працу без акрэдытацыі. Але з красавіка 2016 года к журналістам пачалі ўжываць ч. 2 арт. 22.9 КаАП (незаконны выраб прадукцыі СМІ), штрафы па якой вар’іруюцца ад 20 да 50 базавых велічынь&lt;ref name=&quot;Коровенкова&quot; /&gt;. За 2017 год беларускія суды выносілі 70 рашэнняў супраць журналістаў, якія супрацоўнічалі з тэлеканалам «Белсат» — сума штрафаў перавысіла 50 тысяч беларускіх рублёў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://belsat.eu/in-focus/nyaprosty-god-belsatu-sadzhali-u-turmy-adbirali-dzyatsej/|title=Няпросты год «Белсату»: саджалі ў турмы, адбіралі дзяцей|work=Белсат}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2017 года ў мінскім офісе тэлеканала прайшоў ператрус, была канфіскаваная тэхніка на 20 тысяч еўра&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28401623.html|title=Забралі ўсё: у мінскіх офісах тэлеканала «Белсат» прайшлі ператрусы|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}&lt;/ref&gt;. Супрацоўнікаў тэлеканала штрафавалі за тое, што «трымаў мікрафон»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28888209.html|title=«Трымаў мікрафон». Суд аштрафаваў журналіста-фрылансэра за сюжэт для «Белсату»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}&lt;/ref&gt;, нібыта «за нецэнзурную лаянку»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28393593.html Журналісту «Белсату» Алесю Баразенку прысудзілі 15 сутак // РАдыё Свабода}}&lt;/ref&gt;, за «парушэнне аўтарскага права на гандлёвы знак „Белсат“»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28784631.html|title=Суд пастанавіў аштрафаваць журналіста Алеся Баразенку і канфіскаваць абсталяваньне тэлеканалу «Белсат»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}&lt;/ref&gt; і інш.

Канал асвятляў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты ў Беларусі 2020—2021 гадоў]], за гэта шмат хто з журналістаў быў асуджаны і арыштаваны. У 2020 годзе журналістаў «Белсата» затрымлівалі 162 разы, вельмі часта з канфіскацыяй тэхнікі&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://polandin.com/52206486/trial-of-belarusian-journalists-underway|title=Trial of Belarusian journalists underway|first=Telewizja Polska|last=S.A|publisher=polandin.com|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423210835/https://polandin.com/52206486/trial-of-belarusian-journalists-underway|archive-date=23 красавіка 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Са жніўня 2020 года сайт тэлеканалу заблакаваны ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|title=В Беларуси заблокирован ряд сайтов. В том числе и СМИ|first=Виталий|language=ru|last=Олехнович|publisher=[[Onliner.by]]|date=2020-08-22|access-date=2020-12-23|archive-date=23 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123024511/https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2020-08-22|title=В Белоруссии заблокировали несколько десятков информационных сайтов. Среди них — &quot;Радио Свобода&quot; и &quot;Медиазона&quot;|url=https://meduza.io/news/2020/08/22/v-belorussii-zablokirovali-neskolko-desyatkov-informatsionnyh-saytov-sredi-nih-radio-svoboda-i-mediazona|access-date=2020-08-24|publisher=[[Meduza]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;. З мая 2021 года беларускія ўлады блакіруюць і люстэрка асноўнага сайта&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-05-07|title=Мининформ заблокировал сайт blstv.eu телеканала «Белсат»|url=https://mediazona.by/news/2021/05/07/belsat|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508060746/https://mediazona.by/news/2021/05/07/belsat|archive-date=2021-05-08|access-date=2021-05-08|publisher=[[Медиазона]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

15 лістапада 2020 года за трансляцыю мірнай акцыі ў памяць [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] з «[[Плошча Перамен|Плошчы Пераменаў]]» журналісткі тэлеканала [[Кацярына Андрэева (беларуская журналістка)|Кацярына Андрэева]] і [[Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова|Дар’я Чульцова]] былі арыштаваны, а ў лютым 2021 года атрымалі па два гады пазбаўлення волі&lt;ref name=&quot;svaboda-6623&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31109394.html|title=Польскі прэзыдэнт заклікаў улады Беларусі амніставаць асуджаных журналістак «Белсату»|language=be|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|date=2021-02-18|access-date=2021-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315234050/https://www.svaboda.org/a/31109394.html|archive-date=2021-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda-2750&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31107508.html|title=Журналістак «Белсату» Андрэеву і Чульцову пакаралі 2 гадамі турмы за стрым з «плошчы Перамен». ФОТА і ВІДЭА|language=be|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|date=2021-02-18|access-date=2021-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315233207/https://www.svaboda.org/a/31107508.html|archive-date=2021-03-15}}&lt;/ref&gt;.

27 ліпеня 2021 года інфармацыйныя рэсурсы «Белсата» прызнаны ў Беларусі экстрэмісцкімі, распаўсюджанне інфармацыі з іх цягне адміністрацыйную адказнасць&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/sajt-i-use-sacyjalnyja-setki-belsata-pryznali-ek|title=Сайт і ўсе сацыяльныя сеткі «Белсата» прызналі экстрэмісцкімі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2021-07-27|access-date=2022-01-12}}&lt;/ref&gt;. 3 лістапада таго ж года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] прызнала інтэрнэт-рэсурсы рэсурсы «Белсата» [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]] (за стварэнне такога фарміравання і членства ў ім прадугледжана крымінальная адказнасць)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=280035|title=«Белсат» — экстрэмісцкае фарміраванне. Што гэта значыць для іх аўдыторыі?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-03|access-date=2022-01-12}}&lt;/ref&gt;.

У студзені 2023 года Дар’ю Лосік, жонку [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігара Лосіка]], за інтэрв’ю каналу прысудзілі да двух гадоў калоніі па крымінальным артыкуле аб садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці&lt;ref&gt;{{cite web|title=В Беларуси суд приговорил к двум годам колонии Дарью Лосик|url=https://www.currenttime.tv/a/daryu-losik-prigovorili-k-2-godam-kolonii/32230394.html|website=[[Настоящее Время]]|date=2023-01-19|access-date=2023-03-24|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Увосень 2022 года крымінальную справу за інтэрв’ю каналу завялі супраць Наталлі Суславай, маці загінулага ва Украіне беларускага добраахвотніка Паўла «Волата» Суслава&lt;ref&gt;{{cite web|title=В Беларуси против матери погибшего в Украине белорусского добровольца завели уголовное дело|url=https://www.currenttime.tv/a/32148685.html|website=[[Настоящее Время]]|date=2022-11-25|access-date=2023-03-24|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Дачыненні з уладамі Расіі ===
Восенню 2024 года расійскія ўлады абвясцілі «Белсат» непажаданай арганізацыяй у Расіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2024/09/13/genprokuratura-ob-yavila-nezhelatelnym-v-rossii-telekanal-belsat|title=Генпрокуратура объявила «нежелательным» в России телеканал Belsat|work=[[Meduza]]|date=2024-09-13|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Дачыненні з Еўрасаюзам і ЗША ===
[[Еўрапейскі парламент]] заклікаў [[Еўрасаюз]] падтрымаць «Белсат» у чатырох асобных рэзалюцыях. 20 студзеня 2011 года асаблівая ўвага была прысвечаная падтрыманню незалежных беларускіх медыяў, у тым ліку «Белсат ТВ». Еўрадэпутаты заклікалі [[Еўрапейская камісія|Еўрапейскую камісію]] «падтрымаць фінансавымі і палітычнымі сродкамі намаганні беларускай грамадзянскай супольнасці і няўрадавых арганізацый у Беларусі, якія папулярызуюць дэмакратыю і супрацьстаяць рэжыму». Рэзалюцыя таксама заклікала Еўрапейскую камісію прыпыніць супрацу з беларускімі дзяржаўнымі медыямі і дапамогу ім.

У студзені 2012 года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Барак Абама]] падпісаў «Акт аб дэмакратыі і правах чалавека ў Беларусі» (Belarus Democracy and Human Rights Act). Дакумент вызначае прыярытэты амерыканскай палітыкі ў дачыненні Беларусі, а таксама выказвае падтрымку незалежным медыям, у тым ліку тэлеканалу «Белсат».

У красавіку 2019 года [[АБСЕ]] асудзіла правядзенне ператрусаў у мінскіх офісах «Белсата». У маі 2019 года Арлем Дэзір, прадстаўнік АБСЕ ў пытаннях свабоды медыяў, выказаў расчараванне і заклапочанасць адносна практыкі пераследу журналістаў, якія працуюць у Беларусі без акрэдытацыі. Гэта было рэакцыяй на прысуджэнне вялікіх штрафаў шасці журналістам «Белсата».

== Міжнародная падтрымка і партнёры ==
«Белсат ТВ» — структурная частка Польскага тэлебачання, якая фінансуе канал разам з Міністэрствам замежных справаў і забяспечвае яго інфраструктурную базу. З самага пачатку «Белсат» карыстаўся фінансавым падтрыманнем шэрагу інстытуцыяў, між іншым, «Swedish International Development Cooperation Agency» («SIDA»), Рады міністраў паўночных краінаў, Міністэрстваў замежных справаў Нарвегіі, Нідэрландаў, Канады і Літвы, урадаў Вялікай Брытаніі ды Ірландыі, а таксама Дзяржаўнага дэпартаменту ЗША. Медыйныя арганізацыі, такія, як «Radio Free Europe» / «Radio Liberty» (якое працуе на беларускім рынку пад назваю «Свабода») і «Нямецкая хваля» бязвыплатна давалі «Белсату» ліцэнзіі на выбраныя праграмы.

Стратэгічныя партнёры «Белсата»:
* амбасада Каралеўства Нідэрландаў у Варшаве, якая падтрымлівае, між іншым, навучанне працаўнікоў «Белсата» і даследаванні аглядальнасці канала;
* [[BBC|«British Broadcasting Corporation»]], якая бязвыплатна дае «Белсату» сваю тэлевізійную прадукцыю — мастацкія і адукацыйныя серыялы, стварае эксклюзіўная матэрыялы для рускамоўнага сэрвісу «Белсата» «Вось так», а таксама праводзіць трэнінгі для працаўнікоў і кіроўнага персаналу «Белсата»;
* «European Endowmend for Democracy» фінансуе вытворчасць некаторых праграм «Белсата»;
* «National Democratic Institute for International Affairs» (NDI), які суфінансаваў цыкл дэбатаў «Тэрыторыя праўды»;
* «Organized Crime and Corruption Reporting Project» — асацыяцыя следчых журналістаў, якая супрацуе з аўтарамі праграмы «Давайце разбірацца»;
* «Thomson Reuters», які падтрымаў структурную рэформу «Белсат ТВ» і трэнінгі для працаўнікоў канала, а таксама суфінансаваў праграмы «Тэрыторыя праўды» і спецвыданні «ПраСвет».

У межах грамадскай кампаніі для прасоўвання беларускае мовы «Беларускамоўны» «Белсат» супрацуе з такімі арганізацыямі, як культурніцкая пляцоўка [[Арт Сядзіба|«Арт Сядзіба»]], Беларускі ПЭН-Цэнтр (чалец міжнароднага ПЭН-клубу) і [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]].

== Узнагароды ==
* У 2013 годзе еўрапейскае выданне міжнароднага часопісу «Reader’s Digest» назвала [[Агнешка Рамашэўска-Гузы|Агнешку Рамашэўска-Гузы]] «Еўрапеец года-2013».
* У 2010 годзе [[Агнешка Рамашэўска-Гузы]] і каманда тэлеканала «Белсат» уганараваныя прэміяй імя [[Ежы Гедройц]]а.
* «Найвышэйшая мера», рэж. Сяргей Ісакаў, Юлія Хлашчанкова:
узнагарода ў конкурсе «Рэпарцёры для рэпарцёраў» для журналістаў з дзяржаў «Усходняга партнёрства» (Варшава, Польшча, 2012).

* «Архімандрыт», рэж. Юрый Каліна:
узнагарода «за аператарскае майстэрства» — XI міжнародны фестываль дакументальных фільмаў «Кінолітопис» (Кіеў, Украіна, 2012);
узнагарода журы — VIII міжнародны каталіцкі фестываль хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Магніфікат» (Мінск, 2012);
1-ае месца ў намінацыі «дакументальнае кіно» — Х міжнародны фестываль праваслаўнага кіно «Покров» (Кіеў, Украіна, 2012);
узнагарода «Залаты мельхіёр» — VIII агульнапольскі конкурс рэпарцёраў польскага радыё «Melchiory» (Польшча, 2012);
узнагарода «Бронзавы турань» — Міжнародны фестываль «Этнафільм» (Чадца, Славакія, 2012);
1-ая ўзнагарода ў намінацыі «дакументальны фільм» — Міжнародны дабрачынны фестываль «Светлы ангел» (Масква, Расія, 2012).

* «Даволі! Да Волі…», рэж. Вячаслаў Ракіцкі і Андрэй Куціла:
узнагарода публікі за найлепшы дакументальны фільм — кінафестываль «Off» (Опузен, Харватыя, 2012).

* «[[Зямля (фільм)|Зямля]]», рэж. [[Віктар Аслюк]]:
першая ўзнагарода ў катэгорыі замежных кароткаметражных дакументальных фільмаў — Міжнародны фестываль дакументальнага кіно «Cinema du Reel» (Парыж, Францыя, 2012).

* «Рэаліці-шоу: выбары», рэж. Мікалай Ваўранюк:
галоўная ўзнагарода — агульнапольскі конкурс Міжнароднага фестывалю мастацтва рэпартажу «Camera Obscura» (Быдгашч, Польшча, 2011).

* «Лобатамія», рэж. Юрый Хашчавацкі:
узнагароды на XXI міжнародным кінафестывалі «Arsenals» за найлепшы балтыйскі фільм і адмысловая ўзнагарода фірмы «Nikon» (Рыга, Латвія, 2011);
прыз глядацкіх сімпатыяў і адмысловы прыз журы за «экспрэсіўнасць аўтара і яго грамадзянскае сумленне» — IX міжнародны фестываль дакументальных фільмаў «Хранограф» (Кішынёў, Малдова, 2011).

* «Тры кіламетры да неба», рэж. [[Вольга Дашук]]:
узнагарода за найлепшую рэжысуру — VII міжнародны каталіцкі фестываль хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Магніфікат» (Глыбокае-Мінск, 2011).

* «Дзеці ксяндза Шаплевіча», рэж. Зоя Катовіч і Алена Антанішына:
прыз старшыні польскага [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытута нацыянальнай памяці]] (IPN) у намінацыі «за ўвасабленне сапраўднага вобразу пастыра ў беларускім кінематографе» — VII міжнародны каталіцкі фестываль хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Магніфікат» (Глыбокае-Мінск, 2011).

* «Сальда», аўт. Аляксей Мінчонак і Пётр Дзякоўскі:
прэмія ў катэгорыі «эканамічны бюлетэнь» за «прафесіяналізм у скрайне цяжкіх умовах вытворчасці» — XIV агульнапольскі агляд дакументальных формаў «Базар» (Познань, Польшча, 2009).

* «Галерэя Ады», рэж. [[Уладзімір Георгіевіч Колас|Уладзімір Колас]]:
галоўная ўзнагарода — VIII міжнародны фестываль крэатыўных дакументальных фільмаў «Escales Documentaire» (Ля-Рашэль, Францыя, 2008);
прыз «Залатая багіня» ў намінацыі «Нацыянальны характар» — Міжнародны фестываль тэлевізійных праграм і фільмаў «Залаты бубен» (Ханты-Мансійск, Расія, 2008).

* «Сэрца за кратамі», рэж. Вольга Нікалайчык:
прыз «Залатая багіня» ў намінацыі «Публіцыстыка» — Міжнародны фестываль тэлевізійных праграм і фільмаў «Залаты бубен» (Ханты-Мансійск, Расія, 2008).

* «[[Днюка]]», дак. фільм, рэж. [[Андрэй Куціла]] і Аляксандр Налівайка:
першая ўзнагарода — IV міжнародны фестываль дакументальных фільмаў «Транзіт» (Познань, Польшча, 2011);
узнагарода за найлепшы дакументальны фільм — V міжнародны фестываль незалежнага кіно (Львоў, Украіна, 2010);
галоўная ўзнагарода «Залаты жабрак» для найлепшага рэгіянальнага тэлеканала «за спосаб рэпрэзентацыі часам жудаснай рэчаіснасці штодзённага жыцця ў Беларусі і за выдатны выбар герояў і здымкі» — XVI міжнародны фестываль рэгіянальных тэлевізіяў (Кошыцэ, Славакія, 2010).

* Творчы конкурс [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] «[[Вольнае слова]]»: 2025 — [[Аляксандр Баразенка]], «Вот так TV» — у намінацыі «Аналітычныя жанры» (&quot;Відэа&quot;) за цыкл «Грузія. Супрацьстаянне»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
У верасні 2018 года з тэлеканала быў звольнены былы актывіст [[Іван Шыла]] пасля таго, як апублікаваў у сваім профілі на [[Facebook]] пратакольны фотаздымак з сустрэчы прэзідэнта Польшчы [[Анджэй Дуда|Анджэя Дуды]] і прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. Фотаздымак суправаджаўся крытычным каментарыям, што прадстаўнікі кіраўніцтва тэлеканала і асабіста [[Агнешка Рамашэўска-Гузы]] ў дыскусіі пад допісам ахарактарызавалі як праяву нелаяльнасці да «Белсата»&lt;ref name=nshyla2018nn/&gt;. На наступны пасля гэтага дзень Шыла быў выключаны з рабочай перапіскі і атрымаў паведамленне аб звальненні&lt;ref name=nshyla2018nn/&gt;. Сітуацыя выклікала скандал і атрымала асвятленне ў беларускіх і буйных замежных СМІ&lt;ref name=nshyla2018nn&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/europe/polish-leader-resists-view-that-he-was-disrespected-by-trump/2018/09/21/d0a3e498-bd7a-11e8-8243-f3ae9c99658a_story.html?noredirect=on&amp;utm_term=.9d2a4e012b46 Polish leader resists view that he was disrespected by Trump] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180921111722/https://www.washingtonpost.com/world/europe/polish-leader-resists-view-that-he-was-disrespected-by-trump/2018/09/21/d0a3e498-bd7a-11e8-8243-f3ae9c99658a_story.html |date=21 верасня 2018 }} // [[Washington Post]], 23 верасня 2018 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nn.by/?c=ar&amp;i=216293|title=Івана Шылу звольнілі з Белсата за жарт з прэзідэнта Польшчы ў фэйсбуку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=20 верасня 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114881,23949145,pracownik-bielsatu-zwolniony-po-tym-jak-pokazal-zdjecie-dudy.html Pracownik Biełsatu zwolniony po tym, jak pokazał zdjęcie Dudy przy biurku Trumpa] // [[Gazeta Wyborcza]], 21 верасня 2018 г.&lt;/ref&gt;.

== Супрацоўнікі ==
* [[Аліна Коўшык]] — з 3 снежня 2024 года стала галоўнай рэдактаркай «Белсата». 
* [[Аляксей Дзікавіцкі]] — кіраўнік Рэдакцыі інфармацыйных праграм (з 2007), дырэктар канала (2025).
* [[Сяргей Аляксандравіч Падсасонны|Сяргей Падсасонны]] — галоўны рэдактар інфармацыйнага блоку і вядучы праграмы ''Студыя «Белсат»''.
* [[Зміцер Саўка]] — кіраўнік моўнай службы (2006—2016).

== Гл. таксама ==
* [[Польскае тэлебачанне]]
* [[Тэлебачанне ў Польшчы]]
* [[Польскае радыё]]
* [[Беларуская служба Польскага радыё]]
* [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]
* [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]
* [[Цэнзура ў Беларусі]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat}}
* {{Афіцыйны сайт}}
* [http://www.facebook.com/pages/Belsat_TV/132311930129239 Facebook]
* [http://twitter.com/Belsat_TV Twitter]
* [http://www.youtube.com/user/ibelsat YouTube]
* [http://belsat-eu.livejournal.com Livejournal]
* [http://vkontakte.ru/id86657993 VKontakte]
* [http://www.odnoklassniki.ru/group/53990714703879 Одноклассники]

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Беларускія інтэрнэт-медыя}}
{{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}}
{{Палітычны крызіс у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Тэлеканалы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Тэлеканалы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Белсат| ]]
[[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Цэнзура ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]]</text>
      <sha1>eqi3axjcbkgeopn5cl82v56qkwjoywj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>М’янма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18862</id>
    <revision>
      <id>5156990</id>
      <parentid>5075708</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22010-48</username>
        <id>166459</id>
      </contributor>
      <comment>Выпраўлена памылка друку</comment>
      <origin>5156990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21602" sha1="gixtqr770qkqp6qa0lzsnbdjo87tr95" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Беларуская назва          = Рэспубліка Саюз М’янма
 |Арыгінальная назва        = [[Выява:Myanmar long form.svg|250px]]
 |Родны склон               = М’янмы
 |Сцяг                      = Flag of Myanmar.svg
 |Герб                      = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
 |Аўдыё                     = U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga
 |Форма кіравання           = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]]
 |На карце                  = Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg
 |Мова                      = [[Бірманская мова|Бірманская]]
 |Дата незалежнасці         = [[4 студзеня]] [[1948]]
 |Незалежнасць ад           = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]
 |Сталіца                   = [[Найп’іда]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Янгон]], [[Мандалай]], [[Найп’іда]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Прэзідэнт М’янмы|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Дзяржаўны саветнік|Дзяржаўны саветнік]]
 |Кіраўнікі                 = [[М’ін Швэ]] (в.а.)&lt;br/&gt; пасада вакантна
 |Месца па плошчы           = 40
 |Плошча                    = 676.578
 |Працэнт вады              = 3,06
 |Этнахаронім               = [[Бірманцы]]
 |Месца па насельніцтву     = 24
 |Насельніцтва              = 60.280.000
 |Год ацэнкі                = 2010
 |Насельніцтва па перапісу  = 51.486.253&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TWkJiaThxY08zZVU/view The 2014 Myanmar Population and Housing Census. Highlights of the Main Results. Census Report Volume 2 – A] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу              = 2014
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 73,9
 |Месца па шчыльнасці       = 119
 |ВУП (ППЗ)                 = 88,751 млрд
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2012
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 1,393
 |ВУП (намінал)             = 54,416 млрд
 |Год разліку ВУП (намінал) = 2012
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 854
 |ІРЧП                      = {{рост}}0,536&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/sites/default/files/2015_human_development_report.pdf UNDP: Human Development Report 2015 – Work for Human Development] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ІРЧП          = 2014
 |Месца па ІРЧП             = 148
 |Узровень ІРЧП             = нізкі
 |Валюта                    = [[М’янманскі к’ят]] (K, MMK)
 |Дамен                     = [[.mm]]
 |ISO                       = MM
 |Тэлефонны код             = 95
 |Часавы пояс               = [[+6:30]]
}}
'''М’янма''' ({{lang-my|[[Image:Myanmar long form.svg|150px]]}}), да 1989 года — '''Бірма''' — дзяржава ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], найбуйнейшая краіна паўвострава [[Паўвостраў Індакітай|Індакітай]]. Гранічыць з [[Індыя]]й і [[Бангладэш]] на захадзе, [[Кітай|Кітаем]] на поўначы, [[Лаос]]ам на ўсходзе, [[Тайланд]]ам на паўднёвым усходзе. З поўдня і паўднёвага ўсходу яе барагі абмываюцца водамі [[Бенгальскі заліў|Бенгальскага заліва]] і [[Андаманскае мора|Андаманскага мора]], даўжыня берагавой лініі 1930 км. Плошча краіны 678 км². Самая буйнай рака краіны — [[Іравадзі|рака Іравадзі]].

Насельніцтва — 49 млн чалавек (2007, ацэнка), бірманцы складаюць 68 %. Большасць вернікаў — будысты.

Сталіца — [[Найп’іда]], да 2005 года — [[Янгон]].

З 1997 года М’янма кіруецца ваенным Дзяржаўным саветам міру і развіцця, правапераемнікам Дзяржаўнага савета па аднаўленню законнасці і парадку (1988—1997). Улады М’янмы праводзяць актыўную знешнюю палітыку на рэгіянальным узроўні (членства ў [[АСЕАН]], саміце Усходняй Азіі), маюць блізкія адносіны з Індыяй і КНР. Адносіны з [[ЗША]], [[Канада]]й і [[ЕС]] замарожаны на нізкім узроўні па палітычных прычынах.

== Геаграфія ==
Пераважае горны рэльеф. У цэнтральнай частцы — падоўжанае паніжэнне з ракой Іравадзі, якое ў восевай частцы занята раўнінай, на поўдні — нізіннай дэльтай. На захадзе сістэма сярэдневысокіх, глыбока парэзаных складкавых гор; галоўныя хрыбты Пакхайн (на поўначы) і [[Араканскія горы|Ракхайн]] (на поўдні). На крайный поўначы горы да 5881 м ([[Гара Кхакабаразі|г. Кхакабаразі]]). На ўсходзе [[Шанскае нагор’е]] з чаргаваннем горных хрыбтоў (вышыня каля 1500 м) і катлавін. М’янме належаць у [[Бенгальскі заліў|Бенгальскім заліве]] астравы [[Востраў Манаун|Манаун]], [[Востраў Рамры|Рамры]], [[Востраў Прэпарыс|Прэпарыс]], [[Какосавыя астравы (М’янма)|Кока]]. Уздоўж ўсходняга берага [[Андаманскае мора|Андаманскага мора]] месціцца [[архіпелаг М’ёй]], які налічвае больш за 800 [[востраў|астравоў]].

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя М’янмы}}

=== Старажытнасць ===
Чалавек на тэрыторыі сучаснай М’янмы вядомы з ніжняга [[палеаліт]]у ([[аньяцкая культура]]). У эпоху [[неаліт]]у, на мяжы III-га і II-га тыс. да н.э., у ўрадлівых рачных далінах і на ўзбярэжжы рассяліліся, мон-кхмерскія плямёны, якія прыйшлі з поўначы, адціснулі на поўдзень карэннае насельніцтва. Яны займаліся матыжным земляробствам, вырабляючы рыс на абрашаных землях, або рыбалоўствам; у гэты час з’яўляецца ганчарны круг і бронзавыя прылады.

=== Перыяд гарадоў-дзяржаў ===
{{main|П’ю|Монскае царства}}

=== Перыяд імператарскай Бірмы ===
{{main|Паган (дзяржава)}}
3 [[IX]] ст. туг пасяліліся плямёны бірманцаў (м’янма). Яны стварылі дзяржаву [[Паган (дзяржава)|Паган]], якая дасягнула росквіту ў [[XI]]—[[XIII]] стст. У канцы [[XIII]] ст. Паган разгромлены [[манголы|манголамі]] і распаўся. У сярэдзіне [[XVIII]] ст. адбылося аб’яднанне краіны пад уладай [[Дынастыя Канбаўн|дынастыі Канбаўн]].

==== Дынастыя Таўнгу і перыяд каланіялізма ====
{{main|Дынастыя Таўнгу|Дынастыя Канбаўн}}

=== Брытанская Бірма (1824—1948) ===
{{main|Брытанская Бірма|Англа-бірманскія войны}}
У выніку англа-бірманскіх войнаў (1824—1826, 1852—1853, 1885) М’янма заваявана Вялікабрытаніяй. У 1886—1937 гадах — у складзе Брытанскай Індыі, з 1937 года — асобная калонія Бірма.

=== Другая сусветная вайна ===
{{main|Дзяржава Бірма}}
Крытычная сітуацыя склалася ў Бірме падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У кастрычніку 1939 года па ініцыятыве [[Дабама Асіаён]] і [[Партыя беднякоў|Партыі беднякоў]] быў утвораны «Блок свабоды», які выступіў з патрабаваннем прадастаўлення незалежнасці, у абмен абяцаючы англічанам падтрымку іх ваенных намаганняў. Улады калоніі адказалі адмовай і ў маі 1940 года ўвялі ў дзеянне Закон аб абароне Бірмы, узяўшы пад варту [[Ба Мо]] і інш. патрыётаў. Пазбегнуўшы арышту [[Аун Сан]] збег у [[Кітай]], каб усталяваць сувязі з [[Маа Цзэдун]], але раней у кантакт з ім ўвайшлі прадстаўнікі японскіх уладаў. Яны прапанавалі бірманскім нацыяналістам падтрымку ў іх барацьбе за незалежнасць. Прыняўшы прапанову аб супрацоўніцтве, Аун Сан з групай «30 таварышаў» ([[У Не Він]], [[Бо Ле Я]], Бо Хму Аун і інш.) у жніўні 1941 года адправіўся на в. [[Хайнань]], дзе прыступіў да фарміравання будучай [[Армія незалежнай Бірмы|Арміі незалежнай Бірмы]]. Супраць супрацоўніцтва з Японіяй выступіла толькі [[Камуністычная партыя Бірмы]] (КПБ), якая ўзнікла ў 1939 годзе ўнутры Добама Асіаён, але гэтую пазіцыю падзялялі далёка не ўсе сябры партыі, так як з Аун Санам у Японію з’ехалі і многія камуністы.

Пасля [[Нападзенне на Пёрл-Харбар|нападу японцаў на Пёрл-Харбар]] 9 снежня 1941 года Японія абвясціла вайну [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Ужо 15 снежня японцы захапілі [[Кавтаянг|мыс Вікторыя]] і пачалі бамбёжкі [[Рангун]]а, з якога пацягнуліся калоны бежанцаў. З паўмільёна жыхароў, якія жылі ў Рангуне, да вясны 1942 года ў ім засталося каля ста тысяч, у асноўным бірманцы. У чаканні японскага наступлення 26 снежня 1941 года ў [[Бангкок]]у Аун Сан абвясціў аб стварэнні Арміі незалежнасці Бірмы), якая ў хуткім часе вырасла з 200 чал. да 50 тыс. Разумеючы, што становішча крытычнае, прэм’ер-міністр Бірмы У Маун Са звярнуўся да Лондана з просьбай прадаставіць Бірме статус дамініёна. Аднак яго спробы пераканаць брытанскі ўрад ні да чаго не прывялі. Уступіўшы ў канцы 1941 года ў сакрэтныя кантакты з японцамі, У Маун Са быў арыштаваны і астатнюю частку вайны правёў у лагеры для інтэрнаваных ва Угандзе.

У 1942—1945 гадах акупавана японскімі войскамі, барацьбу супраць якіх узначаліла створаная ў 1944 годзе Антыфашысцкая ліга народнай свабоды (АЛНС) на чале з Аун Санам. У маі 1945 года вызвалена ў выніку ўзброеннага паўстання на чале з АЛНС пры падтрымцы брытанскіх войск.

=== Перыяд незалежнасці ===
На парламенцкіх выбарах 1947 года перамагла АЛНС, яе лідар [[У Ну]] стаў прэм’ер-міністрам краіны.

4 студзеня 1948 года абвешчаны незалежны Бірманскі саюз. Унутрыпалітычнае становішча краіны было няўстойлівым з-за вострай барацьбы паміж палітычнымі групамі, грамадзянскай вайны супраць камуністычных арганізацый і нацыянальных меншасцей на ўскраінах М’янмы.

2 сакавіка 1962 года вайскоўцы скінулі ўрад [[У Ну]]. Новы ўрад на чае з [[У Не Він]]ам прыняў праграму «Бірманскі шлях да сацыялізму» і абвясціў сацыялістычную арыентацыю краіны. Была створана адзіная легальная партыя — [[Бірманская партыя сацыяістычнайй праграмы]]. У 1974 годзе прынята новая канстытуцыя, краіна атрымаа назву '''Бірманскі Сацыяістычны Саюз'''. Курс на сацыяістычную арыентацыю ў 1960-1980-я гады скончыўся правалам. У выніку масавых народных выступленняў у сакавіку—жніўні 1988 года Не Він падаў у адстаўку.

18 верасня 1988 года адбыўся ваенны пераварот і ўлада перайшла да [[Дзяржаўны савет па аднаўленні законнасці і парадку|Дзяржаўнага савета па аднаўленні законнасці і парадку]] на чале з генералам [[Тан Шве]].

На параменцкіх выбарах 1990 года 80 % галасоў заваявала галоўная апазіцыййная сіла — [[Нацыянальная ліга за дэмакратыю]] на чале з [[Аун Су Чжы]]. Дзяржаўны савет па аднаўленні законнасці і парадку адмовіўся перадаць уладу парламент і арыштаваў лідараў апазіцыі. У студзені 1993 года ён стварыў Нацыянальную канстытуцыйную канферэнцыю (НКК) для распрацоўкі новай канстытуцыі. У 1995 годзе прадстаўнікі Нацыянальнай лігі за дэмакратыю выйшлі з НКК і стварылі Парламенцкі прадстаўніўчы камітэт дэпутатаў, выбраных у 1990 годзе.

== Насельніцтва ==
[[Файл:Burmese Ramayana dance.jpg|thumb|left|100px]]
Каля 75 % складаюць [[бірманцы|бама (бірманцы)]], народ тыбета-бірманскай моўнай групы, да якой у М’янме належаць [[карэны]] (больш за 3,5 млн.чалавек), [[араканцы]], (болей за 2,5 млн чалавек), [[Чын (народы)|чыны]] (каля 0,9 млн.чалавек), [[качыны]] (каля 0,7 млн чалавек), [[Кая (народ)|кая]] (каля 150 тыс.чалавек); да тайскай моўнай групы адносяцца шаны (больш за 3 млн чалавек), да аўстраазіяцкай сям’і — моны (каля 0,7 млн.чалавек) і [[мокен]]. На поўдні і ў буйных гарадах — каля 0,5 млн выхадцаш з [[Індыя|Індыі]] і [[Бангладэш]], 0,4 млн.кітайцаў. Сярод вернікаў пераважаюць будысты (каля 90 %); мусульман 4 %, хрысціян і індуістаў — па 1,5 %. Сярэднегадавы прырост насельніцтва 1,65 %. Сярэдняя [[шчыльнасць насельніцтва|шчыльнасць]] каля 71 чал./км². Большасць насельніцтва сканцэнтравана ў даліне дэльты Іравадзі, дзе шчыльнасць дасягае 1000 чал./км². Павышаная шчыльнасць на марскім узбярэжжы, рэдкая — у горных і лясных раёнах (1-5 чал./км²). У гарадах 26 % насельніцтва. Найбуйнейшыя гарады: [[Янгон]], [[Мандалай]], Басейн, [[Малам’яйн]], [[М’ей]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 67 % працаздольнага насельніцтва, у прамысловасці — 10 %.

== Беларуска-м’янмарскія адносіны ==
Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і Рэспублікай Саюз М’янма ўсталяваныя [[22 верасня]] [[1999]] года. У ліпені 2000 г. Рэспубліку Беларусь з афіцыйным візітам наведаў Міністр замежных спраў М’янмы Він Аунг.

У ліпені 2010 года адбыўся візіт намесніка Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь [[Сяргей Фёдаравіч Алейнік|С. Ф. Алейніка]] ў М’янму. У студзені 2011 Беларусь наведаў намеснік міністра замежных спраў М’янмы Маунг М’інт.

26 верасня 2011 года Пасол [[Валерый Яўгенавіч Садоха|В. Я. Садоха]] ўручыў даверчыя граматы ў якасці Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Саюз М’янма. У верасні 2011 года ў г. Нью-Ёрку ў рамках [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]] адбылася сустрэча Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|С. М. Мартынава]] з Міністрам замежных спраў Рэспублікі Саюз М’янма Вунай Маунг Лвінам. У 2011 годзе грамадзянін М’янмы Аунг Мое Мінт прызначаны Ганаровым консулам Беларусі ў М’янме.

4 лістапада 2004 года адбылася сустрэча Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі з Вярхоўным галоўнакамандуючым Узброенымі сіламі М’янмы Мін Аунг Хлаінгам, на якой беларускі лідар заявіў аб гатоўнасці Беларусі да супрацоўніцтва з М’янмай у ваенна-тэхнічнай сферы і падрыхтоўцы кадраў&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/by/news_by/view/sustrecha-10113/ Сустрэча з Вярхоўным галоўнакамандуючым Узброенымі сіламі М’янмы Мін Аунг Хлаінгам https://president.gov.by/be/events/sustrecha-10113]&lt;/ref&gt;.

27 — 28 лістапада 2025 года [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка]] знаходзіўся з афіцыйным візітам ў М’янме.

{{rq|sources|wikify|translate}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{М’янма ў тэмах}}
{{Члены АСЕАН}}
{{Краіны Азіі}}
{{Краіны ля Андаманскага мора}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:М’янма| ]]</text>
      <sha1>gixtqr770qkqp6qa0lzsnbdjo87tr95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156991</id>
      <parentid>5156990</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-22010-48</username>
        <id>166459</id>
      </contributor>
      <comment>Выпраўлена памылка друку</comment>
      <origin>5156991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21604" sha1="7z19a8ehhaiumpak7m75jobs91ol63t" xml:space="preserve">{{Дзяржава
 |Беларуская назва          = Рэспубліка Саюз М’янма
 |Арыгінальная назва        = [[Выява:Myanmar long form.svg|250px]]
 |Родны склон               = М’янмы
 |Сцяг                      = Flag of Myanmar.svg
 |Герб                      = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
 |Аўдыё                     = U.S. Navy Band - Kaba Ma Kyei.oga
 |Форма кіравання           = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]]
 |На карце                  = Location Burma (Myanmar) ASEAN.svg
 |Мова                      = [[Бірманская мова|Бірманская]]
 |Дата незалежнасці         = [[4 студзеня]] [[1948]]
 |Незалежнасць ад           = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]
 |Сталіца                   = [[Найп’іда]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Янгон]], [[Мандалай]], [[Найп’іда]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Прэзідэнт М’янмы|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Дзяржаўны саветнік|Дзяржаўны саветнік]]
 |Кіраўнікі                 = [[М’ін Швэ]] (в.а.)&lt;br/&gt; пасада вакантна
 |Месца па плошчы           = 40
 |Плошча                    = 676.578
 |Працэнт вады              = 3,06
 |Этнахаронім               = [[Бірманцы]]
 |Месца па насельніцтву     = 24
 |Насельніцтва              = 60.280.000
 |Год ацэнкі                = 2010
 |Насельніцтва па перапісу  = 51.486.253&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TWkJiaThxY08zZVU/view The 2014 Myanmar Population and Housing Census. Highlights of the Main Results. Census Report Volume 2 – A] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |Год перапісу              = 2014
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 73,9
 |Месца па шчыльнасці       = 119
 |ВУП (ППЗ)                 = 88,751 млрд
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2012
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 1,393
 |ВУП (намінал)             = 54,416 млрд
 |Год разліку ВУП (намінал) = 2012
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 854
 |ІРЧП                      = {{рост}}0,536&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/sites/default/files/2015_human_development_report.pdf UNDP: Human Development Report 2015 – Work for Human Development] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |Год разліку ІРЧП          = 2014
 |Месца па ІРЧП             = 148
 |Узровень ІРЧП             = нізкі
 |Валюта                    = [[М’янманскі к’ят]] (K, MMK)
 |Дамен                     = [[.mm]]
 |ISO                       = MM
 |Тэлефонны код             = 95
 |Часавы пояс               = [[+6:30]]
}}
'''М’янма''' ({{lang-my|[[Image:Myanmar long form.svg|150px]]}}), да 1989 года — '''Бірма''' — дзяржава ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], найбуйнейшая краіна паўвострава [[Паўвостраў Індакітай|Індакітай]]. Гранічыць з [[Індыя]]й і [[Бангладэш]] на захадзе, [[Кітай|Кітаем]] на поўначы, [[Лаос]]ам на ўсходзе, [[Тайланд]]ам на паўднёвым усходзе. З поўдня і паўднёвага ўсходу яе барагі абмываюцца водамі [[Бенгальскі заліў|Бенгальскага заліва]] і [[Андаманскае мора|Андаманскага мора]], даўжыня берагавой лініі 1930 км. Плошча краіны 678 км². Самая буйнай рака краіны — [[Іравадзі|рака Іравадзі]].

Насельніцтва — 49 млн чалавек (2007, ацэнка), бірманцы складаюць 68 %. Большасць вернікаў — будысты.

Сталіца — [[Найп’іда]], да 2005 года — [[Янгон]].

З 1997 года М’янма кіруецца ваенным Дзяржаўным саветам міру і развіцця, правапераемнікам Дзяржаўнага савета па аднаўленню законнасці і парадку (1988—1997). Улады М’янмы праводзяць актыўную знешнюю палітыку на рэгіянальным узроўні (членства ў [[АСЕАН]], саміце Усходняй Азіі), маюць блізкія адносіны з Індыяй і КНР. Адносіны з [[ЗША]], [[Канада]]й і [[ЕС]] замарожаны на нізкім узроўні па палітычных прычынах.

== Геаграфія ==
Пераважае горны рэльеф. У цэнтральнай частцы — падоўжанае паніжэнне з ракой Іравадзі, якое ў восевай частцы занята раўнінай, на поўдні — нізіннай дэльтай. На захадзе сістэма сярэдневысокіх, глыбока парэзаных складкавых гор; галоўныя хрыбты Пакхайн (на поўначы) і [[Араканскія горы|Ракхайн]] (на поўдні). На крайный поўначы горы да 5881 м ([[Гара Кхакабаразі|г. Кхакабаразі]]). На ўсходзе [[Шанскае нагор’е]] з чаргаваннем горных хрыбтоў (вышыня каля 1500 м) і катлавін. М’янме належаць у [[Бенгальскі заліў|Бенгальскім заліве]] астравы [[Востраў Манаун|Манаун]], [[Востраў Рамры|Рамры]], [[Востраў Прэпарыс|Прэпарыс]], [[Какосавыя астравы (М’янма)|Кока]]. Уздоўж ўсходняга берага [[Андаманскае мора|Андаманскага мора]] месціцца [[архіпелаг М’ёй]], які налічвае больш за 800 [[востраў|астравоў]].

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя М’янмы}}

=== Старажытнасць ===
Чалавек на тэрыторыі сучаснай М’янмы вядомы з ніжняга [[палеаліт]]у ([[аньяцкая культура]]). У эпоху [[неаліт]]у, на мяжы III-га і II-га тыс. да н.э., у ўрадлівых рачных далінах і на ўзбярэжжы рассяліліся, мон-кхмерскія плямёны, якія прыйшлі з поўначы, адціснулі на поўдзень карэннае насельніцтва. Яны займаліся матыжным земляробствам, вырабляючы рыс на абрашаных землях, або рыбалоўствам; у гэты час з’яўляецца ганчарны круг і бронзавыя прылады.

=== Перыяд гарадоў-дзяржаў ===
{{main|П’ю|Монскае царства}}

=== Перыяд імператарскай Бірмы ===
{{main|Паган (дзяржава)}}
3 [[IX]] ст. туг пасяліліся плямёны бірманцаў (м’янма). Яны стварылі дзяржаву [[Паган (дзяржава)|Паган]], якая дасягнула росквіту ў [[XI]]—[[XIII]] стст. У канцы [[XIII]] ст. Паган разгромлены [[манголы|манголамі]] і распаўся. У сярэдзіне [[XVIII]] ст. адбылося аб’яднанне краіны пад уладай [[Дынастыя Канбаўн|дынастыі Канбаўн]].

==== Дынастыя Таўнгу і перыяд каланіялізма ====
{{main|Дынастыя Таўнгу|Дынастыя Канбаўн}}

=== Брытанская Бірма (1824—1948) ===
{{main|Брытанская Бірма|Англа-бірманскія войны}}
У выніку англа-бірманскіх войнаў (1824—1826, 1852—1853, 1885) М’янма заваявана Вялікабрытаніяй. У 1886—1937 гадах — у складзе Брытанскай Індыі, з 1937 года — асобная калонія Бірма.

=== Другая сусветная вайна ===
{{main|Дзяржава Бірма}}
Крытычная сітуацыя склалася ў Бірме падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У кастрычніку 1939 года па ініцыятыве [[Дабама Асіаён]] і [[Партыя беднякоў|Партыі беднякоў]] быў утвораны «Блок свабоды», які выступіў з патрабаваннем прадастаўлення незалежнасці, у абмен абяцаючы англічанам падтрымку іх ваенных намаганняў. Улады калоніі адказалі адмовай і ў маі 1940 года ўвялі ў дзеянне Закон аб абароне Бірмы, узяўшы пад варту [[Ба Мо]] і інш. патрыётаў. Пазбегнуўшы арышту [[Аун Сан]] збег у [[Кітай]], каб усталяваць сувязі з [[Маа Цзэдун]], але раней у кантакт з ім ўвайшлі прадстаўнікі японскіх уладаў. Яны прапанавалі бірманскім нацыяналістам падтрымку ў іх барацьбе за незалежнасць. Прыняўшы прапанову аб супрацоўніцтве, Аун Сан з групай «30 таварышаў» ([[У Не Він]], [[Бо Ле Я]], Бо Хму Аун і інш.) у жніўні 1941 года адправіўся на в. [[Хайнань]], дзе прыступіў да фарміравання будучай [[Армія незалежнай Бірмы|Арміі незалежнай Бірмы]]. Супраць супрацоўніцтва з Японіяй выступіла толькі [[Камуністычная партыя Бірмы]] (КПБ), якая ўзнікла ў 1939 годзе ўнутры Добама Асіаён, але гэтую пазіцыю падзялялі далёка не ўсе сябры партыі, так як з Аун Санам у Японію з’ехалі і многія камуністы.

Пасля [[Нападзенне на Пёрл-Харбар|нападу японцаў на Пёрл-Харбар]] 9 снежня 1941 года Японія абвясціла вайну [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Ужо 15 снежня японцы захапілі [[Кавтаянг|мыс Вікторыя]] і пачалі бамбёжкі [[Рангун]]а, з якога пацягнуліся калоны бежанцаў. З паўмільёна жыхароў, якія жылі ў Рангуне, да вясны 1942 года ў ім засталося каля ста тысяч, у асноўным бірманцы. У чаканні японскага наступлення 26 снежня 1941 года ў [[Бангкок]]у Аун Сан абвясціў аб стварэнні Арміі незалежнасці Бірмы), якая ў хуткім часе вырасла з 200 чал. да 50 тыс. Разумеючы, што становішча крытычнае, прэм’ер-міністр Бірмы У Маун Са звярнуўся да Лондана з просьбай прадаставіць Бірме статус дамініёна. Аднак яго спробы пераканаць брытанскі ўрад ні да чаго не прывялі. Уступіўшы ў канцы 1941 года ў сакрэтныя кантакты з японцамі, У Маун Са быў арыштаваны і астатнюю частку вайны правёў у лагеры для інтэрнаваных ва Угандзе.

У 1942—1945 гадах акупавана японскімі войскамі, барацьбу супраць якіх узначаліла створаная ў 1944 годзе Антыфашысцкая ліга народнай свабоды (АЛНС) на чале з Аун Санам. У маі 1945 года вызвалена ў выніку ўзброеннага паўстання на чале з АЛНС пры падтрымцы брытанскіх войск.

=== Перыяд незалежнасці ===
На парламенцкіх выбарах 1947 года перамагла АЛНС, яе лідар [[У Ну]] стаў прэм’ер-міністрам краіны.

4 студзеня 1948 года абвешчаны незалежны Бірманскі саюз. Унутрыпалітычнае становішча краіны было няўстойлівым з-за вострай барацьбы паміж палітычнымі групамі, грамадзянскай вайны супраць камуністычных арганізацый і нацыянальных меншасцей на ўскраінах М’янмы.

2 сакавіка 1962 года вайскоўцы скінулі ўрад [[У Ну]]. Новы ўрад на чале з [[У Не Він]]ам прыняў праграму «Бірманскі шлях да сацыялізму» і абвясціў сацыялістычную арыентацыю краіны. Была створана адзіная легальная партыя — [[Бірманская партыя сацыяістычнайй праграмы]]. У 1974 годзе прынята новая канстытуцыя, краіна атрымаа назву '''Бірманскі Сацыяістычны Саюз'''. Курс на сацыяістычную арыентацыю ў 1960-1980-я гады скончыўся правалам. У выніку масавых народных выступленняў у сакавіку—жніўні 1988 года Не Він падаў у адстаўку.

18 верасня 1988 года адбыўся ваенны пераварот і ўлада перайшла да [[Дзяржаўны савет па аднаўленні законнасці і парадку|Дзяржаўнага савета па аднаўленні законнасці і парадку]] на чале з генералам [[Тан Шве]].

На параменцкіх выбарах 1990 года 80 % галасоў заваявала галоўная апазіцыййная сіла — [[Нацыянальная ліга за дэмакратыю]] на чале з [[Аун Су Чжы]]. Дзяржаўны савет па аднаўленні законнасці і парадку адмовіўся перадаць уладу парламент і арыштаваў лідараў апазіцыі. У студзені 1993 года ён стварыў Нацыянальную канстытуцыйную канферэнцыю (НКК) для распрацоўкі новай канстытуцыі. У 1995 годзе прадстаўнікі Нацыянальнай лігі за дэмакратыю выйшлі з НКК і стварылі Парламенцкі прадстаўніўчы камітэт дэпутатаў, выбраных у 1990 годзе.

== Насельніцтва ==
[[Файл:Burmese Ramayana dance.jpg|thumb|left|100px]]
Каля 75 % складаюць [[бірманцы|бама (бірманцы)]], народ тыбета-бірманскай моўнай групы, да якой у М’янме належаць [[карэны]] (больш за 3,5 млн.чалавек), [[араканцы]], (болей за 2,5 млн чалавек), [[Чын (народы)|чыны]] (каля 0,9 млн.чалавек), [[качыны]] (каля 0,7 млн чалавек), [[Кая (народ)|кая]] (каля 150 тыс.чалавек); да тайскай моўнай групы адносяцца шаны (больш за 3 млн чалавек), да аўстраазіяцкай сям’і — моны (каля 0,7 млн.чалавек) і [[мокен]]. На поўдні і ў буйных гарадах — каля 0,5 млн выхадцаш з [[Індыя|Індыі]] і [[Бангладэш]], 0,4 млн.кітайцаў. Сярод вернікаў пераважаюць будысты (каля 90 %); мусульман 4 %, хрысціян і індуістаў — па 1,5 %. Сярэднегадавы прырост насельніцтва 1,65 %. Сярэдняя [[шчыльнасць насельніцтва|шчыльнасць]] каля 71 чал./км². Большасць насельніцтва сканцэнтравана ў даліне дэльты Іравадзі, дзе шчыльнасць дасягае 1000 чал./км². Павышаная шчыльнасць на марскім узбярэжжы, рэдкая — у горных і лясных раёнах (1-5 чал./км²). У гарадах 26 % насельніцтва. Найбуйнейшыя гарады: [[Янгон]], [[Мандалай]], Басейн, [[Малам’яйн]], [[М’ей]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 67 % працаздольнага насельніцтва, у прамысловасці — 10 %.

== Беларуска-м’янмарскія адносіны ==
Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і Рэспублікай Саюз М’янма ўсталяваныя [[22 верасня]] [[1999]] года. У ліпені 2000 г. Рэспубліку Беларусь з афіцыйным візітам наведаў Міністр замежных спраў М’янмы Він Аунг.

У ліпені 2010 года адбыўся візіт намесніка Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь [[Сяргей Фёдаравіч Алейнік|С. Ф. Алейніка]] ў М’янму. У студзені 2011 Беларусь наведаў намеснік міністра замежных спраў М’янмы Маунг М’інт.

26 верасня 2011 года Пасол [[Валерый Яўгенавіч Садоха|В. Я. Садоха]] ўручыў даверчыя граматы ў якасці Надзвычайнага і Паўнамоцнага Пасла Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Саюз М’янма. У верасні 2011 года ў г. Нью-Ёрку ў рамках [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]] адбылася сустрэча Міністра замежных спраў Рэспублікі Беларусь [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|С. М. Мартынава]] з Міністрам замежных спраў Рэспублікі Саюз М’янма Вунай Маунг Лвінам. У 2011 годзе грамадзянін М’янмы Аунг Мое Мінт прызначаны Ганаровым консулам Беларусі ў М’янме.

4 лістапада 2004 года адбылася сустрэча Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі з Вярхоўным галоўнакамандуючым Узброенымі сіламі М’янмы Мін Аунг Хлаінгам, на якой беларускі лідар заявіў аб гатоўнасці Беларусі да супрацоўніцтва з М’янмай у ваенна-тэхнічнай сферы і падрыхтоўцы кадраў&lt;ref&gt;[http://president.gov.by/by/news_by/view/sustrecha-10113/ Сустрэча з Вярхоўным галоўнакамандуючым Узброенымі сіламі М’янмы Мін Аунг Хлаінгам https://president.gov.by/be/events/sustrecha-10113]&lt;/ref&gt;.

27 — 28 лістапада 2025 года [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Лукашэнка]] знаходзіўся з афіцыйным візітам ў М’янме.

{{rq|sources|wikify|translate}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{М’янма ў тэмах}}
{{Члены АСЕАН}}
{{Краіны Азіі}}
{{Краіны ля Андаманскага мора}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:М’янма| ]]</text>
      <sha1>7z19a8ehhaiumpak7m75jobs91ol63t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21138</id>
    <revision>
      <id>5156874</id>
      <parentid>5148402</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25943" sha1="f4q16csbc3jcuucw480b4p56akujyzw" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |эмблема           = [[Выява:Герб БГПУ.png|Эмблема БДУ|90px]]
 |назва             = Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка
 |скарачэнне        = БДПУ імя Максіма Танка
 |выява             = Uniwersytet Pedagogiczny - panoramio.jpg
 |арыгінал          =  
 |міжназва          = Maxim Tank Belarusian State Pedagogical University
 |ранейшае          = Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя М.Горкага
 |дэвіз             = Стогадовыя традыцыі - сучасныя тэхналогіі!
 |заснаваны         = [[1914]]
 |рэарганізаваны    = 
 |год рэарганізацыі = 
 |тып               = [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]
 |найменне пасады   = Рэктар
 |піб пасады        = [[Аляксандр Іванавіч Жук]]
 |прэзідэнт         = 
 |навуковы кіраўнік = 
 |студэнты          = 
 |замежныя студэнты = 
 |спецыялітэт       = 
 |бакалаўрыят       = 
 |магістратура      = 
 |аспірантура       = 
 |дактарантура      = 
 |дактары           = 
 |прафесары         = 
 |выкладчыкі        = 
 |размяшчэнне       = {{BLR}}, [[Мінск]]
 |кампус            = 
 |адрас             =  220030  [[Мінск]], [[Савецкая вуліца (Мінск)|вул. Савецкая]], 18
 |сайт              = bspu.by
 |узнагароды              = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec =  
 |CoordScale          =  
 |edu_region          =  
}}
'''Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка''' — установа вышэйшай адукацыі, [[універсітэт]] (з 8 верасня 1993). Знаходзіцца ў [[Мінск]]у, [[Беларусь]]. Ажыццяўляе падрыхтоўку выкладчыкаў матэматыкі, хіміі, фізікі, псіхалогіі, геаграфіі і іншых. Першая мінская педагагічная навучальная ўстанова.

Універсітэт узнагароджаны [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]&lt;ref&gt;За поспехі ў падрыхтоўцы выкладчыцкіх кадраў і навуковай дзейнасці.&lt;/ref&gt; (1972), [[Ганаровы дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь|Ганаровым дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] (1997). Правадзейны член [[Еўразійская асацыяцыя ўніверсітэтаў|Еўразійскай асацыяцыі ўніверсітэтаў]]&lt;ref&gt;Пастановай Х з’езда Асацыяцыі (красавік 2007).&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Мінскі настаўніцкі інстытут (1914—1918) ===
22 чэрвеня 1914 года імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] зацвердзіў даклад [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|міністра народнай асветы]] [[Леў Арыстыдавіч Касо|Л. А. Касо]] пра стварэнне Мінскага настаўніцкага інстытута, і ўжо 1 ліпеня дырэктарам інстытута быў прызначаны [[Дзмітрый Антонавіч Сцяпура|Дз. А. Сцяпура]], які праводзіў падрыхтоўчую работу па адкрыцці навучальнай установы&lt;ref&gt;Андарала, А., Жытко, А., Забаўскі, М. Ля вытокаў заснавання Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта / Аляксандр Андарала, Анатоль Жытко, Мікалай Забаўскі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2014. — № 11 (184). — С. 4 — 8. — С. 4. ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 478. — Воп. 1. — Спр. 132. — Арк. 7.&lt;/ref&gt;. Інстытут быў афіцыйна адкрыты 21 лістапада 1914 года&lt;ref&gt;Указ Міністра народнай адукацыі Расійскай імперыі быў падпісаны 22 чэрвена 1914 года.&lt;/ref&gt;.

Восенню 1915 года быў эвакуяваны ў [[Яраслаўль]] да 1918 года&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = https://drive.google.com/file/d/1t0NHBxB3eMJBIMDhU4dqxdME74uNF1Y8/view
 | title = «Минский учительский институт, г. Минск, Минского уезда Минской губернии» (фонд 478, опись 1)
 | publisher = Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі
 | date = 1914–1918
 | access-date = 2025-11-15
 | language = ru
}}&lt;/ref&gt;.

Пастановай Усерасійскага з’езду (1918) Мінскі настаўніцкі інстытут набыў статус ВНУ і перайшоў на 4-гадовы тэрмін навучання.

=== Мінскі беларускі педагагічны інстытут (1918—1920) ===
Створаны 30 снежня 1918 года на базе Мінскага настаўніцкага інстытута. Размяшчаўся ў будынку былога [[Мінскае рэальнае вучылішча|Мінскага рэальнага вучылішча]]. Тэрмін навучання 4 гады. Складаўся з літаратурна-мастацкага, сацыяльна-гістарычнага, прыродазнаўчага, геаграфічнага, фізіка-хімічнага і фізіка-матэматычнага факультэтаў (цыклаў). Навучалася 150 студэнтаў. Інстытут меў фізічны і педагагічны кабінеты, хімічную лабараторыю, бібліятэку (5 тыс. тамоў). У карыстанне яму перададзены былы Мінскі гарадскі музей. За інстытутам ва ўрочышчы Антонаўка пад Мінскам быў замацаваны фальварак, дзе існавалі агранамічная, батанічная, заалагічная лабараторыі, біялагічны кабінет, птушнік, пчальнік, доследнае поле, ферма, метэаралагічная станцыя. У навучальным працэсе асноўная ўвага аддавалася педагагічным дысцыплінам, беларусазнаўству, рабіліся спробы перавесці выкладанне на беларускую мову. У сакавіку-маі 1919 года па абвінавачанні ў контррэвалюцыйнай дзейнасці арыштаваны выкладчыкі [[Сцяпан Варфаламеевіч Балкавец|С. Балкавец]] і [[Б. Тарашкевіч]], пасля арышту інтэрніраваны ў Смаленск [[В. Іваноўскі]] і [[А. Неканда-Трэпка]], «да высвятлення палітычнага крэда» забаронена чытаць лекцыі [[Я. Карскі|Я. Карскаму]].

Пасля заняцця Мінска польскімі войскамі 14.8.1919 года будынак інстытута забраны пад шпіталь. Польскія ўлады вылучылі інстытуту часовы крэдыт у 35 тысяч польскіх марак. Паводле пастановы [[ЧБНК|Часовага Беларускга нацыянальнага камітэта]] ад 15.9.1919 года інстытут абвяшчаўся беларускай дзяржаўнай установай. Для правядзення [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] навучальнага працэсу і рэарганізацыі структуры інстытута створана камісія на чале з [[У. Ігнатоўскі]]м і Я. Карскім. На працягу 1919/20 навучальнага года выкладанне пераводзілася на беларускую мову, 6 факультэтаў рэарганізаваны ў літаратурна-гістарычны і геаграфічна-прыродазнаўчы факультэты з фізіка-хімічным і фізіка-матэматычным аддзяленнямі. 3 правядзеннем беларусізацыі не згадзіліся і пакінулі інстытут выкладчыкі М. Маслаковец, А. Нікольскі, [[Яўген Васілевіч Сняткоў|Я. Сняткоў]]. У навучальную праграму ўводзіліся таксама польская мова і літаратура, гісторыя Польшчы і польскай культуры.

Па-антыпольску настроеная частка студэнтаў і выкладчыкаў, члены радыкальнай плыні «[[Маладая Беларусь (1917)|Маладой Беларусі]]», у студзені 1920 года па ініцыятыве Ігнатоўскага стварылі [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускую камуністычную арганізацыю]]. У знак пратэсту супраць «польскага ўціску» і ў сувязі з нязгодай з прапольскай арыентацыяй Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта прэзідыум інстытута на чале з Ігнатоўскім падаў у адстаўку. Паводле пастановы Беларускай школьнай рады Міншчыны ад 1.3.1920 года інстытут узначалілі В. Іваноўскі (рэктар) і А. Неканда-Трэпка (намеснік), якія намагаліся пераўтварыць інстытут у беларускі нацыянальны ўніверсітэт. Інстытут пераведзены ў будынак былой Мінскай праваслаўнай духоўнай семінарыі, выкладчыкамі запрошаны [[М. Гарэцкі]], [[Васіль Данілавіч Дружчыц|В. Дружчыц]], [[Хведар Пятровіч Імшэнік|Х. Імшэнік]], [[Станіслаў Любіч-Маеўскі|С. Любіч-Маеўскі]], [[Л. Більдзюкевіч]], [[Аляксандр Андрэевіч Данілевіч|А. Данілевіч]], [[І. Канчэўскі]] і іншыя. Пры інстытуце створана [[аспірантура]], спецыяльная камісія па выпрацоўцы беларускай навуковай тэрміналогіі. Членамі камісіі падрыхтавана «Арыхметычная тэрміналогія» (выдадзена ў [[Вільнюс|Вільні]] ў 1921). Інстытуту была падпарадкавана [[Мінская балотная доследная станцыя]].

=== Мінскі інстытут народнай адукацыі (1920—1921) ===
Пасля прыходу Чырвонай Арміі ў жніўні 1920 на базе Мінскага беларускага педагагічнага інстытута быў створаны Мінскі інстытут народнай адукацыі. Фактычна дзейнічалі 3 аддзяленні: 1-е для падрыхтоўкі педагогаў у дашкольныя ўстановы (тэрмін навучання 2 гады); 2-е для настаўнікаў пачатковых школ (3 гады); 3-е для настаўнікаў сярэдніх школ (4 гады). Ад 1 верасня 1921 у склад [[Мінскі беларускі педагагічны тэхнікум|Мінскага белпедтэхнікума]] былі перададзены 1-е і 2-е аддзяленні, 3-я аддзяленне на працягу 1921—1922 было ўключана ў склад [[факультэт грамадскіх навук БДУ|факультэта грамадскіх навук БДУ]].

=== Мінскі педагагічны інстытут (1922—1993) ===
Заснаваны ў 1922 годзе як [[педагагічны факультэт БДУ]]. З 28 ліпеня 1931 года на аснове педагагічнага факультэта БДУ была створана самастойная навучальная ўстанова — Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут (у 1936—1993 — Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]).

=== Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт (з 1993) ===
8 верасня 1993 Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя Максіма Горкага атрымаў статус універсітэта.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-611-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-minskogo-gosudarstvennogo-pedagogicheskogo-instituta-imeni-a-m-gorkogo-v-belorusskij-gosudarstvennyj-pedagogiches/ |title=Пастанова № 611 Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 8 верасня 1993 г. «Аб пераўтварэнні Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага ў Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт» |access-date=5 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927175019/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-611-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-minskogo-gosudarstvennogo-pedagogicheskogo-instituta-imeni-a-m-gorkogo-v-belorusskij-gosudarstvennyj-pedagogiches/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; У 1995 годзе ўніверсітэту нададзена імя беларускага народнага паэта [[Максім Танк|Максіма Танка]]. Таксама з 1995 года дзейнічае Музей гісторыі БДПУ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://fhist.bspu.by/fakultet/muzei-bgpu|title=Музей истории БГПУ|website=Белорусский государственный педагогический университет имени Максима Танка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Пятровіч Шупляк|C. Шупляк]] [і інш.]|загаловак=Музей гісторыі БДПУ як месца захавання традыцый|год=2026|мова=be|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|месяц=2|нумар=2|старонкі=62—66|issn=1993-1999}}&lt;/ref&gt;.

У лютым 2006 года [[Геральдычная камісія, Беларусь|Геральдычная камісія]] зацвердзіла сімволіку БДПУ. У 2014 годзе зацверджаны гімн універсітэта, аўтар слоў — выкладчык універсітэта і беларускі паэт [[Мікола Шабовіч]].

=== Структура ===
Ва ўніверсітэце налічваецца 13 факультэтаў і інстытутаў:
* [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|Гістарычны факультэт]]
* [[Філалагічны факультэт БДПУ імя М. Танка|Філалагічны факультэт]]
* [[Факультэт сацыяльна-педагагічных тэхналогій БДПУ імя М. Танка|Факультэт сацыяльна-педагагічных тэхналогій]]
* [[Факультэт дашкольнай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Факультэт дашкольнай адукацыі]]
* [[Фізіка-матэматычны факультэт БДПУ імя М. Танка|Фізіка-матэматычны факультэт]]
* [[Факультэт пачатковай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Факультэт пачатковай адукацыі]]
* [[Факультэт эстэтычнай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Факультэт эстэтычнай адукацыі]]
* [[Факультэт прыродазнаўства БДПУ імя М. Танка|Факультэт прыродазнаўства]]
* [[Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі БДПУ імя М. Танка|Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі]]
* [[Факультэт фізічнага выхавання БДПУ імя М. Танка|Факультэт фізічнага выхавання]]
* [[Інстытут псіхалогіі БДПУ імя М. Танка|Інстытут псіхалогіі]]
* [[Інстытут інклюзіўнай адукацыі БДПУ імя М. Танка|Інстытут інклюзіўнай адукацыі]]
* [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДПУ імя М. Танка|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]]

=== Вывучэнне польскай мовы ===
У другой палове 1990-х гадоў у Інстытуце замежных моў Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта праводзіліся заняткі [[польская мова|польскай мовы]]. Ініцыятыва іх стварэння з’явілася ў 1995 годзе. У тым самым годзе ўніверсітэт даў дазвол на сфарміраванне працоўнай групы, якая б займалася навучаннем польскай і беларускай моў. Установа пачала супрацоўніцтва з [[Сілезскі ўніверсітэт|Сілезскім універсітэтам]] у Польшчы. У 2000 годзе 26 студэнтаў ВНУ ўпершыню атрымалі дыпломы, якія дазвалялі ім выкладаць польскую мову. У пачатковы перыяд работы заняткаў малая колькасць падручнікаў, абмежаваныя магчымасці стажыровак і практыкі ў Польшчы з’яўляліся перашкодамі ў іх правядзенні. Адсутнасць адпаведных навуковых кадраў, перад усім спецыялістаў з галіны польскай філалогіі, а таксама адсутнасць уступных іспытаў даводзілі да таго, што ўзровень навучання быў у той час нізкі для акадэмічных стандартаў, параўнальны з моўнымі курсамі. У 2001 годзе ўстанова атрымала падтрымку з боку дзеячаў [[Таварыства Вспульнота польска|Таварыства «Вспульнота польска»]] і [[Фонд Дапамога палякам на Усходзе|Фонду «Дапамога палякам на ўсходзе»]], дзякуючы якім атрымалася адрэмантаваць паланістычную майстэрню, а таксама перадаць багаты метадычны кнігазбор і фільмы. Рамонт скончыўся 18 снежня 2001 года і значна палепшыў умовы працы выкладчыкаў і студэнтаў. У пазнейшыя часы на настаўніцкую спецыялізацыю па польскай мове ў Інстытуце замежных моў прымалі 25 асоб, калі кандыдатаў было ў 6 разоў болей&lt;ref&gt;{{Кніга|частка = Język polski na uczelniach białoruskich|загаловак = Oświata…|старонкі = 340}}&lt;/ref&gt;.

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* 1914—1918 [[Дзмітрый Антонавіч Сцяпура]]
* 1931—1932 [[Васіль Рыгоравіч Рудніцкі]]
* 1932—1934 [[Васіль Іванавіч Волкаў]]
* 1934—1936 [[Абрам Навумавіч Мельцэр]]
* 1937—1939 [[Ізраіль Рувімавіч Леўтаў]]
* 1939—1940 [[Рыгор Андрэевіч Пазняк]]
* 1940—1941 [[Іван Фядотавіч Ермакоў]]
* 1944—1945 [[Міхаіл Фядотавіч Жаўрыд]]
* 1946—1953 [[Максім Васільевіч Макарэвіч]]
* 1953—1970 [[Іван Емяльянавіч Лакін]]
* 1970—1977 [[Фрол Парфіравіч Шмыгаў]]
* 1977—1993 [[Аляксандр Цімафеевіч Караткевіч]]
* 1993—2003 [[Леанід Ніканоравіч Ціханаў]]
* 2003—2014 [[Пётр Дзмітрыевіч Кухарчык]]
* з 2014 — [[Аляксандр Іванавіч Жук]]
{{Div col end}}

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Анатоль Майсеевіч Бардовіч]]
* [[Альгерд Бахарэвіч]]
* [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Юры Бохан]]
* [[Мікалай Сямёнавіч Васілеўскі]]
* [[Ірына Уладзіміраўна Ганецкая|Ірына Ганецкая]]
* [[Аляксандр Груша]]
* [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Аляксандр Гужалоўскі]]
* [[Уладзімір Фаміч Ермалаеў|Уладзімір Ермалаеў]]
* [[Юлія Зарэцкая]]
* [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч]]
* [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў]]
* [[Ігар Вячаслававіч Мельнікаў]]
* [[Віктар Іванавіч Несцяровіч]]
* [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]]
* [[Андрэй Аляксандравіч Радаман|Андрэй Радаман]]
* [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]]
* [[Таццяна Сівец]]
* [[Уладзімір Ільіч Содаль]]
* [[Ціхан Чарнякевіч]]
* [[Канстанцін Іванавіч Шабуня]]

== Вядомыя выкладчыкі ==
* [[Міхаіл Восіпавіч Біч]]
* [[Леанід Уладзіміравіч Калядзінскі]]
* [[Ібрагім Барысавіч Канапацкі]]
* [[Ігар Васільевіч Карпенка]]
* [[Алена Мікалаеўна Космач]]
* [[Генадзь Аркадзевіч Космач]]
* [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава]]
* [[Рамуальд Аляксандравіч Чыкалаў]]
* [[Мікола Шабовіч]]
* [[Раман Фёдаравіч Ляпіч]]

== Гл. таксама ==
* [[Зорны паход]]
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|Беларускі педагагічны універсітэт імя М. Танка||455}}
* ''[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзімір Ляхоўскі]]'', Беларускі універсітэт: з гісторыі стварэння // Спадчына, 1994, № 4.
* {{Кніга|аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк|загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001|месца = [[Торунь]]|выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne|год = 2007|старонак = 441|isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Belarusian State Pedagogical University}}
* [http://by.bspu.by/ Афіцыйны сайт універсітэта]{{Недаступная спасылка}}

{{ВНУ Беларусі}}
{{Рэктары БДПУ імя Максіма Танка}}
{{Факультэты БДПУ імя М. Танка|nocat=1}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:БДПУ імя Максіма Танка| ]]
[[Катэгорыя:Вышэйшыя педагагічныя навучальныя ўстановы]]</text>
      <sha1>f4q16csbc3jcuucw480b4p56akujyzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Данілавіч Дружчыц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22142</id>
    <revision>
      <id>5157215</id>
      <parentid>5156164</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10470" sha1="9ukzuhmbioprtctq0z658rqzw13z6te" xml:space="preserve">{{навуковец}}
{{цёзкі2|Друшчыц}}
'''Васіль Данілавіч Дружчыц''' або '''Друшчыц''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1886 годзе ў в. Блудзень Пружанскага павета Гродзенскай губерні ў сялянскай сям'і.

У 1901 годзе скончыў [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]], у 1907 — [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (Вільня), у 1911 — [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскі (Тартускі) універсітэт]]. У 1911—1922 гадах выкладаў гісторыю ў [[Вільня|Вільні]], [[Шаўляй|Шаўлях]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Бабруйск]]у. Удзельнічаў у рабоце [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускага культурна-асветнага таварыства ў Бабруйску]].
[[Файл:Прэзідыум Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Гісторыка-археалагічная секцыя Інбелкульта|Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: [[Ісаакій Абрамавіч Сербаў|Ісаакій Сербаў]], [[Міхаіл Мароз]], Васіль Дружчыц, [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]].]]

Добра ведаў шэсць моў, але ў рэгістрацыйнай анкеце прафесара кафедры гісторыі БДУ ён адзначаў: «Чытаю на польскай, нямецкай і лацінскай мове».

З 1922 года выкладчык, з 1927 — прафесар кафедры гісторыі Беларусі [[БДУ]]. Адначасова з 1924 года правадзейны член [[Інбелкульт]]а; з 1927 — старшыня камісіі Інбелкульта па гісторыі гарадоў. З 1933 года супрацоўнік [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[БелАН]], прафесар кафедры гісторыі народаў СССР Літаратурнага інстытута імя Герцэна (Масква). Даследаваў беларускае сярэднявечча, [[магдэбургскае права]] ў беларускіх гарадах, гісторыю кнігадрукавання.

Арыштаваны 14 студзеня 1937 года. Асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 19 снежня 1937 года на расстрэл. Расстраляны ў адну ноч з [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Якавам Афанасьевым]], [[Іосіф Ігнатавіч Валадзько|Іосіфам Валадзько]], Аркадзем Ляшчынскім, Маркам Матусевічам, Фёдарам Сулкоўскім, [[Іван Захаравіч Сурта|Іванам Суртам]], Дорай Турбовіч і іншымі (агулам больш за 200 чалавек)

Рэабілітаваны 5 ліпеня 1958 года.

== Навукова-даследчыцкая дзейнасць ==
Артыкул В. Д. Друшчыца «Галоўныя моманты гісторыі беларускага народа», апублікаваны ў 1924 г. у зборніку «Беларусь». У ім значная ўвага ўдзяляецца асвятленню становішча беларускага сялянства ў XIV—XVII стст. Гэту тэму аўтар даследаваў адным з першых, прыйшоў да высновы, што на панскіх і шляхецкіх землях ужо ў сярэдзіне XV ст. значная частка сялянства фактычна была запрыгонена. Адным з першых назваў ВКЛ літоўска-беларускай дзяржавай, адзначыў, што [[Полацкая зямля|Полацкая]] і Віцебская землі ўвайшлі ў яе склад добраахвотна і выказаў думку, што з пачатку ўтварэння ВКЛ мела беларускі характар. Абгрунтоўваў гэта тым, што беларускі элемент пераважаў у культурных адносінах — «беларуская мова з’яўлялася мовай дыпламатычных зносін, мовай пісьменства, заканадаўства і ўсяго культурнага жыцця».

В. Д. Друшчыц адным з першых пачаў распрацоўваць праблему класавай барацьбы [[сялянства]]. Ён адзначаў, што першае паўстанне супраць узмацнення прыгону пачалося ў 1595 г. на тэрыторыі Надпрыпяцця і Падняпроўя. Асабліва моцны паўстанцкі рух, падкрэсліваў вучоны, падняўся ў Беларусі ў сярэдзіне XVII ст.

Значнае месца ў спадчыне В. Д. Друшчыца займаюць даследаванні па гісторыі гарадоў у эпоху феадалізму, аб чым сведчаць яго артыкулы «Места Мінск у канцы XV і пачатку XVI ст.», «Места Вільня ў першай палове XVI ст.» (1926), гістарыяграфічны агляд «Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры» (1927) і інш.

У працах «Войты і іх улада ў беларускіх гаспадарскіх местах з магдэбургскім правам» (1928), «Магістрат у беларускіх местах з магдэбургскім правам у XV—XVII стст.» (1929) вучоны прыйшоў да высновы, што [[магдэбургскае права]], запазычанае ў Заходняй Еўропе, не давала гатовай формы для арганізацыі гарадской улады на Беларусі. Гэта права не проста пераймалася ў нямецкіх ці польскіх гарадах, а пэўным чынам выпрацоўвалася на месцы, пры актыўным удзеле гарадскога насельніцтва, якое імкнулася прыстасаваць запазычаныя формы права і арганізацыі ўлады да сваіх інтарэсаў.

Вядомы як адзін з першых аўтараў артыкулаў, прысвечаных [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскаму]] і К. Лышчынскаму («Агляд навукова-літаратурнай дзейнасці У. М. Ігнатоўскага» (1925), «[[Казімір Лышчынскі]] — беларускі бязбожнік XVII веку (З гісторыі светапогляду XVII ст. на Беларусі)» (1927)).

Быў аўтарам рэцэнзій на кнігі вядомага гісторыка [[У. І. Пічэта|У. І. Пічэты]] «Гісторыя Беларусі», Ч. 1 (1924) і «Гісторыя сельскай гаспадаркі і землеўладання ў Беларусі» (1928). У 1925—1926 гг. ён удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання «Навуковага зборніка гісторыка-археалагічнай камісіі» і зборніка гістарычных дакументаў і матэрыялаў «Беларускі архіў». 

== Творы ==
* Палажэнне Літоўска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай уніі // Працы БДУ. 1925, № 6-7;
* Места Менск у канцы XV і пачатку XVI ст. // Працы БДУ. 1926, № 12;
* Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1927.

== Ушанаванне памяці ==
У гонар яго на радзіме на будынку школы ў в. [[Першамайская (Бярозаўскі раён)]] усталявана мемарыяльная дошка.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Іофэ Э.'' Летапісец айчыннай гісторыі // ЛіМ. 1986, 14 лютага. № 7.
* {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* Прафесары і дактары навук Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, 1921—2001 / складальнік А. А. Яноўскі. — Мінск, 2001.
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|130219}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Дружчыц Васіль Данілавіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярозаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]]
[[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]]
[[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]]</text>
      <sha1>9ukzuhmbioprtctq0z658rqzw13z6te</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23222</id>
    <revision>
      <id>5156897</id>
      <parentid>5065855</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14623" sha1="dijgm3haowvpowpw4nfewuo9dibwpxk" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
|арыгінал                          = 
|выява                             = Main building of BNTU.jpg
|назва                             = Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт
|эмблема                           = Logo BNTU.png 
|дэвіз                             = 
|заснаваны                         = 
|піб пасады                        = 
|рэктар                            = [[Сяргей Васільевіч Харытончык]]
|прафесары                         = 
|студэнты                          = 
|дактары                           = 
|узнагароды                        = 
|сайт                              = http://www.bntu.by 
}}

'''Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт''' (ранейшая назва — ''Беларускі політэхнічны інстытут'') — адзін з самых буйных універсітэтаў [[Беларусь|Беларусі]] і галоўная вышэйшая навучальная ўстанова інжынерна-тэхнічнага профілю. Знаходзіцца ў [[Мінск]]у, галоўны корпус размешчаны па праспекце Незалежнасці, 65. [[Комплекс будынкаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] ўнесены ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Miensk, Barysaŭski, Palitechika. Менск, Барысаўскі, Палітэхніка (1935).jpg|міні|злева|Будаўніцтва Політэхнічнага інстытута ў 1935 годзе. Пасля вайны будынак істотна рэканструяваны ў стылі савецкага класіцызму (цяпер галоўны корпус)]]
У [[1920]] годзе Мінскае політэхнічнае вучылішча перетворана ў Беларускі дзяржаўны політэхнічны інстытут (БДПІ). У [[1922]] годзе рэарганізаваны ў Беларускі дзяржаўны інстытут сельскай гаспадаркі, на базе якога, а таксама мінскіх энергетычнага, будаўнічага, брыкетнага, хіміка-тэхналагічнага, харчовай прамысловасці і Горацкага водна-меліярацыйнага інстытутаў (утвораных у 1930—1931 гадах) у 1933 годзе створаны Беларускі політэхнічны інстытут.

У 1991 годзе Беларускі ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга політэхнічны інстытут перетвораны ў Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію (БДПА) (пастановай Савета Міністраў БССР ад 17 красавіка 1991 г. № 149).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-149-soveta-ministrov-bssr-o-preobrazovanii-belorusskogo-ordena-trudovogo-krasnogo-znameni-politehnicheskogo-instituta-v-belorusskuyu-gosudarstvennuyu-politehnicheskuyu-ak/ |title=Постановление № 149 Совета Министров БССР от 17 апреля 1991 г. «О преобразовании Белорусского ордена Трудового Красного Знамени политехнического института в Белорусскую государственную политехническую академию» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927131057/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%96-149-soveta-ministrov-bssr-o-preobrazovanii-belorusskogo-ordena-trudovogo-krasnogo-znameni-politehnicheskogo-instituta-v-belorusskuyu-gosudarstvennuyu-politehnicheskuyu-ak/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; У 1997 годзе Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі нададзены статус вядучай інжынерна-тэхнічнай навучальнай установы ў нацыянальнай сістэме адукацыі Рэспублікі Беларусь (Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 студзеня 1997 г. № 6). У 2002 годзе Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія ператворана ў Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт (БНТУ) (Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 165 ад 1 красавіка 2002 г.).

Загадам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь ад 5 лютага 2014 № 83 да ўніверсітэта ў якасці філіялаў былі далучаны [[Бабруйскі дзяржаўны аўтатранспартны каледж]], [[Барысаўскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], [[Жодзінскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], [[Мінскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж]], [[Мінскі дзяржаўны тэхналагічны каледж]], [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]], [[Салігорскі дзяржаўны горна-хімічны каледж]], [[Жлобінскі дзяржаўны металругічны каледж]].&lt;ref&gt;[https://seimtc.by/images/ustav/ustav.pdf Устав ГУО «Минский технологический колледж»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20231006004350/https://bntu.by/colleges БНТУ — Колледжи]&lt;/ref&gt; Загадам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь ад 6 жніўня 2024 № 336 названыя каледжы зноў вылучаны са складу БНТУ ў якасці самастойных юрыдычных асоб.&lt;ref&gt;[https://zmt.by/news/285-vnimanie-kolledzh-pereimenovan Внимание! Колледж переименован]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bgak.by/kolledge_sveden.html |title=История учреждения образования «Бобруйский государственный автомеханический колледж» |access-date=8 снежня 2025 |archive-date=10 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210024608/https://bgak.by/kolledge_sveden.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bortech.by/files/25057/obj/140/15763/doc/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0.pdf История государственного учреждения образования «Борисовский государственный технический колледж»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1tiX4snNjRjUkU9quums15N5FOysvfIZL/view История ГУО «Жодинский политехнический колледж»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.college.by/pages/abitur/histor.htm |title=Архіўная копія |access-date=8 снежня 2025 |archive-date=10 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210024342/https://www.college.by/pages/abitur/histor.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sghc.belhost.by/about-college/college-history Государственное учреждение образования «Солигорский горно-химический колледж» — История]&lt;/ref&gt;

9 снежня 2020 года за значны ўклад у развіццё інжынерна-тэхнічнай адукацыі, правядзенне навуковых даследаванняў у галіне машынабудавання, энергетыкі, будаўніцтва і архітэктуры, укараненне новых сучасных тэхналогій, падрыхтоўку навуковых кадраў і ў сувязі са 100-годдзем з дня заснавання ўніверсітэта, ён быў узнагароджаны [[Ордэн Працоўнай Славы (Беларусь)|ордэнам Працоўнай Славы]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2020-12-9|url = https://www.pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000456&amp;p1=1|title = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 снежня 2020 № 456 «Аб узнагароджанні»|accessdate = 2020-12-9|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210511011414/https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32000456&amp;p1=1|archivedate = 11 мая 2021|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Факультэты ==
* [[Аўтатрактарны факультэт БНТУ|Аўтатрактарны факультэт]] (АТФ)
* [[Архітэктурны факультэт БНТУ|Архітэктурны факультэт]] (АФ)
* [[Ваенна-тэхнічны факультэт БНТУ|Ваена-тэхнічны факультэт]] (ВТФ)
* [[Інжынерна-педагагічны факультэт БНТУ|Інжынерна-педагагічны факультэт]] (ІПФ)
* [[Міжнародны інстытут дыстанцыйнай адукацыі БНТУ|Міжнародны інстытут дыстанцыйнай адукацыі]] (МІДА)
* [[Машынабудаўнічы факультэт БНТУ|Машынабудаўнічы факультэт]] (МБФ)
* [[Механіка-тэхналагічны факультэт БНТУ|Механіка-тэхналагічны факультэт]] (МТФ)
* [[Прыборабудаўнічы факультэт БНТУ|Прыборабудаўнічы факультэт]] (ПБФ)
* [[Будаўнічы факультэт БНТУ|Будаўнічы факультэт]] (БФ)
* [[Факультэт інфармацыйных тэхналогій і робататэхнікі БНТУ|Факультэт інфармацыйных тэхналогій і робататэхнікі]] (ФІТР)
* [[Факультэт маркетынгу, менеджменту, прадпрымальніцтва БНТУ|Факультэт маркетынга, менеджменту і прадпрымальніцтва]] (ФММП)
* [[Факультэт горнай справы і інжынернай экалогіі БНТУ|Факультэт горнай справы і экалогіі]] (ФГСЭ)
* [[Факультэт транспартных камунікацый БНТУ|Факультэт транспартных камунікацый]] (ФТК)
* [[Факультэт тэхналогій кіравання і гуманітарызацыі БНТУ|Факультэт тэхналогій кіравання і гуманітарызацыі]] (ФТКГ)
* [[Факультэт энергетычнага будаўніцтва БНТУ|Факультэт энергетычнага будаўніцтва]] (ФЭБ)
* [[Факультэт міжнароднага супрацоўніцтва БНТУ|Факультэт міжнароднага супрацоўніцтва]] (ФМС)
* [[Энергетычны факультэт БНТУ|Энергетычны факультэт]] (ЭФ)
* [[Спартыўна-тэхнічны факультэт БНТУ|Спартыўна-тэхнічны факультэт]] (СТФ)
* [[Філіял БНТУ (Салігорск)|Філіял Салігорск]]
* [[Сумесны інжынерна-тэхнічны факультэт БНТУ-ТТУ]]
* [[Сумесны факультэт БНТУ-ТДТУ]]

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Міканор Казіміравіч Ярашэвіч]] (1920—1922)
* [[Сяргей Юр’евіч Лысоў]] (1933)
* [[Іван Іосіфавіч Дружалоўскі]] (1934—1936)
* [[Дзмітрый Іўсцінавіч Горын]] (1937—1939)
* [[Самуіл Іахімавіч Пазняк]] (1939—1941, 1945—1947)
* [[Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч]] (1947—1959)
* [[Георгій Міхайлавіч Кокін]] (1959—1962)
* [[Пётр Іванавіч Яшчарыцын]] (1962—1976)
* [[Валянцін Дзмітрыевіч Ткачоў]] (1976—1983)
* [[Віктар Мікалаевіч Чачын]] (1983—1994)
* [[Міхаіл Іванавіч Дзямчук]] (1994—2000)
* [[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў]] (2000—2017)
* [[Сяргей Васільевіч Харытончык]] (з 2017)
{{Div col end}}

== Гл. таксама ==
* [[Навуковая бібліятэка БНТУ]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя ў 6 тамах|2}}
* {{Крыніцы/БелЭн|том=2}}
* {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|том=3}}
* {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Мінск}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.bntu.by/ Афіцыйны сайт Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]
* [http://www.bntu.info Студэнцкі партал БНТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200918064706/https://bntu.info/ |date=18 верасня 2020 }}

{{БНТУ}}
{{Рэктары БНТУ}}
{{ВНУ Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Універсітэты Мінска]]
[[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]]
[[Катэгорыя:1920 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт| ]]</text>
      <sha1>dijgm3haowvpowpw4nfewuo9dibwpxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Злоты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24962</id>
    <revision>
      <id>5156858</id>
      <parentid>5081506</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksim Harecki</username>
        <id>142537</id>
      </contributor>
      <origin>5156858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4113" sha1="f72oe31hq1sq9n64bxcbeeqqwz22h9p" xml:space="preserve">{{Валюта
|Арыгінальная назва=Polski złoty
|Код мовы=pl
|Краіна=[[Польшча]]
|Складаецца1=грошы
}}
'''Злоты''' ({{Lang-pl|złoty}}, што літаральна азначае «[[залаты]]») — грашовая адзінка [[Польшча|Польшчы]], а раней — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Новы злоты ==
Пасля дэнамінацыі [[1995]], калі намінал злотых быў паменшаны ў {{Num|10000|раз}}оў, сталі выкарыстоўваць назву «новы злоты» («старыя» злотыя таксама зваліся новымі, калі іх увялі ў [[1950]] годзе, пасля папярэдняй дэнамінацыі).

У цяперашні час у абарачэнні знаходзяцца:
* [[манета|манеты]] наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 грошаў; а таксама 1, 2 і 5 злотых;
* [[банкнота|банкноты]] наміналам 10 (з выявай [[Мешка I|Мешкі І]]), 20 (з выявай [[Баляслаў I Храбры|Балеслава Храбрага]]), 50 (з выявай [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]]), 100 (з выявай [[Ягайла|Ягайлы]]), 200 (з выявай [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]) i 500 злотых (з выявай [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://nbp.pl/banknoty-i-monety/banknoty-obiegowe/|title=Banknoty obiegowe|website=Narodowy Bank Polski - Internetowy Serwis Informacyjny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

З [[2004]] годзе [[Нацыянальны банк Польшчы]] выпусціў серыю юбілейных манет вартасцю 2 і 10 злотых, прысвечаных польскаму злотаму&lt;ref&gt;http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080329200507/http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego |date=29 сакавіка 2008 }}&lt;/ref&gt;.
* У 2004 годзе выпушчаныя манеты 2 і 10 злотых з выявай аверса і рэверса манеты ў 1 злотых 1924 г. На манеце ў 10 злотых змешчаны таксама партрэт [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіслава Грабскага]], аўтара [[манетная рэформа|манетнай рэформы]] [[1924]] г.
* У [[2005]] годзе — 2 і 10 злотых з выявай манет злотых 1936 г. з караблём.
* У [[2006]] годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты ў 10 злотых 1932 г. з галавой «жанчыны ў каласах».
* У [[2007]] годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты 5 злотых 1928 г. «Ніка».

== Будучыня злотага ==
У [[2004]] г. Польшча ўступіла ў [[Еўрасаюз]], так што плануецца пераход на [[еўра]]. Аднак для гэтага неабходна выканаць патрабаванні [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскага цэнтральнага банка]], якім эканоміка краіны пакуль не адпавядае &lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_3761000/3761642.stm&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==
* [http://prostofinansy.com/?p=1181 Злоты 1991—1995 гг. Галерэя банкнот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090802044921/http://prostofinansy.com/?p=1181 |date=2 жніўня 2009 }} {{ref-ru}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Еўрапейскія валюты}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Валюты]]
[[Катэгорыя:Грошы Польшчы]]</text>
      <sha1>f72oe31hq1sq9n64bxcbeeqqwz22h9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156860</id>
      <parentid>5156858</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maksim Harecki</username>
        <id>142537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Новы злоты */</comment>
      <origin>5156860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4113" sha1="7jvs3oyg7g4kl62mczq2s4boziezxrc" xml:space="preserve">{{Валюта
|Арыгінальная назва=Polski złoty
|Код мовы=pl
|Краіна=[[Польшча]]
|Складаецца1=грошы
}}
'''Злоты''' ({{Lang-pl|złoty}}, што літаральна азначае «[[залаты]]») — грашовая адзінка [[Польшча|Польшчы]], а раней — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Новы злоты ==
Пасля дэнамінацыі [[1995]], калі намінал злотых быў паменшаны ў {{Num|10000|раз}}оў, сталі выкарыстоўваць назву «новы злоты» («старыя» злотыя таксама зваліся новымі, калі іх увялі ў [[1950]] годзе, пасля папярэдняй дэнамінацыі).

У цяперашні час у абарачэнні знаходзяцца:
* [[манета|манеты]] наміналам 1, 2, 5, 10, 20, 50 грошаў; а таксама 1, 2 і 5 злотых;
* [[банкнота|банкноты]] наміналам 10 (з выявай [[Мешка I|Мешкі І]]), 20 (з выявай [[Баляслаў I Храбры|Баляслава Храбрага]]), 50 (з выявай [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]]), 100 (з выявай [[Ягайла|Ягайлы]]), 200 (з выявай [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]) i 500 злотых (з выявай [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://nbp.pl/banknoty-i-monety/banknoty-obiegowe/|title=Banknoty obiegowe|website=Narodowy Bank Polski - Internetowy Serwis Informacyjny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

З [[2004]] годзе [[Нацыянальны банк Польшчы]] выпусціў серыю юбілейных манет вартасцю 2 і 10 злотых, прысвечаных польскаму злотаму&lt;ref&gt;http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080329200507/http://www.nbportal.pl/pl/np/numizmatyka/galerie/monety/seria-dzieje-zlotego |date=29 сакавіка 2008 }}&lt;/ref&gt;.
* У 2004 годзе выпушчаныя манеты 2 і 10 злотых з выявай аверса і рэверса манеты ў 1 злотых 1924 г. На манеце ў 10 злотых змешчаны таксама партрэт [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіслава Грабскага]], аўтара [[манетная рэформа|манетнай рэформы]] [[1924]] г.
* У [[2005]] годзе — 2 і 10 злотых з выявай манет злотых 1936 г. з караблём.
* У [[2006]] годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты ў 10 злотых 1932 г. з галавой «жанчыны ў каласах».
* У [[2007]] годзе — 2 і 10 злотых з выявай манеты 5 злотых 1928 г. «Ніка».

== Будучыня злотага ==
У [[2004]] г. Польшча ўступіла ў [[Еўрасаюз]], так што плануецца пераход на [[еўра]]. Аднак для гэтага неабходна выканаць патрабаванні [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскага цэнтральнага банка]], якім эканоміка краіны пакуль не адпавядае &lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_3761000/3761642.stm&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==
* [http://prostofinansy.com/?p=1181 Злоты 1991—1995 гг. Галерэя банкнот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090802044921/http://prostofinansy.com/?p=1181 |date=2 жніўня 2009 }} {{ref-ru}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Еўрапейскія валюты}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Валюты]]
[[Катэгорыя:Грошы Польшчы]]</text>
      <sha1>7jvs3oyg7g4kl62mczq2s4boziezxrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі рубель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24999</id>
    <revision>
      <id>5156916</id>
      <parentid>5150675</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103018" sha1="rk507eew7rntltpq4aqfs0a6htl4q4w" xml:space="preserve">{{Валюта
 |Выява           = 500 Belarus 2009 front.jpg
 |Подпіс          = 500 рублёў узору 2009 года
 |Складаецца1      = капеек
 |Суадносіны1      = 100
 |Манеты          = 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі
 |Банкноты        = 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў
 |Манетны_двор    = [[Крэмніцкі манетны двор]], [[Літоўскі манетны двор]]
}}
{{Значэнні|Рубель}}
'''Беларускі рубель''' (код ISO — ''BYN'', да 1 студзеня 2000 года — ''BYB'', з 1 студзеня 2000 года па 1 ліпеня 2016 года — ''BYR'') — афіцыйная [[валюта]] [[Беларусь|Беларусі]]. [[Знакі валют|Знак]] — '''Br'''&lt;ref name=&quot;Зацверджаны Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь&quot;&gt;[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь | прэс-рэлізы]&lt;/ref&gt;. У абарачэнні маюцца банкноты ўзору 2009 года наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў, а таксама манеты наміналам 1, 2, 5, 10, 20 і 50 капеек, 1 і 2 рублі ўзору 2009 года.
[[Файл:Символ белорусского рубля.png|міні|125x125пкс|Графічны знак беларускага рубля&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=B22606202|title=Постановление Правления Национального банка Республики Беларусь от 27 января 2026 года № 25 «О графическом знаке официальной денежной единицы – белорусского рубля»|website=pravo.by}}&lt;/ref&gt;.]]
З 4 лютага 2026 года ўстаноўлены графічны знак афіцыйнай грашовай адзінкі – беларускага рубля&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Назва ==
Назва «''Беларускі рубель''» была прынята пасля адмовы Беларусі ад [[савецкі рубель|савецкага рубля]] напачатку 1990-х гадоў. Тады шэраг грамадскіх дзеячаў прапанаваў «[[Беларускі талер|талер]]» як назву для нацыянальнай валюты&lt;ref name=&quot;taler&quot;&gt;[http://nashaniva.by/1998/09/06.htm НАША НІВА]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kp-20120223&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://kp.by/daily/25840.3/2811879/
 |title       = Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі!
 |author      = Генадзь Мажэйка.
 |date        = 2012-02-23
 |publisher   = «Камсамольская праўда»
 |access-date  = 2012-03-05
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/68dAtwVm3?url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/
 |archive-date = 23 чэрвеня 2012
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;, і пытанне было разгледжана на Прэзідыуме [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]], аднак з усіх прысутных за талер выказаўся толькі [[Ніл Гілевіч]]&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Сітуацыя пасля распаду СССР ===

[[Файл:Belarus-1992-Consumer's Card-20-1.jpg|thumb|left|Картка спажыўца на 20 беларускіх купонаў, 1992 г.]]
Напачатку 1992 года, падчас распаду агульнасавецкай грашовай сістэмы, у Беларусі была ўведзена купонная сістэма, затым — разліковыя білеты [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]]. Афіцыйны [[Валютны курс|абменны курс]] складаў адзін разліковы білет за 10 савецкіх рублёў.

З 1 ліпеня 1992 года пачалі праводзіцца аперацыі ў безнаяўных беларускіх рублях. У канцы ліпеня 1993 года пачаўся вывад з абарачэння савецкіх рублёў. Беларускі рубель стаў адзіным законным сродкам плацяжоў на тэрыторыі краіны. І нягледзячы на тое, што ў верасні [[Казахстан]], [[Арменія]], [[Расія]], [[Узбекістан]] і [[Таджыкістан]] падпісалі новую дамову аб стварэнні рублёвай зоны новага тыпу, дадзеная ідэя не атрымала развіцця, і беларускі рубель так і застаўся нацыянальнай валютай.

=== Дэнамінацыі ===
Першапачаткова ў 1992—1994 гадах беларускі рубель быў уведзены ў суадносінах 1 беларускі рубель (1992 года выпуску) за 10 савецкіх рублёў.

20 жніўня 1994 года была праведзена [[Дэнамінацыя (эканоміка)|дэнамінацыя]] беларускага рубля ў 10 разоў.

1 студзеня 2000 года ў Беларусі была праведзена яшчэ адна дэнамінацыя рубля (у 1000 разоў), закліканая, у тым ліку, стабілізаваць нацыянальную валюту. Рубель, уведзены ў 2000 годзе, не меў разменных грашовых адзінак.

1 ліпеня 2016 года праведзена дэнамінацыя беларускай валюты ў 10 000 разоў, пры гэтым была ўведзена разменная грашовая адзінка — [[капейка]].

=== Эканамічны агляд за 2000—2015 гады ===
{{main|Эканоміка Беларусі}}

Прыярытэтам палітыкі Нацбанка стала падтрыманне курса рубля — такія былі патрабаванні расійскага боку. Быў дазволены продаж [[Долар ЗША|долараў]] у абменных пунктах. Быў адкрыты доступ банкаў-нерэзідэнтаў на ўнутраны валютны рынак і зняты абмежаванні па выкарыстанні беларускага рубля ў знешнеэканамічных аперацыях. Палітыка Нацыянальнага Банка і спрыяльныя знешнія фактары прывялі да стабілізацыі курса беларускага рубля. На фоне пазітыўных змен у эканоміцы і падатковай сферы (зніжэнне ПДВ з 20 % да 18 %, падатку з абароту з 4,5 % да 4,15 % і г. д.), ад пачатку 2004 года і да канца 2008 года курс беларускага рубля ў адносінах да долара [[ЗША]] і расійскага рубля заставаўся фактычна нязменным. На працягу 2005 года назіраўся сталы рост банкаўскіх [[дэпазіт]]аў у нацыянальнай валюце&lt;ref&gt;Навіны tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html У 2005 годзе ўнёскі насельніцтва ў нацыянальнай валюце выраслі на 56,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=8 лістапада 2009 }}&lt;/ref&gt;. Тэмпы інфляцыі некаторы час пастаянна змяншаліся, так у 2002 годзе яна склала 34,8 %, у 2003 — 25,4 %, у 2004 — 14,4 %, у 2005 — 8,0 %, у 2006 — 6,6 %. Афіцыйны курс валюты цалкам зраўнаваўся з ценявым, як следства ценявы [[валютны рынак]] практычна знік.

16 сакавіка 2006 французскі банк [[BNP Paribas]] пачаў каціраваць беларускі рубель у адносінах да амерыканскага долара на міжбанкаўскім рынку. Банк выставіў двухбаковую [[Каціроўка|каціроўку]] — ён прадае і купляе беларускую валюту ў адносінах да долара ЗША. Намеснік старшыні праўлення Нацбанка Васіль Мацюшэўскі назваў дадзены факт досыць знакавай падзеяй:&lt;ref&gt;[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Нашы рублі ў ЗША]&lt;/ref&gt; &lt;blockquote&gt;Гэта кажа пра тое, што вядучыя сусветныя фінансавыя інстытуты з цікавасцю назіраюць за стабілізацыяй нашай крэдытнай палітыкі ў цэлым, і ў тым ліку беларускага рубля. З’яўляецца цікавасць да беларускага рубля як аб’екта інвеставання&lt;/blockquote&gt;

Паводле слоў старшыні праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь [[Пётр Пракаповіч|Пятра Пракаповіча]], беларускі рубель павінен быў стаць цалкам канверсоўным у [[2010|2010 годзе]]&lt;ref&gt;Навіны tut.by [http://news.tut.by/70532.html Пракаповіч: Беларускі рубель можа стаць цалкам канверсоўным у 2010 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=12 лютага 2008 }}&lt;/ref&gt;.

Інфляцыя ў студзені-красавіку 2010 года 3,1 % (6,5 % за аналагічны перыяд 2009 года)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=У студзене-красавіку інфляцыя ў Беларусі ў красавіку склала 3,1 % |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З 2 студзеня 2009 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] перайшоў да механізма прывязкі курса беларускага рубля да кошыка замежных валют, адначасова дэвальваваўшы яго на 20,5 % у адносінах да долара ЗША&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Беларускі рубель дэвальваваны на 20,5 адсоткаў у адносінах да даляра]&lt;/ref&gt;.

Аб’ём чыстай куплі замежнай валюты суб’ектамі гаспадарання — рэзідэнтамі ў студзені—сакавіку 2010 склаў 1 млрд 497,1 млн долараў ЗША (значна вышэй, чым за аналагічны перыяд 2009 года — 955,4 млн долараў ЗША)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Попыт на валюту ў Беларусі расце |url=http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |access-date=3 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |archive-date=2 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З прычыны [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавага крызісу 2011 года]] макраэканамічныя паказчыкі значна пагоршыліся: інфляцыя дасягнула 108,7 %, стаўка рэфінансавання была павышана з 10 % да 45 % (гл. ніжэй). Пачынаючы з восені курс рубля пачаў вызначацца паводле вынікаў гандлю на Беларускай валютна-фондавай біржы. Курс беларускага рубля зменшыўся ў адносінах да долара ЗША з 3000 рублёў 31 снежня 2010 да 11 900 рублёў 31 снежня 2014 года (з улікам 20%-ай камісіі на куплю валюты насельніцтвам — больш за 14 тысяч рублёў).

&lt;!--+для абнаўлення--&gt;Па выніках 2014 года інфляцыя ў Рэспубліцы Беларусь склала 16,2 %&lt;ref&gt;[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Пра змену спажывецкіх коштаў у снежні 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=10 студзеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

==== Пытанне валютнай інтэграцыі з Расіяй ====
З пачатку свайго кіравання прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] пачаў актыўна дзейнічаць у кірунку інтэграцыі з РФ. З самага пачатку ішла гаворка і пра ўвядзенне адзінай беларуска-расійскай валюты. Артыкул 13 падпісанага ў 1999 годзе «Дагавора аб стварэнні Саюзнай Дзяржавы» прадугледжваў увядзенне адзінай грашовай адзінкі. 30 лістапада 2000 у [[Мінск]]у было падпісана Міждзяржаўнае пагадненне паміж Рэспублікай Беларусь і Расіяй аб увядзенні адзінай грашовай адзінкі і фарміраванні адзінага эмісійнага цэнтра Саюзнай дзяржавы. Яно прадугледжвала, што ролю адзінай грашовай адзінкі з 1 студзеня 2005 года павінен быў выконваць расійскі рубель, а з 1 студзеня 2008 года павінна быць уведзена адзіная грашовая адзінка Саюзнай дзяржавы. Вакол размяшчэння і кантролю за гэтым цэнтрам разгарэлася доўгая дыскусія — ці павінна гэта быць [[Масква]], Мінск або які-небудзь трэці горад.

У верасні 2005 года пасля правядзення пасяджэння Саўміна Саюзнай Дзяржавы [[прэм'ер-міністр]] Расіі [[Міхаіл Фрадкоў]] заявіў журналістам, што Расія і Беларусь не гатовыя да ўвядзення адзінай валюты з 2006 года і не гатовыя назваць новыя тэрміны датуль, пакуль не будуць створаны эканамічныя ўмовы для гэтага рашэння, у прыватнасці, маецца на ўвазе рашэнне пытанняў па эмісійным цэнтры і па выраўноўванні эканамічных умоў у нашых краінах. Фрадкоў адзначыў:&lt;ref&gt;[http://www.ucpb.org/?lang=rus&amp;open=1753 Расія і Беларусь не гатовыя да ўводзін адзінай валюты з 2006 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&amp;open=1753 |date=31 ліпеня 2008 }}&lt;/ref&gt; &lt;blockquote&gt;З парадку дня гэта тэма не здымаецца, пытанне актуальна, больш таго, узнікае разуменне комплекснасці і неабходнасці рашэнняў, якія прадвызначаюць умовы для таго, каб адзіная валюта запрацавала ў інтарэсах і Расіі, і Беларусі, і Саюзнай дзяржавы ў цэлым&lt;/blockquote&gt;

На сённяшні дзень [[расійскі рубель]] так і не ўведзены ў Беларусі ў якасці адзінай валюты. Эксперты разыходзяцца ў адзнаках адносна таго, ці будзе гэта зроблена ў далейшым і калі менавіта.

==== Золатавалютныя рэзервы ====
Па метадалогіі МВФ, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі за 2004 год павялічыліся на 54,4 % і склалі на 1 студзеня 2005 года $ 770,2 млн. У 2004 годзе золатавалютныя рэзервы ў нацыянальным вызначэнні выраслі на 17,1 % да $ 1,047 млрд. Па стане на 1 студзеня 2006 года аб’ём міжнародных рэзервовых актываў Беларусі ў вызначэнні спецыяльнага стандарту распаўсюджвання даных МВФ складаў $ 1296,5 млн. Валавыя актывы Нацбанка ў замежнай валюце, каштоўных металах і камянях складалі $ 1629,6 млн, павялічыўшыся за год на $ 449,7 млн. Залаты запас краіны складаў 25,02 тоны (у валютным эквіваленце — $ 412,7 млн). Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ па стане на снежань 2007, склалі $ 4182,2 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 202,4 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі ў нацыянальным вызначэнні склалі $ 4997,6 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 185 %&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі павялічыліся ў тры разы | Беларускія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=13 лютага 2008 }}&lt;/ref&gt;. Па стане на 1 сакавіка 2008 года, міжнародныя рэзервовыя актывы Беларусі, разлічаныя па методыцы МВФ, склалі $ 4 млрд 352,9 млн, павялічыўшыся з пачатку года на 4,1 %. Міжнародныя рэзервовыя актывы ў нацыянальным вызначэнні павялічыліся за гэты ж перыяд на 9,1 %, да $ 5 млрд 446,6 млн&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/economics/104901.html Міжнародныя рэзервы Беларусі ў параўнанні з пачаткам года выраслі на 170 млн даляраў і складаюць 4,3 млрд даляраў ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=15 сакавіка 2008 }}&lt;/ref&gt;. На 1 студзеня 2015 года міжнародныя рэзервовыя актывы склалі 5 059 млн USD.

Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь, разлічаныя па метадалогіі МВФ на 1 студзеня кожнага года (у млн. USD)&lt;ref&gt;[http://nbrb.by/bel/statistics/reserveAssets/assets.asp Міжнародныя рэзервовыя актывы Рэспублікі Беларусь], ''Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь''&lt;/ref&gt;:

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:460 height:400
PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9600
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:24 align:left
  bar:2003 from:0 till:477
  bar:2004 from:0 till:498
  bar:2005 from:0 till:770
  bar:2006 from:0 till:1296
  bar:2007 from:0 till:1383
  bar:2008 from:0 till:4182
  bar:2009 from:0 till:3061
  bar:2010 from:0 till:5652
  bar:2011 from:0 till:5030
  bar:2012 from:0 till:7915
  bar:2013 from:0 till:8095
  bar:2014 from:0 till:6650
  bar:2015 from:0 till:5059
  bar:2016 from:0 till:4176
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:2003 at: 2 text: 477 shift:(-11,4) 
  bar:2004 at: 2 text: 498 shift:(-11,4) 
  bar:2005 at: 2 text: 770 shift:(-11,4) 
  bar:2006 at: 2 text: 1296 shift:(-11,4) 
  bar:2007 at: 2 text: 1383 shift:(-11,4) 
  bar:2008 at: 2 text: 4182 shift:(-11,4) 
  bar:2009 at: 2 text: 3061 shift:(-11,4) 
  bar:2010 at: 2 text: 5652 shift:(-11,4) 
  bar:2011 at: 2 text: 5030 shift:(-11,4) 
  bar:2012 at: 2 text: 7915 shift:(-11,4) 
  bar:2013 at: 2 text: 8095 shift:(-11,4) 
  bar:2014 at: 2 text: 6650 shift:(-11,4) 
  bar:2015 at: 2 text: 5059 shift:(-11,4) 
  bar:2016 at: 2 text: 4176 shift:(-11,4) 
&lt;/timeline&gt;

20 кастрычніка 2011 года старшыня праўлення Нацбанка [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзея Ермакова]] паведаміла, што 74 % золатавалютных рэзерваў Нацбанка (3,5 з 4,7 млрд долараў) — гэта доўг перад банкамі па здзелках СВОП. Такім чынам, рэальныя золатавалютныя рэзервы складаюць толькі 1,2 млрд долараў&lt;ref&gt;[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — гэта валютны абавязак перад банками]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nashaniva.by/index.php?c=ar&amp;i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911084930/http://nashaniva.by/index.php?c=ar&amp;i=62128 |date=11 верасня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

Паводле даных на 1 студзеня 2013 года залаты запас Нацыянальнага банка Беларусі вырас на 1,6 т за 2012 год і склаў 33,3 тоны&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/economics/330850.html Залаты запас Нацбанка за 2012 год вырас на 1,6 тоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=20 студзеня 2013 }}&lt;/ref&gt;. На 1 студзеня 2016 года залаты запас склаў 38,1 т.

==== Стаўка рэфінансавання ====
{{Урэзка
  | Выраўноўванне = right
  | Загаловак    = Стаўка рэфінансавання ў 2011—2026 гадах&lt;ref name=&quot;RefinancingRate&quot;&gt;[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Стаўка рэфінансавання]&lt;/ref&gt;
  | Утрыманне   = &lt;timeline&gt;
ImageSize = width:300 height:660
PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:50
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:12 align:left
  bar:01.01.2011 from:0 till:10
  bar:16.03.2011 from:0 till:12
  bar:20.04.2011 from:0 till:13
  bar:18.05.2011 from:0 till:14
  bar:01.06.2011 from:0 till:16
  bar:22.06.2011 from:0 till:18
  bar:13.07.2011 from:0 till:20
  bar:17.08.2011 from:0 till:22
  bar:01.09.2011 from:0 till:27
  bar:14.09.2011 from:0 till:30
  bar:14.10.2011 from:0 till:35
  bar:11.11.2011 from:0 till:40
  bar:12.12.2011 from:0 till:45
  bar:15.02.2012 from:0 till:43
  bar:01.03.2012 from:0 till:38
  bar:02.04.2012 from:0 till:36
  bar:16.05.2012 from:0 till:34
  bar:20.06.2012 from:0 till:32
  bar:18.07.2012 from:0 till:31
  bar:15.08.2012 from:0 till:30
  bar:12.09.2012 from:0 till:30
  bar:13.03.2013 from:0 till:28
  bar:17.04.2013 from:0 till:27
  bar:15.05.2013 from:0 till:25
  bar:10.06.2013 from:0 till:23
  bar:16.04.2014 from:0 till:22
  bar:19.05.2014 from:0 till:21
  bar:16.07.2014 from:0 till:20
  bar:13.08.2014 from:0 till:20
  bar:09.01.2015 from:0 till:25
  bar:01.04.2016 from:0 till:24
  bar:01.05.2016 from:0 till:22
  bar:01.07.2016 from:0 till:20
  bar:17.08.2016 from:0 till:18
  bar:18.01.2017 from:0 till:17
  bar:15.02.2017 from:0 till:16 
  bar:15.03.2017 from:0 till:15
  bar:19.04.2017 from:0 till:14
  bar:14.06.2017 from:0 till:13
  bar:19.07.2017 from:0 till:12
  bar:13.09.2017 from:0 till:11
  bar:18.10.2017 from:0 till:11
  bar:14.02.2018 from:0 till:10
  bar:27.06.2018 from:0 till:10
  bar:14.08.2019 from:0 till:9
  bar:20.11.2019 from:0 till:9
  bar:19.02.2020 from:0 till:8
  bar:20.05.2020 from:0 till:8
  bar:01.07.2020 from:0 till:7
  bar:21.04.2021 from:0 till:8
  bar:21.07.2021 from:0 till:9
  bar:01.03.2022 from:0 till:12
  bar:23.01.2023 from:0 till:11
  bar:01.03.2023 from:0 till:11
  bar:03.04.2023 from:0 till:10
  bar:02.05.2023 from:0 till:10
  bar:31.05.2023 from:0 till:9
  bar:28.06.2023 from:0 till:9
  bar:25.06.2025 from:0 till:9
  bar:01.06.2026 from:0 till:9
  
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) 
  bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) 
  bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) 
  bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) 
  bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) 
  bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) 
  bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) 
  bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) 
  bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) 
  bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) 
  bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) 
  bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) 
  bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) 
  bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) 
  bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) 
  bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) 
  bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) 
  bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) 
  bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) 
  bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) 
  bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) 
  bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) 
  bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) 
  bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) 
  bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) 
  bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) 
  bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4)
  bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4)
  bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4)
  bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4)
  bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4)
  bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4)
  bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4)
  bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4)
  bar:18.01.2017 at: 2 text: 17% shift:(0,-4)
  bar:15.02.2017 at: 2 text: 16% shift:(0,-4)
  bar:15.03.2017 at: 2 text: 15% shift:(0,-4)
  bar:19.04.2017 at: 2 text: 14% shift:(0,-4)
  bar:14.06.2017 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) 
  bar:19.07.2017 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) 
  bar:13.09.2017 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4) 
  bar:18.10.2017 at: 2 text: 11% shift:(0,-4)
  bar:14.02.2018 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4)
  bar:27.06.2018 at: 2 text: 10% shift:(0,-4)
  bar:14.08.2019 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4)
  bar:20.11.2019 at: 2 text: 9% shift:(0,-4)
  bar:19.02.2020 at: 2 text: 8,75% shift:(0,-4)
  bar:20.05.2020 at: 2 text: 8% shift:(0,-4)
  bar:01.07.2020 at: 2 text: 7,75% shift:(0,-4)
  bar:21.04.2021 at: 2 text: 8,5% shift:(0,-4)
  bar:21.07.2021 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4)
  bar:01.03.2022 at: 2 text: 12% shift:(0,-4)
  bar:23.01.2023 at: 2 text: 11,5% shift:(0,-4)
  bar:01.03.2023 at: 2 text: 11% shift:(0,-4)
  bar:03.04.2023 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4)
  bar:02.05.2023 at: 2 text: 10% shift:(0,-4)
  bar:31.05.2023 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4)
  bar:28.06.2023 at: 2 text: 9,5% shift:(0,-4)
  bar:25.06.2025 at: 2 text: 9,75% shift:(0,-4)
  bar:01.06.2026 at: 2 text: 9,25% shift:(0,-4)
&lt;/timeline&gt;
 | Подпіс =}}
Па меры зніжэння інфляцыі ў 1990-х і першай палове 2000-х гадоў Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь паступова змяншаў і [[стаўка рэфінансавання|стаўку рэфінансавання]], каб стымуляваць рост эканомікі. Да прыкладу, на пачатак 2004 года яна складала 28 %, на пачатак 2005 — 17 %, на пачатак 2006 — 11 %, на пачатак 2007 — 10 %&lt;ref name=&quot;RefinancingRate&quot; /&gt;. У сувязі з ажыятажным [[попыт]]ам на валюту, якія назіраўся напачатку 2007 года ва ўмовах рэзкага павышэння кошту на[[прыродны газ]], было прынята рашэнне павялічыць стаўку рэфінансавання з 10 % да 11 %, аднак пасля стабілізацыі сітуацыі яна была ў некалькі этапаў зніжана да 10 % (на 1 кастрычніка 2007)&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/95329.html Стаўка рэфінансавання Нацбанка Беларусі з 1 кастрычніка зніжана да 10 % гадавых — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=12 лютага 2008 }}&lt;/ref&gt;. З 1 ліпеня 2008 года стаўка рэфінансавання была зноў павышана да 10,25 %&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/economics/112096.html З сённяшняга дня павялічылася стаўка рэфінансавання — Эканоміка і бізнэс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=4 ліпеня 2008 }}&lt;/ref&gt;. У 2011 годзе з прычыны [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавага крызісу]] стаўка рэфінансавання была рэзка павышана ў некалькі этапаў да 45 %. Затым Нацыянальны банк пачаў змяншаць стаўку рэфінансавання, але 9 студзеня 2015 года з-за чарговага абвастрэння сітуацыі на фінансавым рынку падняў яе да 25 %&lt;ref name=jan9&gt;[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ З 9 студзеня Нацбанк адмяняе валютны падатак у абменніках і павялічвае на 5 % стаўку рэфінансавання]&lt;/ref&gt;. Затым стаўка рэфінансавання паступова змяншалася да ўзроўню 7,75 %, але 21 красавіка 2021 года Нацыянальны банк прыняў рашэнне пра павышэнне стаўкі да 8,5 %&lt;ref&gt;https://nn.by/?c=ar&amp;i=271406&lt;/ref&gt;.

==== Дэвальвацыя 2009 года ====
2 студзеня 2009 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў адначасова зніжаны (дэвальваваны) на 20 %. Так, курс долара ЗША быў усталяваны на ўзроўні Br2650, еўра — Br3703, расійскага рубля — Br90,16.

Курсы змяніліся такім чынам (у дужках для параўнання — на 1 студзеня):
* 1 [[долар ЗША]] — 2650 (2200)
* 1 [[еўра]] — 3703 (3077,14)
* 1 [[расійскі рубель]] — 90,16 (76,89)
* 1 [[украінская грыўня]] — 329,19 (273,29)

==== Дэвальвацыя 2011 года ====
{{main|Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі}}
24 мая 2011 года Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь курс беларускага рубля быў паўторна дэвальваваны да Br4930 за даляр ЗША, гэта значыць прыкладна на 56 %. Таксама курс еўра быў усталяваны на ўзроўні Br6914,82, расійскага рубля — Br173,95&lt;ref&gt;[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларусі павялічыў курс даляра да беларускага рубля на 56 % — з 3,155 да 4,930] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/|date=31 ліпеня 2017}}, ''[[БЕЛАПАН]]'' (23.05.2011)&lt;/ref&gt;.

Курсы змяніліся наступным чынам (у дужках для параўнання — на 23 мая):
* 1 долар ЗША — 4930,00 (3155,00)
* 1 еўра — 6914,82 (4516,00)
* 1 расійскі рубель — 173,95 (113,02)
* 1 украінская грыўня — 616,67 (394,97)

===== Падзенне курса 20 кастрычніка 2011 года =====
У адпаведнасці з планам мерапрыемстваў Урада і Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па выхаду на адзіны раўнаважны курс беларускага рубля 20 кастрычніка 2011 года курс нацыянальнай валюты зваліўся на 52 %, што фактычна азначае паўторную дэвальвацыю за перыяд з 24 мая 2011 года.

Курсы Br з 21 кастрычніка 2011 года (у дужках для параўнання — на 20 кастрычніка):
* 1 долар ЗША — 8680,00 (5712,00)
* 1 еўра — 11 900,00 (7892,84)
* 1 расійскі рубель — 277,00 (184,70)
* 1 украінская грыўня — 1084,93 (713,91)

Такім чынам беларускі рубель з пачатку 2011 года абясцэніўся ў адносінах да асноўных валют амаль у 3 разы.

==== Снежань 2014 года ====
{{main|Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі}}
На працягу 2012—2014 гадоў беларускі рубель аслабляўся ў адносінах да долара не больш чым на 10 рублёў за дзень. У снежні 2014 года ўслед за хуткім падзеннем расійскага рубля ў абменных пунктах стаў расці курс долара і еўра да беларускага рубля, у той час як курс, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам, практычна не рос. Да 19 снежня мінімальны курс продажу долара насельніцтву ў Мінску вырас да 11 500 рублёў, максімальны — да 11 990&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ У Беларусі адменены гандаль на валютнай біржы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=31 ліпеня 2017 }}&lt;/ref&gt; пры афіцыйным курсе ў 10 890 рублёў. У Гомелі курс продажу долара ў абменных пунктах вырас да 13 000 рублёў&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. У цэнтры Гомелю еўра прадаюць па 15 тысяч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=8 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

Насуперак запэўненням Аляксандра Лукашэнкі&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашэнка: Дэвальвацыі не будзе(18.12.2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=27 снежня 2014 }}&lt;/ref&gt; і Пятра Пракаповіча пра немагчымасць новай дэвальвацыі, днём 19 снежня Нацыянальны банк увёў «часовую» камісію ў 30 % на продаж валюты насельніцтву&lt;ref&gt;[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстраныя меры Нацбанка]&lt;/ref&gt;.

29 снежня Нацыянальны банк зменшыў камісію да 20 %&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты.]&lt;/ref&gt;, адначасова дэвальваваўшы рубель на 7 %.

За 2014 год агульная дэвальвацыя склала 24,7 %

==== Студзень 2015 года ====
5 студзеня зноў была праведзена дэвальвацыя на 7,1 %. Адначасова камісія зніжана да 10 %.&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1105&amp;l=be Аб зніжэнні памеру камісійнага збору пры куплі насельніцтвам замежнай валюты]&lt;/ref&gt;

Курсы Br з 6 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 5 студзеня):
* 1 долар ЗША — 12 740,00 (11 900,00)
* 1 еўра — 15 230,00 (14 460,00)
* 1 расійскі рубель — 218,00 (207,00)

8 студзеня праведзена чарговая дэвальвацыя на 7,5 %. Камісія за куплю валюты адменена:&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;'''[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1107&amp;l=be Аб мерах грашова-крэдытнай палітыкі па стабілізацыі сітуацыі ў фінансавай сферы]'''&lt;/ref&gt;

Курсы Br з 9 студзеня 2015 года (у дужках для параўнання — на 8 студзеня):
* 1 долар ЗША — 13 760,00 (12 800,00)
* 1 еўра — 16 240,00 (15 300,00)
* 1 расійскі рубель — 221,00 (209,50)

9 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 2,18 %. Нацбанк аднавіў выкарыстанне механізма прывязкі курса рубля да кошыка замежных валют. У структуры кошыка доля расійскага рубля павялічана да 40 працэнтаў, а долі еўра і долара ЗША зніжаны да 30 працэнтаў кожная.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;

12 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 1,78 %.

14 студзеня беларускі рубель дэвальваваны на 4,745 %.

За месяц дэвальвацыя склала 29,4 %.

==== Лістапад 2015 года ====
4 лістапада 2015 года было абвешчана пра правядзенне чарговай дэнамінацыі беларускага рубля. З 1 ліпеня 2016 года пачнецца абмен банкнотаў узору 2000 года на банкноты і манеты ўзору 2009 года ў суадносінах 10 000:1. Усяго ў абарачэнне будзе выпушчана 7 наміналаў банкнотаў (5, 10, 20, 50, 100, 200 і 500 рублёў), а таксама 8 наміналаў манет (1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек і 1 і 2 рублі)&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

==== Графік змены курса ў 1995—2016 гадах ====
Змена курса беларускага рубля ў адносінах да долара ЗША ў 1995—2016 гадах (усе курсы дадзены на 31 снежня кожнага года, а таксама на 30 чэрвеня 2016 года; лічбы да 1999 года ўключна дадзены з улікам дэнамінацыі 2000 года; у дужках — з улікам дэнамінацыі 2016 года)&lt;ref&gt;[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўсталёўваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]&lt;/ref&gt;.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:430
PlotArea = left:60 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2)
  id:cobar2 value:rgb(0.2,0.2,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:21000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:30 align:left
  bar:1995 from:0 till:12
  bar:1996 from:0 till:16
  bar:1997 from:0 till:31
  bar:1998 from:0 till:107
  bar:1999 from:0 till:320
  bar:2000 from:0 till:1180
  bar:2001 from:0 till:1580
  bar:2002 from:0 till:1920
  bar:2003 from:0 till:2156
  bar:2004 from:0 till:2170
  bar:2005 from:0 till:2152
  bar:2006 from:0 till:2140
  bar:2007 from:0 till:2150
  bar:2008 from:0 till:2200
  bar:2009 from:0 till:2863
  bar:2010 from:0 till:3000
  bar:2011 from:0 till:8350
  bar:2012 from:0 till:8570
  bar:2013 from:0 till:9510
  bar:2014 from:0 till:11850
  bar:2014 from:11850 till:14000 color:cobar2
  bar:2015 from:0 till:18569
  bar:2016 from:0 till:20053
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1995 at: 2 text: 11,5 shift:(-6,4) 
  bar:1995 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13)
  bar:1996 at: 2 text: 15,5 shift:(-6,4) 
  bar:1996 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13)
  bar:1997 at: 2 text: 30,7 shift:(-6,4) 
  bar:1997 at: 1000 text: (0,00) shift:(-13)
  bar:1998 at: 2 text: 107 shift:(-7,4) 
  bar:1998 at: 1000 text: (0,01) shift:(-13)
  bar:1999 at: 2 text: 320 shift:(-7,4) 
  bar:1999 at: 1000 text: (0,03) shift:(-13)
  bar:2000 at: 2 text: 1180 shift:(-11,4) 
  bar:2000 at: 1000 text: (0,12) shift:(-13)
  bar:2001 at: 2 text: 1580 shift:(-11,4)
  bar:2001 at: 1000 text: (0,16) shift:(-13) 
  bar:2002 at: 2 text: 1920 shift:(-11,4) 
  bar:2002 at: 1000 text: (0,19) shift:(-13)
  bar:2003 at: 2 text: 2156 shift:(-11,4) 
  bar:2003 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13)
  bar:2004 at: 2 text: 2170 shift:(-11,4) 
  bar:2004 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13)
  bar:2005 at: 2 text: 2152 shift:(-11,4) 
  bar:2005 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13)
  bar:2006 at: 2 text: 2140 shift:(-11,4) 
  bar:2006 at: 1000 text: (0,21) shift:(-13)
  bar:2007 at: 2 text: 2150 shift:(-11,4) 
  bar:2007 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13)
  bar:2008 at: 2 text: 2200 shift:(-11,4) 
  bar:2008 at: 1000 text: (0,22) shift:(-13)
  bar:2009 at: 2 text: 2863 shift:(-11,4) 
  bar:2009 at: 1000 text: (0,29) shift:(-13)
  bar:2010 at: 2 text: 3000 shift:(-11,4)
  bar:2010 at: 1000 text: (0,30) shift:(-13) 
  bar:2011 at: 2 text: 8350 shift:(-11,4) 
  bar:2011 at: 1000 text: (0,84) shift:(-13)
  bar:2012 at: 2 text: 8570 shift:(-11,4) 
  bar:2012 at: 1000 text: (0,86) shift:(-13)
  bar:2013 at: 2 text: 9510 shift:(-11,4)
  bar:2013 at: 1000 text: (0,95) shift:(-13) 
  bar:2014 at: 2 text: 11850 shift:(-15,4)
  bar:2014 at: 13000 text: каля_14000_(+20%_камісія) shift:(-145,0)
  bar:2014 at: 1000 text: (1,19) shift:(-13)
  bar:2015 at: 2 text: 18569 shift:(-15,4) 
  bar:2015 at: 1000 text: (1,86) shift:(-13)
  bar:2016 at: 2 text: 20053 shift:(-15,4)
  bar:2016 at: 1000 text: (2,01) shift:(-13) 
&lt;/timeline&gt;

== Манеты ==
{{main|Памятныя манеты Рэспублікі Беларусь}}

Выпуск памятных манет пачаты 27 снежня 1996 года. Памятныя манеты з каштоўных і некаштоўных металаў чаканяцца, у сувязі з адсутнасцю ўласнага манетнага двара, за мяжой (у Германіі, Літве, Польшчы, Расіі і інш. краінах).

Па ўмовах дэнамінацыі 2016 года выпушчаныя раней памятныя манеты не падлягаюць абмену і падлягаюць прыёму ва ўсе віды плацяжоў па намінальным кошце.

=== Манеты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) ===
З 1 ліпеня 2016 года, упершыню за ўсю гісторыю беларускага рубля, у сувязі з [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыяй]] у абарачэнне ўводзяцца манеты. Раней Беларусь была адной з нешматлікіх краін у свеце, дзе выпускаліся толькі памятныя манеты, якія фактычна не выкарыстоўваліся ў абарачэнні.

Манеты былі адчаканены на Літоўскім манетным двары і [[Крэмніцкі манетны двор|Манетным двары Крэмніцы]]&lt;ref name=producer&gt;http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=4 ліпеня 2016 }} Новыя беларускія грошы зробленыя ў Еўрасаюзе&lt;/ref&gt;. Усе манеты вырабленыя са [[сталь|сталі]]. Манеты да 5 капеек пакрытыя [[медзь|меддзю]]; 10, 20, 50 капеек — меддзю і [[латунь|латунню]]; 1 рубель — меддзю і [[нікель|нікелем]]. Манета вартасцю 2 рублі — [[Біметалічная манета|біметал]], цэнтр пакрыты меддзю і нікелем, кольца — меддзю і латунню. На [[аверс]]е ўсіх манет размешчаны відарыс [[Герб Беларусі|герба Рэспублікі Беларусь]] (узору 1995 года, на якім памылкова быў выяўлены шасціпялёсткавы [[лён]]), надпіс «БЕЛАРУСЬ» і год чаканкі. На [[рэверс (нумізматыка)|рэверсе]] — намінал манеты разам з рознымі арнаментамі.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; width: 100%&quot;
!colspan=&quot;13&quot;|Манеты Рэспублікі Беларусь (з 2016 года)
|-
!colspan=&quot;3&quot;| Выява
!rowspan=&quot;2&quot;| Намінал
!colspan=&quot;4&quot;| Тэхнічныя параметры
!colspan=&quot;3&quot;| Апісанне
!rowspan=&quot;2&quot;| Год чаканкі
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата выхаду
|-
! Аверс
! Рэверс
! [[Гурт манеты|Гурт]]
! Дыяметр&lt;br /&gt;(мм)
! Таўшчыня&lt;br /&gt;(мм)
! Маса&lt;br /&gt;(г)
! Склад
! Аверс
! Рэверс
! [[Гурт манеты|Гурт]]

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 obverse.png|60px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 reverse.png|60px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 edge.png|6px]]
| 1 капейка
| 15
| rowspan=&quot;3&quot;| 1,25
| 1,55
| rowspan=&quot;3&quot;| Сталь, пакрытая меддзю
| rowspan=&quot;7&quot;| [[Герб Беларусі|Герб Рэспублікі Беларусь]], пад ім назва краіны, год чаканкі
| rowspan=&quot;3&quot;| Намінал, арнамент, які сімвалізуе багацце і дастатак
| rowspan=&quot;3&quot;| Роўны
| rowspan=&quot;8&quot;| 2009
| rowspan=&quot;8&quot;| 1 ліпеня&lt;br /&gt;2016

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|70px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|70px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]]
| 2 капейкі
| 17,5
| 2,1

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|79px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|79px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 edge.png|9px]]
| 5 капеек
| 19,8
| 2,7

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|71px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|71px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]]
| 10 капеек
| 17,7
| 1,8
| 2,8
| rowspan=&quot;3&quot;| Сталь, пакрытая меддзю і латунню
| rowspan=&quot;3&quot;| Намінал, арнамент, які сімвалізуе ўрадлівасць і жыццёвую сілу
| rowspan=&quot;3&quot;| Насечка з сегментамі

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|81px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|81px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 edge.png|10px]]
| 20 капеек
| 20,35
| 1,85
| 3,7

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|89px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|89px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 edge.png|12px]]
| 50 капеек
| 22,25
| 1,55
| 3,95

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 obverse.png|85px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 reverse.png|85px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:1 ruble Belarus 2009 edge.png|16px]]
| 1 рубель
| 21,25
| 2,3
| 5,6
| Сталь, пакрытая меддзю і [[Нікель|нікелем]]
| rowspan=&quot;2&quot;| Намінал, арнамент, які сімвалізуе імкненне да шчасця і свабоды
| Насечка

|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 obverse.png|94px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 reverse.png|94px]]
| style=&quot;background:#000;&quot;| [[Файл:2 rubles Belarus 2009 edge.png|14px]]
| 2 рублі
| 23,5
| 2,0
| 5,81
| Кольца — сталь, пакрытая меддзю і латунню, цэнтр — сталь, пакрытая меддзю і нікелем
| У цэнтры Герб Рэспублікі Беларусь, па крузе ўгары — «БЕЛАРУСЬ», унізе — год чаканкі, пасярод іх — арнамент, які сімвалізуе багацце
| Надпіс «БЕЛАРУСЬ», падзелены элементам нацыянальнага арнаменту
|-
|colspan=&quot;13&quot; align=&quot;left&quot;|&lt;small&gt;Маштаб малюнкаў — 4,0 пікселя на міліметр.
|}

== Банкноты ==

=== Банкноты ўзору 1992—1999 гадоў ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align:center&quot;
!colspan=&quot;10&quot;| Серыі 1992—1999 гадоў [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl]
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| Год
!colspan=&quot;2&quot;| Выява
!rowspan=&quot;2&quot;| Намінал
!rowspan=&quot;2&quot;| Памеры (мм)
!rowspan=&quot;2&quot;| Асноўныя колеры
!colspan=&quot;2&quot;| Апісанне
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата выхаду
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата зняцця
|-
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
|-
|rowspan=&quot;11&quot;| 1992
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;50 капеек
|rowspan=&quot;11&quot;| 105×53
| ружовы&lt;br /&gt;чырвоны
| выява [[Вавёрка звычайная|вавёркі]]
|rowspan=&quot;11&quot;| малюнак [[Пагоня (герб)|герба «Пагоня»]]
|rowspan=&quot;8&quot;| 25 мая&lt;br /&gt;1992
|rowspan=&quot;20&quot;| 1 студзеня&lt;br /&gt;2001
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;1 рубель
| сіне-зялёны&lt;br /&gt;блакітны
| выява [[Заяц-русак|зайца]], які бяжыць
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;[[3 беларускія рублі|3 рублі]]
| зялёны&lt;br /&gt;аранжавы
| выява [[Бабёр еўрапейскі|баброў]]
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;5 рублёў
| сіні&lt;br /&gt;ружовы
| выява [[Воўк|ваўкоў]]
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;10 рублёў
| зялёны&lt;br /&gt;аранжавы
| выява [[Рысь|рысі]] з рысянём
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;25 рублёў
| чырвоны&lt;br /&gt;карычневы
| выява [[Лось|лася]]
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;50 рублёў
| фіялетавы&lt;br /&gt;ружовы
| выява мядзведзя-[[барыбал]]а&lt;ref&gt;[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Кароткая гісторыя беларускіх грошай]&lt;/ref&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;100 рублёў
| карычневы&lt;br /&gt;буры
| выява [[зубр]]а
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;200 рублёў
| блакітны&lt;br /&gt;карычневы
| [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальная плошча]] ў Мінску
|rowspan=&quot;2&quot;| 8 снежня&lt;br /&gt;1992
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105px]]
| &lt;big&gt;500 рублёў
| фіялетавы
| [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошча Перамогі]] ў Мінску
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105px]]
|rowspan=&quot;2&quot;| &lt;big&gt;1000 рублёў
|rowspan=&quot;2&quot;| зялёны&lt;br /&gt;сіні&lt;br /&gt;ружовы
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
| 3 лістапада&lt;br /&gt;1993
|-
| 1998
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110px]]
| 110×60
| вялікая выява ліку «1000»
| 16 верасня&lt;br /&gt;1998
|-
| 1992
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105px]]
|rowspan=&quot;2&quot;| &lt;big&gt;5000 рублёў
| 105×60
|rowspan=&quot;2&quot;| ружовы&lt;br /&gt;бэзавы
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску
| выява герба «Пагоня»
| 7 красавіка&lt;br /&gt;1994
|-
| 1998
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110px]]
| 110×60
| вялікая выява ліку «5000»
| 16 верасня&lt;br /&gt;1998
|-
| 1994
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;20 000 рублёў
|rowspan=&quot;6&quot;| 150×69
| аранжавы&lt;br /&gt;зялёны
| [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]
|  выява герба «Пагоня»
| 28 снежня&lt;br /&gt;1994
|-
| 1995
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;50 000 рублёў
| жоўты&lt;br /&gt;карычневы
| [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]]
| Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]»
| 15 верасня&lt;br /&gt;1995
|-
| 1996
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;100 000 рублёў
| шэры
| [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]
| сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]]
| 17 кастрычніка&lt;br /&gt;1996
|-
| 1998
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;500 000 рублёў
| чырвоны
| [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску
| скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка
| 1 снежня&lt;br /&gt;1998
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1999
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;1 000 000 рублёў
| блакітны
| [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]
| фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі»
| 30 красавіка&lt;br /&gt;1999
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;5 000 000 рублёў
| фіялетавы
| [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску
| спартыўны комплекс «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]»
| 6 верасня&lt;br /&gt;1999
|-
|colspan=&quot;10&quot; align=&quot;left&quot;|&lt;small&gt;Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр.
|+
|}

=== Банкноты ўзору 2000 года ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align:center&quot;
!colspan=&quot;9&quot;| Серыя 2000 года [http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes]
|-
!colspan=&quot;2&quot;| Выява
!rowspan=&quot;2&quot;| Намінал (рублёў)
!rowspan=&quot;2&quot;| Памеры (мм)
!rowspan=&quot;2&quot;| Асноўныя колеры
!colspan=&quot;2&quot;| Апісанне
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата выхаду
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата зняцця
|-
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110px]]
| &lt;big&gt;1
|rowspan=&quot;3&quot;| 110×60
| зялёны
| [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]
| вялікая выява лічбы «1»
|rowspan=&quot;9&quot;| 1 студзеня&lt;br /&gt;2000
| 1 красавіка&lt;br /&gt;2003&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 1 рубель узору 2000 года]&lt;/ref&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110px]]
| &lt;big&gt;5
| ружовы
| [[Траецкае прадмесце]] ў Мінску
| вялікая выява лічбы «5»
| 1 снежня&lt;br /&gt;2004&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Спыняецца выпуск у абарачэнне білетаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь вартасцю 5 рублёў узору 2000 года]&lt;/ref&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110px]]
| &lt;big&gt;10
| фіялетавы
| стары будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь]]
| вялікая выява лічбы «10»
|rowspan=&quot;2&quot;| 1 сакавіка&lt;br /&gt;2013&lt;ref name=&quot;vyv&quot;&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Беларусі спыняе выпуск банкнот наміналам 10 і 20 беларускіх рублёў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=9 верасня 2017 }}&lt;/ref&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;20
|rowspan=&quot;3&quot;| 150×69
| светла-карычневы
| [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]
| Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;50
| чырвоны
| [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]]
| Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]»
| 1 ліпеня&lt;br /&gt;2015&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: Аб вывадзе з абарачэння банкнотаў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 рублёў]&lt;/ref&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;100
| зялёны
| [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]
| сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]]
|rowspan=&quot;9&quot;| 1 студзеня&lt;br /&gt;2017
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;500
|rowspan=&quot;8&quot;| 150×74
| карычневы
| [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску
| скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;1000
| блакітны
| [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]
| фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Ф. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі» (1838)
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;5000
| фіялетавы
| [[Мінскі палац спорту|Палац спорту]] ў Мінску
| Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]»
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;10 000
| ружовы
| панарама [[Віцебск]]а
| [[Летні амфітэатр]] у Віцебску
| 16 красавіка&lt;br /&gt;2001
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;20 000
| аліўкавы
| [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]]
| Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Ідзкоўскага]]
| 21 студзеня&lt;br /&gt;2002
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;50 000
| блакітны
| [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]])
| калаж з дэкаратыўных элементаў замка
| 20 снежня&lt;br /&gt;2002
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;100 000
| аранжавы
| [[Нясвіжскі замак]]
| карціна [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак»
| 15 ліпеня&lt;br /&gt;2005
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;200 000
| зялёны&lt;br /&gt;аранжавы
| [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Масленікава]]
| калаж з дэкаратыўных элементаў будынка музея
| 12 сакавіка&lt;br /&gt;2012
|-
|colspan=&quot;9&quot; align=&quot;left&quot;|&lt;small&gt;Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр.
|+
|}

=== Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года) ===
У 2010 годзе, пасля прыняцця новай арфаграфіі, на 50-рублёвай і 50 000-рублёвай банкнотах узору 2000 года слова ''пяцьдз'''е'''сят'' стала змяшчаць арфаграфічную памылку, варта пісаць ''пяцьдз'''я'''сят''&lt;ref&gt;[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&amp;news=70484&amp;backPage=13&amp;page=100 Беларускі Партызан, У Беларусі ходзяць грошы з памылкамі!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&amp;news=70484&amp;backPage=13&amp;page=100 |date=2 верасня 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» патрабуе ад Нацбанка змяніць надпісы на грошах]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Для прывядзення надпісаў на гэтых банкнотах у адпаведнасць з новымі правіламі беларускай арфаграфіі 29 снежня 2010 года былі ўведзены ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 50 і 50 000 рублёў узору 2000 года мадыфікацыі 2010 года. Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года.

Новыя банкноты маюць наступныя адрозненні: абазначэнне наміналу, размешчанае на пярэднім і адваротным баках банкнота, надрукавана па новых правілах беларускай арфаграфіі — ''пяцьдз'''я'''сят'' замест ''пяцьдз'''е'''сят''. На банкноце наміналам 50 рублёў адсутнічае палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ». На банкноце наміналам 50 000 рублёў палімерная празрыстая нітка з тэкстам «НБРБ» была заменена металізаванай ахоўнай ніткай. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы.

Выпушчаныя раней банкноты ўзору 2000 года па-ранейшаму застаюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align:center&quot;
!colspan=&quot;9&quot;| Серыя 2010 года
|-
!colspan=&quot;2&quot;| Выява
!rowspan=&quot;2&quot;| Намінал&lt;br /&gt;(рублёў)
!rowspan=&quot;2&quot;| Памеры&lt;br /&gt;(мм)
!rowspan=&quot;2&quot;| Асноўны колер
!colspan=&quot;2&quot;| Апісанне
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата выхаду
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата зняцця
|-
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;50
| 150×69
| чырвоны
| [[Холмская брама|Холмскія вароты ў Брэсцкай крэпасці]]
| Мемарыял «[[Брэсцкая крэпасць]]»
|rowspan=&quot;2&quot;| 29 снежня&lt;br /&gt;2010
| 1 ліпеня&lt;br /&gt;2015
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;50 000
| 150×74
| блакітны
| [[Мірскі замак]] ([[Гродзенская вобласць]])
| калаж з дэкаратыўных элементаў замка
| 1 студзеня&lt;br /&gt;2017
|-
|colspan=&quot;9&quot; align=&quot;left&quot;|&lt;small&gt;Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр.
|+
|}

=== Банкноты ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2011 года) ===
З мэтай узмацнення ахоўных прыкмет і ўдасканалення візуальных элементаў абароны на банкнотах Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў узору 2000 года 15 сакавіка 2011 года ўводзяцца ў абарачэнне банкноты Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь наміналам 500, 1000, 10 000 і 20 000 рублёў, 25 ліпеня 2011 года — банкнот наміналам 5000 рублёў, 5 верасня 2011 года — банкнот наміналам 100 рублёў узору 2000 мадыфікацыі 2011 года.

Малюнак пярэдняга і адваротнага бакоў, каляровая гама і памер новых мадыфікаваных банкнотаў засталіся такімі ж, як і ў банкнотаў адпаведнага наміналу ўзору 2000 года.

Новыя банкноты (акрамя 100 рублёў) маюць наступныя адрозненні: замест палімернай празрыстай ніткі з тэкстам «НБРБ» у паперу ўведзена металізаваная ахоўная нітка. Пры разглядзе банкнота на прасвет ахоўная нітка мае выгляд скразной цёмнай паласы. Менавіта таму банкноты новага ўзору не апазнаюцца кававымі апаратамі. У масе паперы банкнота наміналам 100 рублёў ахоўная нітка была прыбрана.

Мадыфікаваныя банкноты, якія ўводзяцца ў абарачэнне, з’яўляюцца законным плацежным сродкам Рэспублікі Беларусь і абавязковыя да прыёму па намінальным кошце ва ўсе віды плацяжоў без усякіх абмежаванняў. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года наміналам 100, 500, 1000, 5000, 10 000 і 20 000 рублёў нароўні з мадыфікаванымі банкнотамі застаюцца ў абарачэнні на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align:center&quot;
! colspan=&quot;9&quot;| Серыя 2011 года
|-
!colspan=&quot;2&quot;| Выява
!rowspan=&quot;2&quot;| Намінал (рублёў)
!rowspan=&quot;2&quot;| Памеры (мм)
!rowspan=&quot;2&quot;| Асноўны колер
!colspan=&quot;2&quot;| Апісанне
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата выхаду
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата зняцця
|-
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;100
| 150×69
| зялёны
| [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]
| сцэна з балета «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]]
| 5 верасня&lt;br /&gt;2011
| rowspan=&quot;6&quot;| 1 студзеня&lt;br /&gt;2017
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;500
|rowspan=&quot;5&quot;| 150×74
| карычневы
| [[Палац культуры прафсаюзаў|Рэспубліканскі палац культуры прафсаюзаў]] у Мінску
| скульптуры, умацаваныя на франтоне будынка
|rowspan=&quot;2&quot;| 15 сакавіка&lt;br /&gt;2011
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;1000
| блакітны
| [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]
| фрагмент карціны [[Іван Фаміч Хруцкі|І. Хруцкага]] «Партрэт жонкі з кветкамі і фруктамі»
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;5000
| фіялетавы
| [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] ў Мінску
| Спартыўны комплекс «[[Раўбічы]]»
| 25 ліпеня&lt;br /&gt;2011
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;10 000
| ружовы
| панарама [[Віцебск]]а
| [[Летні амфітэатр]] у [[Віцебск]]у
|rowspan=&quot;2&quot;| 15 сакавіка&lt;br /&gt;2011
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150px]]
| &lt;big&gt;20 000
| аліўкавы
| [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]]
| Гомельскі палац у XIX ст. на карціне [[Адам Ідзкоўскі|А. Іздкоўскага]]
|-
|colspan=&quot;9&quot; align=&quot;left&quot;|&lt;small&gt;Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр.
|+
|}

=== Банкноты ўзору 2009 года (выпушчаны ў 2016 годзе) ===
У сувязі з правядзеннем дэнамінацыі з 1 ліпеня 2016 года ўводзяцца банкноты новага ўзору&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&amp;l=be Аб правядзенні з 1 ліпеня 2016 г. дэнамінацыі беларускага рубля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160508014913/http://www.nbrb.by/Press/?nId=1203&amp;l=be |date=8 мая 2016 }}&lt;/ref&gt;.

Кожны банкнот прысвечаны адной з абласцей Беларусі і гораду Мінску. Адпаведнасць вобласці наміналу банкнотаў вызначана ў алфавітным парадку. Выява банкнота наміналам 5 рублёў прысвечана [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], 10 рублёў — [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], 20 рублёў — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], 50 рублёў — [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], 100 рублёў — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], 200 рублёў — [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], 500 рублёў — гораду Мінску. Купюры аддрукаваны фірмай «[[De La Rue|Thomas De La Rue]]»&lt;ref name=producer /&gt; — адным з сусветных лідараў валютнай індустрыі па вытворчасці банкнотаў, каштоўных папер, банкаўскага абсталявання ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Новыя грошы былі гатовыя яшчэ ў 2008—2009 гадах, але тады ўвесці іх у абарачэнне не дазволіў крызіс. Вырабленыя грашовыя знакі былі перададзеныя ў Цэнтральнае сховішча Нацыянальнага банка.

З улікам часу вырабу новыя беларускія рублі маюць пэўныя асаблівасці. У прыватнасці, на банкнотах узору 2009 года, якія выпускаюцца ў абарачэнне, размешчана факсіміле подпісу П. П. Пракаповіча, які займаў на той момант пасаду Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Акрамя таго, на новай банкноце наміналам 50 рублёў размешчаны надпіс «пяцьдзесят», што не адпавядае правілам беларускай арфаграфіі, якія дзейнічаюць цяпер. У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года № 420-З «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» гэта слова павінна пісацца праз літару «я» ў другім складзе — «пяцьдзясят». Пры ажыццяўленні Нацыянальным банкам наступных заказаў на выраб новых банкнотаў названыя неадпаведнасці будуць ліквідаваны&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align:center&quot;
! colspan=&quot;8&quot; | Серыя 2009 года
|-
!colspan=&quot;2&quot;| Выява
!rowspan=&quot;2&quot;| Намінал (рублёў)
!rowspan=&quot;2&quot;| Памеры (мм)
!rowspan=&quot;2&quot;| Асноўныя колеры
!colspan=&quot;2&quot;| Апісанне
!rowspan=&quot;2&quot;| Дата выхаду
|-
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
! Пярэдні бок
! Адваротны бок
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:5 Belarus 2009 front.jpg|135px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:5 Belarus 2009 back.jpg|135px]]
| &lt;big&gt;5
| 135×72
| аранжавы&lt;br /&gt;карычневы
| [[Камянецкая вежа]], [[Камянец]], Брэсцкая вобласць
| калаж на тэму першых славянскіх паселішчаў:&lt;br /&gt;фрагмент скуранога пояса, драўлянае кола, малюнак [[дзяцінец|дзядзінца]] «[[Археалагічны музей «Бярэсце»|Бярэсце]]»
| rowspan=&quot;7&quot; |1 ліпеня&lt;br /&gt;2016
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:10 Belarus 2009 front.jpg|139px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:10 Belarus 2009 back.jpg|139px]]
| &lt;big&gt;10
| 139×72
| блакітны&lt;br /&gt;сіні
| [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Полацк]], Віцебская вобласць
| калаж на тэму асветніцтва і кнігадрукавання:&lt;br /&gt;кнігі, знак [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], [[крыж Ефрасінні Полацкай|крыж Еўфрасінні Полацкай]], фрагмент арнаменту
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:20 Belarus 2009 front.jpg|143px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:20 Belarus 2009 back.jpg|143px]]
| &lt;big&gt;20
| 143×72
| жоўты&lt;br /&gt;цёмна-шэры
| Палац Румянцавых — Паскевічаў, [[Гомель]], Гомельская вобласць
| калаж на тэму духоўнасці:&lt;br /&gt;звон, [[Тураўскае Евангелле]], старажытны горад [[Тураў]], фрагменты разьбы
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:50 Belarus 2009 front.jpg|147px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:50 Belarus 2009 back.jpg|147px]]
| &lt;big&gt;50
| 147×72
| светла-зялёны&lt;br /&gt;аранжавы
| Мірскі замак, [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], Гродзенская вобласць
| калаж на тэму мастацтва:&lt;br /&gt;[[Ліра (музычная прылада)|ліра]] і лаўровыя галіны, пяро, папера, [[нотны стан]]
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100 Belarus 2009 front.jpg|151px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:100 Belarus 2009 back.jpg|151px]]
| &lt;big&gt;100
| 151×72
| смарагдавы&lt;br /&gt;аранжавы
| Нясвіжскі замак, [[Нясвіж]], Мінская вобласць
| калаж на тэму тэатра і народных свят:&lt;br /&gt;скрыпка, бубен, [[жалейка]], [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]] і знакі народных свят «Калядная зорка», каза, тэатр «[[Батлейка]]»
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:200 Belarus 2009 front.jpg|155px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:200 Belarus 2009 back.jpg|155px]]
| &lt;big&gt;200
| 155×72
| фіялетавы&lt;br /&gt;ружовы
| [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя Паўла Масленікава|Магілёўскі абласны мастацкі музей ім. Масленікава]], [[Магілёў]], Магілёўская вобласць
| калаж на тэму рамяства і горадабудаўніцтва:&lt;br /&gt;залаты ключ і пячатка Магілёва, пячная кафля, фрагменты каваных кратаў
|-
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:500 Belarus 2009 front.jpg|159px]]
|bgcolor=&quot;#000000&quot;| [[Файл:500 Belarus 2009 back.jpg|159px]]
| &lt;big&gt;500
| 159×72
| ружовы&lt;br /&gt;бірузовы
| [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка Рэспублікі Беларусь]], Мінск
| калаж на тэму літаратуры:&lt;br /&gt;пяро, чарніліца, вокладкі кніг, ліст папаратніку
|-
|colspan=&quot;8&quot; align=&quot;left&quot;|&lt;small&gt;Маштаб малюнкаў — 1,0 пікселя на міліметр.
|+
|}

=== Памятныя банкноты ===
1 студзеня 2001 года тыражом у 5500 асобнікаў быў выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 рублёў узору 2000 года, прысвечаны 10-годдзю Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Банкнот пагашаны спецыяльным штампам з прыпрасаванай фольгі ў выглядзе лагатыпа «НБРБ» з віньеткай і лічбамі «1991 — 2001», размешчанымі ў правай частцы пярэдняга боку банкнота, і змешчаны ў буклет.

1 кастрычніка 2001 года Нацыянальны банк выпусціў абмежаваным тыражом у 2500 асобнікаў набор банкнотаў «Міленіум», прысвечаны [[III тысячагоддзе|трэцяму тысячагоддзю]]. Набор змяшчае 10 банкнотаў узору 2000 года: наміналам 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 і 10 000 рублёў. Банкноты вартасцю 20 — 10 000 рублёў пагашаны на адваротным баку спецыяльным надпісам-штампам чырвонага колеру «MILLENIUM». На банкнотах наміналам 1 — 10 рублёў такі штамп адсутнічае. Банкноты аб’яднаны ў камплект з аднолькавымі серыйнымі нумарамі «аа 0000001 — аа 0002500» і спакаваны ў канверт сіняга колеру.

22 мая 2003 года НБРБ выпусціў памятны банкнот наміналам 50 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны ўключэнню [[Мірскі замак|замкавага комплексу «Мір»]] у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА]]. Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет, тыраж выпуску — 1000 асобнікаў. Серыйныя нумары банкнотаў — «аа 0000001 — аа 0001000». Афармленне не адрозніваецца ад звычайнага.

1 снежня 2010 года выпушчаны памятны банкнот наміналам 20 тысяч рублёў узору 2000 года, прысвечаны 20-годдзю Нацыянальнага банка. У левай частцы пярэдняга боку банкнота нанесена галаграма з надпісам «НБ 20 год 1991—2011». Банкнот змешчаны ў спецыяльны буклет. Тыраж выпуску — 3 тысячы асобнікаў.

== Знак беларускага рубля ==
[[Файл:BYR symbol.gif|70px|left]]
Да 2005 года для кароткага абазначэння беларускага рубля выкарыстоўваліся традыцыйныя для слова «рубель» скарачэння — '''р.''' і '''руб.''' У маі 2005 года праўленне [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіла новы [[знакі валют|знак нацыянальнай валюты]].

{{пачатак цытаты}}
'''''11.05.2005'''''

'''''Праўленнем Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь зацверджаны графічны знак нацыянальнай грашовай адзінкі — беларускага рубля.'''''

''Яго ідэя зводзілася да стварэння ўласнага абазначэння нацыянальнай валюты Беларусі, арыгінальнага, вядомага і запамінальнага знака, які можна было б лёгка выкарыстоўваць як пры камп’ютарным наборы, так і пры напісанні тэксту ад рукі.''

''Графічны знак беларускага рубля ўяўляе сабою ў выглядзе дзвюх літар лацінскага алфавіту '''«Br»''', дзе '''В''' — беларускі, '''r''' — рубель.''

''Нацыянальны банк рэкамендаваў банкам, небанкаўскім крэдытна-фінансавым арганізацыям Рэспублікі Беларусь, іншым юрыдычным і фізічным асобам выкарыстоўваць дадзены графічны знак у якасці ўказання на афіцыйную грашовую адзінку — беларускі рубель (як перад, так і пасля наміналу (вартасці) беларускага рубля) — пры вытворчасці, размяшчэнні і распаўсюджванні рэкламы на рынках тавараў, прац і паслуг, інфармацыйных, даведачных матэрыялаў, а таксама ў іншых мэтах.''
{{канец цытаты|крыніца=Поўны тэкст прэс-рэлізу Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Прэс-рэліз] Кіраванні інфармацыі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] ад 11.05.2005 г.&lt;/ref&gt;}}

Знак '''Br''' актыўна выкарыстоўваецца на сайтах самога Нацыянальнага банка рэспублікі, а таксама шэрагу беларускіх камерцыйных банкаў. У дзелавым абароце па-ранейшаму часцей сустракаюцца традыцыйныя скарачэнні '''р.''' і '''руб.'''

== Цікавыя факты ==
* Самы дарагі беларускі банкнот быў прададзены за 3000 долараў. Гэты кошт заплацілі на аўкцыёне за купюру 5000 рублёў узору 2000 года серыі АГ.
* На банкноце ў 1 рубель узору 1992 года быў намаляваны заяц, таму і новая беларуская грашовая адзінка ў цэлым неадкладна атрымала ў народзе назву ''зайчык''. Сам малюнак [[Заяц-русак|зайца-русака]] быў ўзяты з кнігі «Звяры і птушкі нашай краіны», выпушчанай у 1957 годзе, пазней будучага «беларускага» зайчыка змясцілі на 20-капеечную паштовую марку серыі «Фаўна СССР», а ў 1975 годзе гэты заяц-русак апынуўся на запалкавай этыкетцы серыі «Белавежская пушча»&lt;ref name=&quot;kp-20120223&quot; /&gt;.
* Своеасаблівы выпадак двухмоўя ўяўляе сабою банкнот вартасцю [[500 рублёў]] узору 1992 года. Службовыя надпісы на банкноце выкананы на беларускай мове. На пярэднім баку банкнота намалявана [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] ў Мінску разам з першымі двума словамі [[лозунг]]а на рускай мове «Подвиг народа бессмертен», які выкладзены на адным з паўкруглых будынкаў, што абрамляюць плошчу, і з’яўляецца адной з «візітных картак» Мінска. Газета «Гарадзенскі кірмаш», якая паведаміла пра дадзены факт у адным з ліпеньскіх нумароў 1994 года, адзначыла, што дзякуючы гэтаму двухмоўю банкнот хутка ператвараецца ў каштоўны экспанат [[баністыка|баністычных]] калекцый.
* Іншымі прыкладамі беларускага двухмоўя з’яўляюцца банкноты вартасцю ў 50 000 рублёў узору 2000 года і ўзору 2000 года (мадыфікацыя 2010 года). На адваротным баку купюры ў мікратэксце замест надпісу «МІРСКІ ЗАМАК» напісана «МИРСКІ ЗАМАК», што з’яўляецца арфаграфічнай памылкай. Аднак у Нацыянальным банку гэты факт пракаментавалі як адну з абарон ад фальшываманетчыкаў, так званую «графічную пастку»&lt;ref&gt;[http://dengi.onliner.by/2012/02/23/fotofakt-na-kupyure-v-50-000-rublej-mikrotekst-mirski-zamak-napisan-s-oshibkoj Фотофакт: на купюры ў 50 000 рублёў мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК» напісаны з памылкай — Грошы onliner.by]&lt;/ref&gt;. Хоць на сайце Нацбанка Рэспублікі Беларусь у частцы, дзе растлумачваецца, як выглядае грашовы знак, паказаны мікратэкст «МІРСКІ ЗАМАК»&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=40 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/bel/CoinsBanknotes/BankNotes?id=68 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь. Банкноты Нацыянальнага банка ўзору 2000 года, якія знаходзяцца ў абарачэнні. Намінал: 50 000 рублёў (мадыфікацыя 2010 года)]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Таксама вядома, што арфаграфічная памылка не можа з’яўляцца графічнай пасткай&lt;ref&gt;[http://deep2000.ru/dictionary/list.php?SECTION_ID=485 В. М. Іёнаў «Апрацоўка наяўнасці: банкаўская тэхніка і тэхналогіі», В. М. Іёнаў «Увагу, грошы»]&lt;/ref&gt;.
* Малюнак будынка, намаляванага на 10-рублёвай банкноце ўзору 2000 года, падпісаны як [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], хоць такім ужо і не з’яўляецца (з 2006 года).
* Да моманту прыняцця рашэння аб зацвярджэнні «ўласнага… арыгінальнага, вядомага і запамінальнага» графічнага знака беларускага рубля якраз такі самы знак ('''Br''') ужо выкарыстоўваўся для абазначэння [[Эфіопскі быр|эфіопскага быра]].
* На банкноце наміналам у 100 000 рублёў 2000 года на рэверсе намалявана рэпрадукцыя карціны [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] «Нясвіжскі замак». Спачатку замак на банкноце малявалі з праваслаўнымі крыжамі на даху замка, хоць на арыгінале карціны Напалеона Орды былі намаляваны радавыя арлы. Пасля таго як баністы паказалі на недакладнасць, Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь выправіў памылку.
* На купюры ў 50 рублёў 1992 года намаляваны мядзведзь барыбал, які ў Беларусі ніколі не вадзіўся.
* У 2016-м годзе на буйным амерыканскім аўкцыёне, які праводзіцца Stack’s Bowers Galleries быў выстаўлены ўнікальны лот, які з’яўляецца своеасаблівай гістарычнай рэліквіяй для Беларусі. Са стартам $6000 быў выстаўлены поўны набор банкнот-узораў беларускіх банкнот з партрэтам Янкі Купалы і Францыска Скарыны, гербам Пагоня і Бел-чырвона-белым сцягам. Гэтыя банкноты былі надрукаваныя ў 1994 годзе ў Германіі кампаніяй Giesecke &amp; Devrient, але з-за змены дзяржаўнай сімволікі ў 1995-м годзе тыраж гэтых банкнот быў знішчаны.&lt;ref&gt;http://m.nashaniva.by/articles/176069/&lt;/ref&gt;
 

== Рэжым валютнага курса ==

{{Таксама|Рэжым валютнага курса}}

З 2009 года для падтрымання курса нацыянальнай валюты выкарыстоўваецца рэжым, пры якім беларускі рубель прывязаны да валютнага кошыка (долар ЗША, еўра, расійскі рубель) у суадносінах 3891:1. Дапушчальны дыяпазон ваганняў курса складае +/- 5 %.&lt;ref&gt;[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют і кошыку замежных валют | Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Памятныя манеты Беларусі]]
* [[Эканоміка Беларусі]]
* [[Рублёвая зона]]

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Banknotes of Belarus}}
* [http://www.nbrb.by/bel Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь]
* [http://www.nbrb.by/bel/statistics/Rates/RatesDaily.asp Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь штодзённа(даступны архіў)]
* [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Індэксы коштаў па асобных галінах эканомікі] — Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь
* [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследаванне «КП»: беларускага «зайчыка» спісалі з дзіцячай кніжкі!]
* [http://belbonistika.com Беларуская баністыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=19 верасня 2018 }}

{{Беларусь у тэмах}}
{{Еўрапейскія валюты}}
{{Эканоміка Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Валюты]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]]
[[Катэгорыя:Грошы Беларусі]]</text>
      <sha1>rk507eew7rntltpq4aqfs0a6htl4q4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27681</id>
    <revision>
      <id>5156859</id>
      <parentid>4489771</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5156859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1757" sha1="3jce5j92nmozkgi20uw0qh9b2thujx0" xml:space="preserve">{{індаеўрапейцы}}

'''Хеты''' ({{lang-el|Χετταΐοι}}) — індаеўрапейскі народ [[Балканы|балканскага]] паходжання, якія ў [[бронзавы век]] жыў на паўночным захадзе [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і размаўляў на [[Хецкая мова|хецкай мове]]. Каля XVIII стагоддзя да н.э. хеты заснавалі [[Хецкае царства|дзяржаву]] з цэнтрам у [[Хатуса|Хатусе]]. Хецкая армія паспяхова выкарыстоўвала [[калясніца|калясніцы]] і мела вялікую перавагу над суседнімі народамі. Каля XIV стагоддзя да н.э. хецкая імперыя дасягнула максімальнага ўзлёту і ахапіла большую частку [[Анатолія|Анатоліі]], паўночна-заходнюю [[Сірыя|Сірыю]], працягнуўшыся да паўночнай [[Месапатамія|Месапатаміі]]. 

Хаця хеты належалі да бронзавага веку, яны былі зачынальнікамі [[жалезны век|жалезнага веку]], вырабляючы прадметы з [[жалеза]] прыкладна з XIV стагоддзя да н.э.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Народы старажытнай Малой Азіі]]
[[Катэгорыя:Зніклыя народы Азіі]]
[[Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы]]</text>
      <sha1>3jce5j92nmozkgi20uw0qh9b2thujx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27697</id>
    <revision>
      <id>5156892</id>
      <parentid>4720842</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80763" sha1="7t5z45fhtd1ttpz4a796pyo8w90f8ed" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
 |назва                   = Беларускі нацыянальны камітэт (г. Мінск)
 |абрэвіятура             = 
 |назва на мове арыгінала = 
 |лагатып                 = 
 |выява                   =
 |арыгінал                = 
 |дата заснавання         = 27.03.1917
 |дата роспуску           = 10.07.1917
 |колькасць удзельнікаў   = некалькі соцен ''(рознілася ў розныя часы)''; 18 членаў прэзідыума
 |тып                     = нацыянальны камітэт
 |назва пасады кіраўніка  =старшыня
 |кіраўнік                = [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939)
 |назва цэнтра            = 
 |цэнтр                   =  
 |узнагароды              = 
 |афіцыйны сайт           = 
 |місія                   = аўтаномія Беларусі ў складзе дэмакратычнай федэратыўнай Расійскай рэспублікі; падрыхтоўка выбараў у Беларускую Краёвую Раду (планаваны найвышэйшы орган улады аўтаномнай Беларусі); арганізацыя дзейнасці па падтрымцы і развіцці беларускамоўнай культуры і асветы 
 |сфера дзейнасці         =  палітычная і культурная 
 |месца знаходжання       =[[Мінск|г. Мінск]], [[Мінская губерня]]
}}
'''Беларускі нацыянальны камітэт''' ('''БНК''') — орган палітычнага прадстаўніцтва беларускага нацыянальнага руху ў [[Мінск]]у з [[27 сакавіка]] па [[10 ліпеня]] [[1917]] года. На чале камітэта ўвесь час быў яго старшыня [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939). Камітэт прэтэндаваў на ўладу на той тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая знаходзілася пад кантролем [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада Расіі]] і яго органаў у [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама імкнуўся дабіцца стварэння аўтаноміі Беларусі ў складзе федэратыўнай Расійскай рэспублікі; аб’яднаць на аснове салідарнасці пад сваім крылом усе беларускія партыі і арганізацыі дзеля агульнанацыянальных беларускіх інтарэсаў; арганізаваць у Беларусі развіццё беларускамоўнай культуры і асветы.

=== Склад БНК і мэты дзейнасці ===
[[File:Raman Skirmunt 1868-1939 - foto before 1920 AD.jpg|thumb|[[Раман Скірмунт]]]]
Утвораны ў [[Мінск]]у 27 сакавіка 1917 г. [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездам беларускіх нацыянальных арганізацый]] для рэалізацыі пастаноў з’езда — выпрацоўкі ў кантакце з [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам Расіі]] асноў аўтаноміі Беларусі ў складзе Расійскай федэратыўнай рэспублікі і падрыхтоўкі выбараў у Беларускую Краёвую Раду (планаванага найвышэйшага органа ўлады аўтаномнай Беларусі). Гэта быў максімум, чаго можна было патрабаваць у тагачасных умовах ад Часовага ўрада Расіі, які кантраляваў тэрыторыю цэнтральнай і ўсходняй Беларусі (з Мінскам) і адкладваў пытанне аб дзяржаўным уладкаванні Расіі да склікання [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу Расіі]], аднак неафіцыйна стаяў на прынцыпе «адзінай і недзялімай Расіі»&lt;ref name=&quot;pdf.kamunikat.org&quot;&gt;''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 25.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Яскравым прыкладам таго была катэгарычная адмова Часовага ўрада Расіі прадаставіць у маі 1917 г. аўтаномію [[Украіна|Украіне]] і крайне негатыўная рэакцыя на абвяшчэнне Украінай сваёй аўтаноміі паводле [[Універсалы Украінскай Цэнтральнай рады|Універсала Украінскай Цэнтральнай рады]] ад 10 (23) чэрвеня 1917 г.&lt;/ref&gt;.

На з’ездзе ў склад БНК былі выбраны 18 членаў: 10 асоб ад [[БСГ]], а астатнія ад іншых партый і арганізацый: [[Раман Скірмунт]], [[Павел Аляксюк]], [[Усевалад Фальскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Лявон Заяц]], [[Аркадзь Смоліч]], [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], ксёндз [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсей Канчар]], [[Іван Ігнатавіч Краскоўскі|Іван Краскоўскі]], [[Алесь Бурбіс]], [[Карусь Каганец|Казімір Кастравіцкі]], Бабарыкін, [[Фабіян Шантыр]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Лявон Дубейкаўскі]], [[Зміцер Жылуновіч]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 30.&lt;/ref&gt;. Быў абраны і прэзідыум БНК: Раман Скірмунт (старшыня), Павел Аляксюк (намеснік старшыні), Усевалад Фальскі (намеснік старшыні), Лявон Заяц (скарбнік), Браніслаў Тарашкевіч (пісар-сакратар)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. З’езд выбраў і дэлегацыю (на чале са Скірмунтам) для перагавораў з Часовым урадам Расіі аб аўтаноміі Беларусі&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 23.&lt;/ref&gt;.

Большасць членаў БНК належалі да сацыялістычнай партыі [[БСГ]], аднак кірунак дзейнасці з’езда і новастворанага БНК вызначала невялікая група палітыкаў ([[Раман Скірмунт]], [[Павел Аляксюк]] і ксёндз [[Вінцэнт Гадлеўскі]]), якая мела цесныя стасункі з лідарамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] і прытрымлівалася не [[сацыялізм|сацыялістычных]], а ліберальна-дэмакратычных поглядаў — блізкіх да поглядаў расійскіх лібералаў — [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|«кадэтаў»]], якія пераважалі ў складзе Часовага ўрада Расіі&lt;ref&gt;''Богданович, Е. Г.'' Концепция автономии в общественно-политическом движении Беларуси (март-октябрь 1917 г.)… С. 9.&lt;/ref&gt;. Яшчэ да сакавіцкага [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’езду беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)]] буйныя маянткоўцы [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (старшыня [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]), князь [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслаў Радзівіл]] і даўняя мецэнатка беларускамоўнага друку княгіня [[Магдалена Радзівіл]] ахвяравалі на патрэбы Рамана Скірмунта і будучага БНК значныя фінансавыя сродкі&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 24.&lt;/ref&gt;.

Раману Скірмунту пачаткова ўдавалася стрымліваць радыкальныя патрабаванні сацыялістаў у БНК па той прычыне, што ў Расіі тады панавала ўлада Часовага ўрада Расіі (дзе дамінавалі лібералы), таму многія прыхільнікі сацыялізму лічылі ў той час, што лібералы са сваёй праграмай утрымаюцца ва ўладзе новай Расіі, і не думалі, што лібералы хутка выпусцяць уладу, а рэвалюцыя ў Расіі будзе «паглыбляцца штораз далей, аж да [[камунізм]]у»&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.

Практычна ўсе партыі і арганізацыі ў [[Мінск]]у і на падкантрольнай Часоваму ўраду тэрыторыі Беларусі (за выключэннем хіба што беларускіх нацыянальных) негатыўна аднесліся да ўзнікнення БНК і апублікавання яго праграмных дакументаў; выказаліся супраць права БНК на выступленне ад імя насельніцтва Беларусі&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 31.&lt;/ref&gt;.

БНК меў права кааптацыі іншых членаў і новых арганізацый&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст… С. 130.&lt;/ref&gt;. Адзін з лідараў БНК [[Павел Аляксюк]] пазней адзначаў, што ''«камітэт толькі рэгістраваў закладзеныя арганізацыі і ўваходзіў у зносіны з імі»''&lt;ref&gt;Вольная Беларусь. — 1917. — № 8. — 21 ліпеня.&lt;/ref&gt;. Акрамя прадстаўнікоў БСГ і [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|БПНС]] да складу БНК з цягам часу далучаліся прадстаўнікі іншых беларускіх партый і арганізацый, якія ў значнай колькасці ўзнікалі ў тыя часы ў розных гарадах Беларусі і за яе межамі: [[Беларуская народная грамада]] ([[Масква]]), [[Саюз беларускай дэмакратыі]] ([[Гомель]]), [[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]] ([[Магілёў]]), каталіцкая [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] ([[Петраград]]), [[Беларускі народны саюз]] ([[Віцебск]])&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;.

=== Спробы распаўсюдзіць уплыў на сялянства Беларусі ===
Імкнучыся рэалізаваць сваю палітычную праграму (аўтаномія Беларусі), БНК спрабаваў заручыцца падтрымкай сялянства і выканаць пастанову [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’езда беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)]] аб арганізацыі сялянства. БНК склікаў 4 красавіка 1917 г. краёвы сялянскі з’езд, на які прыехалі прадстаўнікі сялян [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]], на якім пачалося абмеркаванне не толькі палітычнага пытання, але і аграрнага, што не планавалася арганізатарамі з’езда і лідарамі БНК&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;. Сялянскія дэлегаты выказаліся ў падтрымку аграрнай праграмы [[БСГ]] (якая адпавядала поглядам не лібералаў, а расійскіх [[меншавікі|меншавікоў]] — канфіскацыю ўсёй зямлі ў Беларусі без кампенсацыі былым уласнікам і перадачу ўсёй зямлі органам мясцовага самакіравання, якія б здавалі яе сялянам у арэнду) і выказаўся за стварэнне пад эгідай БНК сялянскіх арганізацый на месцах&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;&gt;''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 12.&lt;/ref&gt;.

=== Напады сацыялістаў-рэвалюцыянераў на БНК ===
Асаблівае абурэнне з дзейнасці камітэта выказалі ў Мінску рускія [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры (сацыялісты-рэвалюцыянеры)]], якія лічылі сябе выразнікамі інтарэсаў сялянства ўсёй былой [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] і негатыўна паставіліся да імкнення БНК устанавіць кантроль над беларускім сялянствам, яго арганізацыямі і наладжваннем асветы беларускай вёскі на роднай мове&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;. Нягледзячы на супрацоўніцтва з БНК у «Камітэце прапаганды новага дзяржаўнага ладу», эсэры пачалі займацца дыскрэдытацыяй БНК і разгарнулі супраць БНК асабліва актыўную і паклёпніцкую агітацыю пасля сялянскага з’езда 4 красавіка з асуджэннем (у тым ліку ў сваім друку) рашэнняў БНК&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;. У першую чаргу гэта рабіў мінскі камітэт [[Усерасійскі сялянскі саюз|Усерасійскага сялянскага саюза]], які быў пад кантролем эсэраў і па сутнасці з’яўляўся філіялам партыі эсэраў у Мінску&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;. У сваім друку мінскія [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры]] адмаўлялі Беларускаму Нацыянальнаму Камітэту ў праве прадстаўляць інтарэсы сялян і рабочых і абвінавацілі БНК у тым, што ён прадстаўляе ў першую чаргу інтарэсы памешчыкаў Беларусі: ''«Беларускі Нацыянальны Камітэт ні ў якім разе не можа быць прызнаны выразнікам думак усяго беларускага народа і не мае ніякіх правоў гаварыць ад яго імя, бо беларускі народ у асобе сваіх працоўных класаў (сялян і рабочых) у рабоце [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|„Нацыянальнага з’езду“]] ніякага ўдзелу не браў. Па-другое, Беларускі Нацыянальны Камітэт, з’яўляючыся па свайму складу арганізацыяй маёмасных пластоў беларускага народа і асабліва памеснага землеўладання, а па характары сваіх выступленняў чыста нацыяналістычным, пагражае інтарэсам сялян і рабочых імкненнем адарваць іх на глебе ўзмоцнена падаграваемага нацыяналізму ад працоўных мас усёй Расіі і падпарадкаваць ідэйнаму кіраўніцтву памешчыкаў. Па-трэцяе, мінскі камітэт Усерасійскага сялянскага саюза, які стаіць на варце інтарэсаў сялянства, будзе весці з гэтымі спробамі бязлітасную барацьбу»''&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;. Дагэтуль ні на водную іншую буржуазна-памешчыцкую партыю ці арганізацыю мінскія эсэры не накідваліся так злосна, як на БНК, заявы якога аб патрабаванні аўтаноміі Беларусі былі неўзабаве кваліфікаваны рускімі эсэрамі як «буржуазны сепаратызм»&lt;ref&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 31, 32.&lt;/ref&gt;.

Повады для таго былі. Асаблівасць сітуацыі была ў тым, што на чале БНК стаў [[Раман Скірмунт]], які ў 1907—1917 гг. быў віцэ-старшынёй [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ)]] пры [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвардзе Вайніловічу]], якое было галоўнай арганізацыяй кансерватыўных буйных і сярэдніх земельных уласнікаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і мела ўплывы значна шырэй меж Мінскай губерні. У пачатку 1917 г. Раман Скірмунт для блізіру выйшаў са складу [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і, з’яўляючыся буйным маянткоўцам, уступіў у склад [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]], а пазней узначаліў БНК. Раман Скірмунт, далучаючыся да шэрагаў беларускіх сацыялістаў, паабяцаў (па настойлівым патрабаванні сацыялістаў), што адмовіцца ад свайго маёнтка&lt;ref&gt;''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002)… С. 181.&lt;/ref&gt;, аднак у сапраўднасці Раман Скірмунт і не думаў адмаўляцца ад маёнтка, увесь час трымаў сувязь з лідарам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] Эдвардам Вайніловічам (і зрупаванымі вакол яго заможнымі зямельнымі ўласнікамі)&lt;ref&gt;''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman / Cz. Brzoza, K. Stepan // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa, 1998. — С. 185.&lt;/ref&gt; і, наадварот, рабіў у 1917—1918 гг. усе высілкі ў шэрагах беларускіх сацыялістаў, каб прадухіліць радыкальныя аграрныя рэформы ў Беларусі (у першую чаргу, прадухіліць скасаванне прыватнай уласнасці на зямлю) і пашырыць у грамадстве ідэю палітычнай суб’ектнасці Беларусі. Пазней, у ліпені 1918 г. Раман Скірмунт, калі стане на 10 дзён прэм’ер-міністрам [[БНР]], будзе беспаспяхова спрабаваць адмяніць сёмы пункт [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматы БНР]], які тычыўся аграрнага пытання (скасавання прыватнай уласнасці на зямлю)&lt;ref&gt;''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох… С. 42.&lt;/ref&gt;. У канечным выніку, у сярэдзіне 1918 г. Раман Скірмунт вернецца ў склад членаў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і будзе зноў лёгка абраны буйнымі маянткоўцамі на пасаду віцэ-старшыні МТСГ пры Эдвардзе Вайніловічу, а ў 1922 г. адзін з лідараў беларускіх сацыялістаў [[Браніслаў Тарашкевіч]] будзе прасіць менавіта [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] (а не Рамана Скірмунта) стаць лідарам беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху ў [[Другая Рэч Паспалітая|міжваеннай Польшчы]], хоць Вайніловіч ветліва адмовіцца&lt;ref&gt;''Chmielewska, G.'' Cierń… С. 212.&lt;/ref&gt;.

[[8 красавіка]] [[1917]] г. БНК выступіў у друку з карэктным абвяржэннем папрокаў мінскага камітэта [[Усерасійскі сялянскі саюз|Усерасійскага сялянскага саюза]] і даў тлумачэнні, што дзеля ўвядзення аўтаноміі Беларусі імкнецца аб’яднаць усе беларускія сілы&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 32.&lt;/ref&gt;.

Паводле назіранняў [[Цішка Гартны|Змітра Жылуновіча]], зафіксаваных у пазнейшых успамінах, пасада старшыні БНК ''«вельмі імпанавала»'' Раману Скірмунту, ''«і трэба прызнацца, ён працаваў у ім старанна, хілючы, вядома, умела і здатна сваю буржуазную лінію»''&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. Пасля ўтварэння БНК (якому з’езд надаў права кааптацыі) на яго паседжаннях часта бывалі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], князь [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслаў Радзівіл]], князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]] і іншыя заможныя маянткоўцы&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

=== Місія ў Петраград да Часовага ўрада Расіі ===
У сярэдзіне красавіка 1917 г. БНК адправіў у [[Петраград]] дэлегацыю з 18 чалавек на чале са старшынёй БНК [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раманам Скірмунтам]] для перагавораў з [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам Расіі]] аб статусе Беларусі. Упершыню ў найвышэйшых уладных інстанцыях Расіі было афіцыйна заяўлена пра нацыянальна-палітычныя інтарэсы [[беларусы|беларускага народа]]&lt;ref name=&quot;pdf.kamunikat.org&quot;/&gt;.

Яшчэ па дарозе ў Петраград дэлегацыя БНК вырашыла звярнуцца ў [[Літоўскі нацыянальны савет, 1917|Літоўскі нацыянальны савет]] (які прадстаўляў у Петраградзе інтарэсы [[літоўцы|літоўскага насельніцтва]] краіны), каб выступіць за супольную адміністрацыйна-тэрытарыяльную аўтаномію беларускіх і літоўскіх зямель (у межах шасці губерняў былога [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] — [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]]). У якасці падстаў для гэтага супрацоўніцтва беларускія дэлегаты ўказвалі: ''«а) даўнейшую супольную лучнасць у форме дзяржавы — гістарычнай Літвы&lt;ref&gt;У публіцыстыцы „Гістарычнай Літвой“ з пачатку XX ст. пачалі называць землі былога [[ВКЛ]] (галоўным чынам, у межах напярэдадні [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г.]]).&lt;/ref&gt;; в) цяперашнюю адміністрацыйную супольнасць у форме [[Паўночна-Заходні край|„Северо-Западного края“]]; с) лучнасць палітычных і эканамічных інтарэсаў Літвы і Беларусі»''&lt;ref name=&quot;pdf.kamunikat.org&quot;/&gt;. Гэта была галоўная ідэя [[Краёўцы|«краёвасці»]] — захаванне адзінства беларуска-літоўскіх зямель (былых зямель [[ВКЛ]]) і вяртанне палітычнай суб’ектнасці гэтых зямель&lt;ref name=&quot;pdf.kamunikat.org&quot;/&gt;. Такім чынам, яшчэ не зусім была адкінута ідэя непадзельнасці беларуска-літоўскіх зямель кіраўнікамі беларускага руху на ўсход ад лініі руска-нямецкага фронту, які падзяляў беларускія землі на часткі&lt;ref name=&quot;pdf.kamunikat.org&quot;/&gt;. (У выпадку атрымання Беларуссю статусу самастойнай дзяржавы найбольш важным для самастойнага эканамічнага існавання ў тагачасных умовах быў выхад сухапутнай дзяржавы да мора, каб сплаўляць сваю прадукцыю па рэках і чыгунках). Аднак кіраўнікі літоўскага руху (як у [[Вільня|Вільні]], так і Петраградзе) адхілілі прапанову БНК (на чале са Скірмунтам) аб узаемадзеянні на платформе [[Краёўцы|«краёвасці»]], бо гэта супярэчыла курсу літоўскіх палітыкаў на пабудову ўласна літоўскай дзяржавы выключна на монаэтнічнай аснове&lt;ref name=&quot;pdf.kamunikat.org&quot;/&gt;.

У выніку дэлегацыя БНК у Петраградзе самастойна перадала старшыні Часовага ўрада Расіі князю [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгію Львову]] дакладную запіску з пераказам рэзалюцый з’езда беларускіх нацыянальных арганізацый (пра неабходнасць абвясціць Расію федэратыўнай рэспублікай, дэмакратызаваць органы мясцовага самакіравання, увесці ў школах краю беларускую мову, гісторыю Беларусі і іншыя краязнаўчыя дысцыпліны, кампенсаваць насельніцтву страты, прычыненыя ваеннымі дзеяннямі). Дэлегаты БНК былі прыняты і міністрам народнай асветы Часовага ўрада [[Аляксандр Апалонавіч Мануйлаў|Аляксандрам Мануйлавым]] (якому дэлегацыя выказала свае пажаданні адкрыцця ў Мінску ўніверсітэта і сельскагаспадарчага інстытута, а таксама дапасавання школьных праграм да мясцовага беларускага жыцця і перадачы кіравання сістэмай адукацыі ў рукі ўраджэнцаў Беларусі&lt;ref name=&quot;kamunikat.org&quot;&gt;''Смалянчук, А.'' Раман Скірмунт (1868—1939) як лідэр беларускага руху (сакавік-май 1917 г.) // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&amp;pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}}. — С. 296.&lt;/ref&gt;), намеснікам міністра ўнутраных спраў Лявонцевым, обер-пракурорам Сінода [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў (1872)|Уладзімірам Львовым]] (якому дэлегаты скардзіліся на палітычныя выступы асобных высокіх прадстаўнікоў праваслаўнай царквы ў Беларусі, якія, на іх думку, распальвалі міжнацыянальную і міжрэлігійную варожасць у краі&lt;ref name=&quot;kamunikat.org&quot;/&gt;), каталіцкім архіепіскапам [[Ян Цепляк|Янам Цеплякам]] (якому дэлегаты выказалі пажаданні ўвядзення беларускай мовы ў каталіцкае набажэнства, адкрыцця беларускай каталіцкай духоўнай семінарыі і інш.&lt;ref name=&quot;kamunikat.org&quot;/&gt;)&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. У кабінетах Часовага ўраду Расіі адразу ж запыталі ў дэлегатаў БНК: «Якая рэальная сіла стаіць за дэлегацыяй?». Адказ прадстаўніка беларускай дэлегацыі [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Паўла Алексюка]]&lt;ref name=&quot;kamunikat.org&quot;/&gt;, што «за ёй стаіць вялікая маральная сіла», натуральна, не быў вельмі пераканаўчым для кіраўнікоў Часовага ўраду Расіі пайсці насустрач пажаданням беларусаў&lt;ref name=&quot;pdf.kamunikat.org&quot;/&gt;.

У Петраградзе дэлегаты БНК таксама зайшлі ў Выканаўчы камітэт [[Петраградскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Петраградскага савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], які знаходзіўся пры Часовым урадзе Расіі ў тым жа будынку, бо салдаты былі важнай сілай, ад якой залежаў поспех палітыкаў&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;.

Аднак перамовы беларускай дэлегацыі з Часовым урадам Расіі вынікаў не далі, бо ён стаяў на пазіцыях адзінай і непадзельнай Расіі. Часовы ўрад згадзіўся наладзіць з БНК пастаянны кантакт, для чаго былі прызначаны ўпаўнаважаныя асобы — Эдвард Будзька і Аляксандр Ярэміч&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;, але не прызнаў БНК у якасці прадстаўнікоў беларускага народа і нават выказаўся, што не прызнае [[беларусы|беларусаў]] за асобны ад [[рускія|рускіх]] народ&lt;ref&gt;''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст… С. 130; ''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman / Cz. Brzoza, K. Stepan // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa, 1998. — С. 185.&lt;/ref&gt;. І па сутнасці Часовы ўрад Расіі адхіліў прэтэнзіі БНК на ўладу на той тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая знаходзілася пад кантролем [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада Расіі]] і яго органаў у [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]]. Часовы ўрад Расіі заявіў, што пастаўленыя беларускай дэлегацыяй пытанні можа вырашыць толькі [[Усерасійскі ўстаноўчы сход]], які запланаваны на восень 1917 г.

=== Сялянскі з’езд Мінскай і Віленскай губерняў 20-24 красавіка 1917 г. ===
20-24 красавіка 1917 г. у Мінску адбыўся яшчэ адзін з’езд беларускіх сялянскіх дэлегатаў (толькі ад [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]]), дзе праявілася ўся вастрыня ўзаемаадносін паміж ліберальнымі і сацыялістычнымі поглядамі, групоўкай Рамана Скірмунта і прадстаўнікамі мінскага камітэта [[Усерасійскі сялянскі саюз|Усерасійскага сялянскага саюза]]&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;. Раман Скірмунт са сваімі прыхільнікамі браў удзел у з’ездзе, але тон там задавалі мінскія [[эсэры]] і [[бальшавікі]] на чале з «Міхаілам Аляксандравічам Міхайлавым» (псеўданім [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Міхаіла Фрунзэ]]). Старшыня прэзідыума з’езда «М. А. Міхайлаў» абвінаваціў БНК у супрацоўніцтве з памешчыкамі. Гучалі рэплікі, што БНК — гэта «памешчыцкая інтрыжка»&lt;ref&gt;''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman / Cz. Brzoza, K. Stepan // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa, 1998. — С. 185; ''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 12.&lt;/ref&gt;. Дэлегату з’езда Петрусевічу, які імкнуўся выступіць з прамовай [[Беларуская мова|па-беларуску]], проста не далі слова. У канечным выніку сялянскі з’езд адхіліў рашэнні БНК аб наданні Беларусі аўтаноміі ў складзе Расіі і ў рэзалюцыі «Па пытанні аб аўтаноміі Беларусі» адзначыў: ''«З’ездам прызнаецца права [[этнас|народнасцей]] на нацыянальнае і культурнае самавызначэнне, але з адмовай ад [[аўтаномія|аўтаноміі]]. З’езд лічыць неабходным захаваць непадзельнасць з [[Расія]]й, а таксама прадаставіць Беларусі шырокае абласное самакіраванне з дэмакратычным строем»''&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;&gt;''Богданович, Е. Г.'' Концепция автономии в общественно-политическом движении Беларуси (март-октябрь 1917 г.)… С. 10.&lt;/ref&gt;.

На думку беларускага гісторыка [[Мікалай Яфімавіч Сяменчык|Мікалая Сяменчыка]], не трэба перабольшваць уплыў эсэраў і бальшавікоў на працэс ухвалы сялянскімі дэпутатамі рэзалюцыі аб адхіленні галоўнага праграмнага палажэння БНК (аўтаномія Беларусі), а ўлічваць сукупнасць фактараў — як слабую нацыянальную свядомасць, так і сацыялістычныя настроі, якія шырыліся ў сялянскіх колах&lt;ref name=&quot;ReferenceG&quot;/&gt;. Сялян турбавалі ў першую чаргу праблемы зямлі і сканчэння мірам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;. Усё гэта вяло да страты Беларускім Нацыянальным Камітэтам свайго аўтарытэта сярод сялянскага насельніцтва, бо кіраўніцтва БНК на першы план ставіла праблемы стварэння палітычнай аўтаноміі і задачы культурнага развіцця Беларусі, а не вырашэнне аграрнага пытання, адносна якога кіраўніцтва БНК на чале са Скірмунтам ставілася кансерватыўна&lt;ref name=&quot;ReferenceF&quot;/&gt;.

Пасля сялянскага з’езда прэса мінскіх эсэраў адзначыла, што з’езд «даў зусім здавальняючыя вынікі»&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 33.&lt;/ref&gt;. У адказ прадстаўнікі БНК надрукавалі адкрыты ліст у абарону свайго гонару, дзе расказалі аб ініцыятарах антыбеларускай кампаніі: ''«Абмеркаваўшы паасобку заяву сп. Міхайлава аб „бязлітаснай барацьбе“ з беларускім рухам, якая была ім зроблена не толькі на з’ездзе, але і ў друку, БНК прызнаў, што дзейнасць яго як чалавека чужога і незнаёмага з гістарычнымі ўмовамі нашага краю, з’яўляецца ў найвышэйшай ступені шкодным для культурнага развіцця Беларусі і яе народаў»''&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;/&gt;. Адзіная арганізацыя ў Мінску, якая падтрымала ў той сітуацыі БНК, была мінская рада Украінскай Грамады. Яна афіцыйна звярнулася да [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], мінскага прадстаўніцтва [[РСДРП]], мінскага гарадскога і губернскага камісараў з асуджэннем антыбеларускай пазіцыі Міхайлава і шкоднасцю «антынацыянальных падкопаў», якія ўносяць раскол у беларускі народ тыя людзі, якія не з’яўляюцца мясцовымі і якія з канцом Першай сусветнай вайны пакінуць беларускі край&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;/&gt;. Аднак усё ж з той пары тон у грамадскай думцы Мінска задавалі Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, мінскі камітэт [[Усерасійскі сялянскі саюз|Усерасійскага сялянскага саюза]], а выканаўчы камітэт Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў па сутнасці стаў асяродкам, які непрыхільна ставіўся да беларускай аўтаноміі і беларускага руху ўвогуле&lt;ref name=&quot;ReferenceI&quot;/&gt;.

=== Культурная работа ===
Нягледзячы на такія неспрыяльныя ўмовы, БНК працягнуў сваю дзейнасць, галоўным сэнсам якой стала абуджэнне нацыянальнай свядомасці беларускага сялянства — у першую чаргу праз стварэнне культурных асяродкаў&lt;ref&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 46.&lt;/ref&gt;. Так, у маі 1917 г. Беларускім Нацыянальным Камітэтам у Мінску было заснавана «Таварыства беларускай культуры» з адукацыйным, агранамічным, тэатральным і іншымі аддзеламі. Функцыі тэатральнага аддзела выконвала [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першае таварыства беларускай драмы і камедыі]], гастролі якога па Беларусі сталі моцным імпульсам для абуджэння нацыянальнай самасвядомасці&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;&gt;''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 26.&lt;/ref&gt;. 13 мая 1917 г. быў скліканы сход членаў БНК з Мінска, Масквы, Петраграда і іншых гарадоў для каардынацыі дзеянняў&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 47.&lt;/ref&gt;.

БНК таксама імкнуўся прыцягнуць на свой бок шырокія пласты настаўнікаў Мінскай губерні. [[15 мая]] [[1917]] г. у Мінску адбыўся з’езд каля 1200 прадстаўнікоў настаўніцтва Мінскай губерні&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. Аднак ідэя аўтаноміі Беларусі не атрымала на з’ездзе падтрымкі. Рэзалюцыя з’езда настаўнікаў на гэты конт адзначыла: ''«Беларусь і ў будучым складзе з астатняй Расіяй адзінае палітычнае цэлае, для вырашэння гаспадарчых краёвых пытанняў павінна карыстацца земскім самакіраваннем»''&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;/&gt;. Такім чынам, настаўнікі выказаліся нават супраць абласнога самакіравання, а падтрымалі толькі «земскае», г.зн. — губернскае самакіраванне. За беларускім народам з’езд настаўнікаў прызнаў толькі ''«права на нацыянальна-культурнае развіццё»''&lt;ref name=&quot;ReferenceH&quot;/&gt;. На пасаду ганаровых старшынь з’езда настаўнікаў выбралі [[Сяргей Піліпавіч Кавалік|Сяргея Каваліка]] і галоўнакамандуючага Заходнім фронтам [[Васіль Іосіфавіч Гурко|Васіля Гурко]]&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. З’езд настаўнікаў таксама выказаў падтрымку Часоваму ўраду Расіі і яго палітыцы (устанаўлення новага грамадскага ладу) і негатыўна аднёсся да спроб некаторых дэлегатаў абмеркаваць пытанне беларускай нацыянальнай школы&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. Паводле пастаноў настаўніцкага з’езда, 26 мая 1917 г. у Мінску быў створаны настаўніцкі саюз (узначаліў А. Сцепуржынскі), у склад якога ўвайшлі ўсе гарадскія і павятовыя настаўніцкія суполкі і які стаў ўплывовай грамадскай арганізацыяй. Да беларускамоўнай асветы, аднак, гэты саюз ставіўся непрыхільна і, хутчэй, варожа&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;.

Важным (хоць і запозненым) крокам БНК быў пачатак друку з [[28 мая]] 1917 г. сваёй газеты [[Вольная Беларусь (1917)|«Вольная Беларусь»]], што значна паляпшала інфармацыйнае асвятленне мэт, задач і дзейнасці БНК. Так, у другім нумары газета надрукавала праграму БНК, якая была прынята [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездам беларускіх нацыянальных арганізацый 25-27 сакавіка]], г.зн. падзеі, якая адбылася 2 месяцы таму&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. Падкрэслівалася жаданне аўтаноміі Беларусі ў складзе Расіі, а аграрнае пытанне прапаноўвалася разглядзець на [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчым сходзе Расіі]], які павінен быў адбыцца праз некалькі месяцаў (восенню 1917 г.)&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;. Прынцып размеркавання зямлі павінна была вырашыць будучая Беларуская Краёвая Рада. Падкрэслівалася патрабаванне непадзельнасці Беларусі, г.зн. вяртання да аўтаномнай Беларусі заходняй тэрыторыі Беларусі, занятай у той час нямецкімі войскамі, і падпісання міра без анэксій і кантрыбуцый на аснове самавызначэння народаў&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 48.&lt;/ref&gt;. Яшчэ раз заклікалася, што працоўныя Беларусі без адрознення канфесій павінны сумесна дзейнічаць для стварэння беларускай нацыянальнай школы і адзінай культуры&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;/&gt;. Адкідваліся ўсялякія чуткі аб планах далучэння Беларусі да [[Польшча|Польшчы]]&lt;ref name=&quot;ReferenceK&quot;/&gt;.

15 мая 1917 г. у Мінску, пры падтрымцы БНК, узнікае Ваенная Беларуская Арганізацыя (ВБА), якая ставіла сваёй мэтай: «злучыць ваенных беларусаў, што жывуць у Мінску, як людзей аднаго краю, звычаю і мовы і маючых агульныя патрэбы, каб падрыхтавацца да Устаноўчага Сойму&lt;ref&gt;Меўся на ўвазе Устаноўчы сход Расіі, выбары ў які планаваліся на восень 1917 г.&lt;/ref&gt; і выставіць там сваю праграму»&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 60, воп. 3, спр. 276. арк. 29.&lt;/ref&gt;. У газеце «Вольная Беларусь» за 11 чэрвеня 1917 г. быў надрукаваны Статут ВБА&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;/&gt;. Па палітычным, нацыянальным, культурным, аграрным і іншым пытанням ВБА абапіралася на праграму БСГ, партыйная дзейнасць і папулярнасць якой у Мінску была параўнальна слабой, нягледзячы на наяўнасць уласнага друку&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;/&gt;. У той час дзеячы БСГ сваю асноўную дзейнасць вялі за межамі Беларусі — у беларускіх бежанскіх і рабочых арганізацыях [[Петраград]]а і [[Масква|Масквы]]&lt;ref name=&quot;ReferenceL&quot;/&gt;. [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларуская народная партыя сацыялістаў (БНПС)]], дзе ўплыў мелі Раман Скірмунт і Павел Аляксюк, абмяжоўвалася патрабаваннямі аўтаноміі Беларусі ў складзе Расіі, увядзення Беларускай Краёвай Рады, імкнулася пашыраць культурна-асветніцкую работу сярод беларусаў, патрабавала паляпшэння становішча рабочых, але не ўзнімала аграрнага пытання, максімальна адкладаючы яго разгляд і лічачы, што аграрнае пытанне павінна вырашацца з улікам асаблівасцей Беларусі і мясцовых умоў жыцця&lt;ref&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 48, 49.&lt;/ref&gt;.

Менавіта БНПС у той час імкнулася пашырыць кола сваіх прыхільнікаў і падтрымаць беларускую асвету і культуру. У Мінску 22 мая, 9 чэрвеня і 24-25 чэрвеня 1917 г. партыя правяла культурныя акцыі («беларускія дні») па збору грашовых ахвяраванняў на культурна-асветніцкія патрэбы беларускага народа: [[Купалле|Купальскі вечар]], [[спектакль]], [[латарэя]] і інш., што дазволіла сабраць 2906 рублёў&lt;ref name=&quot;ReferenceM&quot;&gt;''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 49.&lt;/ref&gt;. БНК таксама прыняў удзел у канцы чэрвеня 1917 г. у «беларускіх днях» і арганізаваў распаўсюджанне лістовак БНК, лекцыі па гісторыі Беларусі, экспазіцыі нацыянальнага мастацтва і інш.&lt;ref name=&quot;ReferenceJ&quot;/&gt; Павел Аляксюк у друку з абвяржэннем паклёпніцкага артыкула «сацыяліста-эканаміста» Пратасевіча, які займаўся дыскрэдытацыяй «дня беларускага збору» (24-25 чэрвеня) і БНПС увогуле&lt;ref name=&quot;ReferenceM&quot;/&gt;. 24 чэрвеня ў Мінску прайшоў і каталіцкі з’езд ксяндзоў-беларусаў ад Мінскай, Магілёўскай і Віленскай губерняў, які абмеркаваў культурна-рэлігійныя аспекты развіцця Беларусі&lt;ref name=&quot;ReferenceM&quot;/&gt;.

=== Раскол у БНК і ліквідацыя арганізацыі ===
13-15 мая 1917 г. на сесіі БНК у Мінску разгарнулася вострая палеміка паміж прыхільнікамі ліберальных і сацыялістычных поглядаў&lt;ref&gt;''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг… С. 145.&lt;/ref&gt;. Многія прадстаўнікі [[БСГ]] дабіваліся дэмакратызацыі Камітэта, а таксама настойвалі спалучаць у праграме БНК не толькі палітычныя і нацыянальна-культурныя патрабаванні, але і пункты сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў (у першую чаргу, пераход усёй зямлі ў агульнародную ўласнасць). Аднак [[Раман Скірмунт]] і буйныя землеўласнікі ([[Эдвард Вайніловіч]], князь [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслаў Радзівіл]], князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]] і інш.), прыцягнутыя Скірмунтам да ўдзелу ў сесіі БНК на падставе права кааптацыі, блакіравалі прыняцце пастаноў адносна скасавання прыватнай уласнасці на зямлю&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 13; ''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг… С. 145.&lt;/ref&gt;. Як засведчыў у сваіх успамінах ксёндз [[Вінцэнт Гадлеўскі]], стваралася ўражанне, што ''«буйныя землеўласнікі на Беларусі пачынаюць пазнаваць самі сябе і варочацца да таго народу, з каторага яны выйшлі»'', а ідэя палітычнай суб’ектнасці Беларусі ў форме аўтаноміі ў складзе Расіі атрымлівае ў маянткоўцаў шчырую падтрымку&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Пазней (у 1925 г.) прадстаўнікі партыі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] ў сваёй газеце [[Беларуская крыніца (1917)|«Krynica»]] будуць беспадстаўна папракаць буйных маянткоўцаў Беларусі, што іх прыхільнасць да палітычнай суб’ектнасці [[Беларусь|Беларусі]] і падтрымка беларускай мовы і культуры ў той час былі выкліканы не патрыятычнымі памкненнямі, а выключна жаданнем захаваць за сабой маёнткі (''«выслужыцца перад беларускім народам, каб ён пакінуў ім маёнткі»''). Гл.: ''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 24.&lt;/ref&gt;. Як сведчыць ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, у прыватнасці князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]] ў сваёй прамове на сесіі адзначыў, што паходзіць з роду беларускіх князёў і заявіў, ''«што ён не вінаваты, што над яго калыскай пяялі не беларускія, а польскія песні»''&lt;ref&gt;''Смалянчук, А.'' Раман Скірмунт (1868—1939) як лідэр беларускага руху (сакавік-май 1917 г.) // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&amp;pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}}. — С. 299.&lt;/ref&gt;. У прынятай сесіяй дэкларацыі БНК зноў пацвердзіў сваё жаданне аб аўтаноміі Беларусі ў складзе дэмакратычнай Расіі; адхіліў ілжывыя чуткі аб польскай арыентацыі і жаданні злучэння Беларусі з [[Польшча]]й ці іншай дзяржавай; выказаўся за мір без анэксій і кантрыбуцый на аснове права нацыянальнасцей на самавызначэнне; за непадзельнасць тэрыторыі Беларусі і патрабаванне далучэння занятай нямецкімі войскамі заходняй Беларусі да беларускай аўтаноміі ў складзе Расіі; аб’явіў права на свабоду за кожнай рэлігіяй і заклікаў усіх беларусаў (без розніцы веры) да супольнай працы над стварэннем адзінай беларускай культуры; і нацыяналізацыю (беларусізацыю) беларускай школы. Вырашэнне аграрнага пытання для Беларусі, якога чакалі сяляне, было адкладзена да кампетэнцыі [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу Расіі]] і Беларускай Краёвай Рады&lt;ref&gt;''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 13, 89.&lt;/ref&gt;.

Гэта была часовая перамога ліберальнага крыла (на чале з Раманам Скірмунтам) над сацыялістычным (на чале з лідарамі левага крыла БСГ [[Цішка Гартны|Змітром Жылуновічам]] і [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандрам Бурбісам]]) у БНК, бо ў Мінску, як і ў цэлым у [[Расія|Расіі]], праходзіла радыкалізацыя палітычных настрояў — у бок пашырэння сацыялістычных лозунгаў і ўзмацнення сацыялістычных партый і арганізацый&lt;ref&gt;''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст… С. 130, 131.&lt;/ref&gt;. Як засведчыў ва ўспамінах Вінцэнт Гадлеўскі, большасць членаў БНК вельмі крытычна паставілася да ўдзелу землеўласнікаў у арганізацыі, бо ''«надыходзіў такі час, што ад князёў і буйных земляўласнікаў трэба было быць як найдалей, і прыхільнікі Скірмунта, адчуўшы гэты настрой да іх сяброў сесіі Б.Нац. Камітэту, вышлі, каб болей ужо не вярнуцца. Спужала іх радыкальнасць беларускага руху»''&lt;ref&gt;''Смалянчук, А.'' Раман Скірмунт (1868—1939) як лідэр беларускага руху (сакавік-май 1917 г.) // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&amp;pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}}. — С. 300.&lt;/ref&gt;.

Прадстаўнікі левай плыні ў БНК (Зміцер Жылуновіч, Аляксандр Бурбіс) настаялі на скліканні новага з’езда беларускіх нацыянальных арганізацый. 4-6 чэрвеня 1917 года ў [[Петраград]]зе на II з’ездзе БСГ старшынёй цэнтральнага камітэта БСГ быў абраны [[Цішка Гартны|Зміцер Жылуновіч]], які пераймаў лозунгі бальшавікоў і ўжо наладжваў сувязі з рускімі эсэрамі і бальшавікамі, а [[сацыялізм|сацыялістычны лад]] у Беларусі было вырашана ўводзіць шляхам ''«развіцця класавай барацьбы і сацыяльнай рэвалюцыі»''&lt;ref&gt;''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст… С. 130; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002)… С. 183.&lt;/ref&gt;.

Гэта ўсё прывяло да скасавання БНК падчас [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|2-га з’езда беларускіх партый і арганізацый]], які прайшоў 8-10 ліпеня 1917 года ў Мінску&lt;ref&gt;''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 13.&lt;/ref&gt;. На з’ездзе былі прадстаўнікі ўсіх плыняў беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху, у тым ліку лідары правага і левага крыла БСГ, дэлегаты ад Усерасійскага сялянскага саюза, [[Беларуская народная грамада|Беларускай народнай грамады]]; прадстаўнікі мінскіх рускіх эсэраў, меншавікоў, кадэтаў; прадстаўнікі розных нацыянальных арганізацый (украінскіх, польскіх і яўрэйскіх); а таксама ліберальна-дэмакратычных партый — [[Беларуская народная партыя сацыялістаў]], [[Саюз беларускага народа]], [[Саюз беларускай дэмакратыі]]&lt;ref name=&quot;ReferenceN&quot;&gt;''Богданович, Е. Г.'' Концепция автономии в общественно-политическом движении Беларуси (март-октябрь 1917 г.)… С. 11.&lt;/ref&gt;. Левае крыло БСГ, якое было найболей радыкальнай часткай з’езду, прадстаўляў асабіста кіраўнік Петраградскай арганізацыі [[БСГ]] Зміцер Жылуновіч&lt;ref name=&quot;ReferenceN&quot;/&gt;. І менавіта гэтае крыло вызначала лінію з’езда.

Цэнтральным пытаннем з’езда стала пытанне аб статусе беларускіх зямель у складзе Расіі і аб форме гэтага статусу. Большасць дэлегатаў выказалася за нацыянальна-тэрытарыяльную аўтаномію ў складзе Расіі, але разуменне аўтаноміі ў іх рознілася&lt;ref name=&quot;ReferenceN&quot;/&gt;.

Так, [[Раман Скірмунт]] са сваімі прыхільнікамі на з’ездзе выступаў ''«за шырокую краёвую аўтаномію краёў і народаў»'' і выказаўся, што тэрмін «палітычная аўтаномія», на яго погляд, не азначае, што [[Беларусь|Беларусі]] трэба мець сваё ўласнае войска, грошы і мытні з [[Расія]]й. Такія погляды падтрымалі і [[канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|канстытуцыйныя дэмакраты (кадэты)]] на чале з [[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімірам Самойлам]], які паведаміў, што новая кааліцыя ў Часовым урадзе Расіі ў нядаўняй сваёй дэкларацыі прызнае прынцып краёвай аўтаноміі ў Расіі, таму само пытанне аб краёвай аўтаноміі ўжо прынцыпова вырашана Часовым урадам Расіі, а патрэбна толькі выпрацаваць праект аўтаномнай Беларусі&lt;ref name=&quot;ReferenceO&quot;&gt;''Богданович, Е. Г.'' Концепция автономии в общественно-политическом движении Беларуси (март-октябрь 1917 г.)… С. 11; ''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці… С. 13.&lt;/ref&gt;.

Прадстаўнік жа [[Беларуская народная грамада|Беларускай народнай грамады]] [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] імкнуўся на з’ездзе даказаць непатрэбнасць «палітычнай аўтаноміі», якую прапаноўваў Скірмунт, а задаволіцца толькі мясцовай гаспадарчай аўтаноміяй Беларусі, што азначала па сутнасці больш нізкі статус Беларусі ў складзе Расіі, чым прапаноўваў Скірмунт&lt;ref name=&quot;ReferenceO&quot;/&gt;.

У канечным выніку з’езд прыняў рэзалюцыю аб нацыянальна-тэрытарыяльнай аўтаноміі Беларусі ў складзе Расіі, але не канкрэтызаваў яе форму і не выпрацаваў практычных мер па яе рэалізацыі. Галоўным жа вынікам з’езда стала адсоўванне ліберальнага крыла беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху (на чале якога стаяў Раман Скірмунт і [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|БНПС]]) ад кіраўніцтва — праз ліквідацыю Беларускага Нацыянальнага Камітэта і стварэнне замест яго [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]], куды ўвайшлі галоўным чынам прадстаўнікі [[БСГ]]&lt;ref&gt;''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002)… С. 183; ''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам…. С. 77.&lt;/ref&gt;. У выканаўчы камітэт Цэнтральнай рады ўвайшлі [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] (старшыня), [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Усевалад Сцяпанавіч Фальскі|Усевалад Фальскі]], [[Ядвігін Ш.|Ант. Лявіцкі]] і [[Уладзіслаў Галубок]]&lt;ref name=&quot;ReferenceO&quot;/&gt;. [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый]] павінна была ўжо прадстаўляць арганізацыі толькі «поўнасцю дэмакратычныя», што па тагачаснай тэрміналогіі і рэаліях азначала [[сацыялізм|крайне левыя (сацыялістычныя)]] — з іх ідэяй нацыяналізацыі ўсёй зямлі без грашовай кампенсацыі ранейшым уласнікам&lt;ref name=&quot;ReferenceP&quot;&gt;''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст… С. 131.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рудовіч, С.'' [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 27.&lt;/ref&gt;.

На думку беларускага гісторыка [[Алег Латышонак|Алега Латышонка]], у пераломны момант гісторыі, калі ўзнікалі рэальныя перспектывы атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] доўгачаканай палітычнай суб’ектнасці ў форме палітычнай аўтаноміі і калі патрэбна было кансалідаваць сілы ўсіх беларускіх арганізацый на аснове салідарнасці і кампрамісу, быў скасаваны кансерватыўны БНК, а рыторыка «класавай барацьбы» і «класавых інтарэсаў» узяла верх над інтарэсамі агульнанацыянальнымі&lt;ref name=&quot;ReferenceP&quot;/&gt;. З высновамі Алега Латышонка пагадзілася і [[Дарота Міхалюк]], якая ў сваім даследаванні адзначыла: ''«Складана пазбавіцца ўражання, што прыхільнікі сацыяльнага радыкалізму ў патрэбны момант не здолелі падняць беларускія палітычныя інтарэсы над сацыяльнымі»''&lt;ref&gt;''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг… С. 141.&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Богданович, Е. Г.'' Концепция автономии в общественно-политическом движении Беларуси (март-октябрь 1917 г.) / Е. Г. Богданович // Гуманітарна-эканамічны веснік. — 1996. — № 1. — С. 9—15.
* ''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У. Ф. Ладысеў, [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П. І. Брыгадзін]]. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с.
* [[Алег Латышонак|''Латышонак, А.'']] Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с.
* [[Дарота Міхалюк|''Міхалюк, Д.'']] Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с.
* [[Станіслаў Сцяпанавіч Рудовіч|''Рудовіч, С.'']] [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/02/02hist_rudovicz.htm «…Беларускі дзеяч з вялікіх паноў»: Эпізоды палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080705181351/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/02/02hist_rudovicz.htm |date=5 ліпеня 2008 }} / С. Рудовіч // Гістарычны альманах. — Гродна, 1999. — Т. 2. — С. 14—37. [http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021954/http://pdf.kamunikat.org/2117-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А.'']] Раман Скірмунт: шлях да Беларусі / А. Смалянчук // Спадчына. — 1994. — № 6.
* [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А.'']] Раман Скірмунт (1868—1939) як лідэр беларускага руху (сакавік-май 1917 г.) // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&amp;pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}} / Аляксандр Смалянчук. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — С. 289—303.
* [[Мікалай Яфімавіч Сяменчык|''Сяменчык, М. Я.'']] Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам. па курсу «Гісторыя Беларусі» / М. Я. Сяменчык; Беларус. дзярж. пед. ун-т. — Мінск, 1994. — 112 с.
* [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|''Цвикевич, А.'']] Беларусь: политический очерк (перевод с белорусского) / А. Цвикевич. — Берлин : Издание Чрезвычайной дипломатической миссии БНР, 1919. — 33 с.
* [[Захар Васільевіч Шыбека|''Шыбека, З.'']] Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с.
* ''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman / Cz. Brzoza, K. Stepan // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa etc.: Ossolineum, 1998. — T. XXXVIII/2. — Zesz. 157: Skimbrowicz Hipolit — Skowroński Ignacy. — S. 184—187.
* ''Chmielewska, G.'' Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie / G. Chmielewska. — Łomianki : LTW, 2011. — 369 s.

[[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]]
[[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]]
[[Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе]]
[[Катэгорыя:1917 год у Мінску]]</text>
      <sha1>7t5z45fhtd1ttpz4a796pyo8w90f8ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дублін (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28631</id>
    <revision>
      <id>5157179</id>
      <parentid>4424540</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5157179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="432" sha1="ngocjztekg3j90bne07gj06scua02e1" xml:space="preserve">'''Дублін''':

== Беларусь ==
* [[Дублін (Брагінскі раён)|Вёска Дублін]] — вёска ў Чамярыскім сельсавеце Брагінскага раёна Гомельскай вобласці.

== ЗША ==
* [[Дублін (Агая)]]

== Ірландыя ==
* [[Дублін|Горад Дублін]] — горад у Ірландыі
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>ngocjztekg3j90bne07gj06scua02e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29143</id>
    <revision>
      <id>5157010</id>
      <parentid>5038068</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18838" sha1="kg002hrckclue2du2os9ntk4uhewxvt" xml:space="preserve">{{значэнні|Бенін (значэнні)}}
{{Дзяржава
 |Родны склон               = Беніна
 |Дэвіз                     = {{lang-fr|Fraternité, Justice, Travail}}
 |Назва гімна               = L'Aube Nouvelle
 |Аўдыё                     = L'Aube Nouvelle.ogg
 |Форма кіравання           = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 8|lat_min = 50|lat_sec = 0 
  |lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 11|lon_sec = 0
  |region                   = BJ
 |Дата незалежнасці         = [[1 жніўня]] [[1960]]
 |Незалежнасць ад           = [[Францыя|Францыі]]
 |Найбуйнейшыя гарады       = [[Катану]]
 |Пасады кіраўнікоў         = [[Прэзідэнт Беніна|Прэзідэнт]]
 |Кіраўнікі                 = [[Патрыс Талон]]
 |Месца па плошчы           = 101
 |Плошча                    = 112,622 
 |Працэнт вады              = 0.02
 |Месца па насельніцтву     = 89
 |Насельніцтва              = 9.598.787
 |Год ацэнкі                = 2012
 |Насельніцтва па перапісу  = 8.500.500
 |Год перапісу              = 2002
 |Шчыльнасць насельніцтва   = 78.1
 |Месца па шчыльнасці       = 120
 |ВУП (ППЗ)                 = 14.683 млрд
 |Год разліку ВУП (ППЗ)     = 2011
 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва=$1,481 
 |ВУП (намінал)             = 7.306 млрд
 |Год разліку ВУП (намінал) = 2011
 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 736
 |ІРЧП                      = {{steady}} 0.492
 |Год разліку ІРЧП          = 2007
 |Месца па ІРЧП             = 161
 |Заўвагі                   = {{reflist}}
}}
'''Бені́н''' ({{lang-fr|Bénin}}), '''Рэспу́бліка Бені́н''' ({{lang-fr|République du Bénin}}) — дзяржава ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. Мае выхад да [[заліў Бенін|заліва Бенін]] Гвінейскага заліва. На поўначы мяжуе з [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]ам, на ўсходзе — з [[Нігерыя]]й, на захадзе — з [[Тога]].

Афіцыйная сталіца — [[Порта-Нова]], дзе працуе [[Нацыянальная Асамблея Беніна|парламент краіны]]. Рэзідэнцыі прэзідэнта і ўрада находзяцца ў [[Катану]] — эканамічным і палітычным цэнтры краіны.

Афіцыйная мова — [[Французская мова|французская]].

Прэзідэнт — [[Патрыс Талон]].

Грашовая адзінка — [[франк КФА]].

Час адстае ад мінскага ўлетку на 2 гадзіны, узімку — на 1 гадзіну.

Святочныя і непрацоўныя дні — 1 студзеня, 1 мая, 1 чэрвеня, 1 жніўня, 25 снежня, мусульманскія і каталіцкія святы.

Клімат на поўдні краіны — [[Экватарыяльны клімат|экватарыяльны]], з высокай вільготнасцю, у паўночнай зоне — [[Трапічны клімат|трапічны]].

== Назва ==
Падчас французскага каланіяльнага панавання і пасля здабыцця незалежнасці 1 жніўня 1960 года Бенін атрымаў назву '''Дагамея''' ў гонар [[Дагамея|Каралеўства Дагамея]]. 30 лістапада 1975 года, пасля [[Ваенны пераварот у Беніне (1972)|ваеннага перавароту 1972 года]], краіна была перайменавана ў Бенін у гонар [[Бенін (заліў)|Бенінскага заліва]].

== Геаграфія ==
{{main|Геаграфія Беніна}}

=== Геаграфічнае становішча ===
Бенін мяжуе з [[Тога]] на захадзе, [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]ам — на поўначы, [[Нігерыя|Нігерыяй]] — на захадзе. На поўдні прыморская нізіна [[Бенін (заліў)|Бенінскага заліва]]. Тэрыторыя галоўным чынам плато, перакрытых на поўдні і поўначы пясчанікамі. На паўночным захадзе размешчаны горы Атакора (вышыня да 635 м), на поўдні — прыморская нізіна (шырыня 50—100 км).

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Беніна}}

=== Дакаланіяльны перыяд ===
Першыя паселішчы чалавека на тэрыторыі Беніна вядомы з часоў [[неаліт]]у. Археалагічныя помнікі сведчаць аб даволі высокім узроўні матэрыяльнай культуры старажытнага насельніцтва. У XV стагоддзі на тэрыторыі Беніна з’явіліся партугальцы, у XVII стагоддзі — галандскія, французскія і англійскія купцы і гандляры рабамі.

=== Каланіяльны перыяд ===
Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Французская Дагамея|Французскай Дагамеі]] было дадзена права на прадстаўніцтва ў парламенце Францыі і стварэнне ўласнай Нацыянальнай асамблеі.

=== Перыяд незадежнасці ===
1 жніўня 1960 года Францыя дала поўную незалежнасць Дагамеі. Першае дзесяцігоддзе новай рэспублікі адзначана шэрагам ваенных і дзяржаўных пераваротаў — 4 разы (1963,1965, 1967, 1969 гадах). Першапачаткова палітычную нестабільнасць ў краіне выкарыстаў палкоўнік [[Крыстаф Сагла]], які двойчы здзейсніў пераварот у кастрычніку 1963 і лістападзе 1965 гадоў. Усклаўшы ў 1965 годзе на сябе прэзідэнцкія паўнамоцтвы, ён не змог вырашыць складаныя эканамічныя праблемы краіны і забяспечыць яе палітычную стабільнасць. У снежні 1967 года яго скінула група маладых афіцэраў. У маі 1968 года праваліліся выбары прэзідэнта краіны. Каля 74% выбаршчыкаў адмовіліся падтрымаць кандыдатаў ваеннай хунты, і тады афіцэры прызначылі прэзідэнтам краіны былога міністра замежных спраў [[Эміль Зінсу|Эміля Зінсу]], даручыўшы яму сфарміраваць грамадзянскі ўрад. У 1969 годзе з Дагамеі адбыўся чарговы ваенны пераварот, у выніку якога Э. Зінсу быў зняты са сваёй пасады. Пасля таго як вясной наступнага года зноў былі правалены прэзідэнцкія выбары, Юбер Мага, Суран Міньян Апіці і Жустэн Ахамадэгбе, якія вярнуліся з-за мяжы, дамовіліся сфарміраваць урад нацыянальнага адзінства — Прэзідэнцкі савет, у якім кожны з іх, пачынаючы з Ю. Мага, павінен быў выконваць функцыі кіраўніка дзяржавы і ўрада па чарзе цягам двух гадоў. 

У 1973 годзе, праз некалькі месяцаў пасля таго, як наступіла чарга Ахамадэгбе ўзначаліць краіну, у Дагамеі адбыўся ваенны пераварот, арганізаваны маёрам [[Мацье Керэку]]. Керэку стаў прэзідэнтам і ўзначаліў урад, які складаўся з вайскоўцаў. У 1975 годзе М. Керэку заявіў аб прыхільнасці ідэям [[сацыялізм]]у і аб намеры стварыць «марксісцка-ленінскую дзяржаву». Неўзабаве былі нацыяналізаваны многія банкі і прамысловыя прадпрыемствы. Значна ўмацаваліся сувязі Дагамеі з сацыялістычнымі краінамі, перш за ўсё з [[Кітаййская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікай]]. У 1975 годзе было прынята рашэнне аб змене ранейшай назвы краіны і перайменаванні яе ў Народную Рэспубліку Бенін. У 1977—1989 гадах М. Керэку ўзначальваў дзяржаву, дзе існавала адзіная партыя. Ухваленая выбаршчыкамі ў 1990 годзе новая канстытуцыя зацвердзіла назву краіны Рэспубліка Бенін, легалізавала дзейнасць палітычных партый і праклала шлях да шматпартыйных выбараў, першыя з якіх адбыліся ў 1991 годзе. Канстытуцыя прадугледжвала прамыя выбары прэзідэнта на пяцігадовы тэрмін і прызначэнне прэм'ер-міністра кіраўніком дзяржавы.

==== Бенін у XXI стагоддзі ==== 
На [[Прэзідэнцкія выбары ў Беніне (2016)|прэзідэнцкіх выбарах у сакавіку 2016 года]], на якіх канстытуцыя забараніла [[Яі Боні]] балатавацца на трэці тэрмін, бізнесмен [[Патрыс Талон]] выйграў другі тур, набраўшы 65,37% галасоў, перамогшы інвестыцыйнага банкіра і былога прэм'ер-міністра [[Ліянэль Зінсу|Ліянэля Зінсу]]. У красавіку 2021 года на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беніне (2021)|прэзідэнцкіх выбарах у Беніне]] прэзідэнт Патрыс Талон быў пераабраны, набраўшы больш за 86,3% пададзеных галасоў.

У лютым 2022 года ў Беніне адбыўся [[Тэракт у Нацыянальным парку W (Бенін)|найбуйнейшы ў гісторыі краіны тэракт]].

З прычыны значнай інфляцыі на сацыяльна значныя тавары ў краіне ў красавіку 2024 года пачаліся пратэсты прафсаюза супраць росту кошту жыцця. Паліцыя прымяніўшы слёзатачывы газ разагнала пратэст арыштаваўшы некалькі высокапастаўленых прафсаюзных дзеячаў&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-28 |title=Police fire tear gas to disperse Benin wage protest |url=https://t.me/africaintel/98858 |access-date=2024-05-12 |website=Telegram-канал «Africa Intel» |language=en |archive-date=2024-05-12 |archive-url= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Беніна}}
Рэспубліка Бенін — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — дэпартамент. Рэспубліка Бенін падзяляецца на 12 дэпартаментаў, дэпартаменты падзяляюцца на камуны. Агульны лік камун ва ўсіх дэпартаментах складае 77.

&lt;section begin=table /&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ 
|- style=&quot;background:#ace1af;&quot;
!Нумар на мапе
!Дэпартамент
!Адміністрацыйны цэнтр&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://gouv.bj/communique-du-conseil-des-ministres-du-22-juin-2016/|title = Communiqué du Conseil des Ministres du 22 Juin 2016|first = |last = |author = |authorlink = |coauthors = |date = |year = |work = Portail Officiel du Gouvernement Béninois|publisher = |location = |page = |pages =  |language = fr |format = |doi = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190125073621/http://gouv.bj/communique-du-conseil-des-ministres-du-22-juin-2016/|archivedate = 2019-01-25|accessdate = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.lanouvelletribune.info/benin/politique/29267-liste-12-prefets-et-chefs-lieux|title = Bénin : liste des 12 nouveaux préfets et des chefs-lieux de départements|first = |last = |author = |authorlink = |coauthors = |date = |year = |work = Lanouvelletribune.info|publisher = |location = |page = |pages =  |language = fr |format = |doi = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161120225327/http://www.lanouvelletribune.info/benin/politique/29267-liste-12-prefets-et-chefs-lieux|archivedate = 2016-11-20|accessdate = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
!Насельніцтва (2013)
!Плошча(км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.geohive.com/cntry/benin.aspx|title = Benin|first = |last = |author = |authorlink = |coauthors = |date = |year = |work = Geohive.com|publisher = |location = |page = |pages =  |language = fr|format = |doi = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20161120225327/http://www.lanouvelletribune.info/benin/politique/29267-liste-12-prefets-et-chefs-lieux|archivedate = 2016-11-20|accessdate = 2024-05-12}}&lt;/ref&gt;
!'''Дата заснавання'''
!Былы&lt;br&gt;дэпартамент
!Карта
|-
|2
|[[Дэпартамент Алібары|Алібары]]
|[[Канды|Канды]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|3|Бенін||90—100|}}&lt;/ref&gt;
|868,046
|26,242
|1999
|Баргу
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|1
|[[Дэпартамент Атакара|Атакара]]
|[[Натытынгу]]
|769,337
|20,499
|
|
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|10
|[[Дэпартамент Атлантыка|Атлантыка]]
|[[Алада]]
|1,396,548
|3,233
|
|
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|4
|[[Дэпартамент Баргу|Баргу]]
|[[Параку]]
|1,202,095
|25,856
|
|
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|5
|[[Дэпартамент Калін|Калін]]
|[[Даса-Зума]]
|716,558
|13,931
|1999
|Зу
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|6
|[[Дэпартамент Куфо|Куфо]]
|[[Аплауэ]]
|741,895
|2,404
|1999
|Мано
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|3
|[[Дэпартамент Данга|Данга]]
|[[Джугу]]
|542,605
|11,126
|1999
|Атакара
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|11
|[[Дэпартамент Літараль|Літараль]]
|[[Катану]]
|678,874
|79
|1999
|Атлантыка
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|9
|[[Дэпартамент Мано|Мано]]
|[[Лакоса]]
|495,307
|1,605
|
|
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|12
|[[Дэпартамент Уэмэ|Уэмэ]]
|[[Порта-Нова]]
|1,096,850
|1,281
|
|
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|8
|[[Дэпартамент Плато|Плато]]
|[[Пабэ]]
|624,146
|3,264
|1999
|Уэмэ
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|-
|7
|[[Дэпартамент Зу|Зу]] 
|[[Абамэй]]
|851,623
|5,243
|
|
|[[Файл:Benin, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|border|75px]]
|}
&lt;section end=table /&gt;

== Эканоміка ==
Эканоміка Беніна грунтуецца на натуральнай сельскай гаспадарцы, вырошчванні [[Бавоўна|бавоўны]] і рэгіянальным гандлі. Бавоўна складае 40 % [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] і каля 80 % афіцыйных экспартных даходаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://travelshelper.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD/|title=Бенин, Африка (Путеводитель по 2024 г.) - Travel S Helper|date=2021-12-06|access-date=2024-02-02|archive-date=30 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240130070227/https://travelshelper.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Беніна}}

== Гл. таксама ==
* [[Партыя народнай рэвалюцыі Беніна]]
* [[Бенін (гістарычная дзяржава)]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3}}
{{краіна ў тэмах
|краіна      = Бенін
|краіны      = Беніна
|краіне      = Беніне
|выява = {{сцяг Беніна|35px}}
}}
{{Афрыканскі саюз}}
{{Франкафонія}}
{{АІК}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Бенін| ]]
[[Катэгорыя:Франкамоўныя краіны]]</text>
      <sha1>kg002hrckclue2du2os9ntk4uhewxvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соф’я Гальшанская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30003</id>
    <revision>
      <id>5157009</id>
      <parentid>5116291</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вобраз у мастацтве */ афармленне</comment>
      <origin>5157009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76508" sha1="33rmxya9ed0tc21fu0yayzode1zg6ev" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Соф’я Гальшанская
 | арыгінальнае імя          = {{lang-pl|Zofia Holszańska}}
 | партрэт                   = Sonka small.png
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = Каралева [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польская]]
 | парадак-жан               = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 =

 | манарх                    =

 | дата нараджэння           = каля [[1405]]
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 21.9.1461
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = родапачынальніца дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;
 | бацька                    = [[Андрэй Вязынскі]]
 | маці                      = {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}
 | муж                       = [[Ягайла]]
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 
* [[Уладзіслаў III Варненчык]]
* Казімір (памёр у маленстве)
* [[Казімір IV Ягелончык]]

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = Sophia of Halshany
 | сайт                      =
}}

'''Соф’я Андрэеўна Гальшанская''' ({{lang-pl|Zofia Holszańska}}; каля {{ДН|||1405}} — {{ДС|21|9|1461}}, {{МС|Кракаў}}) — князёўна з роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|каралева польская]], з 1422 года чацвёртая і апошняя жонка польскага караля [[Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя|5|Гальшанскія|142}}&lt;/ref&gt;.

Перад шлюбам з каралём Соф’я перайшла з [[праваслаўе|праваслаўя]] ў [[каталіцтва]]. Каранавана ў 1424 годзе. Разам з мужам дамагалася замацавання польскага стальца за сваім сынам [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіславам]]. Пасля смерці Ягайлы 1 чэрвеня 1434 года Уладзіслаў стаў каралём, але Соф’я так і не стала [[рэгент]]ам. У 1440 годзе Уладзіслаў стаў таксама [[Спіс каралёў Венгрыі|каралём Венгрыі]], а малодшы сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] — [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князем літоўскім]].

Пасля гібелі старэйшага сына ў {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пад Варнай|ru|Битва при Варне}} 10 лістапада 1444 года Соф’я адстойвала права на сталец іншага свайго сына Казіміра, які, па патрабаванні маці, 25 чэрвеня 1447 года быў каранаваны як польскі кароль.

Была ініцыятаркай першага перакладу [[Біблія|Бібліі]] на [[Польская мова|польскую мову]], вядомага як [[Біблія каралевы Соф’і]].

== Біяграфія ==

Асноўная крыніца пра біяграфію Соф’і — «{{нп5|Хроніка Длугаша|Аналы|ru|Хроника Длугоша}}» [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;, дзе даволі поўна апісана сучаснае аўтару ўнутранае жыццё Польшчы таго часу. Некаторыя звесткі пра дзяцінства будучай каралевы ёсць у «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Найбольш падрабязна даследавана жыццё Соф’і ў працы польскага гісторыка Эдварда Руцкага «Польскія каралевы» ({{lang-pl|Polskie królowe}}), дзе ёй прысвечаны асобны раздзел&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;. Вывучэннем паходжання чацвёртай жонкі Ягайлы займаўся аўтар працы па [[Генеалогія|генеалогіі]] [[Гедзімінавічы|Гедымінавічаў]] [[Ян Тэнгоўскі]]&lt;ref name=&quot;Tęgowski gen&quot;/&gt;. Шмат звестак пра яе змешчана і ў працах, прысвечаных Уладзіславу Ягайле{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279—306}}{{sfn|Gąsiorowski|1972|name=Gąsiorowski|s=121}}.

Соф’я — прадстаўніца княжацкага літоўскага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] [[Гіпацэнтаўр (герб)|герба «Гіпацэнтаўр»]]{{efn|Радавы маёнтак — [[Гальшаны]] (цяпер вёска ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]).}}. Другая з трох дачок князя [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Вязынскага]] і {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандры Дзмітрыеўны|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}} з роду князёў [[Друцкія|Друцкіх]]&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;&gt;''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' Друцкае княства і князі Друцкія // Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада. — {{Мн.}}, 2000. — С. 49—76.&lt;br /&gt; ''Насевіч В. Л.'' Род князёў Друцкіх у гісторыі Вялікага княства Літоўскага (XIV—XVI стст.) // Старонкі гісторыі Беларусі. — {{Мн.}}, 1992. — С. 80—104.&lt;br /&gt; ''Кузьмин А. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_30_8.pdf Опыт комментария к актам Полоцкой земли второй половины XIII — начала XV в.] // {{нп5|Древняя Русь. Вопросы медиевистики||ru|Древняя Русь. Вопросы медиевистики}}. — 2007. — № 4 (40). — С. 50—68.&lt;/ref&gt;.

Старэйшая сястра Соф’і — [[Васіліса Гальшанская|Васіліса]] (памерла да 25 жніўня 1448 года)&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot; /&gt;, малодшая — {{нп5|Марыя Андрэеўна Гальшанская|Марыя|ru|Гольшанская, Мария Андреевна}} (памерла да 1456 года)&lt;ref&gt;''Tęgowski J.'' Powiązania genealogiczne wojewodów mołdawskich Bogdanowiczów z domem Giedyminowiczów w XIV—XV wieku // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1993. — T. 3. — S. 45—67.&lt;/ref&gt;. Паводле [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], пасля смерці бацькі Васіліса і Соф’я разам з маці жылі і выхоўваліся ў сям’і матчынага брата, друцкага князя [[Сямён Дзмітрыевіч Друцкі|Сямёна Дзмітрыевіча]] ў [[Друцк]]у&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;/&gt;{{efn|У Вольфа ў раздзеле пра Гальшанскіх «''u wuja swego kniazia Iwana Dymitrowicza Druckiego''», аднак у раздзеле пра Друцкіх у якасці апекуна дзяўчын указаны Сямён, як і ў летапісе.}}.

=== Шлюб з Ягайлам ===
[[Файл:20090613 003 Наваградак (33).JPG|міні|Гатычныя капліцы Навагрудскага Фарнага касцёла]]
У караля польскага і вялікага князя літоўскага Уладзіслава II Ягайлы было 4 жонкі. Першыя дзве ([[Ядвіга Анжуйская]] і [[Ганна Цэльская]]) рана памерлі і пакінулі па дачцэ, трэцяя — {{нп5|Эльжбета Граноўская||ru|Эльжбета Грановская}} памерла 12 мая 1420 года, не пакінуўшы нашчадкаў{{sfn|Tęgowski|1999|s=93, 130—131|name=Tęgowski}}.

Германскі імператар [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонт]] прапанаваў яму ажаніцца з {{нп5|Соф’я Баварская|удавой||Sophia of Bavaria}} чэшскага караля [[Вацлаў IV|Вацлава]], абяцаючы як пасаг [[Сілезія|Сілезію]]. Рада і каронная шляхта згаджаліся з гэтай прапановай, аднак Ягайла ажаніўся з праваслаўнай князёўнай Соф’яй Гальшанскай, тым часам 17-гадовай дзяўчынай, якая вызначалася «''прыгажосцю болей, чым цнотамі''»{{efn|паводле Я. Длугаша}}.

У канцы 1420 — пачатку 1421 года кароль Ягайла і вялікі князь [[Вітаўт]] дарогай са [[Смаленск]]а спыніліся ў друцкага князя Сямёна Дзмітрыевіча{{sfn|Рудзкі|1993|name=Rudzki}}. Паводле «Хронікі Быхаўца»:
{{Цытата|І, вяртаючыся назад, прыехалі ў Друцк і былі там на абедзе ў князя Сямёна Дзмітрыевіча Друцкага. А ў караля Ягайлы памерла ўжо трэцяя жонка, не даўшы нашчадкаў; І ўбачыў ён ў князя Сямёна дзвюх яго прыгожых пляменніц, старэйшую з іх звалі Васіліса па мянушцы Бялуха, а другую ‒ Сафія. І прасіў Ягайла Вітаўта, кажучы яму так: «''Было ў мяне ўжо тры жонкі, дзве полькі, а трэцяя немка, а нашчадкаў яны не пакінулі. А цяпер прашу цябе, сасватай мне ў жонкі ў князя Сямёна малодшую пляменніцу Сафію, яна з роду рускага і можа быць бог дасць мне нашчадкаў''»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Bychovec/frametext2.htm Хроника Быховца] / Под ред. [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Н. Н. Улащика]] — {{М.}}: Наука, 1966. — С. 76—77.&lt;/ref&gt;.
|}}

Паводле польскай крыніцы тых гадоў, вядомай як ''«Шаматульскі дадатак»'' ({{lang-pl|Dopełnienie szamotulske}}), у часы Ягайлы было павер’е, што шлюб пажылога мужчыны з маладой дзяўчынай абяцаў шматлікіх нашчадкаў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. Па «Хроніцы Быхаўца», Ягайла планаваў ажаніцца з Васілісай, аднак заўважыў у яе вусікі, што, на яго думку, сведчыла пра моцны характар, тым часам сам Ягайла быў ужо немалады і «не адважыўся на яе паквапіцца». Таму кароль схіліў выбар да Сафіі. Напэўна, князь Сямён Дзмітрыевіч меў пярэчанні, бо тады не было ў звычаі выдаваць малодшую сястру раней за старэйшую. Вялікі князь Вітаўт развязаў сітуацыю, выдаў старэйшую сястру Васілісу за пляменніка Ягайлы, бельскага князя [[Іван Уладзіміравіч Бельскі|Івана Уладзіміравіча]], які таксама быў пры Ягайле ў Друцку&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Дыскусійным застаецца, ці сам Ягайла папрасіў Вітаўта зладзіць шлюб з Соф’яй, як гэты апісвае «Хроніка Быхаўца»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;, або Вітаўт раіў яму ў жонкі пляменніцу сваёй жонкі [[Юліянія Іванаўна Гальшанская|Юліяніі]], як гэта апісвае Длугаш&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279|name=Krzyżaniakowa, Ochmański}}.

[[Файл:Zophia107Q.jpg|250px|left|150px|міні|Дрэварыт «Каралева Соф’я»]]
Сафія была праваслаўнай і, адпаведна, не магла стаць польскай каралевай, таму ў пачатку 1422 года ў [[Навагрудак|Навагрудку]] яна ахрысцілася паводле каталіцкага абраду і прыняла імя Соф’я&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;&gt;''Długosz J.'' Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście. — Krakowie, 1869. — T. 4. — Ks. 11, 12. — S. 268. — 712 s.&lt;/ref&gt;. Вяселле адбылося ў лютым 1422 года ў [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Навагрудскай касцёльнай капліцы]]. Цырымонію праводзіў біскуп віленскі [[Мацей з Вільні|Мацей]]. Дакладная дата вяселля невядомая, некаторыя даследчыкі называюць 7 лютага{{sfn|Wdowiszewski|2005|s=75—79|name=Wdowiszewski}}, другія — 24{{sfn|Tęgowski|1996|s=27—47|name=Tęgowski gen}}&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot; /&gt;. Пасля шлюбу (вянчання) «маладыя» выехалі ў [[Ліда|Ліду]], дзе і адбываліся асноўныя ўрачыстасці{{sfn|Памяць|2004}}. У Лідзе сабралася мноства гасцей, у ліку якіх быў [[нунцый]] Папы [[Марцін V|Марціна V]] {{нп5|Браты Зена|Антоніа Зена||Zeno brothers}}, чэшскае пасольства, вялікалітоўскае баярства. Банкетаванне ў Лідзе цягнулася аж да вялікага посту. Каранацыя Соф’і адбылася ў [[Кракаў|Кракаве]] ў сакавіку 1424 года. Гэта была самая ўрачыстая каранацыя каралевы ў гісторыі Польшчы.

Паміж сужэнцамі была значная розніца ва ўзросце. Традыцыйна лічыцца, што на час вяселля Ягайлу было каля 71 года, аднак сучасныя даследчыкі схіляюцца да таго, што ён быў прыкладна на 11 гадоў маладзей&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;. Соф’і было каля 17 гадоў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева, жонка Ягайлы (1422—1434) ===
[[Файл:Jogaila and Zofia Holszańska. Pic. by A. Leser.jpg|міні|Ягайла і Соф’я Гальшанская]]
[[Файл:Sofja Halšanskaja. Соф’я Гальшанская (A. Clement, 1627).jpg|250px|міні|Соф’я Гальшанская. [[Данія]], 1627 год.]]
Пасля вяселля Соф’я жыла ў каралеўскім замку на [[Вавель|Вавельскім узгорку]]. Кароль часта вымушаны быў пакідаць маладую жонку. Так Соф’я заставалася адна ў перыяды з сакавіка да лістапад 1422 года, калі была пагроза з боку [[Тэўтонскі Ордэн|Ордэна]]; са снежня 1422 да лютага 1423 года, калі Ягайла знаходзіўся ў Княстве; у сакавіку 1423, калі ён адправіўся ў [[Славакія|Славакію]] для сустрэчы з каралём [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонтам]]. У гэтыя перыяды становішча Соф’і было асабліва хісткім: супраць яе кандыдатуры як каралевы выступалі прадстаўнікі абедзвюх польскіх партый, тым часам як Уладзіслаў не спяшаўся з яе каранацыяй&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Прадстаўнікі народна-курыяльнай групоўкі хацелі бачыць на польскім стальцы дачку Ягайлы ад другога шлюбу {{нп5|Ядвіга Ягайлаўна|Ядвігу|ru|Ядвига Ягайловна}}, заручаную з сынам [[Маркграфства Брандэнбург|курфюрста Брандэнбурга]] {{нп5|Фрыдрых, курфюрст Брандэнбурга|Фрыдрыхам II|ru|Фридрих II (курфюрст Бранденбурга)}}. Гэта партыя выступала ў падтрымку [[гусіты|гусітаў]], у чым нярэдка знаходзіла падтрымку з боку Вітаўта, які, мабыць, і дамогся іх згоды на шлюб караля з Соф’яй. У 1422 годзе ён адправіў у [[Чэхія|Чэхію]] пяцітысячнае войска на чале з [[Жыгімонт Карыбутавіч|Жыгімонтам Карыбутавічам]] як сваім намеснікам у Чэхіі. Паспяховая гусіцкая палітыка Вітаўта — узяцце Жыгімонтам Прагі і абвяшчэнне яго кіраўніком Чэхіі — некалькі ўмацавалі пазіцыі Соф’і. Супраць Соф’і выступалі і прадстаўнікі процілеглай, антыгусіцкай [[Жыгімонт I Люксембургскі|пралюксембургскай]] партыі, якая імкнулася выдаць замуж за Ягайлу ўдаву [[Вацлаў IV|Вацлава IV]] {{нп5|Соф'я Баварская, Рымская каралева|Соф'ю (Офку) Баварскую|pl|Zofia Bawarska}}. Да гэтай групоўкі сярод іншых прылічвалі прадстаўнікоў родаў {{нп5|Род Тэнчынскіх|Тэнчынскіх|ru|Тенчинские}}, {{нп5|Род Тарноўскіх|Тарноўскіх|ru|Тарновские (польский род)}} і ўплывовага протанатарыя каралеўскай канцылярыі [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева Алясніцкага]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Існуе [[гіпотэза]], што Соф’я, вырашыўшы абаперціся на пралюксембургскую партыю, адыграла не апошнюю ролю ў шэрагу буйных прызначэнняў канца 1422 — пачатку 1423 гадоў: Збігнеў Алясніцкі стаў кракаўскім біскупам, {{нп5|Ян Шафранец||ru|Шафранец, Ян}} — [[Канцлер вялікі каронны|каронным канцлерам]], {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} — {{нп5|Падканцлер каронны|падканцлерам|pl|Podkanclerzy koronny}}&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;&gt;''Maleczyńska E.'' Rola polityczna królowej Zofii Holszańskiej na tle walki stronnictw w Polsce w latach 1422—1434 // Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie. — Dz. II. — T. XIX. — Z. 3. — Lwów, 1936. — 118 s.&lt;/ref&gt;. Супраць гэтай версіі кажа той факт, што, хоць на гэты момант шлюб Соф’і з Ягайлам доўжыўся ўжо год, у рэчаіснасці пара пражыла разам не больш за 8‒9 тыдняў{{sfn|Duczmal|1996|s=421—432|name=Duczmal}}.

У сакавіку 1423 года ў [[Кежмарак|Кежмарку]] адбылася сустрэча Ягайлы і Жыгімонта Люксембургскага. Было прынята пагадненне, паводле якога Польшча адмаўлялася ад кантактаў з гусітамі і адклікала з Чэхіі Жыгімонта Карыбутавіча. Праз некаторы час палітычныя пазіцыі Соф’і і пралюксембургскай партыі значна ўзмацніліся. Восенню 1423 года Ягайла прыняў канкрэтныя меры ў справе яе каранацыі, якая была прызначана на 25 снежня, аднак па невядомых прычынах не была праведзена ў тэрмін. У канцы года, у адсутнасць Уладзіслава, які быў тады на [[Русь|Русі]], Соф’я прыняла ў Кракаве караля [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Данія|Даніі]] і [[Швецыя|Швецыі]] {{нп5|Эрык Памеранскі|Эрыка Памеранскага|ru|Эрик Померанский}}&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каранацыя Соф’і адбылася 5 сакавіка 1424 года ў кракаўскім [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Кафедральным саборы]]. Цырымонію праводзіў [[архібіскуп]] [[Гнезна (Польшча)|гнезненскі]] {{нп5|Войцех Ястжэмбец||pl|Wojciech Jastrzębiec}} пры ўдзеле [[кардынал]]а {{нп5|Бранда дэ Касцільёне||pl|Branda de Castiglione}}. На цырымоніі прысутнічалі таксама кароль чэшскі і венгерскі Жыгімонт з жонкай [[Барбара Цылі|Барбарай]], герцаг баварскі [[Людвіг VII Барадаты|Людвіг VII]], Эрык Памеранскі, чатыры мазавецкія [[Пясты]], восем сілезскіх, а таксама шматлікая дэлегацыя літоўскіх і рускіх князеў на чале з Жыгімонтам Карыбутавічам&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. У якасці каранацыйнага абетнага дару Соф’я ахвяравала сабору [[рэлікварый]], у якім захоўвалася галава [[Станіслаў са Шчэпанава|святога Станіслава]].

[[Файл:AGAD Wladyslaw Jagiello, krol polski, dodaje wsie Zagosc i Bogucice do wiana swojej zony, krolowej Zofii Holszanskiej.png|міні|Дакумент, па якім Уладзіслаў Ягайла, кароль польскі, дадае вёскі Загасць і Багучыцэ да вяна сваёй жонкі, каралевы Соф’і Гальшанскай]]
9 сакавіка 1424 года Ягайла перадаў у валоданне жонцы вёскі {{нп5|Вёска Старая Загасць|Загасць|pl|Stara Zagość}} і {{нп5|Багучыцэ||pl|Bogucice Pierwsze}}, а 11 сакавіка — [[Вена (права)|вена]] на суму 20 тысяч [[Пражскі грош|пражскіх грошаў]] на гарадах [[Радам]]е, Сончы, [[Беч]]ы, Жарноўцы, [[Санак]]у, [[Інаўроцлаў|Інаўроцлаве]] і [[Няшава|Няшаве]]&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot;/&gt;.

У ноч на 31 кастрычніка 1424 года Соф’я нарадзіла сына Уладзіслава. Намаганні каралеўскай пары былі накіраваны на замацаванне за ім права на пасад. Для пачатку Ягайла пастанавіў духавенству маліцца за спадчынніка, было праведзена вельмі ўрачыстае [[хрышчэнне]]. Дзіцяці прыпісалі аж 25 хросных бацькоў, у тым ліку Папу [[Марцін V|Марціна V]], караля Жыгімонта, [[дож]]а [[Венецыя|Венецыі]]. Бацькоўства Ягайлы ніхто не аспрэчваў, бо сын быў вельмі на яго падобны. У красавіку 1425 года на з’ездзе ў Брэсце Куяўскім быў распрацаваны дакумент, у выпадку прыняцця якога Уладзіслаў прызнаваўся каралём, але выбарным каралём (элекцыйным). Пра [[рэгент|рэгенцтва]] Соф’і, якога яна настойліва дабівалася, гаворка не ішла. Акрамя таго, будучы кароль мог уступіць на пасад толькі па дасягненні паўналецця, папярэдне даўшы прысягу на захаванне старых і наданне новых прывілеяў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Па радзе Жыгімонта Люксембургскага і літоўскай шляхты, каралеўская пара адмовілася падпісваць гэты дакумент. Было вырашана пачаць збор подпісаў гарадоў, зямель і службовых асоб, якія прызнавалі права Уладзіслава на атрыманне ў спадчыну трона і магчымае рэгенцтва Соф’і і князя Вітаўта. На з’ездзе ў [[Лэнчыца|Лэнчыцы]] ў 1426 годзе Алясніцкі вярнуў прысутным непадпісаны каралём дакумент, які тыя ў знак пратэсту пасеклі шаблямі на часткі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У лютым 1425 года спадчыну трона прызнаў горад [[Кракаў]], у сакавіку — [[Конін]], у кастрычніку — [[Львоў]]. У чэрвені 1427 года [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|галіцкая]] шляхта дала згоду на атрыманне ў спадчыну трона каралевічам Уладзіславам, а Соф’ю і Вітаўта прызнала магчымымі рэгентамі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

10 мая 1426 года ў Соф’і нарадзіўся другі сын, які пры хрышчэнні атрымаў імя Казімір. Аднак неўзабаве, 2 сакавіка 1427 года, дзіця памерла. Існуюць некаторыя сумненні ў дакладнасці дат нараджэння і смерці каралевіча. У 1950 годзе былі праведзены даследаванні астанкаў Казіміра, якія дазваляюць зрабіць выснову аб тым, што ён памёр у паўтарагадовым узросце&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. 30 лістапада 1427 года нарадзіўся трэці сын, названы ў гонар дзеда [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Гальшанскага]] Казімірам Андрэем&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.
[[Файл:Sypniewski - Przysięga królowej Zofii Holszańskiej.jpg|250px|міні|{{нп5|Фелікс Сыпнеўскі||pl|Feliks Sypniewski}}. «Прысяга каралевы Соф’і», 1873 год.]]
Вясной 1427 года цяжарная трэцім дзіцем Соф’я была абвінавачана ў шлюбнай здрадзе, і Ягайла паверыў чуткам. [[Двор сюзерэна|Дваровыя]]} Соф’і Катажына і Эльжбета Шчукаўскія былі заключаны пад варту, пад катаваннямі яны назвалі імя нібыта палюбоўніка Соф’і. Ім аказаўся сын кароннага падскарбія рыцар {{нп5|Гінча з Рогава|Гінча (Генрых) з Рогава|pl|Hińcza z Rogowa}}. Акрамя Гінчы было названа яшчэ шэсць імён: {{нп5|Пётр Куроўскі||pl|Piotr Kurowski}}, Ваўжынец Зарэмба, Ян Краска, {{нп5|Ян Ташка Канецпольскі|Ян Канецпольскі|ru|Конецпольский, Ян Ташка}} і браты Пётр і Дабяслаў з [[Шчэкаціны|Шчэкацін]]. Тром абвінавачаным (Яну Канецпольскаму і братам Шчэкацінскім) удалося збегчы, астатнія былі арыштаваныя. Каралева была пасаджана пад дамашні арышт, бо, паводле Длугаша, баяліся, «каб пры звычайных плоці сваёй недахопах не трапіла ў горшую бяду». Усе арыштаваныя не пацвярджалі віны Соф’і, а Гінча толькі паўтараў: «Каралева не здраджвала каралю». Па рашэнні Ягайлы быў праведзены суд пад старшынствам Вітаўта (іншымі суддзямі былі кракаўскі ваявода Ян Тарноўскі, ваявода [[Сандомеж|сандамірскі]] {{нп5|Мікалай з Міхалова|Мікалай Куразвенцкі|pl|Mikołaj z Michałowa}}, кракаўскі [[кашталян]] і Збігнеў Алясніцкі). Пасля нараджэння трэцяга сына Соф’я прынесла ачышчальную клятву на [[Біблія|Бібліі]], тое ж зрабілі сем паважаных дам і адна служанка Соф’і. Справа была закрыта, арыштаваных адпусцілі, але адносіны каралеўскай пары і рэпутацыя Соф’і былі сапсаваныя назаўжды. У будучыні факт бацькоўства Ягайлы не падвяргаўся сумненню, напрыклад, па словах польскага гісторыка другой паловы XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], Казімір быў вельмі падобны да бацькі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Праз некалькі гадоў, у 1431 годзе, каралева абвінаваціла ў паклёпе Яна Стража з Бялачава, звязанага як з Алясніцкім, так і з [[Мазавецкае княства|князямі мазавецкімі]]. Па выніках суда, на якім сведкамі выступілі Гінча з Рогава і Пётр Куроўскі, Страж быў пасаджаны ў турму ў Сандаміры&lt;ref name=&quot;Krzyżaniakowa, Ochmański&quot;/&gt;.

4 сакавіка 1430 года на з’ездзе ў {{нп5|Едлін|Едліне|pl|Jedlnia}} Ягайла быў вымушаны прыняць выстаўленыя ўмовы. Была зацверджана элекцыйнасць (выбарнасць) прастола (пасля смерці караля палякі павінны абраць новага манарха з аднаго з яго сыноў), новы манарх быў абавязаны пацвярджаць [[Прывілей|прывілеі]], Соф’і і князю Вітаўту адмаўлялася ў рэгенцтве&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каля 1430 года захварэла прынцэса Ядвіга. Шмат хто лічыў, што яе атруціла Соф’я, да чаго схіляюцца і некаторыя сучасныя гісторыкі, у прыватнасці Малгажата Дучмаль&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Справа дайшла да прынясення ачышчальнай клятвы, але звесткі Яна Длугаша настолькі няпэўныя, што не вядома, ці не клялася хворая Ядвіга, што не была атручана&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Małaczyńska G.'' Jadwiga, córka Władysława Jagiełły // Polski Słownik Biograficzny. — 1962—1964. — T. 10.&lt;/ref&gt;, ці Соф’я, што не датычная да атручвання&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;/&gt;. Ядвіга памерла 8 снежня 1431 года. Нягледзячы на тое, што ў Ягайлы было двое сыноў, Ядвіга ўсё ж мела некаторыя шанцы на трон. Сярод польскай шляхты былі рознагалоссі па пытанні спадчыннасці або выбарнасці манархіі. Акрамя таго, яшчэ ў 1413 годзе з’езд у Едліне прызнаў Ядвігу пераемніцай прастола&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;.

Соф’я была адной з тых, хто падтрымліваў ідэю каранацыі вялікага князя Вітаўта. Каранацыя была прызначаная на 15 жніўня 1430 года, але карона ад імператара Жыгімонта Люксембургскага была затрымана палякамі, якія асцерагаліся ўзмацнення Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

1 чэрвеня 1434 года ў [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гарадку]] памёр кароль Уладзіслаў II, Соф’я засталася ўдавой. Перад смерцю Ягайла прасіў, каб каралём абралі яго старэйшага сына, а апеку над дзецьмі даручыў Алясніцкаму, якому ён перадаў свой пярсцёнак ад шлюбу з [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай]]. Невядома, ці казаў Ягайла што-небудзь пра каралеву Соф’ю&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева-маці (1434—1461) ===
[[Файл:Jagiełło sarcophagus figure.jpg|thumb|right|250px|Ягайла. Фрагмент {{нп5|Эфігія|эфігіі|ru|Эффигия}}]]
[[Файл:AGAD Pieczec Zofii Holszanskiej, krolowej polskiej.png|250px|міні|Пячатка Соф’і Гальшанскай, каралевы польскай]]
На з’ездзе ў [[Познань|Познані]] было вырашана правесці элекцыю (выбары) 29 чэрвеня, а непасрэдна перад гэтым каранаваць Уладзіслава. У час пахавання Ягайлы дата выбараў была перанесена на 25 ліпеня. 20 ліпеня антыягелонаўская апазіцыя склікала свой з’езд. Удзельнікі былі супраць абрання Уладзіслава, бо лічылі дзесяцігадовага хлопчыка занадта маладым для пацвярджэння прывілеяў, што магло пахіснуць пазіцыі шляхты. Сітуацыю змяніў Алясніцкі, які прыбыў у спешцы на з’езд, заручыўшыся падтрымкай каралевы, і здолеў не дапусціць прыняцця якіх-небудзь шкодных для дынастыі рашэнняў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

На выбарах, якія прайшлі 25 ліпеня, апазіцыя зноў паставіла пытанне пра спрэчнасць прысягі непаўналетняга манарха. Большасць прысутных пагадзілася з пярэчаннямі, баючыся, што ў будучым Уладзіслаў можа адмовіцца ад дадзенай пры элекцыі прысягі, спаслаўшыся на сваё непаўналецце. Слова ўзяў Алясніцкі. Ён пачаў зачытваць {{нп5|Статут, Сярэднявечча|статуты|ru|Статут (Средние века)}} караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]], у якіх нічога не было сказана пра абмежаванні на каранацыю непаўналетніх. Акрамя таго, Алясніцкі прапанаваў, каб сваякі каралевіча і некаторыя духоўныя асобы ад імя каралевіча абавязаліся стрымаць тронныя абавязацельствы і пасля дасягнення ім паўналецця. Словы Алясніцкага не пераканалі шляхту, і тады прыхільнікі дынастыі вырашылі пайсці на хітрасць. {{нп5|Маршалак вялікі каронны|Каронны маршалак|ru|Маршалок великий коронный}} {{нп5|Ян Гловач Алясніцкі|Ян Алясніцкі|ru|Jan Głowacz Oleśnicki}}, брат [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева]], прапанаваў, каб усе прыхільнікі юнага караля сталі па правы бок ад яго, а праціўнікі — па левы. У выніку ў лагеры праціўнікаў аказалася толькі тры чалавекі, але і яны былі выцесненыя на правы бок прыхільнікамі каралевіча&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Соф’я не стала рэгентам, але ўвайшла ў рэгенцкі савет, які ўзначаліў Алясніцкі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Саюз каралевы-маці і Алясніцкага неўзабаве распаўся. Рэгент Алясніцкі быў прыхільнікам барацьбы з гусітамі, у [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|грамадзянскай вайне ў Вялікім княстве Літоўскім]] падтрымліваў [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] і быў адным з {{нп5|Апалагет|апалагетаў|ru|Апологет}} ідэі інкарпарацыі Літвы ў склад Польшчы. Соф’я ж сімпатызавала гусіцкаму руху, а ў міжусобнай вайне падтрымлівала [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу Альгердавіча]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

31 кастрычніка 1436 года Уладзіслаў дасягнуў паўналецця — яму споўнілася чатырнаццаць гадоў, што і было прызнана на з’ездзе ў [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве]]. 16 студзеня 1437 года кароль пацвердзіў прывілеі. Пазіцыі Соф’і ў каралеўстве значна аслаблі, хоць яе ўплыў на караля быў досыць вялікі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Sophia of Halshany signature as Queen of Poland.png|thumb|250px|Подпіс Соф’і Гальшанскай як каралевы польскай, 1454 год: ''Zophia dei gratia Regina Polonie'']]

Яшчэ летам 1435 года Соф’я дапамагла збегчы з польскай турмы малдаўскаму [[Гаспадар (тытул)|гаспадару]] {{нп5|Ілья I|Ільі|ru|Илья I}}. У 1438 годзе беспаспяхова спрабавала дабіцца для малодшага сына чэшскага стальца. 3 мая 1439 года 168 шляхціцамі на чале са {{нп5|Спытка III з Мельштына|Спыткам з Мельштына|ru|Спытко III из Мельштына}}, сярод якіх былі і набліжаныя Соф’і (у тым ліку і Гінча з Рогава), была ўтворана накіраваная супраць Алясніцкага прагусіцкая {{нп5|Канфедэрацыя Спыткі III з Мельштына|навакорчынская канфедэрацыя|pl|Konfederacja Spytka z Melsztyna}}. Паводле Длугаша, канфедэрацыя адбылася толькі дзякуючы «падбухторванню і абяцанням з боку Соф’і». Алясніцкі накіраваў на канфедэратаў войска. Перад самай бітвай па невядомых прычынах прыхільнікі Соф’і пакінулі лагер канфедэратаў і перайшлі на бок Алясніцкага, а Гінча нават узначаліў каралеўскую пяхоту. 4 мая ў {{нп5|Бітва пад Гратнікамі|бітве пад Гратнікамі|pl|Bitwa pod Grotnikami}} паўстанцы былі разгромленыя. Уплыў Алясніцкага дасягнуў свайго піку, у той час як Соф’я ў чарговы раз пацярпела палітычнае паражэнне&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

27 кастрычніка 1439 года памёр кароль Венгрыі, Чэхіі і Германіі [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт Габсбург]]. Алясніцкі пры падтрымцы Соф’і планаваў выдаць 31-гадовую ўдаву Альбрэхта {{нп5|Лізавета Люксембургская|Лізавету|ru|Елизавета Люксембургская}} за 16-гадовага караля Уладзіслава. Справа ўскладнялася тым, што Лізавета была цяжарная і спадзявалася на нараджэнне сына. Антынямецкі настроены венгерскі сейм дабіваўся ад удавы згоды на замужжа з Уладзіславам Ягелонам: дынастычны саюз значна ўзмацніў бы шанцы ў процістаянні з усё мацнейшай агрэсіяй [[Асманы|асманаў]]. Лізавета была вымушана пагадзіцца на шлюб, але пасля нараджэння сына, названага [[Ладзіслаў Постум|Уладзіславам]], 22 мая адклікала сваю згоду і аб’явіла каралём сына. 8 сакавіка польскі кароль Уладзіслаў прыняў прысягу на шлюб з Лізаветай і пачаў рыхтавацца да ад’езду ў Венгрыю, дзе склалася вельмі напружаная абстаноўка, якая пагражала грамадзянскай вайной. Соф’я правяла з сынам два дні, яшчэ не ведаючы, што бачыць яго апошні раз у жыцці&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

20 сакавіка 1440 года ў выніку змовы быў забіты вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Кейстутавіч]]. Яго сын [[Міхаіл Жыгімонтавіч|Міхаіл]] паспрабаваў заняць бацькоўскі трон, але не атрымаў дастатковай падтрымкі сярод [[магнат]]аў. Па ініцыятыве каралевы-маці было вырашана паслаць у [[Вільнюс|Вільню]] малодшага сына Соф’і Казіміра. Па радзе Алясніцкага кароль прызначыў яго толькі сваім намеснікам у Вялікім Княстве Літоўскім. У княстве Казімір карыстаўся шырокай падтрымкай магнатэрыі, у тым ліку яго падтрымлівалі сваякі па матчынай лініі: [[Гальшанскія]] і [[Друцкія]], а таксама вельмі ўплывовы магнат [[Ян Гаштольд]]. 29 чэрвеня Казімір быў абраны вялікім князем Літоўскім, тым самым выйшаў з падпарадкавання брату&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У 1440—1444 гадах Соф’я адышла ад актыўнай палітычнай дзейнасці. Яна жыла ў {{нп5|Санацкі замак|Санацкім замку|uk|Сяноцький замок}}, цікавілася, пераважна, вядзеннем гаспадаркі і ўважліва сачыла за інфармацыяй, якая паступала з Венгрыі. Дзякуючы сваёй актыўнай дзейнасці ў барацьбе з асманамі яе старэйшы сын Уладзіслаў праславіўся ў Еўропе. У снежні 1444 года да Соф’і сталі даходзіць чуткі пра яго трагічную гібель у {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пры Варне|ru|Битва при Варне}}. Аднак цела ніхто не бачыў, таму Соф’ю не пакідала надзея, што Уладзіслаў жывы і трапіў у палон да турак. Час ішоў — вестак пра лёс Уладзіслава не паступала. У гэтых умовах Соф’я накіравала ўсе намаганні на забеспячэнне польскага трона свайму малодшаму сыну&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У красавіку 1445 года на з’ездзе ў [[Серадз]]е Казімір быў абраны каралём з умовай, што ў выпадку вяртання Уладзіслава абранне будзе анулявана. Восенню таго ж года ў Пётркове адбыўся з’езд, на якім прысутнічала і Соф’я. Запрошаны быў і Казімір, але па патрабаванні шляхты Вялікага княства, якая выступала за незалежнасць ад Польшчы, Казімір адмовіўся прыехаць, перадаўшы з пасламі, што не прэтэндуе на польскую карону, бо верыць у вяртанне брата. Было вырашана паслаць да Казіміра афіцыйнае пасольства з прапановай польскай кароны. Хоць Соф’я і не была ўключана ў пасольства, яна вырашыла да яго далучыцца. Сустрэча адбылася ў [[Гродна|Гродне]], але, нягледзячы на просьбы маці, Казімір быў непахісны&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У студзені 1446 года на сейме ў Пётркове Соф’я заклікала палякаў выбраць іншага караля. Яна чакала, што Казімір не захоча губляць права на трон і вернецца ў Польшчу. 30 сакавіка было прынята рашэнне, што, калі Казімір не вернецца, трон дастанецца мазавецкаму князю {{нп5|Баляслаў IV Варшаўскі|Баляславу Варшаўскаму|ru|Болеслав IV Варшавский}}. У тым жа годзе на сейме ў [[Новы Корчын|Новым Корчыне]] Соф’я са слязамі на вачах умольвала па страце ёй старэйшага сына не пазбаўляць кароны малодшага. Восенню таго ж года ў [[Брэст|Брэсце Літоўскім]] каралева сустрэлася з сынам. Пад уплывам маці і некаторых паноў Казімір пагадзіўся стаць польскім каралём. 23 чэрвеня 1447 года ён урачыста заехаў у Кракаў, а 25 чэрвеня адбылася каранацыя&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Ужо ў першыя гады свайго кіравання Казімір уступіў у канфлікт з Алясніцкім. У 1448 годзе пры ўдзеле Соф’і была прадпрынята няўдалая спроба перавесці Збігнева на пасаду [[Гнезна (Польшча)|Гнезненскага]] {{нп5|Архіепіскапства Гнезненскае|архіепіскапа|ru|Архиепископство Гнезненское}}. Для Алясніцкага гэта азначала аддаленне ад сталіцы і страту ўплыву на дзяржаўныя справы. Аднак ён змог застацца ў Кракаве, а 27 кастрычніка таго ж года архіепіскапам Гнезненскім быў абраны {{нп5|Уладзіслаў Апароўскі||ru|Опоровский, Владислав}}. Вядома, што сярод ворагаў Алясніцкага быў і маршалак дворны Ян з [[Загуж]]а&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Zofia holszanska.tif|left|thumb|Эксгумацыя цела Соф’і Гальшанскай, 1902 год.]]
У адрозненне ад Алясніцкага, у [[Малдаўскае княства|малдаўскіх]] справах Казімір падтрымліваў пляменніка Соф’і (то-бок свайго [[Сваяцтва|стрыечнага брата]]) {{нп5|Раман II, кіраўнік Малдаўскага княства|Рамана II|ru|Роман II (правитель Молдавского княжества)}}, якому ў 1447 годзе дапамог забіць правенгерскі настроенага дзядзьку і заняць трон. Аднак ужо ў наступным годзе {{нп5|Пётр II, кіраўнік Малдаўскага княства|Пётр II|ru|Пётр II (правитель Молдавского княжества)}}, іншы дзядзька Рамана, з дапамогай венграў скінуў яго. Раман збег у [[Кракаў]], але быў атручаны і памёр ва ўзросце 22 гадоў. У 1449 годзе з дапамогай Казіміра барацьбу за трон пачаў брат Рамана {{нп5|Алексэндрэл||ru|Алексэндрел}}. У наступным годзе палякі пацярпелі паразу ад {{нп5|Багдан II|Багдана II|ru|Богдан II}}. Алексэндрэл змог стаць гаспадаром толькі пасля смерці Багдана ў 1452 годзе (і тое, толькі паловы княства), але ўжо ў 1455 годзе быў канчаткова разбіты {{нп5|Пётр III Арон|Пятром III Аронам|ru|Пётр III Арон}}&lt;ref&gt;Стати В. История Молдовы. — Кишинёв: Tipografia Centrală, 2002. — С. 60—64. — 480 с. — ISBN 9975-9504-1-8.&lt;/ref&gt;.

У 1448 годзе каралева знаходзілася з сынам у Літве. У 1452 годзе памёр пажыццёвы валадар [[Луцк]]ай зямлі [[Свідрыгайла Альгердавіч]]. Каралева выношвала планы далучэння гэтых земляў да Польшчы, але Казімір быў за пакіданне [[Валынь|Валыні]] у складзе княства. На з’ездзе ў Пётркове ў 1453 годзе на працягу пяці дзён Соф’я на каленях умольвала сына больш клапаціцца аб пашырэнні Польскай кароны (актыўным прыхільнікам [[экспансія|экспансіі]] быў таксама кракаўскі кашталян {{нп5|Ян Чыжоўскі|Ян з Чыжова|pl|Jan Czyżowski}}). Аднак кароль быў непахісны. У тым жа годзе ён пацвердзіў правы маці на атрыманыя раней зямлі і даходы, але новых правоў не дараваў&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Восенню 1458 года Соф’я адправіла пасла ў [[Рым]] з мэтай афіцыйнага выказвання павагі новаму [[Тытул Папы Рымскага|Папе]] [[Пій II|Пію II]]. Аднак сапраўднай мэтай пасольства было даведацца пра меркаванне Папы аб бягучай [[Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)|вайне Польшчы з Ордэнам]]&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

=== Хвароба і смерць ===
Летам 1461 года каралева-маці захварэла. Мяркуючы, што арганізм зможа перамагчы хваробу, яна адмовілася прымаць лекі. Аднак хвароба прагрэсіравала — Соф’ю разбіў {{нп5|параліч||ru|Паралич}}. [[21 верасня]] [[1461]] года яна памерла ў Кракаве, паспавядаўшыся і прыняўшы прычасце па хрысціянскіх канонах. Казіміра ў гэты час у сталіцы не было, таму на працягу васьмі дзён (да вяртання караля) цела Соф’і знаходзілася ў [[Базіліка Святога Арханёла Міхаіла (Кракаў)|касцёле святога Міхаіла]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;.

[[28 верасня]] Соф’я была ўрачыста пахавана ў заснаванай па яе ж фундацыі {{нп5|Капліца каралевы Соф'і|капліцы Святой Тройцы|pl|Kaplica królowej Zofii na Wawelu}} [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскага кафедральнага касцёла]]. Яшчэ раней каралева распарадзілася, каб яе пахавалі пры заходняй сцяне капліцы, як гэта прынята па праваслаўным звычаі. Надмагілле каралевы Соф’і можна ўбачыць і сёння. Пасля смерці Соф’я пакінула вялікія даўгі, разабрацца з якімі даручалі сыну&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;. Некаторыя яе землі адыйшлі да Гінчы з Рогава&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

== Уклад у культуру і навуку ==
[[Файл:Karta z Biblii Królowej Zofii.jpeg|thumb|right|250px|Старонка з «[[Біблія каралевы Соф’і|Бібліі каралевы Соф’і]]»]]
Існуе меркаванне, што Соф’я была апошняй непісьменнай каралевай Польшчы
{{sfn|Rudzki|1990|s=98—126|name=Rudzki2}}. Некаторыя гісторыкі мяркуюць, што яна навучылася чытаць ужо пасля вяселля&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Як бы там ні было, каралева аказвала істотную фінансавую падтрымку [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскай акадэміі]] і была адзіным заступнікам гэтай навучальнай установы&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Каля 1427 года сакратар і падканцлер каронны (а пазней [[Познань|Познанскі]] {{нп5|Архіепархія Познані|епіскап|ru|Архиепархия Познани}}) {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} напісаў лацінскі тэкст на музыку невядомага аўтара — знакаміты [[гімн]] «Пахвала Кракаву» ({{lang-la|Laus Cracoviae}})&lt;ref name=&quot;Wojnowska&quot;&gt;''Wojnowska E.'' [http://bn.org.pl/download/document/1246021122.pdf «Kras. 52» — europejski zabytek polskiej kultury muzycznej z I połowy XV wieku] // Biuletyn informacyjny biblioteki narodowej. — 2002. — № 4 (163). — S. 40—44.&lt;/ref&gt;. Акрамя іншага, у гімне ёсць словы, якія прыкладна можна перакласці як «…чысціня каралевы ззяе на ўвесь свет сярод хараства палацаў»&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |title       = In Praise of Krakow by Stanisław Ciołek
 |publisher   = Deacon's blog
 |lang        = en
 |description = Перевод гимна на польский и английский
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20140821004105/http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |archivedate = 21 жніўня 2014
 |accessdate  = 3 жніўня 2016
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;.

У 1432 годзе каралева заснавала капліцу Святой Тройцы ў Вавельскім кафедральным касцёле. Сцены капліцы былі ўпрыгожаны [[фрэска]]мі ў рускім стылі, якія, аднак, не захаваліся да нашых дзён. Лічыцца, што для капліцы Соф’я заказала [[алебастр]]авыя пліты з выявай Дабравешчання і Адведзін Найсвяцейшай Панны Марыі, хоць магчыма, што пліты прызначаліся для кракаўскага {{нп5|Касцёл Святой Ганны, Кракаў|касцёла Святой Ганны|ru|Костёл Святой Анны (Краков)}}&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

У 1453 годзе па яе ініцыятыве пачаўся пераклад Бібліі на [[Польская мова|польскую мову]]. Адным з аўтараў перакладу з [[чэшская мова|чэшскай мовы]] быў [[капелан]] {{нп5|Андрэй з Яшовіц||pl|Andrzej z Jaszowic}}. Гэты пераклад, вядомы як «[[Біблія каралевы Соф’і]]», з’яўляецца першым вядомым перакладам Бібліі на польскую мову. Праца над першым томам была завершана ў 1455 годзе, другім — у 1460 годзе. Не выключана, што другі том быў скончаны ўжо пасля смерці Соф’і&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

Каралева Соф’я, напэўна, была аўтарам слоў найстарэйшага твора ў {{нп5|музычная форма|жанры|ru|Музыкальная форма}} {{нп5|Думка, жанр|думка||Dumka (musical genre)}}. У тэксце ўтрымліваўся заклік да {{нп5|Казацтва на Украіне|казакаў|ru|Казачество на Украине}} адпомсціць за смерць яе сына Уладзіслава&lt;ref&gt;''Serczyk W. A.'' Na dalekiej Ukrainie. Dzieje kozaczyzny do 1648 roku. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984. — 396 s. — ISBN 83-08-01214-0.&lt;/ref&gt;.

=== Вынікі жыцця ===

Соф’я нарадзіла Ягайлу трох сыноў (сярэдні памёр немаўлём) і стала заснавальніцай дынастыі Ягелонаў. У сучаснікаў былі сумненні наконт бацькоўства першага хлопчыка, але трэці сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]], які нарадзіўся, калі каралю Ягайлу споўнілася 76 гадоў, быў настолькі падобны да бацькі, што атрымаў мянушку Ягелончык. Дынастыя Ягелонаў правіла аб’яднанай польска-літвінскай дзяржавай да 1572 года, Венгрыяй і Чэхіяй — да 1529 года. Два сыны, чатыры ўнукі і два праўнукі Соф’і Гальшанскай сталі каралямі.

== Вобраз у мастацтве ==
[[Файл:Coin_reverse_Sofia_of_Halshahy.png|thumb|right|250px|Соф’я Гальшанская на памятнай манеце Нацбанка Беларусі, 2006 год.]]

Біяграфія Соф’і Гальшанскай легла ў аснову гістарычнай аповесці польскага пісьменніка [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «{{нп5|Маці каралёў: часы Ягайлавы|Маці каралёў|pl|Matka królów (powieść)}}», напісанай у рамках цыкла з 29 аповесцей «Гісторыя Польшчы» ({{lang-pl|Dzieje Polski}}) і выданай у 1883 годзе&lt;ref&gt;''Kraszewski J. I.'' [[s:pl:Matka królów|Matka królów]]. — Warszawa: Spółka Księgarzy Warszawskich, 1883.&lt;/ref&gt;. Аўтар, які добра ведаў гісторыю Польшчы, пабудаваў сюжэт аповесці на аснове «Хронікі Польшчы» гісторыка, кракаўскага каноніка [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], да якой часам падыходзіў некрытычна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;&gt;''Крашэўскі Ю.'' Маці каралёў. Паперы Глінкі. Гістарычныя аповесці / Пер. з польск., прадмова і каментарыі [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхася Кенькі]]. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2007. — С. 3—5. — ISBN 978-985-02-0926-9. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

Дзеянне твору ахоплівае перыяд з 1421 года па 1434 год. У пачатку аповесці Сонька паўстае прыгожай шаснаццацігадовай дзяўчынай, якая знаходзіцца пад апекай вялікага князя [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], што гістарычна няпэўна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt; (хоць Соф’я і часта гасцявала ў яго). Мудрагелісты і разважлівы палітык Вітаўт хоча выкарыстоўваць Соф’ю, каб узмацніць уплыў на слабавольнага Ягайлу і ў канчатковым выніку дабіцца самастойнасці Вялікага Княства Літоўскага. Але Соф’я не збіраецца падпарадкоўвацца Вітаўту, маючы ўласныя амбіцыі&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. У аповесці каралева мудрая і набожная, старанна клапоціцца ў першую чаргу пра сваіх дзяцей; Вітаўт — інтрыган і ўладалюбец. На думку перакладчыка аповесці на [[Беларуская мова|беларускую мову]] літаратуразнаўца [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхаіла Кенькі]], гэтакі адмоўны вобраз Вітаўта сфарміраваны пад уплывам Длугаша, які непрыхільна ставіўся да Вітаўта і Соф’і, хоць патрон храніста [[Збігнеў Алясніцкі]] намаляваны ў аповесці значна больш крытычна, чым у самой хроніцы&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. Аповесць заканчваецца падзеямі 1434 года, калі старэйшы сын Соф’і быў абраны каралём польскім&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;.

Шлюбу Ягайлы, які не меў дынастычнага пераемніка, з русінскай князёўнай Соф’яй Гальшанскай прысвечана асобная частка паэмы «[[Пруская вайна]]» [[Ян Вісліцкі|Яна Вісліцкага]]. Маладая, кажа паэт, «чароўная німфа ў краіне русінаў, Боская німфа — найпрыгажэйшая ў свеце дзяўчына». Поруч з урачыстым аратарскім стылем тут ёсць пастаральныя матывы, дасціпныя [[Эўфемізм|эўфемізмы]], напрыклад, пра тое, як [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] турбаваў алімпійскіх багоў, «шукаючы князю сівому сужонку». Увага перанесена на лірычную тэму — песню пра любіміцу народа, добрую шляхцянку слаўнага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], што красою сваёю пераўзышла грэчаскіх багінь і німф. На вяселле Юпітэр склікае ўсіх алімпійцаў: багіня [[Юнона]] абяцае маладой шчасце і багацце, [[Мінерва]] гарантуе яе дзецям мудрасць, а [[Марс (міфалогія)|Марс]] зычыць усёй дынастыі ваенную славу. Урэшце багіня кахання прыводзіць на вяселле «німфу русінаў» Соньку. Народ славіць каралеўскі шлюб радаснымі песнямі, музыкай, гучаць ліры і гуслі.

== Генеалогія ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(? — до 1401)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | Агрыпіна Святаслаўна, кнж. смаленская&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1350/2 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; | [[Дзмітрый Міхайлавіч|Дзмітрый Міхайлавіч, кн. друцкі]]
| colspan=&quot;4&quot; | N.
|-
| style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-left:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Андрэй Вязынскі|Андрэй Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1374 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1380—1426)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;7&quot; | &amp;nbsp;
|-
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
|-
|}
&lt;!-- Муж і дзеці --&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | [[Ягайла]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(каля 1362(?) — 1.07.1434)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;∞&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;small&gt;7/24.02.1422&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | '''Соф’я Гальшанская'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1405 — 21.09.1461)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(31.10.1424 — 10.11.1444)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | Казімір&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(16.05.1426(?) — 2.03.1427(?))&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(29/30.11.1427 — 7.06.1492)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
|}

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Соф’я Гальшанская, Соф’я Друцкая|Собалева Л. П.|91}}
* Kniaziowe litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895
* {{h|Рудзкі|1993|''Рудзкі Э.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/Рудзкі_Э._Польскія_каралевы_.html#2 Соф’я Гальшанская — апошняя жонка Ягайлы, маці Ягелонаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327080120/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%8B_.html#2 |date=27 сакавіка 2022 }} / Польскія каралевы / Част. пер. з Edward Rudzki. Polskie Krolowie. Zony Piastow I Jagiellonow. Warszawa, 1985. // Спадчына. — 1993. — № 6.}}
* {{h|Памяць|2004|Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004.}}
* {{h|Duczmal|1996| ''Duczmal M.'' Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. — Poznań-Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996. — S. 421—432. — ISBN 83-08-02577-3.}}
* {{h|Gąsiorowski|1972| ''Gąsiorowski A.'' Itinerarium Władysława Jagiełły 1386—1434. — Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1972. — S. 121.}}
* {{h|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006| ''Krzyżaniakowa J., Ochmański J.'' Władysław II Jagiełło. — 2 ed. — Wrocław: Ossolineum, 2006. — T. 1. — S. 279—306, 330. — 372 s. — ISBN 978-83-04-04778-5.}}
* {{h|Rudzki|1990| ''Rudzki E.'' Polskie królowe. — 2 ed. — Warszawa: Novum, 1990. — T. 1. — S. 98—126. — 300 s.}}
* {{h|Tęgowski|1999| ''Tęgowski J.'' Pierwsze pokolenia Giedyminowiczow. / Pod red. Marka Górnego — Poznań-Wrocław: Biblioteka Genealogiczna, 1999. — T. 1. — S. 93, 130—131. — 319 s. — ISBN 83-913563-1-0.}}
* {{h|Tęgowski|1996| ''Tęgowski J.'' Przodkowie Zofii Holszańskiej, czwartej żony Władysława Jagiełły. // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1996. — T. 8. — S. 27—47.}}
* {{h|Wdowiszewski|2005| ''Wdowiszewski Z.'' Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce. — 2 ed. — Kraków: Avalon, 2005. — S. 75—79. — 335 s. — ISBN 83-918497-2-4.}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=FSIN72gfY7M Обратный отсчёт. Софья Гольшанская. Ход королевы] {{ref-ru}}

{{продкі}}
{{нашчадкі|descendants=3}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Дзяржаўны дзеяч|Вялікае Княства Літоўскае}}

[[Катэгорыя:Гальшанскія]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавельскім саборы]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]</text>
      <sha1>33rmxya9ed0tc21fu0yayzode1zg6ev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157069</id>
      <parentid>5157009</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellis Novak</username>
        <id>30436</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вобраз у мастацтве */</comment>
      <origin>5157069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76491" sha1="2qez15jhkgi0kgn376rab64u3d8h9x1" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Соф’я Гальшанская
 | арыгінальнае імя          = {{lang-pl|Zofia Holszańska}}
 | партрэт                   = Sonka small.png
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = Каралева [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польская]]
 | парадак-жан               = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 =

 | манарх                    =

 | дата нараджэння           = каля [[1405]]
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 21.9.1461
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = родапачынальніца дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;
 | бацька                    = [[Андрэй Вязынскі]]
 | маці                      = {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}
 | муж                       = [[Ягайла]]
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 
* [[Уладзіслаў III Варненчык]]
* Казімір (памёр у маленстве)
* [[Казімір IV Ягелончык]]

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = Sophia of Halshany
 | сайт                      =
}}

'''Соф’я Андрэеўна Гальшанская''' ({{lang-pl|Zofia Holszańska}}; каля {{ДН|||1405}} — {{ДС|21|9|1461}}, {{МС|Кракаў}}) — князёўна з роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|каралева польская]], з 1422 года чацвёртая і апошняя жонка польскага караля [[Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя|5|Гальшанскія|142}}&lt;/ref&gt;.

Перад шлюбам з каралём Соф’я перайшла з [[праваслаўе|праваслаўя]] ў [[каталіцтва]]. Каранавана ў 1424 годзе. Разам з мужам дамагалася замацавання польскага стальца за сваім сынам [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіславам]]. Пасля смерці Ягайлы 1 чэрвеня 1434 года Уладзіслаў стаў каралём, але Соф’я так і не стала [[рэгент]]ам. У 1440 годзе Уладзіслаў стаў таксама [[Спіс каралёў Венгрыі|каралём Венгрыі]], а малодшы сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] — [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князем літоўскім]].

Пасля гібелі старэйшага сына ў {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пад Варнай|ru|Битва при Варне}} 10 лістапада 1444 года Соф’я адстойвала права на сталец іншага свайго сына Казіміра, які, па патрабаванні маці, 25 чэрвеня 1447 года быў каранаваны як польскі кароль.

Была ініцыятаркай першага перакладу [[Біблія|Бібліі]] на [[Польская мова|польскую мову]], вядомага як [[Біблія каралевы Соф’і]].

== Біяграфія ==

Асноўная крыніца пра біяграфію Соф’і — «{{нп5|Хроніка Длугаша|Аналы|ru|Хроника Длугоша}}» [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;, дзе даволі поўна апісана сучаснае аўтару ўнутранае жыццё Польшчы таго часу. Некаторыя звесткі пра дзяцінства будучай каралевы ёсць у «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Найбольш падрабязна даследавана жыццё Соф’і ў працы польскага гісторыка Эдварда Руцкага «Польскія каралевы» ({{lang-pl|Polskie królowe}}), дзе ёй прысвечаны асобны раздзел&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;. Вывучэннем паходжання чацвёртай жонкі Ягайлы займаўся аўтар працы па [[Генеалогія|генеалогіі]] [[Гедзімінавічы|Гедымінавічаў]] [[Ян Тэнгоўскі]]&lt;ref name=&quot;Tęgowski gen&quot;/&gt;. Шмат звестак пра яе змешчана і ў працах, прысвечаных Уладзіславу Ягайле{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279—306}}{{sfn|Gąsiorowski|1972|name=Gąsiorowski|s=121}}.

Соф’я — прадстаўніца княжацкага літоўскага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] [[Гіпацэнтаўр (герб)|герба «Гіпацэнтаўр»]]{{efn|Радавы маёнтак — [[Гальшаны]] (цяпер вёска ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]).}}. Другая з трох дачок князя [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Вязынскага]] і {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандры Дзмітрыеўны|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}} з роду князёў [[Друцкія|Друцкіх]]&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;&gt;''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' Друцкае княства і князі Друцкія // Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада. — {{Мн.}}, 2000. — С. 49—76.&lt;br /&gt; ''Насевіч В. Л.'' Род князёў Друцкіх у гісторыі Вялікага княства Літоўскага (XIV—XVI стст.) // Старонкі гісторыі Беларусі. — {{Мн.}}, 1992. — С. 80—104.&lt;br /&gt; ''Кузьмин А. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_30_8.pdf Опыт комментария к актам Полоцкой земли второй половины XIII — начала XV в.] // {{нп5|Древняя Русь. Вопросы медиевистики||ru|Древняя Русь. Вопросы медиевистики}}. — 2007. — № 4 (40). — С. 50—68.&lt;/ref&gt;.

Старэйшая сястра Соф’і — [[Васіліса Гальшанская|Васіліса]] (памерла да 25 жніўня 1448 года)&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot; /&gt;, малодшая — {{нп5|Марыя Андрэеўна Гальшанская|Марыя|ru|Гольшанская, Мария Андреевна}} (памерла да 1456 года)&lt;ref&gt;''Tęgowski J.'' Powiązania genealogiczne wojewodów mołdawskich Bogdanowiczów z domem Giedyminowiczów w XIV—XV wieku // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1993. — T. 3. — S. 45—67.&lt;/ref&gt;. Паводле [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], пасля смерці бацькі Васіліса і Соф’я разам з маці жылі і выхоўваліся ў сям’і матчынага брата, друцкага князя [[Сямён Дзмітрыевіч Друцкі|Сямёна Дзмітрыевіча]] ў [[Друцк]]у&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;/&gt;{{efn|У Вольфа ў раздзеле пра Гальшанскіх «''u wuja swego kniazia Iwana Dymitrowicza Druckiego''», аднак у раздзеле пра Друцкіх у якасці апекуна дзяўчын указаны Сямён, як і ў летапісе.}}.

=== Шлюб з Ягайлам ===
[[Файл:20090613 003 Наваградак (33).JPG|міні|Гатычныя капліцы Навагрудскага Фарнага касцёла]]
У караля польскага і вялікага князя літоўскага Уладзіслава II Ягайлы было 4 жонкі. Першыя дзве ([[Ядвіга Анжуйская]] і [[Ганна Цэльская]]) рана памерлі і пакінулі па дачцэ, трэцяя — {{нп5|Эльжбета Граноўская||ru|Эльжбета Грановская}} памерла 12 мая 1420 года, не пакінуўшы нашчадкаў{{sfn|Tęgowski|1999|s=93, 130—131|name=Tęgowski}}.

Германскі імператар [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонт]] прапанаваў яму ажаніцца з {{нп5|Соф’я Баварская|удавой||Sophia of Bavaria}} чэшскага караля [[Вацлаў IV|Вацлава]], абяцаючы як пасаг [[Сілезія|Сілезію]]. Рада і каронная шляхта згаджаліся з гэтай прапановай, аднак Ягайла ажаніўся з праваслаўнай князёўнай Соф’яй Гальшанскай, тым часам 17-гадовай дзяўчынай, якая вызначалася «''прыгажосцю болей, чым цнотамі''»{{efn|паводле Я. Длугаша}}.

У канцы 1420 — пачатку 1421 года кароль Ягайла і вялікі князь [[Вітаўт]] дарогай са [[Смаленск]]а спыніліся ў друцкага князя Сямёна Дзмітрыевіча{{sfn|Рудзкі|1993|name=Rudzki}}. Паводле «Хронікі Быхаўца»:
{{Цытата|І, вяртаючыся назад, прыехалі ў Друцк і былі там на абедзе ў князя Сямёна Дзмітрыевіча Друцкага. А ў караля Ягайлы памерла ўжо трэцяя жонка, не даўшы нашчадкаў; І ўбачыў ён ў князя Сямёна дзвюх яго прыгожых пляменніц, старэйшую з іх звалі Васіліса па мянушцы Бялуха, а другую ‒ Сафія. І прасіў Ягайла Вітаўта, кажучы яму так: «''Было ў мяне ўжо тры жонкі, дзве полькі, а трэцяя немка, а нашчадкаў яны не пакінулі. А цяпер прашу цябе, сасватай мне ў жонкі ў князя Сямёна малодшую пляменніцу Сафію, яна з роду рускага і можа быць бог дасць мне нашчадкаў''»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Bychovec/frametext2.htm Хроника Быховца] / Под ред. [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Н. Н. Улащика]] — {{М.}}: Наука, 1966. — С. 76—77.&lt;/ref&gt;.
|}}

Паводле польскай крыніцы тых гадоў, вядомай як ''«Шаматульскі дадатак»'' ({{lang-pl|Dopełnienie szamotulske}}), у часы Ягайлы было павер’е, што шлюб пажылога мужчыны з маладой дзяўчынай абяцаў шматлікіх нашчадкаў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. Па «Хроніцы Быхаўца», Ягайла планаваў ажаніцца з Васілісай, аднак заўважыў у яе вусікі, што, на яго думку, сведчыла пра моцны характар, тым часам сам Ягайла быў ужо немалады і «не адважыўся на яе паквапіцца». Таму кароль схіліў выбар да Сафіі. Напэўна, князь Сямён Дзмітрыевіч меў пярэчанні, бо тады не было ў звычаі выдаваць малодшую сястру раней за старэйшую. Вялікі князь Вітаўт развязаў сітуацыю, выдаў старэйшую сястру Васілісу за пляменніка Ягайлы, бельскага князя [[Іван Уладзіміравіч Бельскі|Івана Уладзіміравіча]], які таксама быў пры Ягайле ў Друцку&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Дыскусійным застаецца, ці сам Ягайла папрасіў Вітаўта зладзіць шлюб з Соф’яй, як гэты апісвае «Хроніка Быхаўца»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;, або Вітаўт раіў яму ў жонкі пляменніцу сваёй жонкі [[Юліянія Іванаўна Гальшанская|Юліяніі]], як гэта апісвае Длугаш&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279|name=Krzyżaniakowa, Ochmański}}.

[[Файл:Zophia107Q.jpg|250px|left|150px|міні|Дрэварыт «Каралева Соф’я»]]
Сафія была праваслаўнай і, адпаведна, не магла стаць польскай каралевай, таму ў пачатку 1422 года ў [[Навагрудак|Навагрудку]] яна ахрысцілася паводле каталіцкага абраду і прыняла імя Соф’я&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;&gt;''Długosz J.'' Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście. — Krakowie, 1869. — T. 4. — Ks. 11, 12. — S. 268. — 712 s.&lt;/ref&gt;. Вяселле адбылося ў лютым 1422 года ў [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Навагрудскай касцёльнай капліцы]]. Цырымонію праводзіў біскуп віленскі [[Мацей з Вільні|Мацей]]. Дакладная дата вяселля невядомая, некаторыя даследчыкі называюць 7 лютага{{sfn|Wdowiszewski|2005|s=75—79|name=Wdowiszewski}}, другія — 24{{sfn|Tęgowski|1996|s=27—47|name=Tęgowski gen}}&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot; /&gt;. Пасля шлюбу (вянчання) «маладыя» выехалі ў [[Ліда|Ліду]], дзе і адбываліся асноўныя ўрачыстасці{{sfn|Памяць|2004}}. У Лідзе сабралася мноства гасцей, у ліку якіх быў [[нунцый]] Папы [[Марцін V|Марціна V]] {{нп5|Браты Зена|Антоніа Зена||Zeno brothers}}, чэшскае пасольства, вялікалітоўскае баярства. Банкетаванне ў Лідзе цягнулася аж да вялікага посту. Каранацыя Соф’і адбылася ў [[Кракаў|Кракаве]] ў сакавіку 1424 года. Гэта была самая ўрачыстая каранацыя каралевы ў гісторыі Польшчы.

Паміж сужэнцамі была значная розніца ва ўзросце. Традыцыйна лічыцца, што на час вяселля Ягайлу было каля 71 года, аднак сучасныя даследчыкі схіляюцца да таго, што ён быў прыкладна на 11 гадоў маладзей&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;. Соф’і было каля 17 гадоў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева, жонка Ягайлы (1422—1434) ===
[[Файл:Jogaila and Zofia Holszańska. Pic. by A. Leser.jpg|міні|Ягайла і Соф’я Гальшанская]]
[[Файл:Sofja Halšanskaja. Соф’я Гальшанская (A. Clement, 1627).jpg|250px|міні|Соф’я Гальшанская. [[Данія]], 1627 год.]]
Пасля вяселля Соф’я жыла ў каралеўскім замку на [[Вавель|Вавельскім узгорку]]. Кароль часта вымушаны быў пакідаць маладую жонку. Так Соф’я заставалася адна ў перыяды з сакавіка да лістапад 1422 года, калі была пагроза з боку [[Тэўтонскі Ордэн|Ордэна]]; са снежня 1422 да лютага 1423 года, калі Ягайла знаходзіўся ў Княстве; у сакавіку 1423, калі ён адправіўся ў [[Славакія|Славакію]] для сустрэчы з каралём [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонтам]]. У гэтыя перыяды становішча Соф’і было асабліва хісткім: супраць яе кандыдатуры як каралевы выступалі прадстаўнікі абедзвюх польскіх партый, тым часам як Уладзіслаў не спяшаўся з яе каранацыяй&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Прадстаўнікі народна-курыяльнай групоўкі хацелі бачыць на польскім стальцы дачку Ягайлы ад другога шлюбу {{нп5|Ядвіга Ягайлаўна|Ядвігу|ru|Ядвига Ягайловна}}, заручаную з сынам [[Маркграфства Брандэнбург|курфюрста Брандэнбурга]] {{нп5|Фрыдрых, курфюрст Брандэнбурга|Фрыдрыхам II|ru|Фридрих II (курфюрст Бранденбурга)}}. Гэта партыя выступала ў падтрымку [[гусіты|гусітаў]], у чым нярэдка знаходзіла падтрымку з боку Вітаўта, які, мабыць, і дамогся іх згоды на шлюб караля з Соф’яй. У 1422 годзе ён адправіў у [[Чэхія|Чэхію]] пяцітысячнае войска на чале з [[Жыгімонт Карыбутавіч|Жыгімонтам Карыбутавічам]] як сваім намеснікам у Чэхіі. Паспяховая гусіцкая палітыка Вітаўта — узяцце Жыгімонтам Прагі і абвяшчэнне яго кіраўніком Чэхіі — некалькі ўмацавалі пазіцыі Соф’і. Супраць Соф’і выступалі і прадстаўнікі процілеглай, антыгусіцкай [[Жыгімонт I Люксембургскі|пралюксембургскай]] партыі, якая імкнулася выдаць замуж за Ягайлу ўдаву [[Вацлаў IV|Вацлава IV]] {{нп5|Соф'я Баварская, Рымская каралева|Соф'ю (Офку) Баварскую|pl|Zofia Bawarska}}. Да гэтай групоўкі сярод іншых прылічвалі прадстаўнікоў родаў {{нп5|Род Тэнчынскіх|Тэнчынскіх|ru|Тенчинские}}, {{нп5|Род Тарноўскіх|Тарноўскіх|ru|Тарновские (польский род)}} і ўплывовага протанатарыя каралеўскай канцылярыі [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева Алясніцкага]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Існуе [[гіпотэза]], што Соф’я, вырашыўшы абаперціся на пралюксембургскую партыю, адыграла не апошнюю ролю ў шэрагу буйных прызначэнняў канца 1422 — пачатку 1423 гадоў: Збігнеў Алясніцкі стаў кракаўскім біскупам, {{нп5|Ян Шафранец||ru|Шафранец, Ян}} — [[Канцлер вялікі каронны|каронным канцлерам]], {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} — {{нп5|Падканцлер каронны|падканцлерам|pl|Podkanclerzy koronny}}&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;&gt;''Maleczyńska E.'' Rola polityczna królowej Zofii Holszańskiej na tle walki stronnictw w Polsce w latach 1422—1434 // Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie. — Dz. II. — T. XIX. — Z. 3. — Lwów, 1936. — 118 s.&lt;/ref&gt;. Супраць гэтай версіі кажа той факт, што, хоць на гэты момант шлюб Соф’і з Ягайлам доўжыўся ўжо год, у рэчаіснасці пара пражыла разам не больш за 8‒9 тыдняў{{sfn|Duczmal|1996|s=421—432|name=Duczmal}}.

У сакавіку 1423 года ў [[Кежмарак|Кежмарку]] адбылася сустрэча Ягайлы і Жыгімонта Люксембургскага. Было прынята пагадненне, паводле якога Польшча адмаўлялася ад кантактаў з гусітамі і адклікала з Чэхіі Жыгімонта Карыбутавіча. Праз некаторы час палітычныя пазіцыі Соф’і і пралюксембургскай партыі значна ўзмацніліся. Восенню 1423 года Ягайла прыняў канкрэтныя меры ў справе яе каранацыі, якая была прызначана на 25 снежня, аднак па невядомых прычынах не была праведзена ў тэрмін. У канцы года, у адсутнасць Уладзіслава, які быў тады на [[Русь|Русі]], Соф’я прыняла ў Кракаве караля [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Данія|Даніі]] і [[Швецыя|Швецыі]] {{нп5|Эрык Памеранскі|Эрыка Памеранскага|ru|Эрик Померанский}}&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каранацыя Соф’і адбылася 5 сакавіка 1424 года ў кракаўскім [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Кафедральным саборы]]. Цырымонію праводзіў [[архібіскуп]] [[Гнезна (Польшча)|гнезненскі]] {{нп5|Войцех Ястжэмбец||pl|Wojciech Jastrzębiec}} пры ўдзеле [[кардынал]]а {{нп5|Бранда дэ Касцільёне||pl|Branda de Castiglione}}. На цырымоніі прысутнічалі таксама кароль чэшскі і венгерскі Жыгімонт з жонкай [[Барбара Цылі|Барбарай]], герцаг баварскі [[Людвіг VII Барадаты|Людвіг VII]], Эрык Памеранскі, чатыры мазавецкія [[Пясты]], восем сілезскіх, а таксама шматлікая дэлегацыя літоўскіх і рускіх князеў на чале з Жыгімонтам Карыбутавічам&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. У якасці каранацыйнага абетнага дару Соф’я ахвяравала сабору [[рэлікварый]], у якім захоўвалася галава [[Станіслаў са Шчэпанава|святога Станіслава]].

[[Файл:AGAD Wladyslaw Jagiello, krol polski, dodaje wsie Zagosc i Bogucice do wiana swojej zony, krolowej Zofii Holszanskiej.png|міні|Дакумент, па якім Уладзіслаў Ягайла, кароль польскі, дадае вёскі Загасць і Багучыцэ да вяна сваёй жонкі, каралевы Соф’і Гальшанскай]]
9 сакавіка 1424 года Ягайла перадаў у валоданне жонцы вёскі {{нп5|Вёска Старая Загасць|Загасць|pl|Stara Zagość}} і {{нп5|Багучыцэ||pl|Bogucice Pierwsze}}, а 11 сакавіка — [[Вена (права)|вена]] на суму 20 тысяч [[Пражскі грош|пражскіх грошаў]] на гарадах [[Радам]]е, Сончы, [[Беч]]ы, Жарноўцы, [[Санак]]у, [[Інаўроцлаў|Інаўроцлаве]] і [[Няшава|Няшаве]]&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot;/&gt;.

У ноч на 31 кастрычніка 1424 года Соф’я нарадзіла сына Уладзіслава. Намаганні каралеўскай пары былі накіраваны на замацаванне за ім права на пасад. Для пачатку Ягайла пастанавіў духавенству маліцца за спадчынніка, было праведзена вельмі ўрачыстае [[хрышчэнне]]. Дзіцяці прыпісалі аж 25 хросных бацькоў, у тым ліку Папу [[Марцін V|Марціна V]], караля Жыгімонта, [[дож]]а [[Венецыя|Венецыі]]. Бацькоўства Ягайлы ніхто не аспрэчваў, бо сын быў вельмі на яго падобны. У красавіку 1425 года на з’ездзе ў Брэсце Куяўскім быў распрацаваны дакумент, у выпадку прыняцця якога Уладзіслаў прызнаваўся каралём, але выбарным каралём (элекцыйным). Пра [[рэгент|рэгенцтва]] Соф’і, якога яна настойліва дабівалася, гаворка не ішла. Акрамя таго, будучы кароль мог уступіць на пасад толькі па дасягненні паўналецця, папярэдне даўшы прысягу на захаванне старых і наданне новых прывілеяў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Па радзе Жыгімонта Люксембургскага і літоўскай шляхты, каралеўская пара адмовілася падпісваць гэты дакумент. Было вырашана пачаць збор подпісаў гарадоў, зямель і службовых асоб, якія прызнавалі права Уладзіслава на атрыманне ў спадчыну трона і магчымае рэгенцтва Соф’і і князя Вітаўта. На з’ездзе ў [[Лэнчыца|Лэнчыцы]] ў 1426 годзе Алясніцкі вярнуў прысутным непадпісаны каралём дакумент, які тыя ў знак пратэсту пасеклі шаблямі на часткі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У лютым 1425 года спадчыну трона прызнаў горад [[Кракаў]], у сакавіку — [[Конін]], у кастрычніку — [[Львоў]]. У чэрвені 1427 года [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|галіцкая]] шляхта дала згоду на атрыманне ў спадчыну трона каралевічам Уладзіславам, а Соф’ю і Вітаўта прызнала магчымымі рэгентамі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

10 мая 1426 года ў Соф’і нарадзіўся другі сын, які пры хрышчэнні атрымаў імя Казімір. Аднак неўзабаве, 2 сакавіка 1427 года, дзіця памерла. Існуюць некаторыя сумненні ў дакладнасці дат нараджэння і смерці каралевіча. У 1950 годзе былі праведзены даследаванні астанкаў Казіміра, якія дазваляюць зрабіць выснову аб тым, што ён памёр у паўтарагадовым узросце&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. 30 лістапада 1427 года нарадзіўся трэці сын, названы ў гонар дзеда [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Гальшанскага]] Казімірам Андрэем&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.
[[Файл:Sypniewski - Przysięga królowej Zofii Holszańskiej.jpg|250px|міні|{{нп5|Фелікс Сыпнеўскі||pl|Feliks Sypniewski}}. «Прысяга каралевы Соф’і», 1873 год.]]
Вясной 1427 года цяжарная трэцім дзіцем Соф’я была абвінавачана ў шлюбнай здрадзе, і Ягайла паверыў чуткам. [[Двор сюзерэна|Дваровыя]]} Соф’і Катажына і Эльжбета Шчукаўскія былі заключаны пад варту, пад катаваннямі яны назвалі імя нібыта палюбоўніка Соф’і. Ім аказаўся сын кароннага падскарбія рыцар {{нп5|Гінча з Рогава|Гінча (Генрых) з Рогава|pl|Hińcza z Rogowa}}. Акрамя Гінчы было названа яшчэ шэсць імён: {{нп5|Пётр Куроўскі||pl|Piotr Kurowski}}, Ваўжынец Зарэмба, Ян Краска, {{нп5|Ян Ташка Канецпольскі|Ян Канецпольскі|ru|Конецпольский, Ян Ташка}} і браты Пётр і Дабяслаў з [[Шчэкаціны|Шчэкацін]]. Тром абвінавачаным (Яну Канецпольскаму і братам Шчэкацінскім) удалося збегчы, астатнія былі арыштаваныя. Каралева была пасаджана пад дамашні арышт, бо, паводле Длугаша, баяліся, «каб пры звычайных плоці сваёй недахопах не трапіла ў горшую бяду». Усе арыштаваныя не пацвярджалі віны Соф’і, а Гінча толькі паўтараў: «Каралева не здраджвала каралю». Па рашэнні Ягайлы быў праведзены суд пад старшынствам Вітаўта (іншымі суддзямі былі кракаўскі ваявода Ян Тарноўскі, ваявода [[Сандомеж|сандамірскі]] {{нп5|Мікалай з Міхалова|Мікалай Куразвенцкі|pl|Mikołaj z Michałowa}}, кракаўскі [[кашталян]] і Збігнеў Алясніцкі). Пасля нараджэння трэцяга сына Соф’я прынесла ачышчальную клятву на [[Біблія|Бібліі]], тое ж зрабілі сем паважаных дам і адна служанка Соф’і. Справа была закрыта, арыштаваных адпусцілі, але адносіны каралеўскай пары і рэпутацыя Соф’і былі сапсаваныя назаўжды. У будучыні факт бацькоўства Ягайлы не падвяргаўся сумненню, напрыклад, па словах польскага гісторыка другой паловы XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], Казімір быў вельмі падобны да бацькі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Праз некалькі гадоў, у 1431 годзе, каралева абвінаваціла ў паклёпе Яна Стража з Бялачава, звязанага як з Алясніцкім, так і з [[Мазавецкае княства|князямі мазавецкімі]]. Па выніках суда, на якім сведкамі выступілі Гінча з Рогава і Пётр Куроўскі, Страж быў пасаджаны ў турму ў Сандаміры&lt;ref name=&quot;Krzyżaniakowa, Ochmański&quot;/&gt;.

4 сакавіка 1430 года на з’ездзе ў {{нп5|Едлін|Едліне|pl|Jedlnia}} Ягайла быў вымушаны прыняць выстаўленыя ўмовы. Была зацверджана элекцыйнасць (выбарнасць) прастола (пасля смерці караля палякі павінны абраць новага манарха з аднаго з яго сыноў), новы манарх быў абавязаны пацвярджаць [[Прывілей|прывілеі]], Соф’і і князю Вітаўту адмаўлялася ў рэгенцтве&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каля 1430 года захварэла прынцэса Ядвіга. Шмат хто лічыў, што яе атруціла Соф’я, да чаго схіляюцца і некаторыя сучасныя гісторыкі, у прыватнасці Малгажата Дучмаль&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Справа дайшла да прынясення ачышчальнай клятвы, але звесткі Яна Длугаша настолькі няпэўныя, што не вядома, ці не клялася хворая Ядвіга, што не была атручана&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Małaczyńska G.'' Jadwiga, córka Władysława Jagiełły // Polski Słownik Biograficzny. — 1962—1964. — T. 10.&lt;/ref&gt;, ці Соф’я, што не датычная да атручвання&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;/&gt;. Ядвіга памерла 8 снежня 1431 года. Нягледзячы на тое, што ў Ягайлы было двое сыноў, Ядвіга ўсё ж мела некаторыя шанцы на трон. Сярод польскай шляхты былі рознагалоссі па пытанні спадчыннасці або выбарнасці манархіі. Акрамя таго, яшчэ ў 1413 годзе з’езд у Едліне прызнаў Ядвігу пераемніцай прастола&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;.

Соф’я была адной з тых, хто падтрымліваў ідэю каранацыі вялікага князя Вітаўта. Каранацыя была прызначаная на 15 жніўня 1430 года, але карона ад імператара Жыгімонта Люксембургскага была затрымана палякамі, якія асцерагаліся ўзмацнення Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

1 чэрвеня 1434 года ў [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гарадку]] памёр кароль Уладзіслаў II, Соф’я засталася ўдавой. Перад смерцю Ягайла прасіў, каб каралём абралі яго старэйшага сына, а апеку над дзецьмі даручыў Алясніцкаму, якому ён перадаў свой пярсцёнак ад шлюбу з [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай]]. Невядома, ці казаў Ягайла што-небудзь пра каралеву Соф’ю&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева-маці (1434—1461) ===
[[Файл:Jagiełło sarcophagus figure.jpg|thumb|right|250px|Ягайла. Фрагмент {{нп5|Эфігія|эфігіі|ru|Эффигия}}]]
[[Файл:AGAD Pieczec Zofii Holszanskiej, krolowej polskiej.png|250px|міні|Пячатка Соф’і Гальшанскай, каралевы польскай]]
На з’ездзе ў [[Познань|Познані]] было вырашана правесці элекцыю (выбары) 29 чэрвеня, а непасрэдна перад гэтым каранаваць Уладзіслава. У час пахавання Ягайлы дата выбараў была перанесена на 25 ліпеня. 20 ліпеня антыягелонаўская апазіцыя склікала свой з’езд. Удзельнікі былі супраць абрання Уладзіслава, бо лічылі дзесяцігадовага хлопчыка занадта маладым для пацвярджэння прывілеяў, што магло пахіснуць пазіцыі шляхты. Сітуацыю змяніў Алясніцкі, які прыбыў у спешцы на з’езд, заручыўшыся падтрымкай каралевы, і здолеў не дапусціць прыняцця якіх-небудзь шкодных для дынастыі рашэнняў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

На выбарах, якія прайшлі 25 ліпеня, апазіцыя зноў паставіла пытанне пра спрэчнасць прысягі непаўналетняга манарха. Большасць прысутных пагадзілася з пярэчаннямі, баючыся, што ў будучым Уладзіслаў можа адмовіцца ад дадзенай пры элекцыі прысягі, спаслаўшыся на сваё непаўналецце. Слова ўзяў Алясніцкі. Ён пачаў зачытваць {{нп5|Статут, Сярэднявечча|статуты|ru|Статут (Средние века)}} караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]], у якіх нічога не было сказана пра абмежаванні на каранацыю непаўналетніх. Акрамя таго, Алясніцкі прапанаваў, каб сваякі каралевіча і некаторыя духоўныя асобы ад імя каралевіча абавязаліся стрымаць тронныя абавязацельствы і пасля дасягнення ім паўналецця. Словы Алясніцкага не пераканалі шляхту, і тады прыхільнікі дынастыі вырашылі пайсці на хітрасць. {{нп5|Маршалак вялікі каронны|Каронны маршалак|ru|Маршалок великий коронный}} {{нп5|Ян Гловач Алясніцкі|Ян Алясніцкі|ru|Jan Głowacz Oleśnicki}}, брат [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева]], прапанаваў, каб усе прыхільнікі юнага караля сталі па правы бок ад яго, а праціўнікі — па левы. У выніку ў лагеры праціўнікаў аказалася толькі тры чалавекі, але і яны былі выцесненыя на правы бок прыхільнікамі каралевіча&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Соф’я не стала рэгентам, але ўвайшла ў рэгенцкі савет, які ўзначаліў Алясніцкі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Саюз каралевы-маці і Алясніцкага неўзабаве распаўся. Рэгент Алясніцкі быў прыхільнікам барацьбы з гусітамі, у [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|грамадзянскай вайне ў Вялікім княстве Літоўскім]] падтрымліваў [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] і быў адным з {{нп5|Апалагет|апалагетаў|ru|Апологет}} ідэі інкарпарацыі Літвы ў склад Польшчы. Соф’я ж сімпатызавала гусіцкаму руху, а ў міжусобнай вайне падтрымлівала [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу Альгердавіча]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

31 кастрычніка 1436 года Уладзіслаў дасягнуў паўналецця — яму споўнілася чатырнаццаць гадоў, што і было прызнана на з’ездзе ў [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве]]. 16 студзеня 1437 года кароль пацвердзіў прывілеі. Пазіцыі Соф’і ў каралеўстве значна аслаблі, хоць яе ўплыў на караля быў досыць вялікі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Sophia of Halshany signature as Queen of Poland.png|thumb|250px|Подпіс Соф’і Гальшанскай як каралевы польскай, 1454 год: ''Zophia dei gratia Regina Polonie'']]

Яшчэ летам 1435 года Соф’я дапамагла збегчы з польскай турмы малдаўскаму [[Гаспадар (тытул)|гаспадару]] {{нп5|Ілья I|Ільі|ru|Илья I}}. У 1438 годзе беспаспяхова спрабавала дабіцца для малодшага сына чэшскага стальца. 3 мая 1439 года 168 шляхціцамі на чале са {{нп5|Спытка III з Мельштына|Спыткам з Мельштына|ru|Спытко III из Мельштына}}, сярод якіх былі і набліжаныя Соф’і (у тым ліку і Гінча з Рогава), была ўтворана накіраваная супраць Алясніцкага прагусіцкая {{нп5|Канфедэрацыя Спыткі III з Мельштына|навакорчынская канфедэрацыя|pl|Konfederacja Spytka z Melsztyna}}. Паводле Длугаша, канфедэрацыя адбылася толькі дзякуючы «падбухторванню і абяцанням з боку Соф’і». Алясніцкі накіраваў на канфедэратаў войска. Перад самай бітвай па невядомых прычынах прыхільнікі Соф’і пакінулі лагер канфедэратаў і перайшлі на бок Алясніцкага, а Гінча нават узначаліў каралеўскую пяхоту. 4 мая ў {{нп5|Бітва пад Гратнікамі|бітве пад Гратнікамі|pl|Bitwa pod Grotnikami}} паўстанцы былі разгромленыя. Уплыў Алясніцкага дасягнуў свайго піку, у той час як Соф’я ў чарговы раз пацярпела палітычнае паражэнне&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

27 кастрычніка 1439 года памёр кароль Венгрыі, Чэхіі і Германіі [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт Габсбург]]. Алясніцкі пры падтрымцы Соф’і планаваў выдаць 31-гадовую ўдаву Альбрэхта {{нп5|Лізавета Люксембургская|Лізавету|ru|Елизавета Люксембургская}} за 16-гадовага караля Уладзіслава. Справа ўскладнялася тым, што Лізавета была цяжарная і спадзявалася на нараджэнне сына. Антынямецкі настроены венгерскі сейм дабіваўся ад удавы згоды на замужжа з Уладзіславам Ягелонам: дынастычны саюз значна ўзмацніў бы шанцы ў процістаянні з усё мацнейшай агрэсіяй [[Асманы|асманаў]]. Лізавета была вымушана пагадзіцца на шлюб, але пасля нараджэння сына, названага [[Ладзіслаў Постум|Уладзіславам]], 22 мая адклікала сваю згоду і аб’явіла каралём сына. 8 сакавіка польскі кароль Уладзіслаў прыняў прысягу на шлюб з Лізаветай і пачаў рыхтавацца да ад’езду ў Венгрыю, дзе склалася вельмі напружаная абстаноўка, якая пагражала грамадзянскай вайной. Соф’я правяла з сынам два дні, яшчэ не ведаючы, што бачыць яго апошні раз у жыцці&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

20 сакавіка 1440 года ў выніку змовы быў забіты вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Кейстутавіч]]. Яго сын [[Міхаіл Жыгімонтавіч|Міхаіл]] паспрабаваў заняць бацькоўскі трон, але не атрымаў дастатковай падтрымкі сярод [[магнат]]аў. Па ініцыятыве каралевы-маці было вырашана паслаць у [[Вільнюс|Вільню]] малодшага сына Соф’і Казіміра. Па радзе Алясніцкага кароль прызначыў яго толькі сваім намеснікам у Вялікім Княстве Літоўскім. У княстве Казімір карыстаўся шырокай падтрымкай магнатэрыі, у тым ліку яго падтрымлівалі сваякі па матчынай лініі: [[Гальшанскія]] і [[Друцкія]], а таксама вельмі ўплывовы магнат [[Ян Гаштольд]]. 29 чэрвеня Казімір быў абраны вялікім князем Літоўскім, тым самым выйшаў з падпарадкавання брату&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У 1440—1444 гадах Соф’я адышла ад актыўнай палітычнай дзейнасці. Яна жыла ў {{нп5|Санацкі замак|Санацкім замку|uk|Сяноцький замок}}, цікавілася, пераважна, вядзеннем гаспадаркі і ўважліва сачыла за інфармацыяй, якая паступала з Венгрыі. Дзякуючы сваёй актыўнай дзейнасці ў барацьбе з асманамі яе старэйшы сын Уладзіслаў праславіўся ў Еўропе. У снежні 1444 года да Соф’і сталі даходзіць чуткі пра яго трагічную гібель у {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пры Варне|ru|Битва при Варне}}. Аднак цела ніхто не бачыў, таму Соф’ю не пакідала надзея, што Уладзіслаў жывы і трапіў у палон да турак. Час ішоў — вестак пра лёс Уладзіслава не паступала. У гэтых умовах Соф’я накіравала ўсе намаганні на забеспячэнне польскага трона свайму малодшаму сыну&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У красавіку 1445 года на з’ездзе ў [[Серадз]]е Казімір быў абраны каралём з умовай, што ў выпадку вяртання Уладзіслава абранне будзе анулявана. Восенню таго ж года ў Пётркове адбыўся з’езд, на якім прысутнічала і Соф’я. Запрошаны быў і Казімір, але па патрабаванні шляхты Вялікага княства, якая выступала за незалежнасць ад Польшчы, Казімір адмовіўся прыехаць, перадаўшы з пасламі, што не прэтэндуе на польскую карону, бо верыць у вяртанне брата. Было вырашана паслаць да Казіміра афіцыйнае пасольства з прапановай польскай кароны. Хоць Соф’я і не была ўключана ў пасольства, яна вырашыла да яго далучыцца. Сустрэча адбылася ў [[Гродна|Гродне]], але, нягледзячы на просьбы маці, Казімір быў непахісны&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У студзені 1446 года на сейме ў Пётркове Соф’я заклікала палякаў выбраць іншага караля. Яна чакала, што Казімір не захоча губляць права на трон і вернецца ў Польшчу. 30 сакавіка было прынята рашэнне, што, калі Казімір не вернецца, трон дастанецца мазавецкаму князю {{нп5|Баляслаў IV Варшаўскі|Баляславу Варшаўскаму|ru|Болеслав IV Варшавский}}. У тым жа годзе на сейме ў [[Новы Корчын|Новым Корчыне]] Соф’я са слязамі на вачах умольвала па страце ёй старэйшага сына не пазбаўляць кароны малодшага. Восенню таго ж года ў [[Брэст|Брэсце Літоўскім]] каралева сустрэлася з сынам. Пад уплывам маці і некаторых паноў Казімір пагадзіўся стаць польскім каралём. 23 чэрвеня 1447 года ён урачыста заехаў у Кракаў, а 25 чэрвеня адбылася каранацыя&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Ужо ў першыя гады свайго кіравання Казімір уступіў у канфлікт з Алясніцкім. У 1448 годзе пры ўдзеле Соф’і была прадпрынята няўдалая спроба перавесці Збігнева на пасаду [[Гнезна (Польшча)|Гнезненскага]] {{нп5|Архіепіскапства Гнезненскае|архіепіскапа|ru|Архиепископство Гнезненское}}. Для Алясніцкага гэта азначала аддаленне ад сталіцы і страту ўплыву на дзяржаўныя справы. Аднак ён змог застацца ў Кракаве, а 27 кастрычніка таго ж года архіепіскапам Гнезненскім быў абраны {{нп5|Уладзіслаў Апароўскі||ru|Опоровский, Владислав}}. Вядома, што сярод ворагаў Алясніцкага быў і маршалак дворны Ян з [[Загуж]]а&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Zofia holszanska.tif|left|thumb|Эксгумацыя цела Соф’і Гальшанскай, 1902 год.]]
У адрозненне ад Алясніцкага, у [[Малдаўскае княства|малдаўскіх]] справах Казімір падтрымліваў пляменніка Соф’і (то-бок свайго [[Сваяцтва|стрыечнага брата]]) {{нп5|Раман II, кіраўнік Малдаўскага княства|Рамана II|ru|Роман II (правитель Молдавского княжества)}}, якому ў 1447 годзе дапамог забіць правенгерскі настроенага дзядзьку і заняць трон. Аднак ужо ў наступным годзе {{нп5|Пётр II, кіраўнік Малдаўскага княства|Пётр II|ru|Пётр II (правитель Молдавского княжества)}}, іншы дзядзька Рамана, з дапамогай венграў скінуў яго. Раман збег у [[Кракаў]], але быў атручаны і памёр ва ўзросце 22 гадоў. У 1449 годзе з дапамогай Казіміра барацьбу за трон пачаў брат Рамана {{нп5|Алексэндрэл||ru|Алексэндрел}}. У наступным годзе палякі пацярпелі паразу ад {{нп5|Багдан II|Багдана II|ru|Богдан II}}. Алексэндрэл змог стаць гаспадаром толькі пасля смерці Багдана ў 1452 годзе (і тое, толькі паловы княства), але ўжо ў 1455 годзе быў канчаткова разбіты {{нп5|Пётр III Арон|Пятром III Аронам|ru|Пётр III Арон}}&lt;ref&gt;Стати В. История Молдовы. — Кишинёв: Tipografia Centrală, 2002. — С. 60—64. — 480 с. — ISBN 9975-9504-1-8.&lt;/ref&gt;.

У 1448 годзе каралева знаходзілася з сынам у Літве. У 1452 годзе памёр пажыццёвы валадар [[Луцк]]ай зямлі [[Свідрыгайла Альгердавіч]]. Каралева выношвала планы далучэння гэтых земляў да Польшчы, але Казімір быў за пакіданне [[Валынь|Валыні]] у складзе княства. На з’ездзе ў Пётркове ў 1453 годзе на працягу пяці дзён Соф’я на каленях умольвала сына больш клапаціцца аб пашырэнні Польскай кароны (актыўным прыхільнікам [[экспансія|экспансіі]] быў таксама кракаўскі кашталян {{нп5|Ян Чыжоўскі|Ян з Чыжова|pl|Jan Czyżowski}}). Аднак кароль быў непахісны. У тым жа годзе ён пацвердзіў правы маці на атрыманыя раней зямлі і даходы, але новых правоў не дараваў&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Восенню 1458 года Соф’я адправіла пасла ў [[Рым]] з мэтай афіцыйнага выказвання павагі новаму [[Тытул Папы Рымскага|Папе]] [[Пій II|Пію II]]. Аднак сапраўднай мэтай пасольства было даведацца пра меркаванне Папы аб бягучай [[Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)|вайне Польшчы з Ордэнам]]&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

=== Хвароба і смерць ===
Летам 1461 года каралева-маці захварэла. Мяркуючы, што арганізм зможа перамагчы хваробу, яна адмовілася прымаць лекі. Аднак хвароба прагрэсіравала — Соф’ю разбіў {{нп5|параліч||ru|Паралич}}. [[21 верасня]] [[1461]] года яна памерла ў Кракаве, паспавядаўшыся і прыняўшы прычасце па хрысціянскіх канонах. Казіміра ў гэты час у сталіцы не было, таму на працягу васьмі дзён (да вяртання караля) цела Соф’і знаходзілася ў [[Базіліка Святога Арханёла Міхаіла (Кракаў)|касцёле святога Міхаіла]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;.

[[28 верасня]] Соф’я была ўрачыста пахавана ў заснаванай па яе ж фундацыі {{нп5|Капліца каралевы Соф'і|капліцы Святой Тройцы|pl|Kaplica królowej Zofii na Wawelu}} [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскага кафедральнага касцёла]]. Яшчэ раней каралева распарадзілася, каб яе пахавалі пры заходняй сцяне капліцы, як гэта прынята па праваслаўным звычаі. Надмагілле каралевы Соф’і можна ўбачыць і сёння. Пасля смерці Соф’я пакінула вялікія даўгі, разабрацца з якімі даручалі сыну&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;. Некаторыя яе землі адыйшлі да Гінчы з Рогава&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

== Уклад у культуру і навуку ==
[[Файл:Karta z Biblii Królowej Zofii.jpeg|thumb|right|250px|Старонка з «[[Біблія каралевы Соф’і|Бібліі каралевы Соф’і]]»]]
Існуе меркаванне, што Соф’я была апошняй непісьменнай каралевай Польшчы
{{sfn|Rudzki|1990|s=98—126|name=Rudzki2}}. Некаторыя гісторыкі мяркуюць, што яна навучылася чытаць ужо пасля вяселля&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Як бы там ні было, каралева аказвала істотную фінансавую падтрымку [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскай акадэміі]] і была адзіным заступнікам гэтай навучальнай установы&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Каля 1427 года сакратар і падканцлер каронны (а пазней [[Познань|Познанскі]] {{нп5|Архіепархія Познані|епіскап|ru|Архиепархия Познани}}) {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} напісаў лацінскі тэкст на музыку невядомага аўтара — знакаміты [[гімн]] «Пахвала Кракаву» ({{lang-la|Laus Cracoviae}})&lt;ref name=&quot;Wojnowska&quot;&gt;''Wojnowska E.'' [http://bn.org.pl/download/document/1246021122.pdf «Kras. 52» — europejski zabytek polskiej kultury muzycznej z I połowy XV wieku] // Biuletyn informacyjny biblioteki narodowej. — 2002. — № 4 (163). — S. 40—44.&lt;/ref&gt;. Акрамя іншага, у гімне ёсць словы, якія прыкладна можна перакласці як «…чысціня каралевы ззяе на ўвесь свет сярод хараства палацаў»&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |title       = In Praise of Krakow by Stanisław Ciołek
 |publisher   = Deacon's blog
 |lang        = en
 |description = Перевод гимна на польский и английский
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20140821004105/http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |archivedate = 21 жніўня 2014
 |accessdate  = 3 жніўня 2016
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;.

У 1432 годзе каралева заснавала капліцу Святой Тройцы ў Вавельскім кафедральным касцёле. Сцены капліцы былі ўпрыгожаны [[фрэска]]мі ў рускім стылі, якія, аднак, не захаваліся да нашых дзён. Лічыцца, што для капліцы Соф’я заказала [[алебастр]]авыя пліты з выявай Дабравешчання і Адведзін Найсвяцейшай Панны Марыі, хоць магчыма, што пліты прызначаліся для кракаўскага {{нп5|Касцёл Святой Ганны, Кракаў|касцёла Святой Ганны|ru|Костёл Святой Анны (Краков)}}&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

У 1453 годзе па яе ініцыятыве пачаўся пераклад Бібліі на [[Польская мова|польскую мову]]. Адным з аўтараў перакладу з [[чэшская мова|чэшскай мовы]] быў [[капелан]] {{нп5|Андрэй з Яшовіц||pl|Andrzej z Jaszowic}}. Гэты пераклад, вядомы як «[[Біблія каралевы Соф’і]]», з’яўляецца першым вядомым перакладам Бібліі на польскую мову. Праца над першым томам была завершана ў 1455 годзе, другім — у 1460 годзе. Не выключана, што другі том быў скончаны ўжо пасля смерці Соф’і&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

Каралева Соф’я, напэўна, была аўтарам слоў найстарэйшага твора ў {{нп5|музычная форма|жанры|ru|Музыкальная форма}} {{нп5|Думка, жанр|думка||Dumka (musical genre)}}. У тэксце ўтрымліваўся заклік да {{нп5|Казацтва на Украіне|казакаў|ru|Казачество на Украине}} адпомсціць за смерць яе сына Уладзіслава&lt;ref&gt;''Serczyk W. A.'' Na dalekiej Ukrainie. Dzieje kozaczyzny do 1648 roku. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984. — 396 s. — ISBN 83-08-01214-0.&lt;/ref&gt;.

=== Вынікі жыцця ===

Соф’я нарадзіла Ягайлу трох сыноў (сярэдні памёр немаўлём) і стала заснавальніцай дынастыі Ягелонаў. У сучаснікаў былі сумненні наконт бацькоўства першага хлопчыка, але трэці сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]], які нарадзіўся, калі каралю Ягайлу споўнілася 76 гадоў, быў настолькі падобны да бацькі, што атрымаў мянушку Ягелончык. Дынастыя Ягелонаў правіла аб’яднанай польска-літвінскай дзяржавай да 1572 года, Венгрыяй і Чэхіяй — да 1529 года. Два сыны, чатыры ўнукі і два праўнукі Соф’і Гальшанскай сталі каралямі.

== Вобраз у мастацтве ==
[[Файл:Coin_reverse_Sofia_of_Halshahy.png|thumb|right|250px|Соф’я Гальшанская на памятнай манеце Нацбанка Беларусі, 2006 год.]]

Біяграфія Соф’і Гальшанскай легла ў аснову гістарычнай аповесці польскага пісьменніка [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «{{нп5|Маці каралёў: часы Ягайлавы|Маці каралёў|pl|Matka królów (powieść)}}», напісанай у рамках цыкла з 29 аповесцей «Гісторыя Польшчы» ({{lang-pl|Dzieje Polski}}) і выданай у 1883 годзе&lt;ref&gt;''Kraszewski J. I.'' [[s:pl:Matka królów|Matka królów]]. — Warszawa: Spółka Księgarzy Warszawskich, 1883.&lt;/ref&gt;. Аўтар, які добра ведаў гісторыю Польшчы, пабудаваў сюжэт аповесці на аснове «Хронікі Польшчы» гісторыка, кракаўскага каноніка [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], да якой часам падыходзіў некрытычна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;&gt;''Крашэўскі Ю.'' Маці каралёў. Паперы Глінкі. Гістарычныя аповесці / Пер. з польск., прадмова і каментарыі [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхася Кенькі]]. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2007. — С. 3—5. — ISBN 978-985-02-0926-9. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

Дзеянне твору ахоплівае перыяд з 1421 года па 1434 год. У пачатку аповесці Сонька паўстае прыгожай шаснаццацігадовай дзяўчынай, якая знаходзіцца пад апекай вялікага князя [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], што гістарычна няпэўна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt; (хоць Соф’я і часта гасцявала ў яго). Мудрагелісты і разважлівы палітык Вітаўт хоча выкарыстоўваць Соф’ю, каб узмацніць уплыў на слабавольнага Ягайлу і ў канчатковым выніку дабіцца самастойнасці Вялікага Княства Літоўскага. Але Соф’я не збіраецца падпарадкоўвацца Вітаўту, маючы ўласныя амбіцыі&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. У аповесці каралева мудрая і набожная, старанна клапоціцца ў першую чаргу пра сваіх дзяцей; Вітаўт — інтрыган і ўладалюбец. На думку перакладчыка аповесці на [[Беларуская мова|беларускую мову]] літаратуразнаўца [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхаіла Кенькі]], гэтакі адмоўны вобраз Вітаўта сфарміраваны пад уплывам Длугаша, які непрыхільна ставіўся да Вітаўта і Соф’і, хоць патрон храніста [[Збігнеў Алясніцкі]] намаляваны ў аповесці значна больш крытычна, чым у самой хроніцы&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. Аповесць заканчваецца падзеямі 1434 года, калі старэйшы сын Соф’і быў абраны каралём польскім&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;.

Шлюбу Ягайлы, які не меў дынастычнага пераемніка, з русінскай князёўнай Соф’яй Гальшанскай прысвечана асобная частка паэмы «[[Пруская вайна]]» [[Ян Вісліцкі|Яна Вісліцкага]]. Маладая, кажа паэт, «чароўная німфа ў краіне русінаў, Боская німфа — найпрыгажэйшая ў свеце дзяўчына». Поруч з урачыстым аратарскім стылем тут ёсць пастаральныя матывы, дасціпныя [[эўфемізм]]ы, напрыклад, пра тое, як [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] турбаваў алімпійскіх багоў, «шукаючы князю сівому сужонку». Увага перанесена на лірычную тэму — песню пра любіміцу народа, добрую шляхцянку слаўнага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], што красою сваёю пераўзышла грэчаскіх багінь і німф. На вяселле Юпітэр склікае ўсіх алімпійцаў: багіня [[Юнона]] абяцае маладой шчасце і багацце, [[Мінерва]] гарантуе яе дзецям мудрасць, а [[Марс (міфалогія)|Марс]] зычыць усёй дынастыі ваенную славу. Урэшце багіня кахання прыводзіць на вяселле «німфу русінаў» Соньку. Народ славіць каралеўскі шлюб радаснымі песнямі, музыкай, гучаць ліры і гуслі.

== Генеалогія ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(? — до 1401)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | Агрыпіна Святаслаўна, кнж. смаленская&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1350/2 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; | [[Дзмітрый Міхайлавіч|Дзмітрый Міхайлавіч, кн. друцкі]]
| colspan=&quot;4&quot; | N.
|-
| style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-left:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Андрэй Вязынскі|Андрэй Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1374 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1380—1426)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;7&quot; | &amp;nbsp;
|-
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
|-
|}
&lt;!-- Муж і дзеці --&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | [[Ягайла]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(каля 1362(?) — 1.07.1434)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;∞&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;small&gt;7/24.02.1422&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | '''Соф’я Гальшанская'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1405 — 21.09.1461)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(31.10.1424 — 10.11.1444)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | Казімір&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(16.05.1426(?) — 2.03.1427(?))&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(29/30.11.1427 — 7.06.1492)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
|}

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Соф’я Гальшанская, Соф’я Друцкая|Собалева Л. П.|91}}
* Kniaziowe litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895
* {{h|Рудзкі|1993|''Рудзкі Э.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/Рудзкі_Э._Польскія_каралевы_.html#2 Соф’я Гальшанская — апошняя жонка Ягайлы, маці Ягелонаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327080120/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%8B_.html#2 |date=27 сакавіка 2022 }} / Польскія каралевы / Част. пер. з Edward Rudzki. Polskie Krolowie. Zony Piastow I Jagiellonow. Warszawa, 1985. // Спадчына. — 1993. — № 6.}}
* {{h|Памяць|2004|Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004.}}
* {{h|Duczmal|1996| ''Duczmal M.'' Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. — Poznań-Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996. — S. 421—432. — ISBN 83-08-02577-3.}}
* {{h|Gąsiorowski|1972| ''Gąsiorowski A.'' Itinerarium Władysława Jagiełły 1386—1434. — Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1972. — S. 121.}}
* {{h|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006| ''Krzyżaniakowa J., Ochmański J.'' Władysław II Jagiełło. — 2 ed. — Wrocław: Ossolineum, 2006. — T. 1. — S. 279—306, 330. — 372 s. — ISBN 978-83-04-04778-5.}}
* {{h|Rudzki|1990| ''Rudzki E.'' Polskie królowe. — 2 ed. — Warszawa: Novum, 1990. — T. 1. — S. 98—126. — 300 s.}}
* {{h|Tęgowski|1999| ''Tęgowski J.'' Pierwsze pokolenia Giedyminowiczow. / Pod red. Marka Górnego — Poznań-Wrocław: Biblioteka Genealogiczna, 1999. — T. 1. — S. 93, 130—131. — 319 s. — ISBN 83-913563-1-0.}}
* {{h|Tęgowski|1996| ''Tęgowski J.'' Przodkowie Zofii Holszańskiej, czwartej żony Władysława Jagiełły. // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1996. — T. 8. — S. 27—47.}}
* {{h|Wdowiszewski|2005| ''Wdowiszewski Z.'' Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce. — 2 ed. — Kraków: Avalon, 2005. — S. 75—79. — 335 s. — ISBN 83-918497-2-4.}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=FSIN72gfY7M Обратный отсчёт. Софья Гольшанская. Ход королевы] {{ref-ru}}

{{продкі}}
{{нашчадкі|descendants=3}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Дзяржаўны дзеяч|Вялікае Княства Літоўскае}}

[[Катэгорыя:Гальшанскія]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавельскім саборы]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]</text>
      <sha1>2qez15jhkgi0kgn376rab64u3d8h9x1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157190</id>
      <parentid>5157069</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76488" sha1="nmyv2cqye1sksdnv6zijx7ibjxpi3vq" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Соф’я Гальшанская
 | арыгінальнае імя          = {{lang-pl|Zofia Holszańska}}
 | партрэт                   = Sonka small.png
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = Каралева [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польская]]
 | парадак-жан               = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 =

 | манарх                    =

 | дата нараджэння           = каля [[1405]]
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 21.9.1461
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = родапачынальніца дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;
 | бацька                    = [[Андрэй Вязынскі]]
 | маці                      = {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}
 | муж                       = [[Ягайла]]
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 
* [[Уладзіслаў III Варненчык]]
* Казімір (памёр у маленстве)
* [[Казімір IV Ягелончык]]

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = Sophia of Halshany
 | сайт                      =
}}

'''Соф’я Андрэеўна Гальшанская''' ({{lang-pl|Zofia Holszańska}}; каля {{ДН|||1405}} — {{ДС|21|9|1461}}, {{МС|Кракаў}}) — князёўна з роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|каралева польская]], з 1422 года чацвёртая і апошняя жонка польскага караля [[Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя|5|Гальшанскія|142}}&lt;/ref&gt;.

Перад шлюбам з каралём Соф’я перайшла з [[праваслаўе|праваслаўя]] ў [[каталіцтва]]. Каранавана ў 1424 годзе. Разам з мужам дамагалася замацавання польскага стальца за сваім сынам [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіславам]]. Пасля смерці Ягайлы 1 чэрвеня 1434 года Уладзіслаў стаў каралём, але Соф’я так і не стала [[рэгент]]ам. У 1440 годзе Уладзіслаў стаў таксама [[Спіс каралёў Венгрыі|каралём Венгрыі]], а малодшы сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] — [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князем літоўскім]].

Пасля гібелі старэйшага сына ў {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пад Варнай|ru|Битва при Варне}} 10 лістапада 1444 года Соф’я адстойвала права на сталец іншага свайго сына Казіміра, які, па патрабаванні маці, 25 чэрвеня 1447 года быў каранаваны як польскі кароль.

Была ініцыятаркай першага перакладу [[Біблія|Бібліі]] на [[Польская мова|польскую мову]], вядомага як [[Біблія каралевы Соф’і]].

== Біяграфія ==

Асноўная крыніца пра біяграфію Соф’і — «{{нп5|Хроніка Длугаша|Аналы|ru|Хроника Длугоша}}» [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;, дзе даволі поўна апісана сучаснае аўтару ўнутранае жыццё Польшчы таго часу. Некаторыя звесткі пра дзяцінства будучай каралевы ёсць у «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Найбольш падрабязна даследавана жыццё Соф’і ў працы польскага гісторыка Эдварда Руцкага «Польскія каралевы» ({{lang-pl|Polskie królowe}}), дзе ёй прысвечаны асобны раздзел&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;. Вывучэннем паходжання чацвёртай жонкі Ягайлы займаўся аўтар працы па [[Генеалогія|генеалогіі]] [[Гедзімінавічы|Гедымінавічаў]] [[Ян Тэнгоўскі]]&lt;ref name=&quot;Tęgowski gen&quot;/&gt;. Шмат звестак пра яе змешчана і ў працах, прысвечаных Уладзіславу Ягайле{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279—306}}{{sfn|Gąsiorowski|1972|name=Gąsiorowski|s=121}}.

Соф’я — прадстаўніца княжацкага літоўскага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] [[Гіпацэнтаўр (герб)|герба «Гіпацэнтаўр»]]{{efn|Радавы маёнтак — [[Гальшаны]] (цяпер вёска ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]).}}. Другая з трох дачок князя [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Вязынскага]] і {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандры Дзмітрыеўны|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}} з роду князёў [[Друцкія|Друцкіх]]&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;&gt;''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' Друцкае княства і князі Друцкія // Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада. — {{Мн.}}, 2000. — С. 49—76.&lt;br /&gt; ''Насевіч В. Л.'' Род князёў Друцкіх у гісторыі Вялікага княства Літоўскага (XIV—XVI стст.) // Старонкі гісторыі Беларусі. — {{Мн.}}, 1992. — С. 80—104.&lt;br /&gt; ''Кузьмин А. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_30_8.pdf Опыт комментария к актам Полоцкой земли второй половины XIII — начала XV в.] // {{нп5|Древняя Русь. Вопросы медиевистики||ru|Древняя Русь. Вопросы медиевистики}}. — 2007. — № 4 (40). — С. 50—68.&lt;/ref&gt;.

Старэйшая сястра Соф’і — [[Васіліса Гальшанская|Васіліса]] (памерла да 25 жніўня 1448 года)&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot; /&gt;, малодшая — {{нп5|Марыя Андрэеўна Гальшанская|Марыя|ru|Гольшанская, Мария Андреевна}} (памерла да 1456 года)&lt;ref&gt;''Tęgowski J.'' Powiązania genealogiczne wojewodów mołdawskich Bogdanowiczów z domem Giedyminowiczów w XIV—XV wieku // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1993. — T. 3. — S. 45—67.&lt;/ref&gt;. Паводле [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], пасля смерці бацькі Васіліса і Соф’я разам з маці жылі і выхоўваліся ў сям’і матчынага брата, друцкага князя [[Сямён Дзмітрыевіч Друцкі|Сямёна Дзмітрыевіча]] ў [[Друцк]]у&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;/&gt;{{efn|У Вольфа ў раздзеле пра Гальшанскіх «''u wuja swego kniazia Iwana Dymitrowicza Druckiego''», аднак у раздзеле пра Друцкіх у якасці апекуна дзяўчын указаны Сямён, як і ў летапісе.}}.

=== Шлюб з Ягайлам ===
[[Файл:20090613 003 Наваградак (33).JPG|міні|Гатычныя капліцы Навагрудскага Фарнага касцёла]]
У караля польскага і вялікага князя літоўскага Уладзіслава II Ягайлы было 4 жонкі. Першыя дзве ([[Ядвіга Анжуйская]] і [[Ганна Цэльская]]) рана памерлі і пакінулі па дачцэ, трэцяя — {{нп5|Эльжбета Граноўская||ru|Эльжбета Грановская}} памерла 12 мая 1420 года, не пакінуўшы нашчадкаў{{sfn|Tęgowski|1999|s=93, 130—131|name=Tęgowski}}.

Германскі імператар [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонт]] прапанаваў яму ажаніцца з {{нп5|Соф’я Баварская|удавой||Sophia of Bavaria}} чэшскага караля [[Вацлаў IV|Вацлава]], абяцаючы як пасаг [[Сілезія|Сілезію]]. Рада і каронная шляхта згаджаліся з гэтай прапановай, аднак Ягайла ажаніўся з праваслаўнай князёўнай Соф’яй Гальшанскай, тым часам 17-гадовай дзяўчынай, якая вызначалася «''прыгажосцю болей, чым цнотамі''»{{efn|паводле Я. Длугаша}}.

У канцы 1420 — пачатку 1421 года кароль Ягайла і вялікі князь [[Вітаўт]] дарогай са [[Смаленск]]а спыніліся ў друцкага князя Сямёна Дзмітрыевіча{{sfn|Рудзкі|1993|name=Rudzki}}. Паводле «Хронікі Быхаўца»:
{{Цытата|І, вяртаючыся назад, прыехалі ў Друцк і былі там на абедзе ў князя Сямёна Дзмітрыевіча Друцкага. А ў караля Ягайлы памерла ўжо трэцяя жонка, не даўшы нашчадкаў; І ўбачыў ён ў князя Сямёна дзвюх яго прыгожых пляменніц, старэйшую з іх звалі Васіліса па мянушцы Бялуха, а другую ‒ Сафія. І прасіў Ягайла Вітаўта, кажучы яму так: «''Было ў мяне ўжо тры жонкі, дзве полькі, а трэцяя немка, а нашчадкаў яны не пакінулі. А цяпер прашу цябе, сасватай мне ў жонкі ў князя Сямёна малодшую пляменніцу Сафію, яна з роду рускага і можа быць бог дасць мне нашчадкаў''»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Bychovec/frametext2.htm Хроника Быховца] / Под ред. [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Н. Н. Улащика]] — {{М.}}: Наука, 1966. — С. 76—77.&lt;/ref&gt;.
|}}

Паводле польскай крыніцы тых гадоў, вядомай як ''«Шаматульскі дадатак»'' ({{lang-pl|Dopełnienie szamotulske}}), у часы Ягайлы было павер’е, што шлюб пажылога мужчыны з маладой дзяўчынай абяцаў шматлікіх нашчадкаў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. Па «Хроніцы Быхаўца», Ягайла планаваў ажаніцца з Васілісай, аднак заўважыў у яе вусікі, што, на яго думку, сведчыла пра моцны характар, тым часам сам Ягайла быў ужо немалады і «не адважыўся на яе паквапіцца». Таму кароль схіліў выбар да Сафіі. Напэўна, князь Сямён Дзмітрыевіч меў пярэчанні, бо тады не было ў звычаі выдаваць малодшую сястру раней за старэйшую. Вялікі князь Вітаўт развязаў сітуацыю, выдаў старэйшую сястру Васілісу за пляменніка Ягайлы, бельскага князя [[Іван Уладзіміравіч Бельскі|Івана Уладзіміравіча]], які таксама быў пры Ягайле ў Друцку&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Дыскусійным застаецца, ці сам Ягайла папрасіў Вітаўта зладзіць шлюб з Соф’яй, як гэты апісвае «Хроніка Быхаўца»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;, або Вітаўт раіў яму ў жонкі пляменніцу сваёй жонкі [[Юліянія Іванаўна Гальшанская|Юліяніі]], як гэта апісвае Длугаш&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279|name=Krzyżaniakowa, Ochmański}}.

[[Файл:Zophia107Q.jpg|250px|left|150px|міні|Дрэварыт «Каралева Соф’я»]]
Сафія была праваслаўнай і, адпаведна, не магла стаць польскай каралевай, таму ў пачатку 1422 года ў [[Навагрудак|Навагрудку]] яна ахрысцілася паводле каталіцкага абраду і прыняла імя Соф’я&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;&gt;''Długosz J.'' Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście. — Krakowie, 1869. — T. 4. — Ks. 11, 12. — S. 268. — 712 s.&lt;/ref&gt;. Вяселле адбылося ў лютым 1422 года ў [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Навагрудскай касцёльнай капліцы]]. Цырымонію праводзіў біскуп віленскі [[Мацей з Вільні|Мацей]]. Дакладная дата вяселля невядомая, некаторыя даследчыкі называюць 7 лютага{{sfn|Wdowiszewski|2005|s=75—79|name=Wdowiszewski}}, другія — 24{{sfn|Tęgowski|1996|s=27—47|name=Tęgowski gen}}&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot; /&gt;. Пасля шлюбу (вянчання) «маладыя» выехалі ў [[Ліда|Ліду]], дзе і адбываліся асноўныя ўрачыстасці{{sfn|Памяць|2004}}. У Лідзе сабралася мноства гасцей, у ліку якіх быў [[нунцый]] Папы [[Марцін V|Марціна V]] {{нп5|Браты Зена|Антоніа Зена||Zeno brothers}}, чэшскае пасольства, вялікалітоўскае баярства. Банкетаванне ў Лідзе цягнулася аж да вялікага посту. Каранацыя Соф’і адбылася ў [[Кракаў|Кракаве]] ў сакавіку 1424 года. Гэта была самая ўрачыстая каранацыя каралевы ў гісторыі Польшчы.

Паміж сужэнцамі была значная розніца ва ўзросце. Традыцыйна лічыцца, што на час вяселля Ягайлу было каля 71 года, аднак сучасныя даследчыкі схіляюцца да таго, што ён быў прыкладна на 11 гадоў маладзей&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;. Соф’і было каля 17 гадоў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева, жонка Ягайлы (1422—1434) ===
[[Файл:Jogaila and Zofia Holszańska. Pic. by A. Leser.jpg|міні|Ягайла і Соф’я Гальшанская]]
[[Файл:Sofja Halšanskaja. Соф’я Гальшанская (A. Clement, 1627).jpg|250px|міні|Соф’я Гальшанская. [[Данія]], 1627 год.]]
Пасля вяселля Соф’я жыла ў каралеўскім замку на [[Вавель|Вавельскім узгорку]]. Кароль часта вымушаны быў пакідаць маладую жонку. Так Соф’я заставалася адна ў перыяды з сакавіка да лістапад 1422 года, калі была пагроза з боку [[Тэўтонскі Ордэн|Ордэна]]; са снежня 1422 да лютага 1423 года, калі Ягайла знаходзіўся ў Княстве; у сакавіку 1423, калі ён адправіўся ў [[Славакія|Славакію]] для сустрэчы з каралём [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонтам]]. У гэтыя перыяды становішча Соф’і было асабліва хісткім: супраць яе кандыдатуры як каралевы выступалі прадстаўнікі абедзвюх польскіх партый, тым часам як Уладзіслаў не спяшаўся з яе каранацыяй&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Прадстаўнікі народна-курыяльнай групоўкі хацелі бачыць на польскім стальцы дачку Ягайлы ад другога шлюбу {{нп5|Ядвіга Ягайлаўна|Ядвігу|ru|Ядвига Ягайловна}}, заручаную з сынам [[Маркграфства Брандэнбург|курфюрста Брандэнбурга]] {{нп5|Фрыдрых, курфюрст Брандэнбурга|Фрыдрыхам II|ru|Фридрих II (курфюрст Бранденбурга)}}. Гэта партыя выступала ў падтрымку [[гусіты|гусітаў]], у чым нярэдка знаходзіла падтрымку з боку Вітаўта, які, мабыць, і дамогся іх згоды на шлюб караля з Соф’яй. У 1422 годзе ён адправіў у [[Чэхія|Чэхію]] пяцітысячнае войска на чале з [[Жыгімонт Карыбутавіч|Жыгімонтам Карыбутавічам]] як сваім намеснікам у Чэхіі. Паспяховая гусіцкая палітыка Вітаўта — узяцце Жыгімонтам Прагі і абвяшчэнне яго кіраўніком Чэхіі — некалькі ўмацавалі пазіцыі Соф’і. Супраць Соф’і выступалі і прадстаўнікі процілеглай, антыгусіцкай [[Жыгімонт I Люксембургскі|пралюксембургскай]] партыі, якая імкнулася выдаць замуж за Ягайлу ўдаву [[Вацлаў IV|Вацлава IV]] {{нп5|Соф'я Баварская, Рымская каралева|Соф'ю (Офку) Баварскую|pl|Zofia Bawarska}}. Да гэтай групоўкі сярод іншых прылічвалі прадстаўнікоў родаў {{нп5|Род Тэнчынскіх|Тэнчынскіх|ru|Тенчинские}}, {{нп5|Род Тарноўскіх|Тарноўскіх|ru|Тарновские (польский род)}} і ўплывовага протанатарыя каралеўскай канцылярыі [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева Алясніцкага]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Выказана [[гіпотэза]], што Соф’я, апершыся на пралюксембургскую партыю, адыграла не апошнюю ролю ў шэрагу важны прызначэнняў канца 1422 — пачатку 1423 гадоў: Збігнеў Алясніцкі стаў кракаўскім біскупам, {{нп5|Ян Шафранец||ru|Шафранец, Ян}} — [[Канцлер вялікі каронны|каронным канцлерам]], {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} — {{нп5|Падканцлер каронны|падканцлерам|pl|Podkanclerzy koronny}}&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;&gt;''Maleczyńska E.'' Rola polityczna królowej Zofii Holszańskiej na tle walki stronnictw w Polsce w latach 1422—1434 // Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie. — Dz. II. — T. XIX. — Z. 3. — Lwów, 1936. — 118 s.&lt;/ref&gt;. Супраць гэтай версіі кажа той факт, што, хоць на гэты момант шлюб Соф’і з Ягайлам доўжыўся ўжо год, у рэчаіснасці пара пражыла разам не больш за 8‒9 тыдняў{{sfn|Duczmal|1996|s=421—432|name=Duczmal}}.

У сакавіку 1423 года ў [[Кежмарак|Кежмарку]] адбылася сустрэча Ягайлы і Жыгімонта Люксембургскага. Было прынята пагадненне, паводле якога Польшча адмаўлялася ад кантактаў з гусітамі і адклікала з Чэхіі Жыгімонта Карыбутавіча. Праз некаторы час палітычныя пазіцыі Соф’і і пралюксембургскай партыі значна ўзмацніліся. Восенню 1423 года Ягайла прыняў канкрэтныя меры ў справе яе каранацыі, якая была прызначана на 25 снежня, аднак па невядомых прычынах не была праведзена ў тэрмін. У канцы года, тым часам як Уладзіслаў быў на [[Рускае ваяводства|Русі]], Соф’я прыняла ў Кракаве караля [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Данія|Даніі]] і [[Швецыя|Швецыі]] {{нп5|Эрык Памеранскі|Эрыка Памеранскага|ru|Эрик Померанский}}&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каранацыя Соф’і адбылася 5 сакавіка 1424 года ў кракаўскім [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Кафедральным саборы]]. Цырымонію праводзіў [[архібіскуп]] [[Гнезна (Польшча)|гнезненскі]] {{нп5|Войцех Ястжэмбец||pl|Wojciech Jastrzębiec}} пры ўдзеле [[кардынал]]а {{нп5|Бранда дэ Касцільёне||pl|Branda de Castiglione}}. На цырымоніі прысутнічалі таксама кароль чэшскі і венгерскі Жыгімонт з жонкай [[Барбара Цылі|Барбарай]], герцаг баварскі [[Людвіг VII Барадаты|Людвіг VII]], Эрык Памеранскі, чатыры мазавецкія [[Пясты]], восем сілезскіх, а таксама шматлікая дэлегацыя літоўскіх і рускіх князеў на чале з Жыгімонтам Карыбутавічам&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. У якасці каранацыйнага абетнага дару Соф’я ахвяравала сабору [[рэлікварый]], у якім захоўвалася галава [[Станіслаў са Шчэпанава|святога Станіслава]].

[[Файл:AGAD Wladyslaw Jagiello, krol polski, dodaje wsie Zagosc i Bogucice do wiana swojej zony, krolowej Zofii Holszanskiej.png|міні|Дакумент, па якім Уладзіслаў Ягайла, кароль польскі, дадае вёскі Загасць і Багучыцэ да вяна сваёй жонкі, каралевы Соф’і Гальшанскай]]
9 сакавіка 1424 года Ягайла перадаў у валоданне жонцы вёскі {{нп5|Вёска Старая Загасць|Загасць|pl|Stara Zagość}} і {{нп5|Багучыцэ||pl|Bogucice Pierwsze}}, а 11 сакавіка — [[Вена (права)|вена]] на суму 20 тысяч [[Пражскі грош|пражскіх грошаў]] на гарадах [[Радам]]е, Сончы, [[Беч]]ы, Жарноўцы, [[Санак]]у, [[Інаўроцлаў|Інаўроцлаве]] і [[Няшава|Няшаве]]&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot;/&gt;.

У ноч на 31 кастрычніка 1424 года Соф’я нарадзіла сына Уладзіслава. Намаганні каралеўскай сям’і былі накіраваны на замацаванне за ім права на сталец. Для пачатку Ягайла пастанавіў духавенству маліцца за спадчынніка, было праведзена вельмі ўрачыстае [[хрышчэнне]]. Дзіцяці прыпісалі аж 25 хросных бацькоў, у тым ліку Папу [[Марцін V|Марціна V]], караля Жыгімонта, [[дож]]а [[Венецыя|Венецыі]]. Бацькоўства Ягайлы ніхто не аспрэчваў, бо сын быў вельмі на яго падобны. У красавіку 1425 года на з’ездзе ў Брэсце Куяўскім быў распрацаваны дакумент, у выпадку прыняцця якога Уладзіслаў прызнаваўся каралём, але выбарным каралём (элекцыйным). Пра [[рэгент|рэгенцтва]] Соф’і, якога яна настойліва дабівалася, гаворка не ішла. Акрамя таго, будучы кароль мог уступіць на пасад толькі па дасягненні паўналецця, папярэдне даўшы прысягу на захаванне старых і наданне новых прывілеяў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Па радзе Жыгімонта Люксембургскага і літоўскай шляхты, каралеўская пара адмовілася падпісваць гэты дакумент. Было вырашана пачаць збор подпісаў гарадоў, зямель і службовых асоб, якія прызнавалі права Уладзіслава на атрыманне ў спадчыну трона і магчымае рэгенцтва Соф’і і князя Вітаўта. На з’ездзе ў [[Лэнчыца|Лэнчыцы]] ў 1426 годзе Алясніцкі вярнуў прысутным непадпісаны каралём дакумент, які тыя ў знак пратэсту пасеклі шаблямі на часткі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У лютым 1425 года спадчыну трона прызнаў горад [[Кракаў]], у сакавіку — [[Конін]], у кастрычніку — [[Львоў]]. У чэрвені 1427 года [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|галіцкая]] шляхта дала згоду на атрыманне ў спадчыну трона каралевічам Уладзіславам, а Соф’ю і Вітаўта прызнала магчымымі рэгентамі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

10 мая 1426 года ў Соф’і нарадзіўся другі сын, які пры хрышчэнні атрымаў імя Казімір. Аднак неўзабаве, 2 сакавіка 1427 года, дзіця памерла. Існуюць некаторыя сумненні ў дакладнасці дат нараджэння і смерці каралевіча. У 1950 годзе былі праведзены даследаванні астанкаў Казіміра, якія дазваляюць зрабіць выснову аб тым, што ён памёр у паўтарагадовым узросце&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. 30 лістапада 1427 года нарадзіўся трэці сын, названы ў гонар дзеда [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Гальшанскага]] Казімірам Андрэем&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.
[[Файл:Sypniewski - Przysięga królowej Zofii Holszańskiej.jpg|250px|міні|{{нп5|Фелікс Сыпнеўскі||pl|Feliks Sypniewski}}. «Прысяга каралевы Соф’і», 1873 год.]]
Вясной 1427 года цяжарная трэцім дзіцем Соф’я была абвінавачана ў шлюбнай здрадзе, і Ягайла паверыў чуткам. [[Двор сюзерэна|Дваровыя]]} Соф’і Катажына і Эльжбета Шчукаўскія былі заключаны пад варту, пад катаваннямі яны назвалі імя нібыта палюбоўніка Соф’і. Ім аказаўся сын кароннага падскарбія рыцар {{нп5|Гінча з Рогава|Гінча (Генрых) з Рогава|pl|Hińcza z Rogowa}}. Акрамя Гінчы было названа яшчэ шэсць імён: {{нп5|Пётр Куроўскі||pl|Piotr Kurowski}}, Ваўжынец Зарэмба, Ян Краска, {{нп5|Ян Ташка Канецпольскі|Ян Канецпольскі|ru|Конецпольский, Ян Ташка}} і браты Пётр і Дабяслаў з [[Шчэкаціны|Шчэкацін]]. Тром абвінавачаным (Яну Канецпольскаму і братам Шчэкацінскім) удалося збегчы, астатнія былі арыштаваныя. Каралева была пасаджана пад дамашні арышт, бо, паводле Длугаша, баяліся, «каб пры звычайных плоці сваёй недахопах не трапіла ў горшую бяду». Усе арыштаваныя не пацвярджалі віны Соф’і, а Гінча толькі паўтараў: «Каралева не здраджвала каралю». Па рашэнні Ягайлы быў праведзены суд пад старшынствам Вітаўта (іншымі суддзямі былі кракаўскі ваявода Ян Тарноўскі, ваявода [[Сандомеж|сандамірскі]] {{нп5|Мікалай з Міхалова|Мікалай Куразвенцкі|pl|Mikołaj z Michałowa}}, кракаўскі [[кашталян]] і Збігнеў Алясніцкі). Пасля нараджэння трэцяга сына Соф’я прынесла ачышчальную клятву на [[Біблія|Бібліі]], тое ж зрабілі сем паважаных дам і адна служанка Соф’і. Справа была закрыта, арыштаваных адпусцілі, але адносіны каралеўскай пары і рэпутацыя Соф’і былі сапсаваныя назаўжды. У будучыні факт бацькоўства Ягайлы не падвяргаўся сумненню, напрыклад, па словах польскага гісторыка другой паловы XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], Казімір быў вельмі падобны да бацькі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Праз некалькі гадоў, у 1431 годзе, каралева абвінаваціла ў паклёпе Яна Стража з Бялачава, звязанага як з Алясніцкім, так і з [[Мазавецкае княства|князямі мазавецкімі]]. Па выніках суда, на якім сведкамі выступілі Гінча з Рогава і Пётр Куроўскі, Страж быў пасаджаны ў турму ў Сандаміры&lt;ref name=&quot;Krzyżaniakowa, Ochmański&quot;/&gt;.

4 сакавіка 1430 года на з’ездзе ў {{нп5|Едлін|Едліне|pl|Jedlnia}} Ягайла быў вымушаны прыняць выстаўленыя ўмовы. Была зацверджана элекцыйнасць (выбарнасць) прастола (пасля смерці караля палякі павінны абраць новага манарха з аднаго з яго сыноў), новы манарх быў абавязаны пацвярджаць [[Прывілей|прывілеі]], Соф’і і князю Вітаўту адмаўлялася ў рэгенцтве&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каля 1430 года захварэла прынцэса Ядвіга. Шмат хто лічыў, што яе атруціла Соф’я, да чаго схіляюцца і некаторыя сучасныя гісторыкі, у прыватнасці Малгажата Дучмаль&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Справа дайшла да прынясення ачышчальнай клятвы, але звесткі Яна Длугаша настолькі няпэўныя, што не вядома, ці не клялася хворая Ядвіга, што не была атручана&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Małaczyńska G.'' Jadwiga, córka Władysława Jagiełły // Polski Słownik Biograficzny. — 1962—1964. — T. 10.&lt;/ref&gt;, ці Соф’я, што не датычная да атручвання&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;/&gt;. Ядвіга памерла 8 снежня 1431 года. Нягледзячы на тое, што ў Ягайлы было двое сыноў, Ядвіга ўсё ж мела некаторыя шанцы на трон. Сярод польскай шляхты былі рознагалоссі па пытанні спадчыннасці або выбарнасці манархіі. Акрамя таго, яшчэ ў 1413 годзе з’езд у Едліне прызнаў Ядвігу пераемніцай прастола&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;.

Соф’я была адной з тых, хто падтрымліваў ідэю каранацыі вялікага князя Вітаўта. Каранацыя была прызначаная на 15 жніўня 1430 года, але карона ад імператара Жыгімонта Люксембургскага была затрымана палякамі, якія асцерагаліся ўзмацнення Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

1 чэрвеня 1434 года ў [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гарадку]] памёр кароль Уладзіслаў II, Соф’я засталася ўдавой. Перад смерцю Ягайла прасіў, каб каралём абралі яго старэйшага сына, а апеку над дзецьмі даручыў Алясніцкаму, якому ён перадаў свой пярсцёнак ад шлюбу з [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай]]. Невядома, ці казаў Ягайла што-небудзь пра каралеву Соф’ю&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева-маці (1434—1461) ===
[[Файл:Jagiełło sarcophagus figure.jpg|thumb|right|250px|Ягайла. Фрагмент {{нп5|Эфігія|эфігіі|ru|Эффигия}}]]
[[Файл:AGAD Pieczec Zofii Holszanskiej, krolowej polskiej.png|250px|міні|Пячатка Соф’і Гальшанскай, каралевы польскай]]
На з’ездзе ў [[Познань|Познані]] было вырашана правесці элекцыю (выбары) 29 чэрвеня, а непасрэдна перад гэтым каранаваць Уладзіслава. У час пахавання Ягайлы дата выбараў была перанесена на 25 ліпеня. 20 ліпеня антыягелонаўская апазіцыя склікала свой з’езд. Удзельнікі былі супраць абрання Уладзіслава, бо лічылі дзесяцігадовага хлопчыка занадта маладым для пацвярджэння прывілеяў, што магло пахіснуць пазіцыі шляхты. Сітуацыю змяніў Алясніцкі, які прыбыў у спешцы на з’езд, заручыўшыся падтрымкай каралевы, і здолеў не дапусціць прыняцця якіх-небудзь шкодных для дынастыі рашэнняў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

На выбарах, якія прайшлі 25 ліпеня, апазіцыя зноў паставіла пытанне пра спрэчнасць прысягі непаўналетняга манарха. Большасць прысутных пагадзілася з пярэчаннямі, баючыся, што ў будучым Уладзіслаў можа адмовіцца ад дадзенай пры элекцыі прысягі, спаслаўшыся на сваё непаўналецце. Слова ўзяў Алясніцкі. Ён пачаў зачытваць {{нп5|Статут, Сярэднявечча|статуты|ru|Статут (Средние века)}} караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]], у якіх нічога не было сказана пра абмежаванні на каранацыю непаўналетніх. Акрамя таго, Алясніцкі прапанаваў, каб сваякі каралевіча і некаторыя духоўныя асобы ад імя каралевіча абавязаліся стрымаць тронныя абавязацельствы і пасля дасягнення ім паўналецця. Словы Алясніцкага не пераканалі шляхту, і тады прыхільнікі дынастыі вырашылі пайсці на хітрасць. {{нп5|Маршалак вялікі каронны|Каронны маршалак|ru|Маршалок великий коронный}} {{нп5|Ян Гловач Алясніцкі|Ян Алясніцкі|ru|Jan Głowacz Oleśnicki}}, брат [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева]], прапанаваў, каб усе прыхільнікі юнага караля сталі па правы бок ад яго, а праціўнікі — па левы. У выніку ў лагеры праціўнікаў аказалася толькі тры чалавекі, але і яны былі выцесненыя на правы бок прыхільнікамі каралевіча&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Соф’я не стала рэгентам, але ўвайшла ў рэгенцкі савет, які ўзначаліў Алясніцкі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Саюз каралевы-маці і Алясніцкага неўзабаве распаўся. Рэгент Алясніцкі быў прыхільнікам барацьбы з гусітамі, у [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|грамадзянскай вайне ў Вялікім княстве Літоўскім]] падтрымліваў [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] і быў адным з {{нп5|Апалагет|апалагетаў|ru|Апологет}} ідэі інкарпарацыі Літвы ў склад Польшчы. Соф’я ж сімпатызавала гусіцкаму руху, а ў міжусобнай вайне падтрымлівала [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу Альгердавіча]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

31 кастрычніка 1436 года Уладзіслаў дасягнуў паўналецця — яму споўнілася чатырнаццаць гадоў, што і было прызнана на з’ездзе ў [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве]]. 16 студзеня 1437 года кароль пацвердзіў прывілеі. Пазіцыі Соф’і ў каралеўстве значна аслаблі, хоць яе ўплыў на караля быў досыць вялікі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Sophia of Halshany signature as Queen of Poland.png|thumb|250px|Подпіс Соф’і Гальшанскай як каралевы польскай, 1454 год: ''Zophia dei gratia Regina Polonie'']]

Яшчэ летам 1435 года Соф’я дапамагла збегчы з польскай турмы малдаўскаму [[Гаспадар (тытул)|гаспадару]] {{нп5|Ілья I|Ільі|ru|Илья I}}. У 1438 годзе беспаспяхова спрабавала дабіцца для малодшага сына чэшскага стальца. 3 мая 1439 года 168 шляхціцамі на чале са {{нп5|Спытка III з Мельштына|Спыткам з Мельштына|ru|Спытко III из Мельштына}}, сярод якіх былі і набліжаныя Соф’і (у тым ліку і Гінча з Рогава), была ўтворана накіраваная супраць Алясніцкага прагусіцкая {{нп5|Канфедэрацыя Спыткі III з Мельштына|навакорчынская канфедэрацыя|pl|Konfederacja Spytka z Melsztyna}}. Паводле Длугаша, канфедэрацыя адбылася толькі дзякуючы «падбухторванню і абяцанням з боку Соф’і». Алясніцкі накіраваў на канфедэратаў войска. Перад самай бітвай па невядомых прычынах прыхільнікі Соф’і пакінулі лагер канфедэратаў і перайшлі на бок Алясніцкага, а Гінча нават узначаліў каралеўскую пяхоту. 4 мая ў {{нп5|Бітва пад Гратнікамі|бітве пад Гратнікамі|pl|Bitwa pod Grotnikami}} паўстанцы былі разгромленыя. Уплыў Алясніцкага дасягнуў свайго піку, у той час як Соф’я ў чарговы раз пацярпела палітычнае паражэнне&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

27 кастрычніка 1439 года памёр кароль Венгрыі, Чэхіі і Германіі [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт Габсбург]]. Алясніцкі пры падтрымцы Соф’і планаваў выдаць 31-гадовую ўдаву Альбрэхта {{нп5|Лізавета Люксембургская|Лізавету|ru|Елизавета Люксембургская}} за 16-гадовага караля Уладзіслава. Справа ўскладнялася тым, што Лізавета была цяжарная і спадзявалася на нараджэнне сына. Антынямецкі настроены венгерскі сейм дабіваўся ад удавы згоды на замужжа з Уладзіславам Ягелонам: дынастычны саюз значна ўзмацніў бы шанцы ў процістаянні з усё мацнейшай агрэсіяй [[Асманы|асманаў]]. Лізавета была вымушана пагадзіцца на шлюб, але пасля нараджэння сына, названага [[Ладзіслаў Постум|Уладзіславам]], 22 мая адклікала сваю згоду і аб’явіла каралём сына. 8 сакавіка польскі кароль Уладзіслаў прыняў прысягу на шлюб з Лізаветай і пачаў рыхтавацца да ад’езду ў Венгрыю, дзе склалася вельмі напружаная абстаноўка, якая пагражала грамадзянскай вайной. Соф’я правяла з сынам два дні, яшчэ не ведаючы, што бачыць яго апошні раз у жыцці&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

20 сакавіка 1440 года ў выніку змовы быў забіты вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Кейстутавіч]]. Яго сын [[Міхаіл Жыгімонтавіч|Міхаіл]] паспрабаваў заняць бацькоўскі трон, але не атрымаў дастатковай падтрымкі сярод [[магнат]]аў. Па ініцыятыве каралевы-маці было вырашана паслаць у [[Вільнюс|Вільню]] малодшага сына Соф’і Казіміра. Па радзе Алясніцкага кароль прызначыў яго толькі сваім намеснікам у Вялікім Княстве Літоўскім. У княстве Казімір карыстаўся шырокай падтрымкай магнатэрыі, у тым ліку яго падтрымлівалі сваякі па матчынай лініі: [[Гальшанскія]] і [[Друцкія]], а таксама вельмі ўплывовы магнат [[Ян Гаштольд]]. 29 чэрвеня Казімір быў абраны вялікім князем Літоўскім, тым самым выйшаў з падпарадкавання брату&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У 1440—1444 гадах Соф’я адышла ад актыўнай палітычнай дзейнасці. Яна жыла ў {{нп5|Санацкі замак|Санацкім замку|uk|Сяноцький замок}}, цікавілася, пераважна, вядзеннем гаспадаркі і ўважліва сачыла за інфармацыяй, якая паступала з Венгрыі. Дзякуючы сваёй актыўнай дзейнасці ў барацьбе з асманамі яе старэйшы сын Уладзіслаў праславіўся ў Еўропе. У снежні 1444 года да Соф’і сталі даходзіць чуткі пра яго трагічную гібель у {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пры Варне|ru|Битва при Варне}}. Аднак цела ніхто не бачыў, таму Соф’ю не пакідала надзея, што Уладзіслаў жывы і трапіў у палон да турак. Час ішоў — вестак пра лёс Уладзіслава не паступала. У гэтых умовах Соф’я накіравала ўсе намаганні на забеспячэнне польскага трона свайму малодшаму сыну&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У красавіку 1445 года на з’ездзе ў [[Серадз]]е Казімір быў абраны каралём з умовай, што ў выпадку вяртання Уладзіслава абранне будзе анулявана. Восенню таго ж года ў Пётркове адбыўся з’езд, на якім прысутнічала і Соф’я. Запрошаны быў і Казімір, але па патрабаванні шляхты Вялікага княства, якая выступала за незалежнасць ад Польшчы, Казімір адмовіўся прыехаць, перадаўшы з пасламі, што не прэтэндуе на польскую карону, бо верыць у вяртанне брата. Было вырашана паслаць да Казіміра афіцыйнае пасольства з прапановай польскай кароны. Хоць Соф’я і не была ўключана ў пасольства, яна вырашыла да яго далучыцца. Сустрэча адбылася ў [[Гродна|Гродне]], але, нягледзячы на просьбы маці, Казімір быў непахісны&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У студзені 1446 года на сейме ў Пётркове Соф’я заклікала палякаў выбраць іншага караля. Яна чакала, што Казімір не захоча губляць права на трон і вернецца ў Польшчу. 30 сакавіка было прынята рашэнне, што, калі Казімір не вернецца, трон дастанецца мазавецкаму князю {{нп5|Баляслаў IV Варшаўскі|Баляславу Варшаўскаму|ru|Болеслав IV Варшавский}}. У тым жа годзе на сейме ў [[Новы Корчын|Новым Корчыне]] Соф’я са слязамі на вачах умольвала па страце ёй старэйшага сына не пазбаўляць кароны малодшага. Восенню таго ж года ў [[Брэст|Брэсце Літоўскім]] каралева сустрэлася з сынам. Пад уплывам маці і некаторых паноў Казімір пагадзіўся стаць польскім каралём. 23 чэрвеня 1447 года ён урачыста заехаў у Кракаў, а 25 чэрвеня адбылася каранацыя&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Ужо ў першыя гады свайго кіравання Казімір уступіў у канфлікт з Алясніцкім. У 1448 годзе пры ўдзеле Соф’і была прадпрынята няўдалая спроба перавесці Збігнева на пасаду [[Гнезна (Польшча)|Гнезненскага]] {{нп5|Архіепіскапства Гнезненскае|архіепіскапа|ru|Архиепископство Гнезненское}}. Для Алясніцкага гэта азначала аддаленне ад сталіцы і страту ўплыву на дзяржаўныя справы. Аднак ён змог застацца ў Кракаве, а 27 кастрычніка таго ж года архіепіскапам Гнезненскім быў абраны {{нп5|Уладзіслаў Апароўскі||ru|Опоровский, Владислав}}. Вядома, што сярод ворагаў Алясніцкага быў і маршалак дворны Ян з [[Загуж]]а&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Zofia holszanska.tif|left|thumb|Эксгумацыя цела Соф’і Гальшанскай, 1902 год.]]
У адрозненне ад Алясніцкага, у [[Малдаўскае княства|малдаўскіх]] справах Казімір падтрымліваў пляменніка Соф’і (то-бок свайго [[Сваяцтва|стрыечнага брата]]) {{нп5|Раман II, кіраўнік Малдаўскага княства|Рамана II|ru|Роман II (правитель Молдавского княжества)}}, якому ў 1447 годзе дапамог забіць правенгерскі настроенага дзядзьку і заняць трон. Аднак ужо ў наступным годзе {{нп5|Пётр II, кіраўнік Малдаўскага княства|Пётр II|ru|Пётр II (правитель Молдавского княжества)}}, іншы дзядзька Рамана, з дапамогай венграў скінуў яго. Раман збег у [[Кракаў]], але быў атручаны і памёр ва ўзросце 22 гадоў. У 1449 годзе з дапамогай Казіміра барацьбу за трон пачаў брат Рамана {{нп5|Алексэндрэл||ru|Алексэндрел}}. У наступным годзе палякі пацярпелі паразу ад {{нп5|Багдан II|Багдана II|ru|Богдан II}}. Алексэндрэл змог стаць гаспадаром толькі пасля смерці Багдана ў 1452 годзе (і тое, толькі паловы княства), але ўжо ў 1455 годзе быў канчаткова разбіты {{нп5|Пётр III Арон|Пятром III Аронам|ru|Пётр III Арон}}&lt;ref&gt;Стати В. История Молдовы. — Кишинёв: Tipografia Centrală, 2002. — С. 60—64. — 480 с. — ISBN 9975-9504-1-8.&lt;/ref&gt;.

У 1448 годзе каралева знаходзілася з сынам у Літве. У 1452 годзе памёр пажыццёвы валадар [[Луцк]]ай зямлі [[Свідрыгайла Альгердавіч]]. Каралева выношвала планы далучэння гэтых земляў да Польшчы, але Казімір быў за пакіданне [[Валынь|Валыні]] у складзе княства. На з’ездзе ў Пётркове ў 1453 годзе на працягу пяці дзён Соф’я на каленях умольвала сына больш клапаціцца аб пашырэнні Польскай кароны (актыўным прыхільнікам [[экспансія|экспансіі]] быў таксама кракаўскі кашталян {{нп5|Ян Чыжоўскі|Ян з Чыжова|pl|Jan Czyżowski}}). Аднак кароль быў непахісны. У тым жа годзе ён пацвердзіў правы маці на атрыманыя раней зямлі і даходы, але новых правоў не дараваў&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Восенню 1458 года Соф’я адправіла пасла ў [[Рым]] з мэтай афіцыйнага выказвання павагі новаму [[Тытул Папы Рымскага|Папе]] [[Пій II|Пію II]]. Аднак сапраўднай мэтай пасольства было даведацца пра меркаванне Папы аб бягучай [[Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)|вайне Польшчы з Ордэнам]]&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

=== Хвароба і смерць ===
Летам 1461 года каралева-маці захварэла. Мяркуючы, што арганізм зможа перамагчы хваробу, яна адмовілася прымаць лекі. Аднак хвароба прагрэсіравала — Соф’ю разбіў {{нп5|параліч||ru|Паралич}}. [[21 верасня]] [[1461]] года яна памерла ў Кракаве, паспавядаўшыся і прыняўшы прычасце па хрысціянскіх канонах. Казіміра ў гэты час у сталіцы не было, таму на працягу васьмі дзён (да вяртання караля) цела Соф’і знаходзілася ў [[Базіліка Святога Арханёла Міхаіла (Кракаў)|касцёле святога Міхаіла]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;.

[[28 верасня]] Соф’я была ўрачыста пахавана ў заснаванай па яе ж фундацыі {{нп5|Капліца каралевы Соф'і|капліцы Святой Тройцы|pl|Kaplica królowej Zofii na Wawelu}} [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскага кафедральнага касцёла]]. Яшчэ раней каралева распарадзілася, каб яе пахавалі пры заходняй сцяне капліцы, як гэта прынята па праваслаўным звычаі. Надмагілле каралевы Соф’і можна ўбачыць і сёння. Пасля смерці Соф’я пакінула вялікія даўгі, разабрацца з якімі даручалі сыну&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;. Некаторыя яе землі адыйшлі да Гінчы з Рогава&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

== Уклад у культуру і навуку ==
[[Файл:Karta z Biblii Królowej Zofii.jpeg|thumb|right|250px|Старонка з «[[Біблія каралевы Соф’і|Бібліі каралевы Соф’і]]»]]
Існуе меркаванне, што Соф’я была апошняй непісьменнай каралевай Польшчы
{{sfn|Rudzki|1990|s=98—126|name=Rudzki2}}. Некаторыя гісторыкі мяркуюць, што яна навучылася чытаць ужо пасля вяселля&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Як бы там ні было, каралева аказвала істотную фінансавую падтрымку [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскай акадэміі]] і была адзіным заступнікам гэтай навучальнай установы&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Каля 1427 года сакратар і падканцлер каронны (а пазней [[Познань|Познанскі]] {{нп5|Архіепархія Познані|епіскап|ru|Архиепархия Познани}}) {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} напісаў лацінскі тэкст на музыку невядомага аўтара — знакаміты [[гімн]] «Пахвала Кракаву» ({{lang-la|Laus Cracoviae}})&lt;ref name=&quot;Wojnowska&quot;&gt;''Wojnowska E.'' [http://bn.org.pl/download/document/1246021122.pdf «Kras. 52» — europejski zabytek polskiej kultury muzycznej z I połowy XV wieku] // Biuletyn informacyjny biblioteki narodowej. — 2002. — № 4 (163). — S. 40—44.&lt;/ref&gt;. Акрамя іншага, у гімне ёсць словы, якія прыкладна можна перакласці як «…чысціня каралевы ззяе на ўвесь свет сярод хараства палацаў»&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |title       = In Praise of Krakow by Stanisław Ciołek
 |publisher   = Deacon's blog
 |lang        = en
 |description = Перевод гимна на польский и английский
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20140821004105/http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |archivedate = 21 жніўня 2014
 |accessdate  = 3 жніўня 2016
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;.

У 1432 годзе каралева заснавала капліцу Святой Тройцы ў Вавельскім кафедральным касцёле. Сцены капліцы былі ўпрыгожаны [[фрэска]]мі ў рускім стылі, якія, аднак, не захаваліся да нашых дзён. Лічыцца, што для капліцы Соф’я заказала [[алебастр]]авыя пліты з выявай Дабравешчання і Адведзін Найсвяцейшай Панны Марыі, хоць магчыма, што пліты прызначаліся для кракаўскага {{нп5|Касцёл Святой Ганны, Кракаў|касцёла Святой Ганны|ru|Костёл Святой Анны (Краков)}}&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

У 1453 годзе па яе ініцыятыве пачаўся пераклад Бібліі на [[Польская мова|польскую мову]]. Адным з аўтараў перакладу з [[чэшская мова|чэшскай мовы]] быў [[капелан]] {{нп5|Андрэй з Яшовіц||pl|Andrzej z Jaszowic}}. Гэты пераклад, вядомы як «[[Біблія каралевы Соф’і]]», з’яўляецца першым вядомым перакладам Бібліі на польскую мову. Праца над першым томам была завершана ў 1455 годзе, другім — у 1460 годзе. Не выключана, што другі том быў скончаны ўжо пасля смерці Соф’і&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

Каралева Соф’я, напэўна, была аўтарам слоў найстарэйшага твора ў {{нп5|музычная форма|жанры|ru|Музыкальная форма}} {{нп5|Думка, жанр|думка||Dumka (musical genre)}}. У тэксце ўтрымліваўся заклік да {{нп5|Казацтва на Украіне|казакаў|ru|Казачество на Украине}} адпомсціць за смерць яе сына Уладзіслава&lt;ref&gt;''Serczyk W. A.'' Na dalekiej Ukrainie. Dzieje kozaczyzny do 1648 roku. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984. — 396 s. — ISBN 83-08-01214-0.&lt;/ref&gt;.

=== Вынікі жыцця ===

Соф’я нарадзіла Ягайлу трох сыноў (сярэдні памёр немаўлём) і стала заснавальніцай дынастыі Ягелонаў. У сучаснікаў былі сумненні наконт бацькоўства першага хлопчыка, але трэці сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]], які нарадзіўся, калі каралю Ягайлу споўнілася 76 гадоў, быў настолькі падобны да бацькі, што атрымаў мянушку Ягелончык. Дынастыя Ягелонаў правіла аб’яднанай польска-літвінскай дзяржавай да 1572 года, Венгрыяй і Чэхіяй — да 1529 года. Два сыны, чатыры ўнукі і два праўнукі Соф’і Гальшанскай сталі каралямі.

== Вобраз у мастацтве ==
[[Файл:Coin_reverse_Sofia_of_Halshahy.png|thumb|right|250px|Соф’я Гальшанская на памятнай манеце Нацбанка Беларусі, 2006 год.]]

Біяграфія Соф’і Гальшанскай легла ў аснову гістарычнай аповесці польскага пісьменніка [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «{{нп5|Маці каралёў: часы Ягайлавы|Маці каралёў|pl|Matka królów (powieść)}}», напісанай у рамках цыкла з 29 аповесцей «Гісторыя Польшчы» ({{lang-pl|Dzieje Polski}}) і выданай у 1883 годзе&lt;ref&gt;''Kraszewski J. I.'' [[s:pl:Matka królów|Matka królów]]. — Warszawa: Spółka Księgarzy Warszawskich, 1883.&lt;/ref&gt;. Аўтар, які добра ведаў гісторыю Польшчы, пабудаваў сюжэт аповесці на аснове «Хронікі Польшчы» гісторыка, кракаўскага каноніка [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], да якой часам падыходзіў некрытычна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;&gt;''Крашэўскі Ю.'' Маці каралёў. Паперы Глінкі. Гістарычныя аповесці / Пер. з польск., прадмова і каментарыі [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхася Кенькі]]. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2007. — С. 3—5. — ISBN 978-985-02-0926-9. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

Дзеянне твору ахоплівае перыяд з 1421 года па 1434 год. У пачатку аповесці Сонька паўстае прыгожай шаснаццацігадовай дзяўчынай, якая знаходзіцца пад апекай вялікага князя [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], што гістарычна няпэўна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt; (хоць Соф’я і часта гасцявала ў яго). Мудрагелісты і разважлівы палітык Вітаўт хоча выкарыстоўваць Соф’ю, каб узмацніць уплыў на слабавольнага Ягайлу і ў канчатковым выніку дабіцца самастойнасці Вялікага Княства Літоўскага. Але Соф’я не збіраецца падпарадкоўвацца Вітаўту, маючы ўласныя амбіцыі&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. У аповесці каралева мудрая і набожная, старанна клапоціцца ў першую чаргу пра сваіх дзяцей; Вітаўт — інтрыган і ўладалюбец. На думку перакладчыка аповесці на [[Беларуская мова|беларускую мову]] літаратуразнаўца [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхаіла Кенькі]], гэтакі адмоўны вобраз Вітаўта сфарміраваны пад уплывам Длугаша, які непрыхільна ставіўся да Вітаўта і Соф’і, хоць патрон храніста [[Збігнеў Алясніцкі]] намаляваны ў аповесці значна больш крытычна, чым у самой хроніцы&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. Аповесць заканчваецца падзеямі 1434 года, калі старэйшы сын Соф’і быў абраны каралём польскім&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;.

Шлюбу Ягайлы, які не меў дынастычнага пераемніка, з праваслаўнай князёўнай Соф’яй Гальшанскай прысвечана асобная частка паэмы «[[Пруская вайна]]» [[Ян Вісліцкі|Яна Вісліцкага]]. Маладая, кажа паэт, «чароўная німфа ў краіне русінаў, Боская німфа — найпрыгажэйшая ў свеце дзяўчына». Поруч з урачыстым аратарскім стылем тут ёсць пастаральныя матывы, дасціпныя [[эўфемізм]]ы, напрыклад, пра тое, як [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] турбаваў алімпійскіх багоў, «шукаючы князю сівому сужонку». Увага перанесена на лірычную тэму — песню пра любіміцу народа, добрую шляхцянку слаўнага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], што красою сваёю пераўзышла грэчаскіх багінь і німф. На вяселле Юпітэр склікае ўсіх алімпійцаў: багіня [[Юнона]] абяцае маладой шчасце і багацце, [[Мінерва]] гарантуе яе дзецям мудрасць, а [[Марс (міфалогія)|Марс]] зычыць усёй дынастыі ваенную славу. Урэшце багіня кахання прыводзіць на вяселле «німфу русінаў» Соньку. Народ славіць каралеўскі шлюб радаснымі песнямі, музыкай, гучаць ліры і гуслі.

== Генеалогія ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(? — до 1401)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | Агрыпіна Святаслаўна, кнж. смаленская&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1350/2 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; | [[Дзмітрый Міхайлавіч|Дзмітрый Міхайлавіч, кн. друцкі]]
| colspan=&quot;4&quot; | N.
|-
| style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-left:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Андрэй Вязынскі|Андрэй Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1374 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1380—1426)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;7&quot; | &amp;nbsp;
|-
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
|-
|}
&lt;!-- Муж і дзеці --&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | [[Ягайла]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(каля 1362(?) — 1.07.1434)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;∞&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;small&gt;7/24.02.1422&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | '''Соф’я Гальшанская'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1405 — 21.09.1461)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(31.10.1424 — 10.11.1444)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | Казімір&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(16.05.1426(?) — 2.03.1427(?))&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(29/30.11.1427 — 7.06.1492)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
|}

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Соф’я Гальшанская, Соф’я Друцкая|Собалева Л. П.|91}}
* Kniaziowe litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895
* {{h|Рудзкі|1993|''Рудзкі Э.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/Рудзкі_Э._Польскія_каралевы_.html#2 Соф’я Гальшанская — апошняя жонка Ягайлы, маці Ягелонаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327080120/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%8B_.html#2 |date=27 сакавіка 2022 }} / Польскія каралевы / Част. пер. з Edward Rudzki. Polskie Krolowie. Zony Piastow I Jagiellonow. Warszawa, 1985. // Спадчына. — 1993. — № 6.}}
* {{h|Памяць|2004|Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004.}}
* {{h|Duczmal|1996| ''Duczmal M.'' Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. — Poznań-Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996. — S. 421—432. — ISBN 83-08-02577-3.}}
* {{h|Gąsiorowski|1972| ''Gąsiorowski A.'' Itinerarium Władysława Jagiełły 1386—1434. — Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1972. — S. 121.}}
* {{h|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006| ''Krzyżaniakowa J., Ochmański J.'' Władysław II Jagiełło. — 2 ed. — Wrocław: Ossolineum, 2006. — T. 1. — S. 279—306, 330. — 372 s. — ISBN 978-83-04-04778-5.}}
* {{h|Rudzki|1990| ''Rudzki E.'' Polskie królowe. — 2 ed. — Warszawa: Novum, 1990. — T. 1. — S. 98—126. — 300 s.}}
* {{h|Tęgowski|1999| ''Tęgowski J.'' Pierwsze pokolenia Giedyminowiczow. / Pod red. Marka Górnego — Poznań-Wrocław: Biblioteka Genealogiczna, 1999. — T. 1. — S. 93, 130—131. — 319 s. — ISBN 83-913563-1-0.}}
* {{h|Tęgowski|1996| ''Tęgowski J.'' Przodkowie Zofii Holszańskiej, czwartej żony Władysława Jagiełły. // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1996. — T. 8. — S. 27—47.}}
* {{h|Wdowiszewski|2005| ''Wdowiszewski Z.'' Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce. — 2 ed. — Kraków: Avalon, 2005. — S. 75—79. — 335 s. — ISBN 83-918497-2-4.}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=FSIN72gfY7M Обратный отсчёт. Софья Гольшанская. Ход королевы] {{ref-ru}}

{{продкі}}
{{нашчадкі|descendants=3}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Дзяржаўны дзеяч|Вялікае Княства Літоўскае}}

[[Катэгорыя:Гальшанскія]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавельскім саборы]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]</text>
      <sha1>nmyv2cqye1sksdnv6zijx7ibjxpi3vq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157191</id>
      <parentid>5157190</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Генеалогія */</comment>
      <origin>5157191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76514" sha1="85av9akmtn42ubi92tbyc89jws1uolk" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Соф’я Гальшанская
 | арыгінальнае імя          = {{lang-pl|Zofia Holszańska}}
 | партрэт                   = Sonka small.png
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              =

 | тытул                     = Каралева [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|польская]]
 | парадак-жан               = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 =

 | манарх                    =

 | дата нараджэння           = каля [[1405]]
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 21.9.1461
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = родапачынальніца дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;
 | бацька                    = [[Андрэй Вязынскі]]
 | маці                      = {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}
 | муж                       = [[Ягайла]]
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 
* [[Уладзіслаў III Варненчык]]
* Казімір (памёр у маленстве)
* [[Казімір IV Ягелончык]]

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = Sophia of Halshany
 | сайт                      =
}}

'''Соф’я Андрэеўна Гальшанская''' ({{lang-pl|Zofia Holszańska}}; каля {{ДН|||1405}} — {{ДС|21|9|1461}}, {{МС|Кракаў}}) — князёўна з роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|каралева польская]], з 1422 года чацвёртая і апошняя жонка польскага караля [[Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя|5|Гальшанскія|142}}&lt;/ref&gt;.

Перад шлюбам з каралём Соф’я перайшла з [[праваслаўе|праваслаўя]] ў [[каталіцтва]]. Каранавана ў 1424 годзе. Разам з мужам дамагалася замацавання польскага стальца за сваім сынам [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіславам]]. Пасля смерці Ягайлы 1 чэрвеня 1434 года Уладзіслаў стаў каралём, але Соф’я так і не стала [[рэгент]]ам. У 1440 годзе Уладзіслаў стаў таксама [[Спіс каралёў Венгрыі|каралём Венгрыі]], а малодшы сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] — [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князем літоўскім]].

Пасля гібелі старэйшага сына ў {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пад Варнай|ru|Битва при Варне}} 10 лістапада 1444 года Соф’я адстойвала права на сталец іншага свайго сына Казіміра, які, па патрабаванні маці, 25 чэрвеня 1447 года быў каранаваны як польскі кароль.

Была ініцыятаркай першага перакладу [[Біблія|Бібліі]] на [[Польская мова|польскую мову]], вядомага як [[Біблія каралевы Соф’і]].

== Біяграфія ==

Асноўная крыніца пра біяграфію Соф’і — «{{нп5|Хроніка Длугаша|Аналы|ru|Хроника Длугоша}}» [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;, дзе даволі поўна апісана сучаснае аўтару ўнутранае жыццё Польшчы таго часу. Некаторыя звесткі пра дзяцінства будучай каралевы ёсць у «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Найбольш падрабязна даследавана жыццё Соф’і ў працы польскага гісторыка Эдварда Руцкага «Польскія каралевы» ({{lang-pl|Polskie królowe}}), дзе ёй прысвечаны асобны раздзел&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;. Вывучэннем паходжання чацвёртай жонкі Ягайлы займаўся аўтар працы па [[Генеалогія|генеалогіі]] [[Гедзімінавічы|Гедымінавічаў]] [[Ян Тэнгоўскі]]&lt;ref name=&quot;Tęgowski gen&quot;/&gt;. Шмат звестак пра яе змешчана і ў працах, прысвечаных Уладзіславу Ягайле{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279—306}}{{sfn|Gąsiorowski|1972|name=Gąsiorowski|s=121}}.

Соф’я — прадстаўніца княжацкага літоўскага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]] [[Гіпацэнтаўр (герб)|герба «Гіпацэнтаўр»]]{{efn|Радавы маёнтак — [[Гальшаны]] (цяпер вёска ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]).}}. Другая з трох дачок князя [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Вязынскага]] і {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандры Дзмітрыеўны|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}} з роду князёў [[Друцкія|Друцкіх]]&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;&gt;''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л.]]'' Друцкае княства і князі Друцкія // Друцк старажытны: Да 1000-годдзя ўзнікнення горада. — {{Мн.}}, 2000. — С. 49—76.&lt;br /&gt; ''Насевіч В. Л.'' Род князёў Друцкіх у гісторыі Вялікага княства Літоўскага (XIV—XVI стст.) // Старонкі гісторыі Беларусі. — {{Мн.}}, 1992. — С. 80—104.&lt;br /&gt; ''Кузьмин А. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s4_30_8.pdf Опыт комментария к актам Полоцкой земли второй половины XIII — начала XV в.] // {{нп5|Древняя Русь. Вопросы медиевистики||ru|Древняя Русь. Вопросы медиевистики}}. — 2007. — № 4 (40). — С. 50—68.&lt;/ref&gt;.

Старэйшая сястра Соф’і — [[Васіліса Гальшанская|Васіліса]] (памерла да 25 жніўня 1448 года)&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot; /&gt;, малодшая — {{нп5|Марыя Андрэеўна Гальшанская|Марыя|ru|Гольшанская, Мария Андреевна}} (памерла да 1456 года)&lt;ref&gt;''Tęgowski J.'' Powiązania genealogiczne wojewodów mołdawskich Bogdanowiczów z domem Giedyminowiczów w XIV—XV wieku // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1993. — T. 3. — S. 45—67.&lt;/ref&gt;. Паводле [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], пасля смерці бацькі Васіліса і Соф’я разам з маці жылі і выхоўваліся ў сям’і матчынага брата, друцкага князя [[Сямён Дзмітрыевіч Друцкі|Сямёна Дзмітрыевіча]] ў [[Друцк]]у&lt;ref name=&quot;Насевіч&quot;/&gt;{{efn|У Вольфа ў раздзеле пра Гальшанскіх «''u wuja swego kniazia Iwana Dymitrowicza Druckiego''», аднак у раздзеле пра Друцкіх у якасці апекуна дзяўчын указаны Сямён, як і ў летапісе.}}.

=== Шлюб з Ягайлам ===
[[Файл:20090613 003 Наваградак (33).JPG|міні|Гатычныя капліцы Навагрудскага Фарнага касцёла]]
У караля польскага і вялікага князя літоўскага Уладзіслава II Ягайлы было 4 жонкі. Першыя дзве ([[Ядвіга Анжуйская]] і [[Ганна Цэльская]]) рана памерлі і пакінулі па дачцэ, трэцяя — {{нп5|Эльжбета Граноўская||ru|Эльжбета Грановская}} памерла 12 мая 1420 года, не пакінуўшы нашчадкаў{{sfn|Tęgowski|1999|s=93, 130—131|name=Tęgowski}}.

Германскі імператар [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонт]] прапанаваў яму ажаніцца з {{нп5|Соф’я Баварская|удавой||Sophia of Bavaria}} чэшскага караля [[Вацлаў IV|Вацлава]], абяцаючы як пасаг [[Сілезія|Сілезію]]. Рада і каронная шляхта згаджаліся з гэтай прапановай, аднак Ягайла ажаніўся з праваслаўнай князёўнай Соф’яй Гальшанскай, тым часам 17-гадовай дзяўчынай, якая вызначалася «''прыгажосцю болей, чым цнотамі''»{{efn|паводле Я. Длугаша}}.

У канцы 1420 — пачатку 1421 года кароль Ягайла і вялікі князь [[Вітаўт]] дарогай са [[Смаленск]]а спыніліся ў друцкага князя Сямёна Дзмітрыевіча{{sfn|Рудзкі|1993|name=Rudzki}}. Паводле «Хронікі Быхаўца»:
{{Цытата|І, вяртаючыся назад, прыехалі ў Друцк і былі там на абедзе ў князя Сямёна Дзмітрыевіча Друцкага. А ў караля Ягайлы памерла ўжо трэцяя жонка, не даўшы нашчадкаў; І ўбачыў ён ў князя Сямёна дзвюх яго прыгожых пляменніц, старэйшую з іх звалі Васіліса па мянушцы Бялуха, а другую ‒ Сафія. І прасіў Ягайла Вітаўта, кажучы яму так: «''Было ў мяне ўжо тры жонкі, дзве полькі, а трэцяя немка, а нашчадкаў яны не пакінулі. А цяпер прашу цябе, сасватай мне ў жонкі ў князя Сямёна малодшую пляменніцу Сафію, яна з роду рускага і можа быць бог дасць мне нашчадкаў''»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Bychovec/frametext2.htm Хроника Быховца] / Под ред. [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Н. Н. Улащика]] — {{М.}}: Наука, 1966. — С. 76—77.&lt;/ref&gt;.
|}}

Паводле польскай крыніцы тых гадоў, вядомай як ''«Шаматульскі дадатак»'' ({{lang-pl|Dopełnienie szamotulske}}), у часы Ягайлы было павер’е, што шлюб пажылога мужчыны з маладой дзяўчынай абяцаў шматлікіх нашчадкаў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. Па «Хроніцы Быхаўца», Ягайла планаваў ажаніцца з Васілісай, аднак заўважыў у яе вусікі, што, на яго думку, сведчыла пра моцны характар, тым часам сам Ягайла быў ужо немалады і «не адважыўся на яе паквапіцца». Таму кароль схіліў выбар да Сафіі. Напэўна, князь Сямён Дзмітрыевіч меў пярэчанні, бо тады не было ў звычаі выдаваць малодшую сястру раней за старэйшую. Вялікі князь Вітаўт развязаў сітуацыю, выдаў старэйшую сястру Васілісу за пляменніка Ягайлы, бельскага князя [[Іван Уладзіміравіч Бельскі|Івана Уладзіміравіча]], які таксама быў пры Ягайле ў Друцку&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;. Дыскусійным застаецца, ці сам Ягайла папрасіў Вітаўта зладзіць шлюб з Соф’яй, як гэты апісвае «Хроніка Быхаўца»&lt;ref name=&quot;Хроника Быховца&quot;/&gt;, або Вітаўт раіў яму ў жонкі пляменніцу сваёй жонкі [[Юліянія Іванаўна Гальшанская|Юліяніі]], як гэта апісвае Длугаш&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;{{sfn|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006|s=279|name=Krzyżaniakowa, Ochmański}}.

[[Файл:Zophia107Q.jpg|250px|left|150px|міні|Дрэварыт «Каралева Соф’я»]]
Сафія была праваслаўнай і, адпаведна, не магла стаць польскай каралевай, таму ў пачатку 1422 года ў [[Навагрудак|Навагрудку]] яна ахрысцілася паводле каталіцкага абраду і прыняла імя Соф’я&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;&gt;''Długosz J.'' Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście. — Krakowie, 1869. — T. 4. — Ks. 11, 12. — S. 268. — 712 s.&lt;/ref&gt;. Вяселле адбылося ў лютым 1422 года ў [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Навагрудскай касцёльнай капліцы]]. Цырымонію праводзіў біскуп віленскі [[Мацей з Вільні|Мацей]]. Дакладная дата вяселля невядомая, некаторыя даследчыкі называюць 7 лютага{{sfn|Wdowiszewski|2005|s=75—79|name=Wdowiszewski}}, другія — 24{{sfn|Tęgowski|1996|s=27—47|name=Tęgowski gen}}&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot; /&gt;. Пасля шлюбу (вянчання) «маладыя» выехалі ў [[Ліда|Ліду]], дзе і адбываліся асноўныя ўрачыстасці{{sfn|Памяць|2004}}. У Лідзе сабралася мноства гасцей, у ліку якіх быў [[нунцый]] Папы [[Марцін V|Марціна V]] {{нп5|Браты Зена|Антоніа Зена||Zeno brothers}}, чэшскае пасольства, вялікалітоўскае баярства. Банкетаванне ў Лідзе цягнулася аж да вялікага посту. Каранацыя Соф’і адбылася ў [[Кракаў|Кракаве]] ў сакавіку 1424 года. Гэта была самая ўрачыстая каранацыя каралевы ў гісторыі Польшчы.

Паміж сужэнцамі была значная розніца ва ўзросце. Традыцыйна лічыцца, што на час вяселля Ягайлу было каля 71 года, аднак сучасныя даследчыкі схіляюцца да таго, што ён быў прыкладна на 11 гадоў маладзей&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;. Соф’і было каля 17 гадоў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева, жонка Ягайлы (1422—1434) ===
[[Файл:Jogaila and Zofia Holszańska. Pic. by A. Leser.jpg|міні|Ягайла і Соф’я Гальшанская]]
[[Файл:Sofja Halšanskaja. Соф’я Гальшанская (A. Clement, 1627).jpg|250px|міні|Соф’я Гальшанская. [[Данія]], 1627 год.]]
Пасля вяселля Соф’я жыла ў каралеўскім замку на [[Вавель|Вавельскім узгорку]]. Кароль часта вымушаны быў пакідаць маладую жонку. Так Соф’я заставалася адна ў перыяды з сакавіка да лістапад 1422 года, калі была пагроза з боку [[Тэўтонскі Ордэн|Ордэна]]; са снежня 1422 да лютага 1423 года, калі Ягайла знаходзіўся ў Княстве; у сакавіку 1423, калі ён адправіўся ў [[Славакія|Славакію]] для сустрэчы з каралём [[Жыгімонт I Люксембургскі|Жыгімонтам]]. У гэтыя перыяды становішча Соф’і было асабліва хісткім: супраць яе кандыдатуры як каралевы выступалі прадстаўнікі абедзвюх польскіх партый, тым часам як Уладзіслаў не спяшаўся з яе каранацыяй&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Прадстаўнікі народна-курыяльнай групоўкі хацелі бачыць на польскім стальцы дачку Ягайлы ад другога шлюбу {{нп5|Ядвіга Ягайлаўна|Ядвігу|ru|Ядвига Ягайловна}}, заручаную з сынам [[Маркграфства Брандэнбург|курфюрста Брандэнбурга]] {{нп5|Фрыдрых, курфюрст Брандэнбурга|Фрыдрыхам II|ru|Фридрих II (курфюрст Бранденбурга)}}. Гэта партыя выступала ў падтрымку [[гусіты|гусітаў]], у чым нярэдка знаходзіла падтрымку з боку Вітаўта, які, мабыць, і дамогся іх згоды на шлюб караля з Соф’яй. У 1422 годзе ён адправіў у [[Чэхія|Чэхію]] пяцітысячнае войска на чале з [[Жыгімонт Карыбутавіч|Жыгімонтам Карыбутавічам]] як сваім намеснікам у Чэхіі. Паспяховая гусіцкая палітыка Вітаўта — узяцце Жыгімонтам Прагі і абвяшчэнне яго кіраўніком Чэхіі — некалькі ўмацавалі пазіцыі Соф’і. Супраць Соф’і выступалі і прадстаўнікі процілеглай, антыгусіцкай [[Жыгімонт I Люксембургскі|пралюксембургскай]] партыі, якая імкнулася выдаць замуж за Ягайлу ўдаву [[Вацлаў IV|Вацлава IV]] {{нп5|Соф'я Баварская, Рымская каралева|Соф'ю (Офку) Баварскую|pl|Zofia Bawarska}}. Да гэтай групоўкі сярод іншых прылічвалі прадстаўнікоў родаў {{нп5|Род Тэнчынскіх|Тэнчынскіх|ru|Тенчинские}}, {{нп5|Род Тарноўскіх|Тарноўскіх|ru|Тарновские (польский род)}} і ўплывовага протанатарыя каралеўскай канцылярыі [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева Алясніцкага]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Выказана [[гіпотэза]], што Соф’я, апершыся на пралюксембургскую партыю, адыграла не апошнюю ролю ў шэрагу важны прызначэнняў канца 1422 — пачатку 1423 гадоў: Збігнеў Алясніцкі стаў кракаўскім біскупам, {{нп5|Ян Шафранец||ru|Шафранец, Ян}} — [[Канцлер вялікі каронны|каронным канцлерам]], {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} — {{нп5|Падканцлер каронны|падканцлерам|pl|Podkanclerzy koronny}}&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;&gt;''Maleczyńska E.'' Rola polityczna królowej Zofii Holszańskiej na tle walki stronnictw w Polsce w latach 1422—1434 // Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie. — Dz. II. — T. XIX. — Z. 3. — Lwów, 1936. — 118 s.&lt;/ref&gt;. Супраць гэтай версіі кажа той факт, што, хоць на гэты момант шлюб Соф’і з Ягайлам доўжыўся ўжо год, у рэчаіснасці пара пражыла разам не больш за 8‒9 тыдняў{{sfn|Duczmal|1996|s=421—432|name=Duczmal}}.

У сакавіку 1423 года ў [[Кежмарак|Кежмарку]] адбылася сустрэча Ягайлы і Жыгімонта Люксембургскага. Было прынята пагадненне, паводле якога Польшча адмаўлялася ад кантактаў з гусітамі і адклікала з Чэхіі Жыгімонта Карыбутавіча. Праз некаторы час палітычныя пазіцыі Соф’і і пралюксембургскай партыі значна ўзмацніліся. Восенню 1423 года Ягайла прыняў канкрэтныя меры ў справе яе каранацыі, якая была прызначана на 25 снежня, аднак па невядомых прычынах не была праведзена ў тэрмін. У канцы года, тым часам як Уладзіслаў быў на [[Рускае ваяводства|Русі]], Соф’я прыняла ў Кракаве караля [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Данія|Даніі]] і [[Швецыя|Швецыі]] {{нп5|Эрык Памеранскі|Эрыка Памеранскага|ru|Эрик Померанский}}&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каранацыя Соф’і адбылася 5 сакавіка 1424 года ў кракаўскім [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Кафедральным саборы]]. Цырымонію праводзіў [[архібіскуп]] [[Гнезна (Польшча)|гнезненскі]] {{нп5|Войцех Ястжэмбец||pl|Wojciech Jastrzębiec}} пры ўдзеле [[кардынал]]а {{нп5|Бранда дэ Касцільёне||pl|Branda de Castiglione}}. На цырымоніі прысутнічалі таксама кароль чэшскі і венгерскі Жыгімонт з жонкай [[Барбара Цылі|Барбарай]], герцаг баварскі [[Людвіг VII Барадаты|Людвіг VII]], Эрык Памеранскі, чатыры мазавецкія [[Пясты]], восем сілезскіх, а таксама шматлікая дэлегацыя літоўскіх і рускіх князеў на чале з Жыгімонтам Карыбутавічам&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;. У якасці каранацыйнага абетнага дару Соф’я ахвяравала сабору [[рэлікварый]], у якім захоўвалася галава [[Станіслаў са Шчэпанава|святога Станіслава]].

[[Файл:AGAD Wladyslaw Jagiello, krol polski, dodaje wsie Zagosc i Bogucice do wiana swojej zony, krolowej Zofii Holszanskiej.png|міні|Дакумент, па якім Уладзіслаў Ягайла, кароль польскі, дадае вёскі Загасць і Багучыцэ да вяна сваёй жонкі, каралевы Соф’і Гальшанскай]]
9 сакавіка 1424 года Ягайла перадаў у валоданне жонцы вёскі {{нп5|Вёска Старая Загасць|Загасць|pl|Stara Zagość}} і {{нп5|Багучыцэ||pl|Bogucice Pierwsze}}, а 11 сакавіка — [[Вена (права)|вена]] на суму 20 тысяч [[Пражскі грош|пражскіх грошаў]] на гарадах [[Радам]]е, Сончы, [[Беч]]ы, Жарноўцы, [[Санак]]у, [[Інаўроцлаў|Інаўроцлаве]] і [[Няшава|Няшаве]]&lt;ref name=&quot;Gąsiorowski&quot;/&gt;.

У ноч на 31 кастрычніка 1424 года Соф’я нарадзіла сына Уладзіслава. Намаганні каралеўскай сям’і былі накіраваны на замацаванне за ім права на сталец. Для пачатку Ягайла пастанавіў духавенству маліцца за спадчынніка, было праведзена вельмі ўрачыстае [[хрышчэнне]]. Дзіцяці прыпісалі аж 25 хросных бацькоў, у тым ліку Папу [[Марцін V|Марціна V]], караля Жыгімонта, [[дож]]а [[Венецыя|Венецыі]]. Бацькоўства Ягайлы ніхто не аспрэчваў, бо сын быў вельмі на яго падобны. У красавіку 1425 года на з’ездзе ў Брэсце Куяўскім быў распрацаваны дакумент, у выпадку прыняцця якога Уладзіслаў прызнаваўся каралём, але выбарным каралём (элекцыйным). Пра [[рэгент|рэгенцтва]] Соф’і, якога яна настойліва дабівалася, гаворка не ішла. Акрамя таго, будучы кароль мог уступіць на пасад толькі па дасягненні паўналецця, папярэдне даўшы прысягу на захаванне старых і наданне новых прывілеяў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Па радзе Жыгімонта Люксембургскага і літоўскай шляхты, каралеўская пара адмовілася падпісваць гэты дакумент. Было вырашана пачаць збор подпісаў гарадоў, зямель і службовых асоб, якія прызнавалі права Уладзіслава на атрыманне ў спадчыну трона і магчымае рэгенцтва Соф’і і князя Вітаўта. На з’ездзе ў [[Лэнчыца|Лэнчыцы]] ў 1426 годзе Алясніцкі вярнуў прысутным непадпісаны каралём дакумент, які тыя ў знак пратэсту пасеклі шаблямі на часткі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У лютым 1425 года спадчыну трона прызнаў горад [[Кракаў]], у сакавіку — [[Конін]], у кастрычніку — [[Львоў]]. У чэрвені 1427 года [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|галіцкая]] шляхта дала згоду на атрыманне ў спадчыну трона каралевічам Уладзіславам, а Соф’ю і Вітаўта прызнала магчымымі рэгентамі&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

10 мая 1426 года ў Соф’і нарадзіўся другі сын, які пры хрышчэнні атрымаў імя Казімір. Аднак неўзабаве, 2 сакавіка 1427 года, дзіця памерла. Існуюць некаторыя сумненні ў дакладнасці дат нараджэння і смерці каралевіча. У 1950 годзе былі праведзены даследаванні астанкаў Казіміра, якія дазваляюць зрабіць выснову аб тым, што ён памёр у паўтарагадовым узросце&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. 30 лістапада 1427 года нарадзіўся трэці сын, названы ў гонар дзеда [[Андрэй Вязынскі|Андрэя Гальшанскага]] Казімірам Андрэем&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.
[[Файл:Sypniewski - Przysięga królowej Zofii Holszańskiej.jpg|250px|міні|{{нп5|Фелікс Сыпнеўскі||pl|Feliks Sypniewski}}. «Прысяга каралевы Соф’і», 1873 год.]]
Вясной 1427 года цяжарная трэцім дзіцем Соф’я была абвінавачана ў шлюбнай здрадзе, і Ягайла паверыў чуткам. [[Двор сюзерэна|Дваровыя]]} Соф’і Катажына і Эльжбета Шчукаўскія былі заключаны пад варту, пад катаваннямі яны назвалі імя нібыта палюбоўніка Соф’і. Ім аказаўся сын кароннага падскарбія рыцар {{нп5|Гінча з Рогава|Гінча (Генрых) з Рогава|pl|Hińcza z Rogowa}}. Акрамя Гінчы было названа яшчэ шэсць імён: {{нп5|Пётр Куроўскі||pl|Piotr Kurowski}}, Ваўжынец Зарэмба, Ян Краска, {{нп5|Ян Ташка Канецпольскі|Ян Канецпольскі|ru|Конецпольский, Ян Ташка}} і браты Пётр і Дабяслаў з [[Шчэкаціны|Шчэкацін]]. Тром абвінавачаным (Яну Канецпольскаму і братам Шчэкацінскім) удалося збегчы, астатнія былі арыштаваныя. Каралева была пасаджана пад дамашні арышт, бо, паводле Длугаша, баяліся, «каб пры звычайных плоці сваёй недахопах не трапіла ў горшую бяду». Усе арыштаваныя не пацвярджалі віны Соф’і, а Гінча толькі паўтараў: «Каралева не здраджвала каралю». Па рашэнні Ягайлы быў праведзены суд пад старшынствам Вітаўта (іншымі суддзямі былі кракаўскі ваявода Ян Тарноўскі, ваявода [[Сандомеж|сандамірскі]] {{нп5|Мікалай з Міхалова|Мікалай Куразвенцкі|pl|Mikołaj z Michałowa}}, кракаўскі [[кашталян]] і Збігнеў Алясніцкі). Пасля нараджэння трэцяга сына Соф’я прынесла ачышчальную клятву на [[Біблія|Бібліі]], тое ж зрабілі сем паважаных дам і адна служанка Соф’і. Справа была закрыта, арыштаваных адпусцілі, але адносіны каралеўскай пары і рэпутацыя Соф’і былі сапсаваныя назаўжды. У будучыні факт бацькоўства Ягайлы не падвяргаўся сумненню, напрыклад, па словах польскага гісторыка другой паловы XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], Казімір быў вельмі падобны да бацькі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Праз некалькі гадоў, у 1431 годзе, каралева абвінаваціла ў паклёпе Яна Стража з Бялачава, звязанага як з Алясніцкім, так і з [[Мазавецкае княства|князямі мазавецкімі]]. Па выніках суда, на якім сведкамі выступілі Гінча з Рогава і Пётр Куроўскі, Страж быў пасаджаны ў турму ў Сандаміры&lt;ref name=&quot;Krzyżaniakowa, Ochmański&quot;/&gt;.

4 сакавіка 1430 года на з’ездзе ў {{нп5|Едлін|Едліне|pl|Jedlnia}} Ягайла быў вымушаны прыняць выстаўленыя ўмовы. Была зацверджана элекцыйнасць (выбарнасць) прастола (пасля смерці караля палякі павінны абраць новага манарха з аднаго з яго сыноў), новы манарх быў абавязаны пацвярджаць [[Прывілей|прывілеі]], Соф’і і князю Вітаўту адмаўлялася ў рэгенцтве&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Каля 1430 года захварэла прынцэса Ядвіга. Шмат хто лічыў, што яе атруціла Соф’я, да чаго схіляюцца і некаторыя сучасныя гісторыкі, у прыватнасці Малгажата Дучмаль&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Справа дайшла да прынясення ачышчальнай клятвы, але звесткі Яна Длугаша настолькі няпэўныя, што не вядома, ці не клялася хворая Ядвіга, што не была атручана&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Małaczyńska G.'' Jadwiga, córka Władysława Jagiełły // Polski Słownik Biograficzny. — 1962—1964. — T. 10.&lt;/ref&gt;, ці Соф’я, што не датычная да атручвання&lt;ref name=&quot;Maleczyńska E.&quot;/&gt;. Ядвіга памерла 8 снежня 1431 года. Нягледзячы на тое, што ў Ягайлы было двое сыноў, Ядвіга ўсё ж мела некаторыя шанцы на трон. Сярод польскай шляхты былі рознагалоссі па пытанні спадчыннасці або выбарнасці манархіі. Акрамя таго, яшчэ ў 1413 годзе з’езд у Едліне прызнаў Ядвігу пераемніцай прастола&lt;ref name=&quot;Tęgowski&quot;/&gt;.

Соф’я была адной з тых, хто падтрымліваў ідэю каранацыі вялікага князя Вітаўта. Каранацыя была прызначаная на 15 жніўня 1430 года, але карона ад імператара Жыгімонта Люксембургскага была затрымана палякамі, якія асцерагаліся ўзмацнення Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

1 чэрвеня 1434 года ў [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гарадку]] памёр кароль Уладзіслаў II, Соф’я засталася ўдавой. Перад смерцю Ягайла прасіў, каб каралём абралі яго старэйшага сына, а апеку над дзецьмі даручыў Алясніцкаму, якому ён перадаў свой пярсцёнак ад шлюбу з [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай]]. Невядома, ці казаў Ягайла што-небудзь пра каралеву Соф’ю&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

=== Каралева-маці (1434—1461) ===
[[Файл:Jagiełło sarcophagus figure.jpg|thumb|right|250px|Ягайла. Фрагмент {{нп5|Эфігія|эфігіі|ru|Эффигия}}]]
[[Файл:AGAD Pieczec Zofii Holszanskiej, krolowej polskiej.png|250px|міні|Пячатка Соф’і Гальшанскай, каралевы польскай]]
На з’ездзе ў [[Познань|Познані]] было вырашана правесці элекцыю (выбары) 29 чэрвеня, а непасрэдна перад гэтым каранаваць Уладзіслава. У час пахавання Ягайлы дата выбараў была перанесена на 25 ліпеня. 20 ліпеня антыягелонаўская апазіцыя склікала свой з’езд. Удзельнікі былі супраць абрання Уладзіслава, бо лічылі дзесяцігадовага хлопчыка занадта маладым для пацвярджэння прывілеяў, што магло пахіснуць пазіцыі шляхты. Сітуацыю змяніў Алясніцкі, які прыбыў у спешцы на з’езд, заручыўшыся падтрымкай каралевы, і здолеў не дапусціць прыняцця якіх-небудзь шкодных для дынастыі рашэнняў&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

На выбарах, якія прайшлі 25 ліпеня, апазіцыя зноў паставіла пытанне пра спрэчнасць прысягі непаўналетняга манарха. Большасць прысутных пагадзілася з пярэчаннямі, баючыся, што ў будучым Уладзіслаў можа адмовіцца ад дадзенай пры элекцыі прысягі, спаслаўшыся на сваё непаўналецце. Слова ўзяў Алясніцкі. Ён пачаў зачытваць {{нп5|Статут, Сярэднявечча|статуты|ru|Статут (Средние века)}} караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]], у якіх нічога не было сказана пра абмежаванні на каранацыю непаўналетніх. Акрамя таго, Алясніцкі прапанаваў, каб сваякі каралевіча і некаторыя духоўныя асобы ад імя каралевіча абавязаліся стрымаць тронныя абавязацельствы і пасля дасягнення ім паўналецця. Словы Алясніцкага не пераканалі шляхту, і тады прыхільнікі дынастыі вырашылі пайсці на хітрасць. {{нп5|Маршалак вялікі каронны|Каронны маршалак|ru|Маршалок великий коронный}} {{нп5|Ян Гловач Алясніцкі|Ян Алясніцкі|ru|Jan Głowacz Oleśnicki}}, брат [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева]], прапанаваў, каб усе прыхільнікі юнага караля сталі па правы бок ад яго, а праціўнікі — па левы. У выніку ў лагеры праціўнікаў аказалася толькі тры чалавекі, але і яны былі выцесненыя на правы бок прыхільнікамі каралевіча&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

Соф’я не стала рэгентам, але ўвайшла ў рэгенцкі савет, які ўзначаліў Алясніцкі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Саюз каралевы-маці і Алясніцкага неўзабаве распаўся. Рэгент Алясніцкі быў прыхільнікам барацьбы з гусітамі, у [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|грамадзянскай вайне ў Вялікім княстве Літоўскім]] падтрымліваў [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] і быў адным з {{нп5|Апалагет|апалагетаў|ru|Апологет}} ідэі інкарпарацыі Літвы ў склад Польшчы. Соф’я ж сімпатызавала гусіцкаму руху, а ў міжусобнай вайне падтрымлівала [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу Альгердавіча]]&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

31 кастрычніка 1436 года Уладзіслаў дасягнуў паўналецця — яму споўнілася чатырнаццаць гадоў, што і было прызнана на з’ездзе ў [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве]]. 16 студзеня 1437 года кароль пацвердзіў прывілеі. Пазіцыі Соф’і ў каралеўстве значна аслаблі, хоць яе ўплыў на караля быў досыць вялікі&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Sophia of Halshany signature as Queen of Poland.png|thumb|250px|Подпіс Соф’і Гальшанскай як каралевы польскай, 1454 год: ''Zophia dei gratia Regina Polonie'']]

Яшчэ летам 1435 года Соф’я дапамагла збегчы з польскай турмы малдаўскаму [[Гаспадар (тытул)|гаспадару]] {{нп5|Ілья I|Ільі|ru|Илья I}}. У 1438 годзе беспаспяхова спрабавала дабіцца для малодшага сына чэшскага стальца. 3 мая 1439 года 168 шляхціцамі на чале са {{нп5|Спытка III з Мельштына|Спыткам з Мельштына|ru|Спытко III из Мельштына}}, сярод якіх былі і набліжаныя Соф’і (у тым ліку і Гінча з Рогава), была ўтворана накіраваная супраць Алясніцкага прагусіцкая {{нп5|Канфедэрацыя Спыткі III з Мельштына|навакорчынская канфедэрацыя|pl|Konfederacja Spytka z Melsztyna}}. Паводле Длугаша, канфедэрацыя адбылася толькі дзякуючы «падбухторванню і абяцанням з боку Соф’і». Алясніцкі накіраваў на канфедэратаў войска. Перад самай бітвай па невядомых прычынах прыхільнікі Соф’і пакінулі лагер канфедэратаў і перайшлі на бок Алясніцкага, а Гінча нават узначаліў каралеўскую пяхоту. 4 мая ў {{нп5|Бітва пад Гратнікамі|бітве пад Гратнікамі|pl|Bitwa pod Grotnikami}} паўстанцы былі разгромленыя. Уплыў Алясніцкага дасягнуў свайго піку, у той час як Соф’я ў чарговы раз пацярпела палітычнае паражэнне&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

27 кастрычніка 1439 года памёр кароль Венгрыі, Чэхіі і Германіі [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт Габсбург]]. Алясніцкі пры падтрымцы Соф’і планаваў выдаць 31-гадовую ўдаву Альбрэхта {{нп5|Лізавета Люксембургская|Лізавету|ru|Елизавета Люксембургская}} за 16-гадовага караля Уладзіслава. Справа ўскладнялася тым, што Лізавета была цяжарная і спадзявалася на нараджэнне сына. Антынямецкі настроены венгерскі сейм дабіваўся ад удавы згоды на замужжа з Уладзіславам Ягелонам: дынастычны саюз значна ўзмацніў бы шанцы ў процістаянні з усё мацнейшай агрэсіяй [[Асманы|асманаў]]. Лізавета была вымушана пагадзіцца на шлюб, але пасля нараджэння сына, названага [[Ладзіслаў Постум|Уладзіславам]], 22 мая адклікала сваю згоду і аб’явіла каралём сына. 8 сакавіка польскі кароль Уладзіслаў прыняў прысягу на шлюб з Лізаветай і пачаў рыхтавацца да ад’езду ў Венгрыю, дзе склалася вельмі напружаная абстаноўка, якая пагражала грамадзянскай вайной. Соф’я правяла з сынам два дні, яшчэ не ведаючы, што бачыць яго апошні раз у жыцці&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

20 сакавіка 1440 года ў выніку змовы быў забіты вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Кейстутавіч]]. Яго сын [[Міхаіл Жыгімонтавіч|Міхаіл]] паспрабаваў заняць бацькоўскі трон, але не атрымаў дастатковай падтрымкі сярод [[магнат]]аў. Па ініцыятыве каралевы-маці было вырашана паслаць у [[Вільнюс|Вільню]] малодшага сына Соф’і Казіміра. Па радзе Алясніцкага кароль прызначыў яго толькі сваім намеснікам у Вялікім Княстве Літоўскім. У княстве Казімір карыстаўся шырокай падтрымкай магнатэрыі, у тым ліку яго падтрымлівалі сваякі па матчынай лініі: [[Гальшанскія]] і [[Друцкія]], а таксама вельмі ўплывовы магнат [[Ян Гаштольд]]. 29 чэрвеня Казімір быў абраны вялікім князем Літоўскім, тым самым выйшаў з падпарадкавання брату&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

У 1440—1444 гадах Соф’я адышла ад актыўнай палітычнай дзейнасці. Яна жыла ў {{нп5|Санацкі замак|Санацкім замку|uk|Сяноцький замок}}, цікавілася, пераважна, вядзеннем гаспадаркі і ўважліва сачыла за інфармацыяй, якая паступала з Венгрыі. Дзякуючы сваёй актыўнай дзейнасці ў барацьбе з асманамі яе старэйшы сын Уладзіслаў праславіўся ў Еўропе. У снежні 1444 года да Соф’і сталі даходзіць чуткі пра яго трагічную гібель у {{нп5|Бітва пры Варне|бітве пры Варне|ru|Битва при Варне}}. Аднак цела ніхто не бачыў, таму Соф’ю не пакідала надзея, што Уладзіслаў жывы і трапіў у палон да турак. Час ішоў — вестак пра лёс Уладзіслава не паступала. У гэтых умовах Соф’я накіравала ўсе намаганні на забеспячэнне польскага трона свайму малодшаму сыну&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У красавіку 1445 года на з’ездзе ў [[Серадз]]е Казімір быў абраны каралём з умовай, што ў выпадку вяртання Уладзіслава абранне будзе анулявана. Восенню таго ж года ў Пётркове адбыўся з’езд, на якім прысутнічала і Соф’я. Запрошаны быў і Казімір, але па патрабаванні шляхты Вялікага княства, якая выступала за незалежнасць ад Польшчы, Казімір адмовіўся прыехаць, перадаўшы з пасламі, што не прэтэндуе на польскую карону, бо верыць у вяртанне брата. Было вырашана паслаць да Казіміра афіцыйнае пасольства з прапановай польскай кароны. Хоць Соф’я і не была ўключана ў пасольства, яна вырашыла да яго далучыцца. Сустрэча адбылася ў [[Гродна|Гродне]], але, нягледзячы на просьбы маці, Казімір быў непахісны&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

У студзені 1446 года на сейме ў Пётркове Соф’я заклікала палякаў выбраць іншага караля. Яна чакала, што Казімір не захоча губляць права на трон і вернецца ў Польшчу. 30 сакавіка было прынята рашэнне, што, калі Казімір не вернецца, трон дастанецца мазавецкаму князю {{нп5|Баляслаў IV Варшаўскі|Баляславу Варшаўскаму|ru|Болеслав IV Варшавский}}. У тым жа годзе на сейме ў [[Новы Корчын|Новым Корчыне]] Соф’я са слязамі на вачах умольвала па страце ёй старэйшага сына не пазбаўляць кароны малодшага. Восенню таго ж года ў [[Брэст|Брэсце Літоўскім]] каралева сустрэлася з сынам. Пад уплывам маці і некаторых паноў Казімір пагадзіўся стаць польскім каралём. 23 чэрвеня 1447 года ён урачыста заехаў у Кракаў, а 25 чэрвеня адбылася каранацыя&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Ужо ў першыя гады свайго кіравання Казімір уступіў у канфлікт з Алясніцкім. У 1448 годзе пры ўдзеле Соф’і была прадпрынята няўдалая спроба перавесці Збігнева на пасаду [[Гнезна (Польшча)|Гнезненскага]] {{нп5|Архіепіскапства Гнезненскае|архіепіскапа|ru|Архиепископство Гнезненское}}. Для Алясніцкага гэта азначала аддаленне ад сталіцы і страту ўплыву на дзяржаўныя справы. Аднак ён змог застацца ў Кракаве, а 27 кастрычніка таго ж года архіепіскапам Гнезненскім быў абраны {{нп5|Уладзіслаў Апароўскі||ru|Опоровский, Владислав}}. Вядома, што сярод ворагаў Алясніцкага быў і маршалак дворны Ян з [[Загуж]]а&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

[[Файл:Zofia holszanska.tif|left|thumb|Эксгумацыя цела Соф’і Гальшанскай, 1902 год.]]
У адрозненне ад Алясніцкага, у [[Малдаўскае княства|малдаўскіх]] справах Казімір падтрымліваў пляменніка Соф’і (то-бок свайго [[Сваяцтва|стрыечнага брата]]) {{нп5|Раман II, кіраўнік Малдаўскага княства|Рамана II|ru|Роман II (правитель Молдавского княжества)}}, якому ў 1447 годзе дапамог забіць правенгерскі настроенага дзядзьку і заняць трон. Аднак ужо ў наступным годзе {{нп5|Пётр II, кіраўнік Малдаўскага княства|Пётр II|ru|Пётр II (правитель Молдавского княжества)}}, іншы дзядзька Рамана, з дапамогай венграў скінуў яго. Раман збег у [[Кракаў]], але быў атручаны і памёр ва ўзросце 22 гадоў. У 1449 годзе з дапамогай Казіміра барацьбу за трон пачаў брат Рамана {{нп5|Алексэндрэл||ru|Алексэндрел}}. У наступным годзе палякі пацярпелі паразу ад {{нп5|Багдан II|Багдана II|ru|Богдан II}}. Алексэндрэл змог стаць гаспадаром толькі пасля смерці Багдана ў 1452 годзе (і тое, толькі паловы княства), але ўжо ў 1455 годзе быў канчаткова разбіты {{нп5|Пётр III Арон|Пятром III Аронам|ru|Пётр III Арон}}&lt;ref&gt;Стати В. История Молдовы. — Кишинёв: Tipografia Centrală, 2002. — С. 60—64. — 480 с. — ISBN 9975-9504-1-8.&lt;/ref&gt;.

У 1448 годзе каралева знаходзілася з сынам у Літве. У 1452 годзе памёр пажыццёвы валадар [[Луцк]]ай зямлі [[Свідрыгайла Альгердавіч]]. Каралева выношвала планы далучэння гэтых земляў да Польшчы, але Казімір быў за пакіданне [[Валынь|Валыні]] у складзе княства. На з’ездзе ў Пётркове ў 1453 годзе на працягу пяці дзён Соф’я на каленях умольвала сына больш клапаціцца аб пашырэнні Польскай кароны (актыўным прыхільнікам [[экспансія|экспансіі]] быў таксама кракаўскі кашталян {{нп5|Ян Чыжоўскі|Ян з Чыжова|pl|Jan Czyżowski}}). Аднак кароль быў непахісны. У тым жа годзе ён пацвердзіў правы маці на атрыманыя раней зямлі і даходы, але новых правоў не дараваў&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Восенню 1458 года Соф’я адправіла пасла ў [[Рым]] з мэтай афіцыйнага выказвання павагі новаму [[Тытул Папы Рымскага|Папе]] [[Пій II|Пію II]]. Аднак сапраўднай мэтай пасольства было даведацца пра меркаванне Папы аб бягучай [[Трынаццацігадовая вайна (1454—1466)|вайне Польшчы з Ордэнам]]&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

=== Хвароба і смерць ===
Летам 1461 года каралева-маці захварэла. Мяркуючы, што арганізм зможа перамагчы хваробу, яна адмовілася прымаць лекі. Аднак хвароба прагрэсіравала — Соф’ю разбіў {{нп5|параліч||ru|Паралич}}. [[21 верасня]] [[1461]] года яна памерла ў Кракаве, паспавядаўшыся і прыняўшы прычасце па хрысціянскіх канонах. Казіміра ў гэты час у сталіцы не было, таму на працягу васьмі дзён (да вяртання караля) цела Соф’і знаходзілася ў [[Базіліка Святога Арханёла Міхаіла (Кракаў)|касцёле святога Міхаіла]]&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;.

[[28 верасня]] Соф’я была ўрачыста пахавана ў заснаванай па яе ж фундацыі {{нп5|Капліца каралевы Соф'і|капліцы Святой Тройцы|pl|Kaplica królowej Zofii na Wawelu}} [[Сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскага кафедральнага касцёла]]. Яшчэ раней каралева распарадзілася, каб яе пахавалі пры заходняй сцяне капліцы, як гэта прынята па праваслаўным звычаі. Надмагілле каралевы Соф’і можна ўбачыць і сёння. Пасля смерці Соф’я пакінула вялікія даўгі, разабрацца з якімі даручалі сыну&lt;ref name=&quot;Длугош&quot;/&gt;. Некаторыя яе землі адыйшлі да Гінчы з Рогава&lt;ref name=&quot;Rudzki&quot;/&gt;.

== Уклад у культуру і навуку ==
[[Файл:Karta z Biblii Królowej Zofii.jpeg|thumb|right|250px|Старонка з «[[Біблія каралевы Соф’і|Бібліі каралевы Соф’і]]»]]
Існуе меркаванне, што Соф’я была апошняй непісьменнай каралевай Польшчы
{{sfn|Rudzki|1990|s=98—126|name=Rudzki2}}. Некаторыя гісторыкі мяркуюць, што яна навучылася чытаць ужо пасля вяселля&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;. Як бы там ні было, каралева аказвала істотную фінансавую падтрымку [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскай акадэміі]] і была адзіным заступнікам гэтай навучальнай установы&lt;ref name=&quot;Duczmal&quot;/&gt;.

Каля 1427 года сакратар і падканцлер каронны (а пазней [[Познань|Познанскі]] {{нп5|Архіепархія Познані|епіскап|ru|Архиепархия Познани}}) {{нп5|Станіслаў Цёлак||ru|Цёлек, Станислав}} напісаў лацінскі тэкст на музыку невядомага аўтара — знакаміты [[гімн]] «Пахвала Кракаву» ({{lang-la|Laus Cracoviae}})&lt;ref name=&quot;Wojnowska&quot;&gt;''Wojnowska E.'' [http://bn.org.pl/download/document/1246021122.pdf «Kras. 52» — europejski zabytek polskiej kultury muzycznej z I połowy XV wieku] // Biuletyn informacyjny biblioteki narodowej. — 2002. — № 4 (163). — S. 40—44.&lt;/ref&gt;. Акрамя іншага, у гімне ёсць словы, якія прыкладна можна перакласці як «…чысціня каралевы ззяе на ўвесь свет сярод хараства палацаў»&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |title       = In Praise of Krakow by Stanisław Ciołek
 |publisher   = Deacon's blog
 |lang        = en
 |description = Перевод гимна на польский и английский
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20140821004105/http://konicki.com/blog2/2009/10/24/october-24-in-praise-of-krakow-by-stanislaw-ciolek/#comments
 |archivedate = 21 жніўня 2014
 |accessdate  = 3 жніўня 2016
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;.

У 1432 годзе каралева заснавала капліцу Святой Тройцы ў Вавельскім кафедральным касцёле. Сцены капліцы былі ўпрыгожаны [[фрэска]]мі ў рускім стылі, якія, аднак, не захаваліся да нашых дзён. Лічыцца, што для капліцы Соф’я заказала [[алебастр]]авыя пліты з выявай Дабравешчання і Адведзін Найсвяцейшай Панны Марыі, хоць магчыма, што пліты прызначаліся для кракаўскага {{нп5|Касцёл Святой Ганны, Кракаў|касцёла Святой Ганны|ru|Костёл Святой Анны (Краков)}}&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

У 1453 годзе па яе ініцыятыве пачаўся пераклад Бібліі на [[Польская мова|польскую мову]]. Адным з аўтараў перакладу з [[чэшская мова|чэшскай мовы]] быў [[капелан]] {{нп5|Андрэй з Яшовіц||pl|Andrzej z Jaszowic}}. Гэты пераклад, вядомы як «[[Біблія каралевы Соф’і]]», з’яўляецца першым вядомым перакладам Бібліі на польскую мову. Праца над першым томам была завершана ў 1455 годзе, другім — у 1460 годзе. Не выключана, што другі том быў скончаны ўжо пасля смерці Соф’і&lt;ref name=&quot;Rudzki2&quot;/&gt;.

Каралева Соф’я, напэўна, была аўтарам слоў найстарэйшага твора ў {{нп5|музычная форма|жанры|ru|Музыкальная форма}} {{нп5|Думка, жанр|думка||Dumka (musical genre)}}. У тэксце ўтрымліваўся заклік да {{нп5|Казацтва на Украіне|казакаў|ru|Казачество на Украине}} адпомсціць за смерць яе сына Уладзіслава&lt;ref&gt;''Serczyk W. A.'' Na dalekiej Ukrainie. Dzieje kozaczyzny do 1648 roku. — Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984. — 396 s. — ISBN 83-08-01214-0.&lt;/ref&gt;.

=== Вынікі жыцця ===

Соф’я нарадзіла Ягайлу трох сыноў (сярэдні памёр немаўлём) і стала заснавальніцай дынастыі Ягелонаў. У сучаснікаў былі сумненні наконт бацькоўства першага хлопчыка, але трэці сын [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]], які нарадзіўся, калі каралю Ягайлу споўнілася 76 гадоў, быў настолькі падобны да бацькі, што атрымаў мянушку Ягелончык. Дынастыя Ягелонаў правіла аб’яднанай польска-літвінскай дзяржавай да 1572 года, Венгрыяй і Чэхіяй — да 1529 года. Два сыны, чатыры ўнукі і два праўнукі Соф’і Гальшанскай сталі каралямі.

== Вобраз у мастацтве ==
[[Файл:Coin_reverse_Sofia_of_Halshahy.png|thumb|right|250px|Соф’я Гальшанская на памятнай манеце Нацбанка Беларусі, 2006 год.]]

Біяграфія Соф’і Гальшанскай легла ў аснову гістарычнай аповесці польскага пісьменніка [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «{{нп5|Маці каралёў: часы Ягайлавы|Маці каралёў|pl|Matka królów (powieść)}}», напісанай у рамках цыкла з 29 аповесцей «Гісторыя Польшчы» ({{lang-pl|Dzieje Polski}}) і выданай у 1883 годзе&lt;ref&gt;''Kraszewski J. I.'' [[s:pl:Matka królów|Matka królów]]. — Warszawa: Spółka Księgarzy Warszawskich, 1883.&lt;/ref&gt;. Аўтар, які добра ведаў гісторыю Польшчы, пабудаваў сюжэт аповесці на аснове «Хронікі Польшчы» гісторыка, кракаўскага каноніка [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], да якой часам падыходзіў некрытычна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;&gt;''Крашэўскі Ю.'' Маці каралёў. Паперы Глінкі. Гістарычныя аповесці / Пер. з польск., прадмова і каментарыі [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхася Кенькі]]. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2007. — С. 3—5. — ISBN 978-985-02-0926-9. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

Дзеянне твору ахоплівае перыяд з 1421 года па 1434 год. У пачатку аповесці Сонька паўстае прыгожай шаснаццацігадовай дзяўчынай, якая знаходзіцца пад апекай вялікага князя [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], што гістарычна няпэўна&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt; (хоць Соф’я і часта гасцявала ў яго). Мудрагелісты і разважлівы палітык Вітаўт хоча выкарыстоўваць Соф’ю, каб узмацніць уплыў на слабавольнага Ягайлу і ў канчатковым выніку дабіцца самастойнасці Вялікага Княства Літоўскага. Але Соф’я не збіраецца падпарадкоўвацца Вітаўту, маючы ўласныя амбіцыі&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. У аповесці каралева мудрая і набожная, старанна клапоціцца ў першую чаргу пра сваіх дзяцей; Вітаўт — інтрыган і ўладалюбец. На думку перакладчыка аповесці на [[Беларуская мова|беларускую мову]] літаратуразнаўца [[Міхаіл Паўлавіч Кенька|Міхаіла Кенькі]], гэтакі адмоўны вобраз Вітаўта сфарміраваны пад уплывам Длугаша, які непрыхільна ставіўся да Вітаўта і Соф’і, хоць патрон храніста [[Збігнеў Алясніцкі]] намаляваны ў аповесці значна больш крытычна, чым у самой хроніцы&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;. Аповесць заканчваецца падзеямі 1434 года, калі старэйшы сын Соф’і быў абраны каралём польскім&lt;ref name=&quot;Кенькa&quot;/&gt;.

Шлюбу Ягайлы, які не меў дынастычнага пераемніка, з праваслаўнай князёўнай Соф’яй Гальшанскай прысвечана асобная частка паэмы «[[Пруская вайна]]» [[Ян Вісліцкі|Яна Вісліцкага]]. Маладая, кажа паэт, «чароўная німфа ў краіне русінаў, Боская німфа — найпрыгажэйшая ў свеце дзяўчына». Поруч з урачыстым аратарскім стылем тут ёсць пастаральныя матывы, дасціпныя [[эўфемізм]]ы, напрыклад, пра тое, як [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] турбаваў алімпійскіх багоў, «шукаючы князю сівому сужонку». Увага перанесена на лірычную тэму — песню пра любіміцу народа, добрую шляхцянку слаўнага роду [[Гальшанскія|Гальшанскіх]], што красою сваёю пераўзышла грэчаскіх багінь і німф. На вяселле Юпітэр склікае ўсіх алімпійцаў: багіня [[Юнона]] абяцае маладой шчасце і багацце, [[Мінерва]] гарантуе яе дзецям мудрасць, а [[Марс (міфалогія)|Марс]] зычыць усёй дынастыі ваенную славу. Урэшце багіня кахання прыводзіць на вяселле «німфу русінаў» Соньку. Народ славіць каралеўскі шлюб радаснымі песнямі, музыкай, гучаць ліры і гуслі.

== Генеалогія ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Іван Альгімонтавіч Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(? — до 1401)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | Агрыпіна Святаслаўна, кнж. смаленская&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1350/2 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; | [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь друцкі)|Дзмітрый Міхайлавіч, кн. друцкі]]
| colspan=&quot;4&quot; | N.
|-
| style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid; border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-left:1px black solid; border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;2&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Андрэй Вязынскі|Андрэй Гальшанскі]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1374 — ?)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;6&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | {{нп5|Аляксандра Дзмітрыеўна Друцкая|Аляксандра Друцкая|ru|Друцкая, Александра Дмитриевна}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1380—1426)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;border-bottom:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border-left:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
|-
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;border-right:1px black solid;&quot; | &amp;nbsp;
| colspan=&quot;7&quot; | &amp;nbsp;
|-
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
| width=&quot;7.14%&quot;|
|-
|}
&lt;!-- Муж і дзеці --&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; vertical-align:top;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; | [[Ягайла]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(каля 1362(?) — 1.07.1434)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;letter-spacing: −6pt;&quot;&gt;∞&lt;/span&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;small&gt;7/24.02.1422&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:middle;&quot; | '''Соф’я Гальшанская'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ок. 1405 — 21.09.1461)&lt;/small&gt;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;text-align:left;&quot;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-top:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;border-left:1px solid black;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
| style=&quot;width:10%;&quot;| &amp;nbsp;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Уладзіслаў III Варненчык|Уладзіслаў III]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(31.10.1424 — 10.11.1444)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | Казімір&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(16.05.1426(?) — 2.03.1427(?))&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Казімір IV Ягелончык|Казімір IV]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;(29/30.11.1427 — 7.06.1492)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&amp;nbsp;
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
|}

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Соф’я Гальшанская, Соф’я Друцкая|Собалева Л. П.|91}}
* Kniaziowe litewsko-ruscy od końca czternastego wieku. Warszawa, 1895
* {{h|Рудзкі|1993|''Рудзкі Э.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/Рудзкі_Э._Польскія_каралевы_.html#2 Соф’я Гальшанская — апошняя жонка Ягайлы, маці Ягелонаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327080120/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/rudzki/%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BA%D1%96_%D0%AD._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%8B_.html#2 |date=27 сакавіка 2022 }} / Польскія каралевы / Част. пер. з Edward Rudzki. Polskie Krolowie. Zony Piastow I Jagiellonow. Warszawa, 1985. // Спадчына. — 1993. — № 6.}}
* {{h|Памяць|2004|Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: Беларусь, 2004.}}
* {{h|Duczmal|1996| ''Duczmal M.'' Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. — Poznań-Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996. — S. 421—432. — ISBN 83-08-02577-3.}}
* {{h|Gąsiorowski|1972| ''Gąsiorowski A.'' Itinerarium Władysława Jagiełły 1386—1434. — Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1972. — S. 121.}}
* {{h|Krzyżaniakowa, Ochmański|2006| ''Krzyżaniakowa J., Ochmański J.'' Władysław II Jagiełło. — 2 ed. — Wrocław: Ossolineum, 2006. — T. 1. — S. 279—306, 330. — 372 s. — ISBN 978-83-04-04778-5.}}
* {{h|Rudzki|1990| ''Rudzki E.'' Polskie królowe. — 2 ed. — Warszawa: Novum, 1990. — T. 1. — S. 98—126. — 300 s.}}
* {{h|Tęgowski|1999| ''Tęgowski J.'' Pierwsze pokolenia Giedyminowiczow. / Pod red. Marka Górnego — Poznań-Wrocław: Biblioteka Genealogiczna, 1999. — T. 1. — S. 93, 130—131. — 319 s. — ISBN 83-913563-1-0.}}
* {{h|Tęgowski|1996| ''Tęgowski J.'' Przodkowie Zofii Holszańskiej, czwartej żony Władysława Jagiełły. // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — Poznań-Wrocław: Wydawnictwo historyczne, 1996. — T. 8. — S. 27—47.}}
* {{h|Wdowiszewski|2005| ''Wdowiszewski Z.'' Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce. — 2 ed. — Kraków: Avalon, 2005. — S. 75—79. — 335 s. — ISBN 83-918497-2-4.}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=FSIN72gfY7M Обратный отсчёт. Софья Гольшанская. Ход королевы] {{ref-ru}}

{{продкі}}
{{нашчадкі|descendants=3}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Дзяржаўны дзеяч|Вялікае Княства Літоўскае}}

[[Катэгорыя:Гальшанскія]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вавельскім саборы]]
[[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]</text>
      <sha1>85av9akmtn42ubi92tbyc89jws1uolk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41365</id>
    <revision>
      <id>5157240</id>
      <parentid>5131498</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>M.L.Bot перанёс старонку [[Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]] у [[Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]]</comment>
      <origin>5131498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5619" sha1="h03gxxotdnh1xe2wtcozpeo4qs3wapj" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{цёзкі2|Цвірка}}
'''Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка''' ({{ДН|17|4|1880|5}}, [[Мінск]] — пасля 1931; Псеўданім: ''Габрыэль Эмга'') — беларускі педагог, публіцыст.

== Біяграфія ==
[[Файл:Kastuś Hadycki-Ćvirka. Кастусь Гадыцкі-Цьвірка (1898).jpg|міні|злева|Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка, каля 1898]]
Скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую класічную гімназію]] (1898), у 1903 — фізіка-матэматычнае аддзяленне [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У 1903—1923 выкладчык [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]], Дзвінскага і Мінскага рэальных вучылішчаў, [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]] (з 1920 Мінскі інстытут народнай адукацыі), Мінскіх педагагічнага і політэхнічнага тэхнікумаў, рабфака [[БДУ]].

Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|1-га Усебеларускага з’езда]] (снежань 1917, Мінск). У чэрвені 1918 член камісіі [[БНР]] па арганізацыі Беларускага ўніверсітэта; у кастрычніку 1918 увайшоў у [[Беларускі вучыцельскі саюз]].

У канцы сакавіка 1919 года К. Цвірка-Гадыцкі з’яўляецца ў [[Варшава|Варшаве]], дзе складае на імя польскага прэм’ер-міністра [[І. Падарэўскі|І. Падарэўскага]] адозву з рэзалюцыяй нібыта праведзенага Беларускага краёвага з’езда, у якой сцвярджалася, што «існаванне самастойнай Беларускай дзяржавы немагчыма», таму Беларусь «у сваіх этнаграфічных межах» павінна была ўвайсці ў «сціслы звязак з Польскай Рэччу Паспалітай». Калі звесткі пра гэта дайшлі да [[Гродна|Гародні]], [[В. Захарка]] ў ноце ад імя [[Рада міністраў БНР|Рады міністраў БНР]] апратэставаў заяву «беларускай» дэлегацыі. Калі ж К. Цвірка-Гадыцкі зноў з’явіўся ў горадзе, на загад [[К. Езавітаў|К. Езавітава]] ён быў арыштаваны і адпраўлены ў мясцовую турму. Улічваючы палітычны рэзананс, польскі камісар у Гародні [[Станіслаў Іваноўскі|С. Іваноўскі]], які і з’яўляўся арганізатарам адпраўкі дэлегацыі ў Варшаву, атрымаў ад Генеральнага штаба загад выпусціць К. Цвірку-Гадыцкага на волю. Калі вязня пад вартай эскадрона беларускіх гусар везлі з турмы на чыгуначны вакзал, на іх напаў атрад «Польскай арганізацыі вайсковай». Завязалася кароткая перастрэлка, падчас якой быў забіты адзін з нападнікаў. Аднак адбіць К. Цвірку-Гадыцкага не атрымалася.

Друкаваўся ў 1919 у мінскай газеце [[Звон (газета)|«Звон»]]. У 1920 ад Інстытута народнай адукацыі абраны ў склад Мінскай камісіі па ўтварэнні БДУ. Выкладаў у [[БДУ]]. Удзельнічаў у падрыхтоўцы выдання «Беларускай навуковай тэрміналогіі» («Элементарная матэматыка», 1922; «Слоўнік матэматычнай тэрміналогіі», 1927).

У снежні 1931 па абвінавачанні ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е выключаны з БДУ. Далейшы лёс невядомы.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|2}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
* ''[[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]]'' Нараджэнне беларускай Гародні: З гісторыі нацыянальнага руху 1909—1939 гадоў. — Мн., 2015. С. 55-56.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гадыцкі-Цвірка Кастусь Мардар'евіч}}
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Слуцкай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]]
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>h03gxxotdnh1xe2wtcozpeo4qs3wapj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157244</id>
      <parentid>5157240</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5625" sha1="kod87ds3lbxnqjun4cfdoin46tc7obn" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{цёзкі2|Цвірка}}
'''Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка''' ({{ДН|17|4|1880|5}}, [[Мінск]] — пасля 1931; Псеўданім: ''Габрыэль Эмга'') — беларускі педагог, публіцыст.

== Біяграфія ==
[[Файл:Kastuś Hadycki-Ćvirka. Кастусь Гадыцкі-Цьвірка (1898).jpg|міні|злева|Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка, каля 1898]]
Скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую класічную гімназію]] (1898), у 1903 — фізіка-матэматычнае аддзяленне [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У 1903—1923 выкладчык [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]], Дзвінскага і Мінскага рэальных вучылішчаў, [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]] (з 1920 Мінскі інстытут народнай адукацыі), Мінскіх педагагічнага і політэхнічнага тэхнікумаў, рабфака [[БДУ]].

Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|1-га Усебеларускага з’езда]] (снежань 1917, Мінск). У чэрвені 1918 член камісіі [[БНР]] па арганізацыі Беларускага ўніверсітэта; у кастрычніку 1918 увайшоў у [[Беларускі вучыцельскі саюз]].

У канцы сакавіка 1919 года К. Цвірка-Гадыцкі з’яўляецца ў [[Варшава|Варшаве]], дзе складае на імя польскага прэм’ер-міністра [[І. Падарэўскі|І. Падарэўскага]] адозву з рэзалюцыяй нібыта праведзенага Беларускага краёвага з’езда, у якой сцвярджалася, што «існаванне самастойнай Беларускай дзяржавы немагчыма», таму Беларусь «у сваіх этнаграфічных межах» павінна была ўвайсці ў «сціслы звязак з Польскай Рэччу Паспалітай». Калі звесткі пра гэта дайшлі да [[Гродна|Гародні]], [[В. Захарка]] ў ноце ад імя [[Рада міністраў БНР|Рады міністраў БНР]] апратэставаў заяву «беларускай» дэлегацыі. Калі ж К. Цвірка-Гадыцкі зноў з’явіўся ў горадзе, на загад [[К. Езавітаў|К. Езавітава]] ён быў арыштаваны і адпраўлены ў мясцовую турму. Улічваючы палітычны рэзананс, польскі камісар у Гародні [[Станіслаў Іваноўскі|С. Іваноўскі]], які і з’яўляўся арганізатарам адпраўкі дэлегацыі ў Варшаву, атрымаў ад Генеральнага штаба загад выпусціць К. Цвірку-Гадыцкага на волю. Калі вязня пад вартай эскадрона беларускіх гусар везлі з турмы на чыгуначны вакзал, на іх напаў атрад «Польскай арганізацыі вайсковай». Завязалася кароткая перастрэлка, падчас якой быў забіты адзін з нападнікаў. Аднак адбіць К. Цвірку-Гадыцкага не атрымалася.

Друкаваўся ў 1919 у мінскай газеце [[Звон (газета)|«Звон»]]. У 1920 ад Інстытута народнай адукацыі абраны ў склад Мінскай камісіі па ўтварэнні БДУ. Выкладаў у [[БДУ]]. Удзельнічаў у падрыхтоўцы выдання «Беларускай навуковай тэрміналогіі» («Элементарная матэматыка», 1922; «Слоўнік матэматычнай тэрміналогіі», 1927).

У снежні 1931 па абвінавачанні ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е выключаны з БДУ. Далейшы лёс невядомы.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|2}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
* ''[[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]]'' Нараджэнне беларускай Гародні: З гісторыі нацыянальнага руху 1909—1939 гадоў. — Мн., 2015. С. 55-56.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гадыцкі-Цвірка Кастусь Мардар'евіч}}
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Слуцкай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]]
[[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]</text>
      <sha1>kod87ds3lbxnqjun4cfdoin46tc7obn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэсцкая крэпасць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41727</id>
    <revision>
      <id>5157118</id>
      <parentid>5134263</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28309" sha1="hsxkjafy5l3f5tdjzm0npzkgnsv50hg" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = Мемарыяльны комплекс
|Беларуская назва         = Брэсцкая крэпасць
|Арыгінальная назва    = 
| Выява =BrestFortress7.JPG
| Подпіс выявы =[[Холмская брама]]
| Шырыня выявы =
|Статус                   = {{ГККРБ 4|110Г000707}}
|Краіна = Беларусь
|Краіна2 =
|Назва месцазнаходжання =
|Месцазнаходжанне = Брэсцкая вобласць
  |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 05|lat_sec = 00
 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 39|lon_sec = 10
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Тып будынка = Крэпасць
|Архітэктурны стыль =
|Аўтар праекта =
|Будаўнік =
|Заснавальнік =
|Першае згадванне =
|Заснаванне =
|Асноўныя даты = чэрвень-ліпень 1941 — Гераічная абарона крэпасці&lt;br /&gt;'''Узнагароды:''' {{Медаль Залатая Зорка|тып=горад}} {{Ордэн Леніна|тып=горад}}
|Скасаваны =
|Пачатак будаўніцтва =1833
|Заканчэнне будаўніцтва =1914
|Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Стан =Часткова захавалася
|Сайт =http://www.brest-fortress.by/
|Commons =Brest Fortress
}}
{{Значэнні}}
'''Брэсцкая крэпасць''' — комплекс абарончых збудаванняў XIX — пачатку XX стагоддзяў у [[Брэст|Брэсце]] (Брэст-Літоўск). Пабудаванa як частка сістэмы ўмацаванняў на захадзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Размешчана на 4 астравах утвораных рэкамі [[Буг]] і [[Мухавец]], іх рукавамі і сістэмай [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]. Будавалася паводле праекта генералаў Малецкага і [[Карл Іванавіч Оперман|К. І. Опермана]], палкоўніка А. І. Фельдмана. У [[1832]] годзе найвышэйшы нагляд за будаўніцтвам крэпасці быў ускладзены на генерал-фельдмаршала [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Івана Фёдаравіча Паскевіча]].

== Умацаванні ==
Абарончая сістэма падзялялася Бугам і Мухаўцом на ўмацаванні: Цэнтральнае (Цытадаль), Валынскае (Паўднёвае), Цярэспальскае (Заходняе), Кобрынскае (Паўночнае).

=== Цытадэль ===
Цытадэль размешчана на востраве, на месцы старажытнага гандлёва-рамеснага цэнтра горада (места). Па перыметры акружана замкнёнай пяцівугольнай абарончай двухпавярховай [[казарма]]й (даўжыня 1,8 км) з 500 [[каземат]]амі, у якіх маглі размесціцца 12 тыс. салдат з неабходным для баявых дзеянняў рыштункам і запасам харчавання. Вонкавыя сцены казармы мелі байніцы і амбразуры для стральбы з ружжаў і гармат.

=== Валынскае ўмацаванне ===
Валынскае ўмацаванне зроблена на месцы [[Брэсцкі замак|Брэсцкага замка]], складалася з 2 бастыённых [[форт]]аў з 2 [[равелін]]амі. Тут у былым кляштары бернардзінцаў у сярэдзіне 19 ст. размяшчаўся [[Брэсцкі кадэцкі корпус]], пазней — ваенны шпіталь. Злучалася з цытадэллю [[Холмская брама|Холмскай брамай]] і пад’ёмным мостам праз [[Мухавец]].

=== Цярэспальскае ўмацаванне ===
[[Image:BF Teres in.jpg|thumb|Цярэспальская брама.]]
Цярэспальскае ўмацаванне будавалася на левым беразе Буга. Мела чатыры земляныя [[люнет]]ы, злучаныя [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]]. [[Цярэспальская брама|Цярэспальскай брамай]] і [[Цярэспальскі мост|канатным мостам]] (самым вялікім на той час у Расійскай імперы) праз Буг злучлася з Цытадэллю. Над уязным праёмам Цярэспальскай брамы былі 4 ярусы вузкіх акон-байніц, над якімі ў 1920-я надбудаваная 5-ярусная вежа з дазорнай пляцоўкай.

=== Кобрынскае ўмацаванне ===
[[Image:BFrampart.jpg|thumb|Кобрынскае ўмацаванне.]]
Кобрынскае ўмацаванне створана на месцы былога Кобрынскага прадмесця. Яно складалася з 4 бастыённых фортаў (у т.л. [[Бастыён I Брэсцкай крэпасці|Бастыён I]]) з 3 равелінамі. З Цытадэллю злучалася Брэсцкай і Беластоцкай (Брыгіцкай) брамамі і мастамі праз Мухавец.

=== Крапасная лінія ===
Па вонкавай лініі крэпасці праходзіў земляны вал вышынёй да 10 м з каменнымі казематамі ўнутры і запоўненым вадой ровам перад ім. Даўжыня галоўнай крапасной лініі складала 6,4 км. З прылеглай да крэпасці тэрыторыяй перадмаставыя ўмацаванні злучаліся праз Аляксандраўскую (Паўночную), Паўночна-Заходнюю, Міхайлаўскую (Усходнюю), Мікалаеўскую (Паўднёвую) брамы і Варшаўскі праезд.

== Гісторыя ==
[[Image:Белы палац, БК.jpg|thumb|Белы палац]]

=== Расійская імперыя ===

==== Будаўніцтва і рэканструкцыя ====
[[6 чэрвеня]] [[1833]] пачаты масавыя земляныя працы. У сувязі з пабудовай крэпасці г. Брэст-Літоўск перанесены на ўсход на 3 км. Калі земляныя працы ў асноўным закончыліся, [[1 чэрвеня]] [[1836]] адбылася закладка першага каменя, у які былі замураваны бронзавыя дошка з памятным надпісам і шкатулка з манетамі.

[[26 красавіка]] [[1842]] Брэсцкая крэпасць пачала дзейнічаць як крэпасць першага класа. Кампазіцыйны цэнтр Цытадэлі — гарнізонная Мікалаеўская царква ([[1856]]—[[1879]], архіт. Г. Грым). Тут жа ў будынку былога кляштара езуітаў (узведзены ў [[1623]], адноўлены ў [[1679]]) размяшчалася канцылярыя каменданта крэпасці. Будынак кляштара базылян ([[1629]], пазней вядомы як [[Белы палац]]) быў перабудаваны пад афіцэрскае казіно.

На пачатку свайго існавання крэпасць была адным з самых дасканалых крапасных умацаванняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З’яўленне наразной [[артылерыя|артылерыі]] запатрабавала перабудовы крэпасці і ўзвядзення вакол яе пояса новых умацаванняў. У 1863 у адпаведнасці з запіскай генерала [[Э. І. Татлебен]]а аб мадэрнізацыі крапасцей Расіі ([[1862]]) пачалася яе рэканструкцыя. Быў патоўшчаны галоўны [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], узведзена 2 [[рэдзюіты]] на Кобрынскім умацаванні, напраўлены на Цярэспальскім, пабудаваны 2 парахавыя склады ўмяшчальнасцю па 5 тыс. пудоў і інш. У [[1878]] зацверджаны план будаўніцтва перадавых умацаванняў. Да [[1888]] на адлегласці 3-4,5 км адзін ад аднаго ўзведзена 9 фортаў, у кожным з якіх можна было размясціць каля 200 чалавек і да 20 гармат. Даўжыня абарончай лініі дасягнула 30 км.

У рэвалюцыю [[1905]]—[[1907]] у крэпасці адбыліся [[Брэсцкія выступленні салдат]]. У [[1912]] зацверджаны генеральны план пашырэння крэпасці на [[1912]]—[[1921]]. За 6-7 км ад ядра крэпасці меркавалася пабудаваць новы фортавы пояс, прадугледжвалася ўмацаванне і перабудова ўстарэлых збудаванняў. Летам [[1913]] пачата будаўніцтва. Да Першай сусветнай вайны толькі 2 форты былі закончаныя цалкам, 8 — збудаваны часткова. З аб’яўленнем мабілізацыі крэпасць стала пунктам папаўнення дзеючай арміі і базай забеспячэння крэпасці [[Іван-Горад]] ([[Эстонія]]). Удзень і ўначы вяліся інтэнсіўныя работы па падрыхтоўцы Брэсцкай крэпасці да абароны, штодзённа працавала каля 70 тыс. чалавек, каля 8,5 тыс. падвод. Да кастрычніка [[1914]] крапасная пазіцыя мела закончаны выгляд. Яна складалася з 14 фортаў і 5 абарончых казармаў, 21 прамежкавага апорнага пункта. Пры агульнай даўжыні фортавага пояса 45 км сярэдняя адлегласць паміж фортамі складала 1 км, г. зн. яны знаходзіліся ў поўнай агнявой сувязі. У будаўніцтве і ўдасканальванні крэпасці ў пачатку 20 ст удзельнічалі ваенныя інжынеры прафесар Мікалаеўскай інжынернай акадэміі генерал-лейтэнант Н. А. Буйніцкі, А. К. Аўчынікаў, палкоўнікі І. В. Бялінскі, Б. Р. Дабашчынскі, Г. І Лагорыя, капітан Дз. М. Карбышаў.

==== [[Першая сусветная вайна]] ====
З набліжэннем да Брэста германскіх войск камендант крэпасці Лаймінг стварыў савет абароны, які прызнаў магчымым у выпадку аблогі пратрымацца 8 месяцаў. Аднак па загаду Вярхоўнага камандавання 8-[[12 жніўня]] [[1915]] гарнізон, крапасное ўзбраенне, баявыя запасы, маёмасць і амаль усё насельніцтва Брэста былі эвакуіраваны, частка ўмацаванняў былі ўзарваны. З [[15 жніўня]] [[1915]] да канца Першай сусветнай вайны крэпасць была занята германскімі войскамі. Тут на тэрыторыі Цытадэлі ў Белым палацы быў падпісаны [[Брэсцкі мір]].

=== Польшча ===
Паводле ўмоў [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] горад Брэст з крэпасцю адышлі да Польшчы. У Брэсцкай крэпасці размяшчаліся часці 9-га Палескага корпуса Войска Польскага.

==== [[Польская абарончая вайна 1939]] ====
{{main|Абарона Брэсцкай крэпасці, 1939}}
На пачатку Другой сусветнай вайны ў верасні [[1939]] нямецкія войскі бамбілі крэпасць, была пашкоджана частка абарончай казармы Цытадэлі, будынак інжынернага ўпраўлення, Белы палац. [[14 верасня]] [[1939]] да крэпасці падышлі перадавыя часці 19-га танкавага корпуса германскай арміі. Да [[17 верасня]] палкі пад камандаваннем польскага генерала Канстанціна Плісоўскага абаранялі крэпасць. Пасля таго, як супраціў стаў бесперспектыўным у сувязі з уступленнем на тэрыторыю Польскай Рэспублікі Чырвонай Арміі, абаронцы Брэсцкай крэпасці вырашалі пакінуць яе. Але ў ёй засталася добраахвотнікі на чале з капітанам Вацлавам Радзішэўскім. У хуткім часе давялося супрацьстаяць ужо савецкаму войску. У ноч на 27 верасня лічаныя жаўнеры паасобку выходзілі з акружэння. Капітан Радзішэўскі прабраўся да сваёй сям’і ў [[Кобрын]], але неўзабаве быў знойдзены органамі НКВД і арыштаваны, пасля чаго ён згінуў.&lt;ref&gt;http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=135425&lt;/ref&gt;

=== СССР ===
[[Image:Armia Czerwona, Wehrmacht 22.09.1939 wspólna parada.jpg|thumb|Сустрэча нямецкіх і савецкіх войск]]
[[22 верасня]] ў адпаведнасці з сакрэтным пратаколам да савецка-германскага пакта аб ненападзе ([[23 жніўня]] [[1939]]) у горад і крэпасць увайшла 29-ая лёгка-танкавая брыгада [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]&lt;ref&gt;Мельцюхоў М. І. Савецка-польскія войны.&lt;/ref&gt;. Знаходжанне нямецкіх войск у крэпасці закончылася сумесным развітальным парадам і абменам сцягамі. Сістэма ўмацаванняў, якія акружалі крэпасць, аказалася напаўраскрытай на захадзе, бо форты за Бугам трапілі ў рукі немцаў. Крэпасць у сувязі з развіццём ваеннай тэхнікі страціла былое ваеннае значэнне, але разам з пабудаванымі ў ёй 2 дотамі ўвайшла ў [[Брэсцкі ўмацаваны раён]].

==== [[Вялікая Айчынная вайна]] ====
{{main|Абарона Брэсцкай крэпасці, 1941}}
З вясны 1941 у крэпасці дыслацыраваліся ў асноўным часці 6-й Арлоўскай і 42-1 стралковай дывізій 28-га стралковага корпуса, якія [[22 чэрвеня]] [[1941]] прынялі ўдар нямецкай арміі і каля тыдня трымалі арганізаваную абарону. [[28 ліпеня]] [[1944]] у ходзе Люблін-Брэсцкай аперацыі Брэст разам з крэпасцю вызвалены ад нямецкіх войск.
За гады вайны крэпасць моцна разбурана, у пасляваенны час многія будынкі разабраны. [[15 жніўня]] [[1965]] Указам Вярхоўнага Прэзідыума Савета СССР Брэсцкай крэпасці прысвоена ганаровае званне «Крэпасць-герой».

== Мемарыяльны комплекс ==
{{main|Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»}}
[[Image:BrestF.jpg|thumb|Галоўны ўваход]]
У [[1971]] адкрыты мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой. Скульптурна-археалагічны ансамбль уключае ўцалелыя збудаванні, закансерваваныя руіны, крапасныя валы і творы сучаснага манументальнага мастацтва. Комплекс размешчаны ва ўсходняй частцы Цытадэлі.

== Музеі ==

=== Музей абароны крэпасці ===
[[Image:Museum of the defense of Brest fortress 6th room.JPG|thumb]]
Адкрыты [[8 лістапада]] [[1956]]. Размешчаны ў адноўленай частцы былой кальцавой казармы, пабудаванай у 1842 годзе і захаванай у паўночнай частцы цэнтральнага вострава крэпасці (Цытадэлі). Мае 11 экспазіцыйных залаў, каля 40 тыс. экспанатаў у тым ліку больш за 20 тыс. экспанатаў асноўнага фонду. Тэматычныя аддзелы экспазіцыі: гісторыя крэпасці, перадваеннае жыццё, мерапрыемствы па ўмацаванню заходніх рубяжоў, напад нямецкіх войск, дзейнасць кампартыі і Савецкага ўрада па арганізацыі адпору ворагу, прыгранічныя баі, абарона крэпасці, Люблін-Брэсцкая аперацыя, крэпасць- аснова патрыятычнага выхавання. Асноўнае ў экспазіцыі — абарона крэпасці. Нвайбольш каштоўныя экспанаты — прадметы знойдзеныя пры раскопках: сцяг 393-га артылерыйскага дывізіёна, загад № 1 па гарнізоне, подпіс на цаглінах «Умираем не срамя», зброя, гадзіннікі воінаў і шмат іншага. У 2 кіназалах дэманструюцца хранікальна-дакументальныя фільмы пра гераічную абарону крэпасці.

=== «Бярэсце» ===
[[Image:Brest - Archeological museum Bjarestse.JPG|left|thumb|Жылыя пабудовы старажытнага Брэста]]
[[Археалагічны музей «Бярэсце»]] заснаваны ў [[1972]], размешчаны на тэрыторыі Валынскага ўмацавання. Мае 14 экспазіцыйных залаў, плошча экспазіцыі 2400 м², больш за 45 тыс. экспанатаў. Музей знаёміць з эканамічным развіцём Брэста ў XI—XIV стагоддзях. Асноўная экспазіцыя ўключае больш як 30 выяўленых у выніку археалагічных раскопак гарадзішча Брэста драўляных жылых і гаспадарчых пабудоў, рэшткі маставых, частаколаў, якія дзякуючы кансервуючым якасцям магутнага культурнага пласта добра захаваліся на вышыню 12 вянкоў. Сярод экспанатаў рэдкія знаходкі — самшытавы грэбень з выразанымі кірылічнымі літарамі, касцяны мастыхін, металічная пісала і інш.

== У філатэліі ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
File:23-2013-06-22-m.jpg
File:1121 (I. M. Zubačoŭ).jpg
File:1122 (P. M. Haŭryłaŭ).jpg
File:1123 (A. M. Kižavataŭ).jpg
File:1124 (Hieraičnaja abarona Bresckaj krepaści).jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|2}}
* Алиев, Ростислав: Брестская крепость. Взгляд с немецкой стороны // Фронтовая иллюстрация № 5, 2008.
* Алиев, Ростислав: Брестская крепость. М.: Вече, 2010.
* Алиев, Ростислав: Штурм Брестской крепости. М.: Яуза-Эксмо, 2008.
* Аникин В. И. Брестская крепость — крепость-герой. М.: Стройиздат, 1985. (Архитектура городов-героев).
* Бешанов В. В. Брестская крепость. Минск, Беларусь, 2004
* Бобренок С. У стен Брестской крепости. Мн., 1960.
* Брест. Энциклопедический справочник. Мн., 1987.
* Ганцэр, Крысцыян: Памяць і забыццё. Ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці // Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, с. 140—147.
* Ганцэр, Крысьціян: Пашковіч, Алена: «Гераізм, трагізм, мужнасьць.» Музей абароны Берасьцейкай крэпасьці // ARCHE пачатак, № 2-2013, с. 43-59.
* Ганцэр, Крысціян: Памяць пра вайну і акупацыю ў Беларусі на прыкладзе мемарыялаў «Брэсцкая крэпасць-герой» і «Хатынь» // ARCHE пачаток № 9-2015, с. 284—304.
* Героическая оборона / / Сб. воспоминаний об обороне Брестской крепости в июне —июле 1941 г. Мн., 1966.
* Каландадзе Л. Дни в Брестской крепости. Тбилиси, 1964.
* [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|Куль-Сяльверстава С.]] Брэсцкі кадэцкі корпус // Беларускі гістарычны часопіс. 1998. № 3.
* Лавровская И. Б., Кондак А. П. Брест. Путешествие сквозь века. Мн., 1999.
* Памяць. Брэст: В 2 т. Мн., 1997.
* Полонский Л. В осажденном Бресте. Баку, 1962.
* Смирнов С. С. Брестская крепость. М., 1970.
* Смирнов С. С. В поисках героев Брестской крепости. М., 1959.
* Смирнов С. С. Рассказы о неизвестных героях. М., 1985.
* Суворов А. М. Брестская крепость на ветрах истории. Брест, Редакция журнала «СЭЗ», 2004
* Суворов А. М. Форт V и другие форты Брестской крепости. Брест, Полиграфика, 2009
* Суворов А. М. Брестская крепость. Прикосновение к подвигу. Брест, Полиграфика, 2009, 2011
* Суворов А. М. Брестская крепость. Война и мир. Брест, Полиграфика, 2010
* Хаметов М. И. Брестская крепость-герой. М.: Воениздат, 1988.
* Хмелевский Я. М. Справочник-календарь гор. Брест-Литовска на 1913 год.
* Waszczukowna-Kamieniecka D. Brzesc nezapomniane miasto. London, 1997.
* Sroka J. Brześć nad Bugiem. Dzieje miasta i twierdzy. Biała Podlaska 1997.
* Sroka J. Obrońcy twierdzy brzeskiej we wrześniu 1939 r., Biała Podlaska 1992.
* Geresz J. Twierdza niepokonana 1939: obrona cytadeli w Brześciu nad Bugiem we wrześniu 1939 r. Biała Podlaska; Międzyrzec Podlaski 1994.
* С. Смирнов. [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm Брестская крепость]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131207020802/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov1.htm |date=7 снежня 2013 }} (1963)

== Гл. таксама ==
* [[Брэст]]
* [[Брэсцкі мір]]

== Спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|110Г000707}}
* [http://www.brest-fortress.by/ Афіцыйны сайт Мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120621092524/http://www.brest-fortress.by/ |date=21 чэрвеня 2012 }}
* [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/brest-fortress Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329004357/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/brest-fortress |date=29 сакавіка 2014 }} на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь
* [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Брэсцкая крэпасць на форуме Рускага фартыфікацыйнага сайта]
* [http://pogudo.bas-net.by/brest/ Старонка, прысвечаная Брэсцкай крэпасці, на сайце музеяў Беларусі]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ Брэсцкая крэпасць: матэрыялы, публікацыі, кнігі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070427030510/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/ |date=27 красавіка 2007 }}
* [http://szlachta.io.ua/album46624 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Фартэцыя ў Берасьці 1836—1842 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180114021319/http://szlachta.io.ua/album46624 |date=14 студзеня 2018 }}
* [http://www.library.by/portalus/modules/warcraft/print.php?subaction=showfull&amp;id=1096302417&amp;archive=777&amp;start_from=&amp;ucat=2&amp; Брэсцкая крэпасць у 1921—1939 гадах]
* [http://fortification.ru/forum/index.php?board=18.0 Абарона Брэсцкай крэпасці на сайце «Рускі фартыфікацыйны сайт»]

{{Гарады-героі}}
{{Брэсцкая крэпасць}}
{{Славутасці Брэста}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Крэпасці Беларусі]]
[[Катэгорыя:Брэсцкая крэпасць| ]]
[[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Брэста]]
[[Катэгорыя:Крэпасці Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>hsxkjafy5l3f5tdjzm0npzkgnsv50hg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бургаская вобласць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42809</id>
    <revision>
      <id>5157226</id>
      <parentid>4415109</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4536" sha1="mq8wv8adu3velq7tqifulbquhtxbz6c" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва                 = Бургаская вобласць
|Арыгінальная назва            = 
|Герб                             = Gerb burgas.jpg
|Сцяг                             = 
|Краіна                           = [[Балгарыя]]
|Статут                           = вобласць 
|Гімн                             = 
|Уваходзіць у                         = 
|Уключае                         = 
|Сталіца                          = [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]]
|Буйныгорад                     = 
|Буйныягарады                    = 
|Раздзел                            = 
  |Назва раздзела                 = 
|Глава2                           = 
  |Назва главы2                = 
|ВУП                              = 
  |Год ВУП                        = 
  |Месца па ВУП                   = 
  |ВУП на душу насельніцтва          = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                             = 
|Мовы                            = 
|Насельніцтва                        = 422 458
  |Год перапісу                   = 
  |Месца па насельніцтве             = 
  |Шчыльнасць                      = 
  |Месца па шчыльнасці             = 
  |Нацыянальны склад            = 
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                          = 7 748,1
  |Месца па плошчы               = 
|Максімальная вышыня              = 
|Сярэдняя вышыня                   = 
|Мінімальная вышыня               = 
|Шырата                           = 
|Даўгата                          = 
|Карта                            = Oblast Burgas.png
|Абрэвіятура                     = 
|ISO                              = 
|FIPS                             = 
|Код аўтамабільных нумароў        = 
|Сайт                             = http://www.bsregion.org/
|Заўвагі                       =  
}}
'''Бургаская вобласць''' — вобласць у Балгарыі, з'яўляецца самай буйной з 28 абласцей краіны. Код транспартных сродкаў ''A''.

== Геаграфія ==

Вобласць размешчана ў паўднёваўсходняй Балгарыі. На ўсходзе яна мяжуе з Чорным морам на захадзе з абласцямі Слівенскай і Ямбалскай, на поўначы - Варнскай і Шуменскай, і на поўдні - з Турцыяй.

Бургаская вобласць займае плошчу 7 748,1 км² і мае насельніцтва 422 458 ж. Геаграфічнае становішча вобласці спрыяльнае для развіцця марскога турызму. Асноўны турыстычны сезон лета.

== Насельніцтва ==

У вобласці пражывае 423 547 тыс. жыхароў, з усяго ліку балгары складаюць 338 625 (79,94%), туркі 58 636 (13,84%), 19 439 (4,58%) цыгане, і 6 847 (1,61%) жыхароў іншых нацыянальнасцей.

== Абшчыны ==
[[Image:142 Uitzicht op Boergas en Zwarte Zee.jpeg|300px|thumb|Краявід]]
* [[Абшчына Айтос]] — у т. л. [[Айтос]]
* [[Абшчына Бургас]]
* [[Абшчына Камена]]
* [[Абшчына Карнпбат]]
* [[Абшчына Малка-Тырнава]]
* [[Абшчына Несебыр]]
* [[Абшчына Паморые]]
* [[Абшчына Прыморска]]
* [[Абшчына Руен]]
* [[Абшчына Сазопал]]
* [[Абшчына Срэдзец]]
* [[Абшчына Сунгурларэ]]
* [[Абшчына Царова]]

== Спасылкі ==
* [http://www.bsregion.org/ Адміністрацыя вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100914162636/http://www.bsregion.org/ |date=14 верасня 2010 }} {{ref-bg}}

{{Вобласці Балгарыі}}

[[Катэгорыя:Вобласці Балгарыі]]
[[Катэгорыя:Бургаская вобласць| ]]</text>
      <sha1>mq8wv8adu3velq7tqifulbquhtxbz6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бензін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43347</id>
    <revision>
      <id>5157008</id>
      <parentid>4580662</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21754" sha1="fa5rvpcbmsdk50y4m7uhtx0rv2gecos" xml:space="preserve">[[Выява:Gasoline in mason jar.jpg|thumb|200px|Аўтамабільны 80-ы бензін у 720 мл. шкляным [[слоік]]у]]
'''Бензі́н''' — сумесь лёгкіх [[вуглевадароды|вуглевадародаў]] з [[тэмпература кіпення|тэмпературай кіпення]] ад 30 да 200&amp;nbsp;°C. [[Шчыльнасць]] каля 0,75 г/см². [[цеплатворная здольнасць паліва|Цеплатворная здольнасць]] прыкладна 10500 [[ккал]]/кг (46 МДж/кг). Гаручая вадкасць. Прызначаны для ўжывання ў якасці паліва.
Атрымліваецца шляхам [[перагонка|перагонкі]] [[нафта|нафты]], [[гідракрэкінг]]ам і, пры неабходнасці далейшай [[араматызацыя|араматызацыі]] — [[Каталітычны крэкінг|каталітычным]] [[крэкінг]]ам і [[Каталітычны рыформінг|рыформінгам]]. Для адмысловых бензінаў характэрна дадатковая ачыстка ад непажаданых кампанентаў і змешванне з карыснымі дадаткамі.

Вядомы асобныя выпадкі, калі для вытворчасці бензінаў ужываецца і іншая вуглевадародная сыравіна. Магчымы адгон бензінавых фракцый са [[Смолы|смол]] [[Каксаванне|паўкаксавання і каксавання]] з дадатковай іх ачысткай (напрыклад у [[Эстонія|Эстонскай ССР]] бензін вырабляўся з [[Гаручы сланец|гаручых сланцаў]]). Вырабляюцца бензіны і з [[сінтэз-газ]]у (прадукт [[Газіфікацыя|газіфікацыі]] [[Вугаль|вугля]], канверсіі [[метан]]у) пры дапамозе [[Працэс Фішэра - Тропша|сінтын-працэсу]] ([[сінтэз Фішэра - Тропша]]), прадукты такой тэхналогіі — [[сінтын]] і [[кагазін]]ы.

«Класічная» [[тэхналогія]] вытворчасці [[аўтамабіль]]нага бензіну на сучасных [[нафтаперапрацоўчы завод|НПЗ]] прадугледжвае яго кампаўндаванне (змешванне) з некалькіх складнікаў, галоўнымі з якіх з'яўляюцца:
* прамагонны бензін (лёгкая нафта)
* ізамерызат (прадукт [[ізамерызацыя|ізамерызацыі]] папярэдняга)
* рыфармат (прадукт [[Каталітычны рыформінг|рыформінгу]] цяжкай нафты)
* бензін [[Каталітычны крэкінг|каталітычнага крэкінгу]] (прадукт раскладання цяжкіх фракцый першаснай перагонкі)
* алкілат (прадукт [[алкілаванне|алкілавання]] папярэдняга)
* бензін [[гідракрэкінг]]у (прадукт раскладання найболей цяжкіх вадкіх фракцый, якія засталіся пасля атмасфернай, а затым [[вакуумная дыстыляцыя|вакуумнай перагонкі]])
* мадыфікавальныя [[прысадка|прысадкі]] і дадаткі.

Найпростая схема атрымання аўтамабільнага бензіну ўлучае адбор лёгкіх фракцый падчас грубай перагонкі нафты саматужным спосабам (у т.зв. «самаварах») з наступным падвышэннем актанавага ліку даданнем вялікай колькасці прысадак («бадзяжніцтва»).

== Ужыванне ==
Пад канец 19 стагоддзя, бензін не знаходзіў лепшага ўжывання, чым антысептычны сродак (бензін прадаваўся ў аптэках) і паліва для прымусаў. Часцяком з нафты адганялі толькі [[газа|газу]], а ўсё астатняе, бензін улучна, або спальвалі, або проста выкідвалі. Аднак са з'яўленнем [[РУЗ]], што працаваў па [[цыкл Ота|цыклу Ота]], бензін стаў адным з галоўных прадуктаў нафтаперапрацоўкі.

Бензін ужываецца як [[паліва]] для [[Карбюратарны рухавік|карбюратарных]] і [[інжэктарны рухавік|інжэктарных рухавікоў]], высакаімпульснае [[ракетнае паліва]] ([[Сінтын]]), у вытворчасці [[парафін]]у, як [[растваральнік]], як гаручы матэрыял, сыравіна для нафтахіміі.

== Паліўныя бензіны ==

=== Маторныя бензіны ===
[[Выява:Ambler's Texaco Gas Station4.JPG|thumb|АЗС у [[ЗША]]|200px]]

Асноўнымі якаснымі паказчыкамі маторных бензінаў з'яўляюцца:
* Выпаральнасць і сумесеўтварэнне
* Дэтанацыйная ўстойлівасць
* Схільнасць да некіраванага ўзгарання (напальнае запальванне)
* Нагараўтварэнне і схільнасць да адкладаў
* Хімічная стабільнасць (індукцыйны перыяд)
* Каразійная актыўнасць
* Экалагічнасць
* Таксічнасць

Асноўнымі характарыстыкамі, што ўплываюць на дадзеныя паказчыкі, з'яўляюцца:
* Фракцыйны склад бензіну, вызначаны тэмпературамі пачатку і канца кіпення, выкіпання 10, 50 і 90 % бензіну
* Вуглевадародны склад (улічваючы і іх будову)
* Утрыманне серы, кіслародзмяшчальных злучэнняў, раствораных смол, металаў

Маторныя бензіны падзяляюцца на аўтамабільныя (А) і авіяцыйныя (Б). Авіяцыйныя бензіны адрозніваюцца тым, што ўлучаюць больш лёгкіх фракцый і маюць больш высокі [[актанавы лік]]. Адрозніваюць таксама летнія і зімовыя гатункі аўтамабільных бензінаў. У зімовых гатунках больш лёгкакіпячых фракцый, што паляпшае халодны пуск рухавіка. У падмурак класіфікацыі бензінаў пакладзены так званы [[актанавы лік]]. Бензіны з вялікім лікам валодаюць больш высокай устойлівасцю да [[дэтанацыя|дэтанацыі]] і дазваляюць выкарыстоўваць рухавікі з больш высокай [[ступень сціску|ступенню сціску]].
[[Малюнак:Old-Gas-Pumps.jpg|thumb]]
Прамагонны бензін, атрыманы шляхам [[перагонка|перагонкі]] [[нафта|нафты]], не валодае дэтанацыйнай устойлівасцю, неабходнай для працы сучаснага рухавіка. Бензін маркі А-72 і ніжэй выкарыстоўваўся толькі ў маторах, распрацаваных да 1950 года.

Асноўныя кампаненты высокаактанавых бензінаў атрымліваюць [[Каталітычны крэкінг|каталітычным крэкінгам]] і [[Каталітычны рыформінг|рыформінгам]]. Дадаткова выкарыстоўваюцца розныя прысадкі і [[антыдэтанатары]]. Іх выкарыстанне абмежавана стандартамі, абмежавана ўтрыманне свінцу (таксічны [[тэтраэтылсвінец]]), марганцу і [[жалеза]] (нагараўтваральныя трыкарбанілмарганец і [[ферацэн]]), смалаўтваральнага монаметыланіліну (да 1,3 %). Гэтак жа магчыма ўжыванне дадаткаў, што падвышаюць актанавы лік сумесі. Такімі дадаткамі з'яўляюцца кіслародзмяшчальныя злучэнні ([[спірты]] і [[Эфір (хімія)|эфіры]]). Так напрыклад: [[актанавы лік]] [[этылавы спірт|этылавага спірту]] каля 120 пунктаў, а [[Метыл-трэт-бутылавы эфір|МТБЭ]] каля 130 пунктаў. Аднак іх утрыманне абмежавана з-за нізкай [[цеплатворная здольнасць|цеплатворнай здольнасці]] і [[тэмпература кіпення|тэмпературы кіпення]] да 15 %. Часта для падвышэння [[актанавы лік|актанавага ліку]] выкарыстоўваюць пабочны прадукт нафтахіміі [[талуол]] з АЛ роўным 115 пунктаў.

У Беларусі ўжываюцца наступныя маркі аўтамабільных бензінаў:
:* Нармаль-80 (А-76)
:* АІ-92 («рэгуляр»)
:* АІ-93 («рэгуляр»)
:* АІ-95 («прэміум»)
:* АІ-98 («супер»)

На беларускім рынку сустракаюцца розныя па якасцях бензіны, напрыклад на [[ААТ Нафтан|Нафтане]] па тэхнічных умовах выпускаюцца бензіны марак Нармаль-80 2-га класа, А-92 неэтыляваны, АІ-95 неэтыляваны з палепшанымі экалагічнымі паказчыкамі. А на [[Мозырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мозырскім нафтаперапрацоўчым заводзе]] вырабляюць бензіны марак Нармаль-80 класы 1-5, А-92 (АІ-92), А-95 (АІ-95).

У [[ЗША]] шырокае ўжыванне атрымалі сумесі бензінаў з этанолам да 20 % (марка Е20) (гл. [[біяэтанол]]). А ў [[Бразілія|Бразіліі]] 20 % утрыманне этанолу з'яўляецца агульнапрынятым і даволі распаўсюджаныя сумесі з чыстым спіртам, якія ўжываюцца на аўтамабілях з адаптаванымі рухавікамі.

Пазначэнне бензінаў:
«А» — аўтамабільны бензін;
«Б» — авіяцыйны бензін;
«76» — лікавы індэкс — актанавы лік;
«І» — метад вызначэння актанавага ліку (даследчы). Калі літара І адсутнічае — маторны метад.

== Бензіны-растваральнікі ==
Знайшлі ўжыванне вузкія лёгкакіпячыя прадукты каталітычнага рыформінгу ('''БР-2''') ці прамой перагонкі маласярністых нафтаў ('''БР-1''') (ДАСТ 443-76) у якасці растваральніка для падрыхтоўкі гумовых [[клей|клеяў]] пры вытворчасці друкарскіх [[фарбы|фарбаў]], [[масціка|масцік]]; для абястлушчвання электраабсталявання, тканін, скуры, паверхні металаў перад нанясеннем металічных пакрыццяў; для прамывання [[падшыпнік]]аў, [[арматура|арматуры]] перад кансервацыяй, у вытворчасці [[штучны мех|штучных мяхоў]]; для вырабу хуткасохлых алейных фарбаў і электраізаляцыйных [[лак]]аў; для вымання [[Каніфоль|каніфолі]] з [[драўніна|драўніны]], падрыхтоўкі спірта-бензінавай сумесі для прамывання друкаваных плат у электратэхнічнай вытворчасці.

'''Экстракцыйныя бензіны''' (тэмпература кіпення 70—95&amp;nbsp;°C) прамой перагонкі маласярністых нафтаў ужываюцца для экстракцыі [[Алеі|алеяў]], вымання тлушча з [[косткі|костак]], [[нікатын]]у з махоркавага ліста, як растваральнік у гумовай і лакафарбавай прамысловасці.

Маласярністы дэараматызаваны экстракцыйны бензін (тэмпература кіпення 70—85&amp;nbsp;°C) ужываецца для выпрацоўкі маслаў у раёнах з гарачым кліматам (высокай выпаральнасцю).

Атрыманы з рафінату каталітычнага рыформінгу (тэмпература кіпення 105—125&amp;nbsp;°C), растваральнік '''БЛХ''' утрымоўвае галоўным чынам парафінавыя вуглевадароды лінейнай і ізамернай будовы, вырабляецца адмыслова для [[Лесахімія|лесахімічнай прамысловасці]], і ўжываецца для вымання [[каніфоль|каніфолі]] з драўнянай дранкі, часам пры падрыхтоўцы гумовых клеяў і лакавых рэцэптур друкарскіх фарбаў.

Вузкую фракцыю прамой перагонкі (тэмпература кіпення 110—185&amp;nbsp;°C) ('''азакерытавы растваральнік''') ужываюць для экстракцыі [[азакерыт]]у з руд.

Шырокае ўжыванне атрымаў '''Нефрас З 50/170''' (ДАСТ 8505-80) (шырокая фракцыя прамой перагонкі маласярністых нафтаў ці рафінату каталітычнага рыформінгу), у якасці растваральніка пры вытворчасці штучных скур, для хімічнай чысткі тканін, прамыванні дэталяў перад рамонтам, для змывання з дэталяў супрацькаразійных пакрыццяў і інш.

Ксілольны рафінат каталітычнага рыформінгу і талуолу з утрыманнем араматыкі да 30 % — '''Нефрас САР''' ужываецца пры вытворчасці маналітных кандэнсатараў.

Асабліва распаўсюджаны бензін-растваральнік для лакафарбавай прамысловасці — '''[[Уайт-спірыт]]'''.

'''Нефрас З 150/200''' вузкай фракцыі прамой перагонкі сярністых нафтаў, блізкі па ўласцівасцях і ўжываецца таксама як і Уайт-спірыт, аднак утрымоўвае больш серы і мае больш рэзкі пах.

У народзе лёгкакіпячыя бензіны растваральнікі побытавага ўжывання часта завуць [[Бензін Галёш|'''«''Галёш''»''']], акрамя таго на расійскім рынку сустракаецца прадукт [[Бензін Галёш|'''Нефрас С2 80/120''']] падобны па складу на '''БР1''' і таварным найменнем [[Бензін Галёш|«Галёш»]].

== Вытворчасць, спажыванне і экспарт з Беларусі ==
Аб'ём вытворчасці аўтамабільнага бензіну ў 2008 годзе на прадпрыемствах галіны павялічыўся ў параўнанні з 2007 годам на 4,8 % і дасягнуў 3,33 млн.т.&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/ru/news/econom/?id=323569 БелТА] Производство продукции нефтепереработки в Беларуси возросло в 2008 году на 15,5 %&lt;/ref&gt;

Запасы гатовага аўтамабільнага бензіну на прадпрыемствах на 1 студзеня 2009 года склалі 10,5 % да сярэднямесячнага аб'ёму вытворчасці, [[Дызельнае паліва|дызельнага паліва]] — 1,1 %, топачнага [[мазут]]у — 3,2 %, маслаў — 92,1 %.

У 2008 годзе Беларусь экспартавала 15.2 млн.т. нафтапрадуктаў.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120502180346/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/ftrade1.php Белстат] Таблица «Экспорт важнейших видов продукции»&lt;/ref&gt;. Пры гэтым амаль увесь [[экспарт]] нафтапрадуктаў адбываецца праз сістэму электроннага гандлю канцэрна «Белнафтахім». Галоўнай прадукцыяй у агульным аб'ёме рэалізацыі праз гэту гандлёвую пляцоўку з'яўляюцца нафтапрадукты (41 % складае дызпаліва, 23 % — мазут, 17 % — бензін, 19 % размяркоўваюцца паміж рэшткавымі прадуктамі нафтаперапрацоўкі). 96 % прадукцыі «Нафтана» сыходзіць на прыбалтыйскія порты. Прадукцыя Мазырскага НПЗ галоўным чынам таксама ідзе на [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]], але гэта 81 %. 19 % застаецца на ўнутраных рынках найблізкіх краін — Украіны, дзяржаў Усходняй Еўропы&lt;ref&gt;[http://chericov.belta.by/ru/news/republic?id=30 Белта]{{Недаступная спасылка}} Весь экспорт белорусских нефтепродуктов осуществляется через систему электронных торгов&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Нафтаперапрацоўчы завод]]
* [[Асноўныя стадыі тэхналогіі перапрацоўкі нафты]]
* [[Выхлапныя газы]]
* [[Аўтамабіль]]
* [[Напалм]]

== Нататкі ==
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.naftan.by/ru/main_prod.aspx Прадукцыя асноўнай вытворчасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413031024/http://www.naftan.by/ru/main_prod.aspx |date=13 красавіка 2009 }} ААТ «Нафтан»
* [http://www.mnpz.by/index.php?lang=ru&amp;kp=products&amp;artid=3 Каталог аўтамабільных бензінаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080909205017/http://www.mnpz.by/index.php?lang=ru&amp;kp=products&amp;artid=3 |date=9 верасня 2008 }} ААТ «Мозырскі нафтаперапрацоўчы завод»
* [http://www.respublika.info/4096/economics/article16407/ Мозырскі НПЗ: шлях да еўрапейскай якасці]{{Недаступная спасылка}}
* [https://web.archive.org/web/20060930221317/http://www.expert.ru/printissues/expert/2006/35/benzin/ Мроім пра бензінавы рай], Эксперт, № 35 (539) — чыннікі высокага кошту бензіну і праблемы нафтаперапрацоўкі Расіі
* [http://www.nge.ru/g_2084-77.htm ДАСТ 2084-77 Бензіны аўтамабільныя]
* [http://www.nge.ru/g_p_51105-97.htm ДАСТ Р 51105-97 Палівы для рухавікоў унутранага згарання. Неэтыляваны бензін]
* [http://www.belneftekhim.by/ru/prices/ Кошт нафтапрадуктаў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090328052820/http://belneftekhim.by/ru/prices |date=28 сакавіка 2009 }} Сайт Белнафтахім
* [http://www.benzin-price.ru/ Кошт бензіну ў Расіі]
* [http://www.avtotut.ru/repair/gas/ Эканомія бензіну — карысныя парады]

[[Катэгорыя:Нафтапрадукты]]
[[Катэгорыя:Паліва]]</text>
      <sha1>fa5rvpcbmsdk50y4m7uhtx0rv2gecos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буйнічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43985</id>
    <revision>
      <id>5157171</id>
      <parentid>5118996</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33797" sha1="h0n4okvhwxzam027xynzqw143gvxycr" xml:space="preserve">{{значэнні|Буйнічы (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Буйнічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
|lat_dir =
|lat_deg =53
|lat_min =51
|lat_sec =15
|lon_dir =
|lon_deg =30
|lon_min =15
|lon_sec =59
|карта = 
|памер карты краіны =
|памер карты рэгіёна =
|памер карты раёна =
|вобласць = Магілёўская
|раён = Магілёўскі
|сельсавет= Буйніцкі
|карта краіны =
|карта рэгіёна =
|карта раёна =
|унутранае дзяленне =
|від главы = 
|глава = 
|заснаваны = 
|першае згадванне = пач. 16 ст.
|згадванне ref =
|магдэбургскае права=
|ранейшыя імёны =
|статус з = 
|статус дата =
|плошча = 
|від вышыні =
|вышыня цэнтра НП =
|афіцыйная мова =
|афіцыйная мова-ref =
|насельніцтва = 
|год перапісу = 
|шчыльнасць = 
|колькасць двароў= 468
|нацыянальны склад =
|канфесійны склад =
|часавы пояс = 
|DST = 
|тэлефонны код = 
|паштовы індэкс = 
|паштовыя індэксы =
|аўтамабільны код = 6
|від ідэнтыфікатара =
|лічбавы ідэнтыфікатар =
|катэгорыя ў Commons = Bujničy
|сайт = 
|мова сайта =
|мова сайта 2 =
|мова сайта 3 =
|мова сайта 4 =
|мова сайта 5 =
|add1n =
|add1 =
|add2n =
|add2 =
|add3n =
|add3 =
}}
'''Бу́йнічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bujničy}}, {{lang-ru|Буйничи}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0040567&amp;q_id=1124069|title=Решение Могилёвского районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 7-18 &quot;Об упразднении сельского населенного пункта Буйничи и преобразовании деревень Могилевского района в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; у [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр [[Буйніцкі сельсавет|Буйніцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d906m1812&amp;q_id=4405999|title=Решение Могилевского областного Совета депутатов от 17 июля 2006 года № 18-12 &quot;О переименовании сельсовета&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. За З км на поўдзень ад [[Магілёў|Магілёва]], за 2 км ад чыгуначнай станцыі [[Буйнічы (станцыя)|Буйнічы]] на лініі [[Магілёў]] — [[Жлобін]]. Рэльеф раўнінна-ўзгорысты. На правым беразе [[Дняпро (рака)|Дняпра]]. Транспартная сувязь па шашы [[Магілёў]] — [[Бабруйск]], якая праходзіць па ўсходняй ускраіне вёскі.

== Назва ==

Паводле Вадзіма Жучкевіча, назва вёскі Буйнічы ўтвораная ад прозвішча Буйніч. Значэнне асновы — вялікі, буйны&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 40.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
На паўднёвай ускраіне вёскі, на 1-й надпоймавай тэрасе правага берага Дняпра ёсць стаянка эпохі [[мезаліт]]у (датуецца [[8-е тысячагоддзе да н.э.|8]]—[[5-е тысячагоддзе да н.э.|5-м тыс. да н.э.]]). За 1 км на поўдзень ад вёскі, на правым беразе Дняпра, ва ўрочышчы Благадаць захавалася гарадзішча [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] (6—9 ст.). Помнікі археалогіі сведчаць пра заселенасць мясцін са старажытнасці&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Вядома як вёска ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] з пачатку XVI ст., калі была прыпісана да [[Кіева-Пячэрскі манастыр|Кіева-Пячэрскага манастыра]]. У 1567 годзе цэнтр маёнтка ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]], уласнасць князя Міхайлы [[Масальскія|Масальскага]]&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;&gt;{{Крыніцы/ГВБ|Магілёўская-2|Буйнічы}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Литовская Метрика. Отдел первый. Часть третья: Книги публичных дел. Переписи войска Литовского/ Русская историческая библиотека, издаваемая императорскою Археографическою комиссиею. Т.33. — Петроград, 1915. — С.471&lt;/ref&gt;. Належала князям [[Фёдар Талочкавіч-Буйніцкі|Фёдару]] і [[Леў Талочкавіч-Буйніцкі|Льву]] Талочкавічам-Буйніцкім&lt;ref name=&quot;Памяць&quot;&gt;Памяць: Магілёўс. р-н: Гіст.- дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Укл. У. Ф. Агурцоў, [[М. П. Хобатаў]]. — Мн.: Полымя, 1996. — [http://www.mlib.basnet.by/kray/mogilev%20raen/9.11.html с. 607—608, 628—630]{{Недаступная спасылка}}.&lt;/ref&gt;. У 1582 годзе — сяло. У XVI і XVII стст. належала [[Сапегі|Сапегам]]&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У час [[Паўстанне Налівайкі|антыфеадальнага сялянска-казацкага паўстання]], якое ўспыхнула ў 1595 годзе на Украіне пад кіраўніцтвам [[Севярын Налівайка|Севярына (Семярына) Налівайкі]], каля Буйніч адбылася бітва. 13 снежня 1595 года паўстанцы [[Аблога Магілёва (1595)|штурмам узялі Магілёў]]. 15 снежня 1595 года супраць паўстанцаў выступіла 18-тысячнае войска рэчыцкага старосты [[М. Буйвід]]а. Паўстанцы (больш за 2 тыс. чал.) прынялі [[Буйніцкая бітва (1595)|бой на полі каля Буйніч]]&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭВКЛ|том=1|артыкул=Буйніцкая бітва 1595|старонкі=354}}&lt;/ref&gt;. Яны абгарадзіліся некалькімі радамі вазоў і моцным агнём адбілі ўсё атакі. Бітва працягвалася цэлы дзень. Вечарам паўстанцы адышлі да [[Быхаў|Быхава]]&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У XVII—XVIII стагоддзях Буйнічы былі прыватнаўласніцкім [[мястэчка]]м, якое належала Саламярэцкім, Статкевічам, князю і [[Старосты жамойцкія|жамойцкаму старосце]] [[А. Г. Палубінскі|А. Г. Палубінскаму]]&lt;ref name=&quot;Памяць&quot;/&gt;.
[[Файл:Bahdan Statkievič, Alena Sałamiareckaja. Багдан Статкевіч, Алена Саламярэцкая (XVII).jpg|thumb|left|Багдан Статкевіч і Алена Саламярэцкая, заснавальнікі Буйніцкага манастыра]]

У першай палове XVII ст. магілёўскі падкаморы [[Багдан Статкевіч]] і яго жонка [[Алена Саламярэцкая]]&lt;ref name=&quot;ЭВКЛ2&quot;/&gt; заснавалі на поўдзень ад паселішча [[Буйніцкі мужчынскі манастыр|мужчынскі манастыр]] і надзяліў яго зямельнымі ўгоддзямі і вёскамі. У пісьмовых крыніцах манастыр упамінаецца пад 1633 года ў [[Быхаўскае графства|Быхаўскім графстве]]. Некаторы час у 1630-я гады тут дзейнічала друкарня [[С. Б. Собаль|С. Б. Собаля]], якая ў 1635 годзе выдала «[[Псалтыр (Спірыдон Собаль)|Псалтыр]]». У 1693 годзе ў сяле быў наладжаны выраб васковых свечак&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;. За падтрымку вялікага князя [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра Вазы]] ў абарончай [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайне супраць Маскоўскай дзяржавы 1654—1667 гадоў]] буйніцкія манахі атрымалі прывілей на [[млын]]&lt;ref name=&quot;ЭВКЛ2&quot;&gt;{{крыніцы/ЭВКЛ|1|Буйніцкі Святадухаўскі манастыр|с=354}}&lt;/ref&gt;.

У час [[Паўночная вайна 1700—1721 гадоў|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] каля вёскі размяшчаўся лагер шведскіх войскаў на чале з [[Карл XII|Карлам XII]]. Шведы абрабавалі манастыр, разабралі яго пабудовы для збудавання мастоў на балоцістых месцах. У 1758 годзе памешчыцкая ўласнасць, уваходзіла ў Быхаўскае графства&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

=== Пад уладай Расійскай імперыі ===
У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Імператрыца [[Кацярына II]] канфіскавала ў Сапег буйніцкі маёнтак і перадала яго генерал-аншэфу [[Д. В. Пасек]]у. У 1878 г. фальварак набыў памешчык [[М. Марачэўскі]]. Апошняй уладальніцай [[маёнтак|маёнтка]] на пачатку 20 стагоддзя была [[Г. К. Радкевіч]]&lt;ref name=&quot;Памяць&quot;/&gt;. У 1878 годзе памешчык меў тут 2383 дзесяцін зямлі і піцейны дом, працавалі 2 праваслаўныя царквы, жаночае вучылішча пры манастыры, яўрэйская малітоўная школа. У XIX ст. наладжана палатняная і суконная вытворчасці. Частка вяскоўцаў займалася [[кавальства|кавальскім]], [[сталярная справа|сталярным]], [[кравецкая справа|кравецкім]] і [[шавецкая справа|шавецкім]] промысламі. У 1880 годзе ў фальварку пачаў дзейнічаць пункт па вывядзенні чыстапародных рысістых коней. У 1883 годзе пры кляштары адкрыта школа. У 1896 годзе пабудавана памяшканне і адкрыта [[царкоўна-прыходская школа]]&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

Паводле перапісу 1897 года мястэчка ў [[Вендаражская воласць|Вендаражскай воласці]] [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Непадалёку быў аднайменны маёнтак, дзейнічалі завод па сушцы садавіны і агародніны. У жаночым манастыры дзейнічалі свечачны завод (у 1900 годзе 16 рабочых), царква, капліца. 2—5 мая 1902 года на цагельным заводзе адбылася эканамічная стачка (40 рабочых)&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У 1909 годзе ў мястэчку казённая вінная крама, царква, яўрэйская малітоўная і царкоўна-прыходская школы, побач маёнтак&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

=== Найноўшы час ===
25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала яе разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. У сакавіку 1924 года вёску [[Першае ўзбуйненне БССР|вярнулі]] [[БССР]], з 17 ліпеня 1924 года ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

На базе дарэвалюцыйнай адкрыта працоўная школа І-й ступені імя Тургенева, у якой у 1925 годзе было 62 вучні, працавала бібліятэка. У пачатку 1920-х г. існавалі 2 вёскі: Старыя Буйнічы і Новыя Буйнічы. 16 чэрвеня 1921 года створана сельскагаспадарчая арцель «Новыя Буйнічы», у якую ўваходзіла 19 гаспадарак&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У Навабуйніцкай школе ў 1925 годзе было 104 вучні. У 1925 годзе створана меліярацыйнае таварыства. 17 лютага 1931 года арганізаваны калгас «13 гадоў Чырвонай Арміі», які ў 1933 годзе аб’ядноўваў 31 гаспадарку. У будынку царквы пачаў дзейнічаць клуб з [[бібліятэка]]й, наладжваліся канцэрты мастацкай самадзейнасці, дэманстраваліся кінафільмы. У 1933 годзе вёска атрымала электрычнае святло. Значнай падзеяй для вяскоўцаў стала прыбыццё першага трактара і грузавой аўтамашыны «[[ГАЗ-А]]»&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У 1936 годзе ў Старабуйніцкай пачатку школе было 128 вучняў, бібліятэка, у Новабуйніцкай — 74 вучні, бібліятэка. У канцы 1930-х г. Старыя Буйнічы і Новыя Буйнічы былі аб’яднаны ў адну вёску Буйнічы. За дасягненні ў сельскай гаспадарцы калгасніца [[П. С. Мінькова]] ўзнагароджана ў 1940 годзе Малым сярэбраным медалём Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўкі і грашовай прэміяй&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Мястэчка на старых здымках&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Bujničy, Duchaŭski. Буйнічы, Духаўскі (1905).jpg|Манастыр, 1905 г.
Bujničy, Duchaŭski. Буйнічы, Духаўскі (1905) (2).jpg|Манастыр. Паштоўка, да 1918 г.
Bujničy. Буйнічы (1905).jpg|Бяленне воску пад сонцам на епархіяльным свечачным заводзе, 1905 г.
Bujničy, Baharodzickaja. Буйнічы, Багародзіцкая (1930-49).jpg|Царква Раства Багародзіцы за савецкім часам
&lt;/gallery&gt;

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў ліпеня 1941 года каля вёскі трымалі абарону супраць наступлення гітлераўцаў 388-ы стралковы полк пад камандаваннем палкоўніка [[С. Ф. Куцепаў|С. Ф. Куцепава]], артылерысты 340-га палка [[172-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|172-й стралковай дывізіі]] і апалчэнцы — рабочыя шаўковай фабрыкі. 12 ліпеня каля вёскі адбыўся жорсткі 14-гадзінны бой. Вораг няспынна атакаваў, вёў артылерысцкі і мінамётны абстрэл, які чаргаваўся з танкавымі атакамі. За дзень было падбіта і спалена 39 танкаў і збіты 3 варожыя самалёты. Абаронцы ўтрымлівалі свае пазіцыі да 22 ліпеня&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У красавіку 1944 года гітлераўцы спалілі 118 двароў, загубілі 95 жыхароў. Вызвалена 27 чэрвеня 1944 года. Пры фарсіраванні Дняпра каля вёскі 26 чэрвеня 1944 года вызначылася аддзяленне разведчыкаў пад камандаваннем малодшага сяржанта [[А. В. Іваноў|А. В. Іванова]], якому пазней надзедзена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. У баях за вёску вызначыліся таксама камандзір аддзялення разведкі, старшына [[М. С. Кірылоў]], сяржант [[І. М. Мясткоў]], малодшы лейтэнант [[А. М. Пайкоў]], старшына медслужбы [[І. В. Харламаў]], разведчык старшына [[А. К. Харчанк]]а, якім таксама нададзены званні Героя Савецкага Саюза. У брацкай магіле, што на вясковых могілках, пахаваны 61 савецкі воін, якія загінулі ў баях за вызваленне вёскі. На будынку ПТВ № 1 у 1976 годзе ўстаноўлена мемарыяльная дошка ў памяць Героя Савецкага Саюза [[І. М. Мяльноў|І. М. Мяльнова]], які вызначыўся пры фарсіраванні Дняпра каля Буйніч. На фронце і ў партызанскай барацьбе загінула каля 100 вяскоўцаў&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У 1990 годзе цэнтр вучэбнай гаспадаркі СПТВ № 1 імя К. П. Арлоўскага. У вёсцы размяшчаліся комплексная брыгада, [[Магілёўскі раён|Магілёўскія раённыя]] аб’яднанні па вытворча-тэхнічным забеспячэнні сельскай гаспадаркі, Магілёўскае райаб’яднанне «Сельгасхімія», раённая нарыхтоўчая кантора райспажыўсаюза, ферма буйной рагатай жывёлы, млын, устаноўка па прыгатаванні вітаміннай мукі, дзейнічалі гандлёвы комплекс, Дом быту, аддзяленне сувязі, аддз. ашчаднага банка, [[Дом культуры]], вучэбна-вытворчы камбінат, бібліятэка, сярэдняя агульнаадукацыйная і музычная школы, дзіцячыя яслі-сад, фельчарска-акушэрскі пункт, сталовая, аўтаматычная тэлефонная станцыя&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

У 2006 годзе пры каледжы заснаваны [[Магілёўскі заасад|заасад]], на 75 гектарах якога трымаюць [[дзік]]оў, [[зубр]]оў, плямістых і паўночных [[алень|аленяў]]&lt;ref name=&quot;zvyazda.minsk.by&quot;&gt;Ілона Іванова. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=26087 У Новы год з Магілёва — на паўночных аленях]{{Недаступная спасылка}} // [[Звязда (газета)|Звязда]]. [[31 снежня]] [[2008]]&lt;/ref&gt;. У вальерах трымаюць [[барсук]]оў, [[воўк|ваўкоў]], [[касуля]]ў, [[Лісы|лісоў]], [[лось|ласёў]], мядзведзяў, пясцоў, [[тыгр]]аў і [[янот]]аў, а таксама шэраг відаў птушак. Заасаду таксама належаць 2 дзясяткі [[канкур]]ных коней&lt;ref name=&quot;Навыперадкі з мядзведзіцай&quot;&gt;Ілона Іванова. [http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=40&amp;p=36&amp;archiv=21072006 Навыперадкі з мядзведзіцай] // [[Звязда (газета)|Звязда]]. № 161 (25750) [[21 ліпеня]] [[2006]]&lt;/ref&gt;.

У 2010 годзе да аграгарадка далучана станцыя [[Буйнічы (сельскі населены пункт)|Буйнічы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-50/2011_50_9_40567.pdf Решение Могилёвского районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 г. № 7-18 Об упразднении сельского населенного пункта станция Буйничи и преобразовании деревень Могилевского района в агрогородки].&lt;/ref&gt;.

== Планіроўка ==
Планіровачна складаецца з працяглай вуліцы ламанага абрысу, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, да якой у цэнтры з усходу далучаюцца 2 кароткія просталінейныя вуліцы. Забудавана двухбакова, шчыльна пераважна традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. На поўнач забудова вядзецца 2—5-павярховымі мураванымі дамамі. Грамадскія будынкі размешчаны вакол плошчы, утворанай на паўночным баку вёскі, і сярод жылой забудовы. На поўнач — сад (35 га)&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

== Эканоміка ==
Да вёскі падыходзіць паўноўчная частка Быхаўскага радовішча пяску, размешчанага ў рэчышчы і пойме Дняпра (разведаныя запасы 4,29 млн м³)&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

== Інфраструктура ==
У 2007 годзе цэнтр дапаможнай гаспадаркі размешчанага ў вёсцы [[Магілёўскі дзяржаўны прафесійны аграрна-тэхнічны каледж імя К. П. Арлоўскага|Магілёўскага дзяржаўнага прафесійнага аграрна-тэхнічнага каледжа імя К. П. Арлоўскага]]. Працавалі сярэдняя школа, аддзяленне сувязі, фельчарска-акушэрскі пункт&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

== Адукацыя і культура ==
У Буйнічах месцяцца Дом культуры і бібліятэка, сярэдняя і музычная школы, агралесатэхнічны каледж (у 1944—1998 гады — вучылішча) імя [[Кірыл Арлоўскі|Кірыла Арлоўскага]]. Каледжу належыць 860 га зямлі, з якіх 80 га адведзеныя пад заасад.

== Славутасці ==

=== Буйніцкае поле ===
{{асноўны артыкул|Буйніцкае поле}}
[[Файл:Мемориальный комплекс &quot;Буйничское поле&quot; место боев 1941 г. - panoramio - Yuriy Tim (7).jpg|thumb|Капліца на Буйніцкім полі]]
На паўночна-заходняй ускраіне вёскі, на Буйніцкім полі ў 1962 годзе пастаўлена стэла ў гонар воінаў 172-й стралковай дывізіі, у 1990-я гады пабудаваны мемарыяльны комплекс Буйніцкае поле ў гонар абаронцаў Магілёва&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;, архітэктарамі якога з’яўляюцца [[Уладзімір Чаленка]] і [[Алег Бараноўскі]]. Адкрыты ў 1995 годзе. Былі пабудаваныя чырвоная капліца вышынёй у 27 метраў, а недалёка ад яе возера «Слёз». Праз кожныя паўгадзіны ў капліцы гучыць музычная кампазіцыя, прысвечаная ўдзельнікам абароны Магілёва. Дэпартамент па ахове гісторыка-культурнай спадчыны, Міністэрства культуры ў 2002 годзе прысвоіў Мемарыяльнаму комплексу статус [[Гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|гісторыка-культурнай каштоўнасці]] трэцяй катэгорыі.

На паўночна-заходняй ускраіне ў 1980 годзе пастаўлены помнік на ўшанаванне памяці савецкага пісьменніка і грамадскага дзеяча, Героя Сацыялістычнай Працы [[К. М. Сіманаў|К. М. Сіманава]] (1915—1979), які пабываў у гэтых месцах у першыя дні Вялікай Айчыннай вайны і прысвяціў падзеям на Буйніцкім полі раман «Жывыя і мёртвыя». Паводле завяшчання пісьменніка, яго прах пасля смерці быў развеяны над Буйніцкім полем&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;.

Паводле задумы старшыні Магілёўскага гарвыканкама [[Віктар Шорыкаў|Віктара Шорыкава]] 2 лістапада 2004 года ў капліцы адбылося адкрыццё [[Маятнік Фуко|маятніка Фуко]] (найвышэйшы ў Беларусі, у гонар французскага фізіка, які даказаў факт вярчэння зямлі вакол сваёй восі). Яго распрацоўшчыкам выступіў дацэнт Беларуска-Расійскага ўніверсітэта [[А. Ляпін]], а вытворцам — інжынер завода «[[Тэхнапрыбор (завод)|Тэхнапрыбор]]» А. Нікалаеў. Маятнік уяўляе сабой шаснаццацікілаграмовы шар з нержавеючай сталі і алюміневы цыферблат на вышыні 14 метраў. Амплітуда яго ваганняў 1 м, перыяд ваганняў 7 секунд. Маятнік вядзе адлік часу&lt;ref&gt;[http://www.mlib.basnet.by/kray/Culture/r16p7.html Мемарыяльныя комплексы, манументы, помнікі архітэктуры (Магілёўскага раёна)]{{Недаступная спасылка}} // Сайт Магілеўскай абласной бібліятэкі. Дата доступу: [[22 мая]] [[2009]]&lt;/ref&gt;.

5 ліпеня 2025 года побач [[Буйніцкае поле|Буйніцкага поля]] адкрыты [[Музей Славы Магілёўшчыны]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mogilev-region.gov.by/news/aleksandr-lukashenko-primet-uchastie-v-otkrytii-muzeya-slavy-mogilevshchiny|title=Открытие Музея Славы Могилёвщины|website=[[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810165318/https://mogilev-region.gov.by/news/aleksandr-lukashenko-primet-uchastie-v-otkrytii-muzeya-slavy-mogilevshchiny|archive-date=10 жніўня 2025|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Заалагічны сад ===
{{асноўны артыкул|Магілёўскі заасад}}
[[Файл:Баба Яга и пьяный Кащей - panoramio.jpg|міні|злева|Баба Яга і Кашчэй]]
[[Файл:Зоосад - panoramio - Yuriy Tim (8).jpg|thumb|Заасад]]
[[Файл:Зоосад - panoramio - Yuriy Tim (15).jpg|thumb|Этнаграфічны куток]]
У вёсцы размяшчаюцца этнаграфічная экспазіцыя і [[заалагічны сад (Магілёў)|заалагічны сад]]&lt;ref name=&quot;ГВБ&quot;/&gt;, на 75 гектарах якога трымаюць [[дзік]]оў, [[зубр]]оў, плямістых і паўночных [[алень|аленяў]]&lt;ref name=&quot;zvyazda.minsk.by&quot;/&gt;. У вальерах трымаюць [[барсук]]оў, [[воўк|ваўкоў]], [[казуля]]ў, [[Лісы|лісоў]], [[лось|ласёў]], мядзведзяў, пясцоў, [[тыгр]]аў і [[янот]]аў, а таксама шэраг відаў птушак. Заасаду таксама належаць 2 дзясяткі [[канкур]]ных коней&lt;ref name=&quot;Навыперадкі з мядзведзіцай&quot;/&gt;.

== Насельніцтва ==
* '''[[XVIII стагоддзе]]''':
** [[1758]] — 35 двароў.
* '''[[XIX стагоддзе]]''':
** [[1880]] — 64 двары, 356 жыхароў.
** [[1897]] — 81 двор, 450 жыхароў; у маёнтку — 5 двароў, 34 жыхары; у жаночым манастыры — 21 двор, 117 жыхароў.
* '''[[XX стагоддзе]]''':
** [[1909]] — 81 двор, 427 жыхароў; у маёнтку — 2 двары, б жыхароў.
** [[1940]] — 141 двор, 765 жыхароў.
** [[1990]] — 307 гаспадарак, 900 жыхароў.
* '''[[XXI стагоддзе]]''':
** [[2007]] — 468 гаспадарак, 1538 жыхароў.

== Вядомыя асобы ==
* [[Віктар Пятровіч Кавалёў]] (1936—1999) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (1991), прафесар (1995).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|Магілёўская-2|Буйнічы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.paltk.info Сайт Агралесатэхнічнага каледжу імя Кірылы Арлоўскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313045458/http://paltk.info/ |date=13 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}}

{{Буйніцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Буйніцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Буйнічы| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]]</text>
      <sha1>h0n4okvhwxzam027xynzqw143gvxycr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44294</id>
    <revision>
      <id>5157182</id>
      <parentid>4721358</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="834qn5b4neq6aaee2dmeq8huoqsh8vb" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бацюшкаў}}
{{Пісьменнік}}
'''Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{ДН|29|5|1787|18}}, [[Волагда]] — {{ДС|19|7|1855|7}}, [[Волагда]]) — [[Рускія|рускі]] {{паэт|XIX стагоддзя|Расіі|Расійскай імперыі}}.

Глава анакрэантычнага кірунку ў рускай лірыцы («Вясёлая гадзіна», «Мае пенаты», «Вакханка»). Пазней перажыў духоўны [[крызіс]] («Надзея», «Да сябра»); у жанры [[элегія|элегіі]] матывы непадзеленага [[каханне|кахання]] («Расстанне», «Мой геній»), высокі трагізм («Тас, які памірае», «Выслоўе Мельхісядэка»).

{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Бацюшкаў Канстанцін Мікалаевіч}}

[[Катэгорыя:Памерлі ад сыпнога тыфу]]</text>
      <sha1>834qn5b4neq6aaee2dmeq8huoqsh8vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі гістарычны часопіс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46414</id>
    <revision>
      <id>5156867</id>
      <parentid>5125644</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4499" sha1="pt5f2pn1adfq90owxczy11ay3op3yp6" xml:space="preserve">{{Часопіс
| назва              = Беларускі гістарычны часопіс
| малюнак            = 
| подпіс             = 
| спецыялізацыя      = гістарычныя навукі, мастацтвазнаўства, педагагічныя навукі (агульная педагогіка, гісторыя педагогікі і адукацыі, тэорыя і методыка выкладання гісторыі) 
| перыядычнасць      = штомесяц
| скарачэнне         = 
| мова               = беларуская, руская
| адрас рэдакцыі     = 220073, Мінск, вул. Кальварыйская, 25, пакой 408.
| галоўны рэдактар   = 
| заснавальнік       = [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], выдавецтва «[[Адукацыя і выхаванне]]», [[Інстытут гісторыі НАНБ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]
| выдавец            = 
| краіна             = 
| гісторыя           = 1993
| аб'ём              = 11,2 улікова-выдавецкага аркуша 
| камплектацыя       =
| тыраж              = 500
| ISSN               =1993-1999 
| веб-сайт           = https://aiv.by/zhurnaly/pechatnaja-versija/belarusk-gstarychny-chasops
}}
'''Беларускі гістарычны часопіс''' — беларускі навукова-тэарэтычны, навукова-метадычны ілюстраваны часопіс.

== Гісторыя ==
Заснаваны ў 1993 годзе. Спачатку выдаваўся 4 разы на год. З 2002 года ўваходзіць у склад выдавецтва «Адукацыя і выхаванне». З ліпеня 2003 года выходзіць штомесяц.

Уключаны ў Пералік навуковых выданняў [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі]] Рэспублікі Беларусь для апублікавання вынікаў дысертацыйных даследаванняў па гістарычных навуках, мастацтвазнаўстве, педагагічных навуках (агульная педагогіка, гісторыя педагогікі і адукацыі, тэорыя і методыка выкладання гісторыі).

Змяшчае матэрыялы па гісторыі беларускай дзяржаўнасці, палітычнай, эканамічнай, аграрнай, ваеннай, канфесійнай гісторыі, гісторыі палітычных партый і рухаў, па праблемах палітычнага і грамадскага жыцця, гісторыі адукацыі, методыцы выкладання гісторыі і іншых, якія дапамагаюць навукоўцам, выкладчыкам, настаўнікам і студэнтам больш дакладна арыентавацца ў розных поглядах на праблемы гістарычнай навукі, адукацыі і выхавання моладзі.

== Галоўныя рэдактары ==
* [[Васіль Фёдаравіч Кушнер]] (1993—2011)
* [[Максім Навумавіч Гальпяровіч]] (2011—2021)
* [[Аляксандр Аляксандравіч Корзюк]] (з 2022)

== Спасылкі ==
* {{Cite web|lang=ru-ru|url=https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/belaruski-gistarychny-chasopis|title=БЕЛАРУСКІ ГІСТАРЫЧНЫ ЧАСОПІС|last=|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-05-13|archive-date=26 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926092209/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/belaruski-gistarychny-chasopis|url-status=dead}}

{{ВС}}

[[Катэгорыя:Навукова-метадычныя часопісы]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1993 годзе]]</text>
      <sha1>pt5f2pn1adfq90owxczy11ay3op3yp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46725</id>
    <revision>
      <id>5156852</id>
      <parentid>4489267</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5156852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7582" sha1="s9ru6qs1go0e3eqkze2aa52yek97xug" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Кола}}
'''Кола''' — прыстасаванне ў выглядзе дыска ці вобада са спіцамі, насаджанага на вось; адзін з асноўных элементаў наземных транспартных сродкаў ([[аўтамабіль|аўтамабіляў]], [[вагон]]аў, [[матацыкл]]аў, [[веласіпед]]аў і інш.), многіх тэхнічных механізмаў і машын. Кола разам з [[вінт]]ом і [[рычаг]]ом — адна з найвялікшых вынаходак чалавецтва.&lt;ref&gt;БЭ, т. 8 (1999)&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Выява:Wheel Iran.jpg|thumb|right|Старажытнае кола, 2000 год да н.э., Нацыянальны музей Ірана, Тэгеран.]]
Дата вынаходніцтва невядомая. Большасць даследчыкаў лічаць, што кола адна з самых старых і найбольш важных тэхнічных вынаходак ў чалавечай гісторыі. Найстарэйшыя даныя аб выкарыстанні колаў прыйшлі з [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]] ў 5 тысячагоддзі да н.э. — спачатку ў якасці [[Ганчарны круг|ганчарнага кругу]]. Мяркуецца, што продкам колаў транспартных сродкаў было ацыліндраванае бервяно, якое змяшчалі пад грузам для зручнасці перамяшчэння.

[[Выява:Egyptian-Chariot.png|thumb|left|Егіпецкая [[калясніца]].]]
Колы распаўсюджваюцца на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў [[Еўропа|Еўропе]] у чацвёртым тысячагоддзі да нашай эры і дасягаюць [[Індыя|Індыі]] ў 3 тысячагоддзі да н.э. У другім тысячагоддзі да н.э. з’яўляюцца [[Калясніца|калясніцы]] са [[спіца]]вымі коламі, якія сталі прычынай рэвалюцыі ў ваеннай справе на Блізкім Усходзе. Каля 1200 г. да н.э. яны ўжо выкарыстоўваліся ў [[Кітай|Кітаі]], што сведчыць аб распаўсюджванні кола ў гэтай частцы Старога Свету ў той час.&lt;ref&gt;Dyer, Gwynne, War: the new edition, p. 159: Vintage Canada Edition, Randomhouse of Canada, Toronto, ON&lt;/ref&gt;

== Выкарыстанне ==
[[File:SpinnrockNyproduktion.jpg|thumb|[[Калаўрот]].]]
Паводле роду дзеяння ў машынах і прыладах колы падзяляюцца на перадатачныя, прызначаныя для перадачы намаганняў ([[зубчастае кола]], [[шкіў]]), антыфрыкцыйныя — памяншаюць трэнне паміж целамі, што рухаюцца ([[Блок (механіка)|блокі]], накіравальныя ролікі), транспартныя — ператвараюць вярчальны рух, што ствараецца рухавіком, у паступальны рух машыны.

Колы шырока выкарыстоўваецца ў розных галінах [[Тэхніка|тэхнікі]]. Звычайны прыклад выкарыстання колаў — транспартныя сродкі, у якіх колы выкарыстоўваюцца, каб паменшыць [[трэнне]] паміж транспартным сродкам і паверхняй, на якой яно працуе.

Са старажытнасці кола — найважнейшы элемент большасці рабочых машын (калёсы, [[ганчарны круг]], [[жорны]], [[млын]]ы, [[калаўрот]]). Вялікую ролю яно адыграла як вадзяны ([[вадзяное кола]]) і паветраны рухавік ([[ветрарухавік]]). Спецыяльныя канструкцыі кола выкарыстоўваюцца ў сучасных турбінах (гідраўлічных, газавых, паравых) як асноўная рабочая частка. Кола стала асноўным тыпам рухача ў транспартных, сельскагаспадарчых (колавых трактарах, камбайнах, прычэпах і інш.) і ваенных машынах (колавых цягачах, бронетранспарцёрах і да т.п.). Прынцып перамяшчэння з дапамогай кола выбраны для першых транспартных машын, прызначаных для выкарыстання на іншых планетах (напр., у «[[месяцаход]]зе»).

[[File:Wheelnutindicators.svg|thumb|left|Кола аўтамабіля.]]
Колы сучаснага аўтамабіля маюць складаную будову. Колы чыгуначных вагонаў — стальныя, звычайна суцэльныя, нерухома замацаваныя на восі, разам з якою рухаюцца ў буксах. Набываюць пашырэнне (пераважна ў вагонах метрапалітэна) пругкія металічныя колы.

== Механіка ==
Кола значна змяншае выдаткі энергіі на перасоўванне грузу па адносна роўнай паверхні. Пры ўжыванні кола работа ажыццяўляецца супраць сілы трэння качэння, якая ў штучных умовах дарог значна менш, чым [[сіла трэння]] слізгання.

Колы бываюць суцэльныя (напрыклад, [[колавая пара]] чыгуначнага вагона), а могуць складацца з даволі вялікай колькасці дэталяў, напрыклад у склад аўтамабільнага кола ўваходзіць дыск, вобад, покрыўка, камера, крапёжныя балты. Знос покрывак [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]] з’яўляецца амаль вырашанай праблемай (пры правільна выстаўленых вуглах калёс). Сучасныя покрыўкі праязджаюць звыш {{nobr|100 000}} км. Нявырашанай праблемай з’яўляецца знос покрывак колаў самалётаў. Пры крананні нерухомага кола з бетонным пакрыццём пасадачнай паласы на хуткасці ў некалькі соцень [[кіламетр у гадзіну|кіламетраў у гадзіну]] знос покрывак вялізарны.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|8|Кола|Сацута У.}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Wheels}}

[[Катэгорыя:Механізмы]]
[[Катэгорыя:Рухачы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>s9ru6qs1go0e3eqkze2aa52yek97xug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катавіцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48222</id>
    <revision>
      <id>5157012</id>
      <parentid>4476202</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcin 303</username>
        <id>138426</id>
      </contributor>
      <origin>5157012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14456" sha1="a35jzi0bv3l356vxnpgcpjcxjnvmkmi" xml:space="preserve">{{НП-Польшча
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Катавіцы 
 |арыгінальная назва   = 
  |герб                    = Katowice_Herb.svg
 |сцяг                    = Katowice Flaga.svg
 |шырыня герба            =    80
 |шырыня сцяга            = 180
 |lat_deg= 50|lat_min= 15|lat_sec=
 |lon_deg= 19|lon_min= 00|lon_sec=
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны     = 
 |памер карты рэгіёна    = 
 |памер карты раёна     = 
  |ваяводства            = Сілезскае
   |павет                 = Горад на правах павета
  |выгляд абшчыны              = 
 |гміна                 = 
 |абшчына ў табліцы        = 
 |унутранае дзяленне      =
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |выгляд раздзела               = 
 |раздзел                   = 
 |дата заснавання          =
 |першае згадванне       = 1598
 |ранейшыя імёны           = Kattowitz
 |статус з                = 1865
 |плошча                 = 164,64
 |выгляд вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 245-357
 |клімат                  = 
 |афіцыйная мова        = 
 |афіцыйная мова-ref    = 
 |насельніцтва               =307 233&lt;ref&gt;[http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013]&lt;/ref&gt;  
 |год перапісу            = 2013
 |шчыльнасць               = 1 866
 |агламерацыя             = 
 |нацыянальны склад     =
 |канфесійны склад = 
 |этнохороним             = 
 |часавы пояс            = +1
 |DST                     = +1
 |тэлефонны код          = 32 
 |паштовы індэкс         =
 |паштовыя індэксы        = 40-001 па 40-999
 |аўтамабільны код       = SK
 |выгляд ідэнтыфікатара      = TERC (GUS)
 |TERC  =2469011  
 |катэгорыя ў Commons     = Katowice
 |сайт                  = www.um.katowice.pl/
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
}}
'''Катавіцы'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Katowice}}) — [[горад на правах павета]] ў [[Польшча|Польшчы]], цэнтр [[Сілезскае ваяводства|Сілезскага ваяводства]].

== Гісторыя ==
Зямля вакол Катавіцы, [[Верхняя Сілезія]], была населена [[Сілезцы|сілезцамі]], адным з польскіх плямёнаў, з першых стагоддзяў нашай эры. Першымі яе ўладальнікамі была дынастыя польскіх [[Пясты|Пястаў]], да яе заняпаду, калі яна ўвайшла ў склад [[Габсбургі|Габсбургаў]].

Сам горад быў заснаваны ў 19 ст., у перыяд, калі тэрыторыя была пад уладай [[Прускае каралеўства|Прускага каралеўства]] — у 1865 годзе. Катавіцы атрымаў статут горада. Населены немцамі, яўрэямі і палякамі, горад стаў часткай Другой Польскай Рэспублікі, услед за Сілезскім Паўстаннем, накіраваным на далучэнне да Польшчы, якое пракацілася па Сілезіі ў 1918—1921 гадах. Тэрыторыя была паслядоўна падзелена аб'яднанай камісіяй, якая падзяліла Катавіцы паміж Польшчай і значнай аўтаноміяй.

Горад квітнее дзякуючы вялікім мінеральным карысным выкапням. У значнай меры рост і росквіт горада залежыць ад вуглездабыўнай і сталеліцейнай галін, якія занялі свае пазіцыі падчас Індустрыяльнай Рэвалюцыі. У апошні час, паводле эканамічных рэформ горад змяняе шлях развіцця ад цяжкай прамысловасці да малога бізнесу.

У 1953—1956 гг. польскія камуністы пераназвалі Катавіцы ў Сталінагруд — «горад Сталіна». Сур'ёзны ўдар па экалогіі горада быў нанесены пасля Другой сусветнай вайны і падчас камуністычнай улады ў Польскай Народнай Рэспубліцы, але апошнія змены ў заканадаўстве шматлікае вярнулі на свае месцы.

== Геаграфія ==
[[Image:Las Murckowski.jpg|thumb|left|Гарадскі лес|230px]]
Катавіцы знаходзяцца на [[Катавіцкае ўзвышша|Катавіцкім узвышшы]], якое адносіцца да [[Сілезскае ўзвышша|Сілезскага ўзвышша]]. Горад знаходзіцца на мяжы водных падзелаў [[Вісла|Віслы]] і [[Одра|Одры]], і натуральнай мяжы паміж ''Малапольшчай'' і ''Сілезіяй''. Праз Катавіцы цякуць рэкі [[Рава (рака)|Рава]] (прыток Віслы) і [[Кладніца]] (прыток Одры), а так сама некалькі невялікіх рэчак.

Плошча гораду характарызуецца невялікімі перападамі вышыні, якія складаюць каля 100 м. Самая высокая кропка гораду знаходзіцца на вышыні 352 м над узроўнем мора, а самая нізкая кропка на вышыні 261 м. З геалагічнага пункту гледжання Катавіцы знаходзяцца над ''Горнасілезскім вугальным радовішчам'', якое ўключае ''Горнасілезская прамысловая акруга'' і ''Рыбніцкая вугальная акруга''.

Сярэднегавадвая тэмпература паветра ў горадзе складае каля +7,9&amp;nbsp;°C, сярэдняя тэмпература [[Ліпень|ліпеня]] +17,4&amp;nbsp;°C, [[Студзень|студзеня]] — 2,7&amp;nbsp;°C. Сярэдняя колькасць ападкаў на працягу года складае 721 мм, з якіх большасць выпадае ў [[Жнівень|жніўні]] — 110 мм. Вецер характарызуецца слабай сілай, з сярэдняй хуткасцю 3,3 м/с, большасць з якіх дзьме з захаду (21 %). [[Снег]] пакрывае Катавіцы, ў сярэднім, 60 дзён у годзе.

== Насельніцтва ==

Дэмаграфічнае развіццё гораду звязана з уключэннем у склад Катавіцаў прыгарадаў. З атрыманнем у [[1865]] г. правоў горада, Катавіцы ў некалькі разоў павялічылі сваю плошчу і некалькі разоў змянялі сваю адміністрацыйную структуру. [[15 ліпеня]] [[1924]] г. колькасць насельніцтва перавысіла 100 тыс. чалавек. У гэты дзень у склад горада былі ўключаны некалькі прыгарадаў, што павялічыла колькасць жыхароў Катавіцаў амаль удвая, з 57 тыс. да 113 тыс. наступныя далучэнні прыгарадаў адбыліся ў [[1951]], [[1960]] і [[1975]] гг. Але ў [[1980-я|1980-х]] гг. наступіла змена тэндэнцыі дэмакратычнага развіцця горада і пачалося змяншэнне колькасці насельніцтва з 368 621 чалавек у [[1987]] г. да 309 621 чалавек у [[2008]] г.
&lt;center&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:630 height:300
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:370000
ScaleMajor = unit:year increment:40000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:19 align:left
 bar:1783 from:0 till:294
 bar:1845 from:0 till:1326
 bar:1870 from:0 till:6780
 bar:1897 from:0 till:25000
 bar:1910 from:0 till:43173
 bar:1924 from:0 till:112822
 bar:1939 from:0 till:134000
 bar:1945 from:0 till:107735
 bar:1950 from:0 till:175496
 bar:1955 from:0 till:199907
 bar:1960 from:0 till:269926
 bar:1970 from:0 till:305000
 bar:1980 from:0 till:355117
 bar:1987 color:cobar2 from:0 till:368621
 bar:1997 from:0 till:348974
 bar:2007 from:0 till:317782
PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1783 at: 294 text: 294 shift:(-8,5)
 bar:1845 at: 1326 text: 1.326 shift:(-11,5)
 bar:1870 at: 6780 text: 6.780 shift:(-11,5)
 bar:1897 at: 25000 text: 25.000 shift:(-14,5)
 bar:1910 at: 43173 text: 43.173 shift:(-14,5)
 bar:1924 at: 112822 text: 112.822 shift:(-17,5)
 bar:1939 at: 134000 text: 134.000 shift:(-17,5)
 bar:1945 at: 107735 text: 107.735 shift:(-17,5)
 bar:1950 at: 175496 text: 175.496 shift:(-17,5)
 bar:1955 at: 199907 text: 199.907 shift:(-17,5)
 bar:1960 at: 269926 text: 269.926 shift:(-17,5)
 bar:1970 at: 305000 text: 305.000 shift:(-17,5)
 bar:1980 at: 355117 text: 355.117 shift:(-20,5)
 bar:1987 at: 368621 text: 368.621 shift:(-17,5)
 bar:1997 at: 348974 text: 348.974 shift:(-17,5)
 bar:2007 at: 317782 text: 317.782 shift:(-17,5)
&lt;/timeline&gt;
&lt;/center&gt;

== Эканоміка ==

Эканоміка Катавіцаў заснавана на развіцці сектара паслуг. З 150 тыс. працуючых жыхароў горада, каля 73 % працаўладкаваныя ў гэтым сектары. Такія поспехі эканоміка гораду змагла дасягнуць дзякуючы эканамічным рэформам гарадскіх уладаў, якія доўжацца апошнія некалькі гадоў. У [[2006]] г. сярэдні заробак у Катавіцах склаў каля 4,3 тыс. [[Польскі злоты|злотых]] (каля 4 млн. [[Беларускі рубель|рублёў]]), і гэта адзін з самых высокіх паказчыкаў у Польшчы.

На тэрыторыі гораду зарэгістравана каля 48 тыс. эканамічных суб'ектаў, што складае каля 10 % ад усіх эканамічных суб'ектаў ва ўсім ваяводстве. Тэмп росту колькасці складае каля 8-10 % у год. Каля 1/5 з гэтых суб'ектаў дзейнічаюць з удзелам замежнага капіталу. Акрамя гэтага ў Катавіцах знаходзіцца свабодная эканамічная зона.

== Культура ==
[[File:Biblioteka Slaska.jpg|thumb|right|260px|Бібліятэка]]

=== Тэатры ===
* Тэатр Сілезіі
* Тэатр Атэніум
* Тэатр Карэз
* Тэатр Цагітатур

=== Музыка ===
* Слізская філармонія
* Слізская эстрада
* Сцэна ГуГаландзер
* Нацыянальны Сімфанічны аркестр Польскага Радыё

=== Кіно ===
[[File:Katowice - UŚ - WPiA.jpg|thumb|right|260px|Сілезскі ўніверсітэт]]
* IMAX
* Кінатэатр Cinema City
* Цэнтр кіно Геліус
* Кінатэатр Космас
* Кінатэатр Святавід

=== Музеі ===
[[File:At Katowice 2024 240.jpg|thumb|260px|right|Сілезскі музей]]
* Сілезскі музей
* Музей гісторыі Катавіцы
* Музей Архідэацэзіі
* Музей Францысканцаў
* Біяграфічны музей П. Штэлера
* Музей Права і Польскіх юрыстаў
* Цэнтр польскай сцэнаграфіі

=== Медыя ===
[[Выява:Katowice - Akademia Muzyczna.JPG|thumb|260px|right|Будынак Музычнай акадэміі]]
* TVP 3 Катавіцы
* TVN24
* Радыё Катавіцы
* Радыё Flash
* Радыё Roxy FM
* Радыё Планета

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг Чэхіі}} [[Острава]]
* {{Сцяг Германіі}} [[Кёльн]]
* {{Сцяг ЗША}} [[Мабіл]]
* {{Сцяг Францыі}} [[Сент-Эцьен]]
* {{Сцяг Даніі}} [[Одэнсэ]]
* {{Сцяг Венгрыі}} [[Мішкальц]]
* {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Гронінген (горад)|Гронінген]]
* {{Сцяг Ірландыі}} [[Дублін]]
* {{Сцяг Кітая}} [[Шэньян]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commons|Katowice}}
* [http://www.um.katowice.pl/eng/index.php Урадавая старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050912015837/http://www.um.katowice.pl/eng/index.php |date=12 верасня 2005 }}
* [http://www.portal.katowice.pl/ Бізнес-партал]

{{Сілезскае ваяводства}}

[[Катэгорыя:Катавіцы| ]]</text>
      <sha1>a35jzi0bv3l356vxnpgcpjcxjnvmkmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крыстафер Рэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53734</id>
    <revision>
      <id>5157087</id>
      <parentid>5156078</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3468" sha1="rk5kfxqzbvojvghjrtr2jd0c63qy05t" xml:space="preserve">{{значэнні2|Рэн (значэнні)}}
{{Архітэктар
|выява                    = Christopher Wren by Godfrey Kneller 1711.jpg
|памер                    = 
|подпіс                   = Крыстафер Рэн на партрэце Готфрыда Кнэлера (1711)
|імя                      = Крыстафер Рэн
|арыгінальнае імя         = Sir Christopher Michael Wren
|грамадзянства            = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]]
|дата нараджэння = 20.10.1632
|месца нараджэння =
|дата смерці = 25.02.1723
|месца смерці = 
|працаваў у гарадах = [[Лондан]], [[Уінчэстэр|Вінчэстэр]]
|стыль = [[Класіцызм]]
|найважнейшыя пабудовы = [[Манумент, Лондан|Лонданскі манумент]], [[Ваенный шпіталь у Чэлсі]], [[Грынвіцкі шпіталь]], [[Мальбара-хаўс]]
|горадабудаўнічыя праекты =
|рэстаўрацыя помнікаў = [[Сабор Святога Паўла]]
|нерэалізаваныя праекты =
|навуковыя працы =
|узнагароды =
|вікісховішча = Christopher Wren
}}
Сэр '''Крыстафер Майкл Рэн''' ({{lang-en|Sir Christopher Michael Wren}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] архітэктар, самы выдатны прадстаўнік англійскага класіцызму, матэматык і астраном. Быў вучнем [[Уільям Оўтрэд|У. Оўтрэда]].

Архітэктар [[Сабор Святога Паўла|сабора Святога Паўла]] ў [[Лондан]]е 1675—1710 гадоў, а таксама шматлікіх лонданскіх цэркваў (усяго 53), у тым ліку Сент Брайд, Фліт Стрыт і Сент Мэры-ле-Боу, Чыпсайд; Каралеўскай біржы, дома Мальбара, тэатра Шэлдоніан [[Оксфард]]. Яго навуковыя працы высока шанавалі [[Ісак Ньютан]] і [[Блез Паскаль]]. Стаў адным з заснавальнікаў [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] і ў 1680—1682 гадах быў яго прэзідэнтам.

Архітэктурным творам К. Рэна ўласцівы свабоднае выкарыстанне ордэрных элементаў і кампазіцыйная разнастайнасць, стройнасць прапорцый і парадная манументальнасць, вытанчанасць дэталей.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|14|Рэн Крыстофер}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Christopher Wren}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рэн Крыстафер}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі|Рэн Крыстафер]]
[[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Крыстафера Рэна]]</text>
      <sha1>rk5kfxqzbvojvghjrtr2jd0c63qy05t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157092</id>
      <parentid>5157087</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="3xqhsddxnpmgbuom3yy9ey2wsb0qa4d" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Рэн (значэнні)}}
{{Архітэктар
|выява                    = Christopher Wren by Godfrey Kneller 1711.jpg
|памер                    = 
|подпіс                   = Крыстафер Рэн на партрэце Готфрыда Кнэлера (1711)
|імя                      = Крыстафер Рэн
|арыгінальнае імя         = Sir Christopher Michael Wren
|грамадзянства            = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]]
|дата нараджэння = 20.10.1632
|месца нараджэння =
|дата смерці = 25.02.1723
|месца смерці = 
|працаваў у гарадах = [[Лондан]], [[Уінчэстэр|Вінчэстэр]]
|стыль = [[Класіцызм]]
|найважнейшыя пабудовы = [[Манумент, Лондан|Лонданскі манумент]], [[Ваенный шпіталь у Чэлсі]], [[Грынвіцкі шпіталь]], [[Мальбара-хаўс]]
|горадабудаўнічыя праекты =
|рэстаўрацыя помнікаў = [[Сабор Святога Паўла]]
|нерэалізаваныя праекты =
|навуковыя працы =
|узнагароды =
|вікісховішча = Christopher Wren
}}
Сэр '''Крыстафер Майкл Рэн''' ({{lang-en|Sir Christopher Michael Wren}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] архітэктар, самы выдатны прадстаўнік англійскага класіцызму, матэматык і астраном. Быў вучнем [[Уільям Оўтрэд|У. Оўтрэда]].

Архітэктар [[Сабор Святога Паўла|сабора Святога Паўла]] ў [[Лондан]]е 1675—1710 гадоў, а таксама шматлікіх лонданскіх цэркваў (усяго 53), у тым ліку Сент Брайд, Фліт Стрыт і Сент Мэры-ле-Боу, Чыпсайд; Каралеўскай біржы, дома Мальбара, тэатра Шэлдоніан [[Оксфард]]. Яго навуковыя працы высока шанавалі [[Ісак Ньютан]] і [[Блез Паскаль]]. Стаў адным з заснавальнікаў [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] і ў 1680—1682 гадах быў яго прэзідэнтам.

Архітэктурным творам К. Рэна ўласцівы свабоднае выкарыстанне ордэрных элементаў і кампазіцыйная разнастайнасць, стройнасць прапорцый і парадная манументальнасць, вытанчанасць дэталей.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|14|Рэн Крыстофер}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Christopher Wren}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рэн Крыстафер}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі|Рэн Крыстафер]]
[[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Крыстафера Рэна]]</text>
      <sha1>3xqhsddxnpmgbuom3yy9ey2wsb0qa4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Млын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59602</id>
    <revision>
      <id>5157144</id>
      <parentid>4558578</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hanylka</username>
        <id>41646</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1983" sha1="6y9zt9g7f6qso7sbgy9pe46nog6gxav" xml:space="preserve">[[File:Mlyn-vjatrak.jpg|thumb|Ветраны млын у Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры i побыту]]
'''Млы́н''' — гаспадарчае збудаванне абсталяванае механізмам для абмалоту зерня. Асноўнымі часткамі млына з'яўляюцца жорны, што непасрэдна мелюць зерне і рухаючы механізм, паводле якога млыны падзяляюцца на тры тыпы: вадзяныя, ветраныя (ці ветракі) і паравыя.

Галоўным элементам млына з'яўляюцца жорны ў выглядзе двух цыліндрычных камянёў, якія ўласна і мелюць зерне. Розным, аднак, магла быць сіла, якая прыводзіла гэты механізм у рух. Таму млыны падзяляюцца на:

* Ветраныя млыны, або [[Вятрак|ветракі]]
*[[Вадзяны млын|Вадзяныя млыны]]
*[[Паравы млын|Паравыя млыны]]

На тэрыторыі Беларусі першымі з'явіліся вадзяныя млыны, верагодна яшчэ ў ХІІ ст.. У другой палове ХІХ шырокае распаўсюджанне набылі [[Вятрак|ветракі]] або ветраныя млыны.

== Літаратура ==
* ''Ненадавец, А. М.'' Легенды старых млыноў / А. Ненадавец. – Мінск: Беларуская навука, 2018. – 278 с.: іл. – (Традыцыйны лад жыцця). ISBN 978-985-08-2234-5

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Mills}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{rq|stub|wikify}}

[[Катэгорыя:Гаспадарчыя пабудовы]]
[[Катэгорыя:млыны| ]]</text>
      <sha1>6y9zt9g7f6qso7sbgy9pe46nog6gxav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браніслаў Францавіч Залескі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61682</id>
    <revision>
      <id>5157045</id>
      <parentid>5148163</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20270" sha1="6bv9h2npcf9ltn0h35qwclixts2o7i1" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Залескі}}
{{Мастак
|імя                 = Браніслаў Францавіч Залескі
|арыгінал_імя        = 
|партрэт             = Bronisław Zaleski, portrait.png
|памер               = 
|апісанне выявы      = Браніслаў Залескі, 1875 (?).
|Commons             = Bronisław Zaleski
|Rodovid             = 
}}
[[Файл:Konie zbiegane wg obrazu Juliusza Kossaka rysował Bronisław Zaleski.jpg|міні|справа|250px|«Панеслі коні»&amp;nbsp;— па карціне [[Юліуш Косак|Юліуша Косака]]. Малюнак працы Браніслава Залескага, другая палова ХІХ стагоддзя.]]
'''Браніслаў Францавіч Зале́скі'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|21|6|1820|9}} ці 1819, мяст. Вызна [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] Мінскай губерні, цяпер г. п. [[Чырвоная Слабада (Салігорскі раён)|Чырвоная Слабада]] Салігорскага раёна Мінскай вобл. або в. [[Рачкавічы]] Слуцкага павета Мінскай губерні — {{ДС|2|1|1880}}, [[Ментона]], [[Францыя]]; Псеўданімы: ''Lićwin'') — беларускі і польскі [[мастак]], {{празаік|Беларусі|Польшчы}}. Член-карэспандэнт [[Кракаўская акадэмія мастацтваў|Кракаўскай акадэміі мастацтваў]] (1873){{sfn|Беларусь|1995}}.

== Біяграфія ==
[[File:Шевченко серед товаришів.jpg|thumb|200px|left|Злева направа — Браніслаў Залескі, {{нп3|Людвіг Сігізмундавіч Турно|Людвік Турно|ru|Турно, Людвиг Сигизмундович}}, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]. Праца Тараса Шаўчэнкі. Ліпень — жнівень 1851 года.]]

=== Дзяцінства ===

Браніслаў Залескі нарадзіўся ў шляхецкай сям’і. Атрымаў хатнюю адукацыю, прайшоў курс гімназіі. У 1837 годзе паступіў у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі (Тартускі) ўніверсітэт]]; браў удзел у нелегальных студэнцкіх гуртках. У наступным годзе за ўдзел у гуртку польскіх студэнтаў, звязаным з канспіратыўнай арганізацыяй [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]], быў выключаны і арыштаваны. Пасля двух гадоў зняволення Залескага саслалі ў [[Чарнігаў]]. Ссылка працягвалася да [[1845]] года.

Адбыўшы пакаранне, пасяліўся ў [[Вільнюс|Вільні]] і наладзіў сувязь з удзельнікамі польскага вызвольнага руху. У [[1846]] годзе Залескага арыштавалі другі раз і пасля следства паслалі служыць радавым у Асобным Арэнбургскім корпусе.

=== Ваенная служба ===
[[File:Bronisław Zaleski, self-portrait.jpg|thumb|250px|left|Браніслаў Залескі, 1850.]]
З [[1848]] па [[1856]] год ён служыў у другім, чацвёртым і дзевятым лінейных батальёнах. Тут Залескі пасябраваў з ссыльнымі [[Зігмунт Ігнатавіч Серакоўскі|Зігмунтам Серакоўскім]] і [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|Аляксеем Пляшчэевым]]. З [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]] пазнаёміўся і пасябраваў у лістападзе [[1849]] года ў [[Арэнбург| Арэнбурзе]], яны перапісваліся ў 1853—59. Як мастак Залескі быў прыкамандзіраваны дапамагаць Шаўчэнку завяршаць малюнкі, якія паэт выканаў падчас {{нп3|Аральская апісальная экспедыцыя|Аральскай апісальнай экспедыцыі|uk|Аральська описова експедиція}}. У [[1851]] годзе яны разам з {{нп3|Людвіг Сігізмундавіч Турно|Людвігам Турном|ru|Турно, Людвиг Сигизмундович}} прынялі ўдзел у {{нп3|Каратауская экспедыцыя|Каратаускай экспедыцыі|uk|Каратауська експедиція}} {{нп3|Аляксандр Іванавіч Анціпаў|Аляксандра Анціпава|uk|Антипов Олександр Іванович}}.

У гэты час украінскі мастак намаляваў Залескага на карціне «Шаўчэнка сярод таварышаў». Пасля «за выдатна дбайную службу» Залескі атрымаў званне [[унтэр-афіцэр]]а. У [[1853]] годзе, вызначыўшыся пад [[Кызыларда|Ак-Мячэццю]], ён стаў афіцэрам, а [[12 чэрвеня]] [[1856]] года звольніўся са службы, маючы званне [[прапаршчык]]а. З [[1853]] года працягвалася перапіска сяброў. Захавалася шаснаццаць лістоў Шаўчэнкі да Залескага і адзінаццаць — Залескага да Шаўчэнкі. Шаўчэнка дасылаў Залескаму свае малюнкі, і той, жадаючы матэрыяльна дапамагчы паэту, прадаваў іх. У апошні раз яны сустрэліся ў [[1859]] годзе, калі Залескі па справах прыехаў у Пецярбург. Нататкі Залескага да лістоў Шаўчэнка ў [[1890]] годзе апублікаваў [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]].

=== Вяртанне на радзіму ===

Вярнуўшыся ў Мінскую губерню, Браніслаў Залескі жыў у радавым маёнтку [[Рачкавічы]] пад [[Слуцк]]ам, таксама пад [[Баранавічы|Баранавічамі]], [[Мінск]]ам, [[Гродна]], служыў у рэдакцыйных камісіях (у Мінску і [[Масква|Маскве]]), якія ажыццяўлялі падрыхтоўчую працу для сялянскай рэформы [[1861]] года.

=== У эміграцыі ===
[[Файл:Pejzaż z domem według Rembrandta.jpg|міні|справа|250px|«Пейзаж з будынкам»&amp;nbsp;— па карціне [[Рэмбрант]]а. Афорт працы Браніслава Залескага, пасля [[1863]] года.]]
[[Файл:Зыгмунт Серакоўскі ў вязніцы.jpg|250px|міні|[[Зігмунт Ігнатавіч Серакоўскі|Зігмунт Серакоўскі]] ў вязніцы. 1863]]
У пачатку [[1860]] года Б. Залескі атрымаў дазвол на выезд за мяжу і ўжо не вярнуўся ў Расію. Жыў у [[Дрэздэн]]е, [[Рым]]е і [[Парыж]]ы.

За мяжой Залескі падтрымліваў сувязь з рэвалюцыйнымі арганізацыямі. У прыватнасці, у [[1863]] годзе дапамагаў закупіць зброю для ўдзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|польскага вызвольнага паўстання 1863—1864 гадоў]]. На працягу многіх гадоў супрацоўнічаў з польскай эмігранцкай прэсай, атрымаў вядомасць як гісторык і мастак. З [[1866]] года ён быў сакратар {{нп3|Гісторыка-літаратурнае таварыства ў Парыжы|Гісторыка-літаратурнага таварыства|ru|Towarzystwo Historyczno-Literackie w Paryżu}} і рэдактар «Штогоднікаў Гісторыка-літаратурнага таварыства» ({{lang-pl|Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego}}). Быў членам {{нп3|Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў|ru|Польская академия знаний}}. З 1873 член-карэспандэнт Акадэміі ўмеласці ў Кракаве.

У [[1868]] годзе Залескі стаў дырэктарам [[Польская бібліятэка ў Парыжы|Польскай бібліятэкі ў Парыжы]]. Быў членам {{нп3|Польская акадэмія ведаў|Акадэміі ведаў|ru|Польская академия знаний}} (папярэдніцы [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]]), аўтар і выдавец біяграфічных і мемуарных прац, прысвечаных [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адаму Ежы Чартарыйскаму]], {{нп3|Іеранім Кайсевіч|Іераніму Кайсевічу|ru|Кайсевич, Иероним}} і {{нп3|Людвік Арпішэўскі|Людвіку Арпішэўскаму|pl|Ludwik Orpiszewski}}.

Залескі належаў да членаў польскага палітычнага салона «[[Гатэль Ламбер]]» у Парыжы, быў сябрам [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]].

Памёр ад [[сухоты|сухотаў]] у Ментоне&lt;ref&gt;{{нп3|Уладзімір Анатольевіч Дзьякаў|Дьяков В. А.|ru|Дьяков, Владимир Анатольевич}} «Тарас Шевченко и его польские друзья», с. 63-64; ГАОО, ф. 6, оп. 12, д. 1044, 1388)&lt;/ref&gt;.

== Сям’я ==
У шлюбе з Міхалінай з [[род Дзяконскіх|Дзяконскіх]], дачкой Міхаіла. Ёй у спадчыну ад бацькі дастаўся маёнтак [[Краснікі (Бераставіцкі раён)|Краснік]]&lt;ref&gt;[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Род Дзяконскіх — галіна Яна Валынца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Б. Залескі. У юрце.jpg|250px|міні|злева|«У юрце». З ілюстрацыі да кнігі «Жыццё кіргізскіх стэпаў»]]
Стварыў шэраг малюнкаў пра паўстанне 1863—1864 гадоў. Выпусціў ілюстраваныя выданні «Жыццё кіргізскіх стэпаў» (на французскай мове&lt;ref&gt;La vie des Steppes Kirghizes. Descriptions, recits &amp; contes. Zaleski Bronislas. Paris, J. B. Vasseur, 1865, з апісальнымі тэкстамі і 22 гравюрамі (21 афорт і літаграфаваны [[франтыспіс]])&lt;/ref&gt;, 1865, Парыж), «Польскія выгнаннікі ў Арэнбургу» ({{lang-pl|Wygnańcy polscy w Orenburgu}}, 1866). Таксама стварыў афорты «Калізей у Рыме», «Від Сен-Мало»&lt;ref name=&quot;СП&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = 
|загаловак      = Слуцкая палитра: Из фондов Слуцкого краеведческого музея: фотоальбом
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = сост., авт. текста Н. Г. Серик; фото В. А. Сибрикова
|выданне        = 
|месца          = Минск
|выдавецтва     = [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і Мастацтва]]
|год            = 2010
|том            = 
|старонкі       = 5
|старонак       = 64
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Аўтар прац «Адмена прыгонніцтва ў Літве» (1868), «З жыцця літвінкі» (пра мастачку [[Гелена Скірмунт|Г. Скірмунт]], 1876). Пісаў успаміны.

=== Бібліяграфія ===
* (Из заметок о Шевченко) // Т. Г. Шевченко в воспоминаниях современников. М., 1962.
* Michał Bakunin i odezwa jego do przyjaciół rossyjskich i polskich. Księgarnia Polska, 1862
* Ignacy Krasicki, Bronisław Zaleski, Ksawery Pillati. Bajki i przypowieści. Nakładem Bolesława Maurycego Wolffa, 1880
* Michał Zaleski, Bronisław Zaleski. Pamiętniki Michała Zaleskiego, wojskowego wielkiego ksiestwa Litewskiego, posła na Sejm czteroletni, 1879
* Z źycia Litwinki 1827—1874: Z listów i notatek zloźył Bronisław Zaleski. 1876. Беларускі пераклад: «З жыцця літвінкі» (пра Гелену Скірмунт). Мінск, 2009
* La vie des Steppes Kirghizes. Paris, J. B. Vasseur, 1865. Пер. з фр.: Залесский, Бронислав. Қазақ сахарасына саяхат: Алматы: ӨНЕР, 1991.- 131 бет.
* Залеский Б.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Из заметок о Шевченко. (1849—1852. Шевченко в ссылке. Его участие в экспедиции А.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Бутакова по составлению карты Аральского моря и в поездке на Мангышлак. В тексті&amp;nbsp;— коментарі до листів Шевченка, адресованих автору за 1853—1857&amp;nbsp;рр. з відомостями про творчість Шевченка в засланні). В кн.: Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченко в воспоминаниях современников. М., 1962, с. 237—241. Прим.: с. 444—446.
* Залесский Б. Қазақ сахарасына саяхат. Алматы, 1991.- 132 бет.
* Залесский Б. Қазақ даласының өмірі. Астана: Аударма, 2003.&amp;nbsp;— 264 б.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Wiesław Caban, Z Orenburga do Paryża. Bronisław Zaleski 1820—1880, 2006.
* ''Александровіч С.'' Старонкі братняй дружбы. — Мн., 1960. — С. 173—181;
* ''Грыцкевіч В.'' Сябар Кабзара па ссылцы // Грыцкевіч В. Нашы славутыя землякі. — Мн., 1984;
* PSB;
* {{Крыніцы/ЭГБ|3|||399}};
* АЗБ.
* Wiesław Caban, Z Orenburga do Paryża. Bronisław Zaleski 1820—1880, 2006, 248 s. + 12 s. nlb. + mapa, format B5, ISBN 83-7133-303-X (biografią Bronisława Zaleskiego&amp;nbsp;— jego działalności jako uczestnika spisków niepodległościowych lat 40. XIX wieku na Litwie, ukazującą losy zesłania na linii orenburskiej w latach 1848—1856 na Syberię, a także przedstawiającą postać B. Zaleskiego jako działacza obozu Czartoryskich w dobie powstania styczniowego, a po jego upadku organizatora życia kulturalnego emigracji polskiej w Paryżu)
* ''{{нп3|Глафіра Пятроўна Паламарчук|Паламарчук Г. П.|uk|Паламарчук Глафіра Петрівна}} Матеріали до біографії Шевченка за листами Броніслава Залєського. В кн.: Питання шевченкознавства, в. 1. К., 1958
* ''Дьяков В.&amp;nbsp;А.'' Деятели русского и польского освободительного движения. — М., 1967
* ''Полотай А.'' Новознайдені автографи листів Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченка до Броніслава Залеського. — «Радянське літературознавство», 1971, №&amp;nbsp;6
* Белорусская ССР: крат. энцикл. Т. 5.&amp;nbsp;— Мн., 1982.
* {{Крыніцы/БелЭн|6|||512}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Залескі Браніслаў Францавіч|320|Пікулік А. М.}}
* ''Зұлхаров Ғ.'' «Қазақты ат үстінде тану керек» Мәтін: Поляк суретшісі Бронислав Залесскийдің туғанына 180 жыл. // Дидар. 2000
* ''Joanna Woch.'' Podróże I ekspedycje naukowe polskich artystów po Sybirze w pierwszej połowie XIX wieku (Jan Damel, Leopold Niemirowski, Bronisław Zaleski) // Sztuka Europy Wschodniej T. 1. Polska — Rosja: Sztuka I historia. Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata &amp; Wydawnictwo Tako. — Warszawa — Torun, 2013. — S. 327—339.
* ''Joanna Woch.'' La vues des steppes Kirghizes Bronisława Zaleskiego // Sztuka Europy Wschodniej, t. III: Polscy i rosyjscy artyści i architekci w koloniach artystycznych zagranicą i na emigracji politycznej 1815—1990. Wydawnictwo Tako. — Warszawa — Torun, 2015. — S. 111—118.  ISBN/ISSN 9788362737642

== Спасылкі ==
{{commonscat|Bronisław Zaleski}}
* Альбом «Жыццё кіргізкіх стэпаў» 1865 г. Поўная версія з тэкстамі і ілюстрацыямі. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63786094 pdf]
* [http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?action=AdvancedSearchAction&amp;type=-3&amp;mdirids=1&amp;ipp=20&amp;p=0&amp;search_attid1=2&amp;search_value1=Zaleski,%20Bronis%C5%82aw%20(1820-1880)&amp;search_op2=OR&amp;search_attid2=3&amp;search_value2=Zaleski,%20Bronis%C5%82aw%20(1820-1880) Афорты і літаграфіі Залескага] ў калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве. MNW Cyfrowe
* [http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn16.htm Стаття «Залеський Броніслав» у «Шевченківському словнику»]
* [http://kraeved.opck.org/biblioteka/enciklopedii/ose/z.php Броніслав Залеський] у довідковому виданні «Оренбургская Шевченковская энциклопедия»
* [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19474 Броніслав Залеський] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222002137/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19474 |date=22 лютага 2014 }} у довідковому виданні «Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том I»
* [http://spadchyna.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1041:3aecki-&amp;catid=36:2009-10-27-12-02-55&amp;Itemid=467 Енциклопедична стаття про Залеського] на сайті «Культурна асветніцкі клуб „Спадчына“»
* {{bis.nlb.by|129461|Залескі Браніслаў Францавіч}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Залескі Браніслаў Францавіч}}
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]</text>
      <sha1>6bv9h2npcf9ltn0h35qwclixts2o7i1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бухенвальд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62184</id>
    <revision>
      <id>5157237</id>
      <parentid>4930869</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4005" sha1="gii3vli9hkgq3nkxejyvagga8dr772c" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Бухенвальд''' — нямецкі канцэнтрацыйны лагер, якія размяшчаліся на гары Этарс каля [[Веймар]]а ў [[Цюрынгія|Цюрынгіі]]. Заснаваны ў 1937 годзе. Адзін з буйнейшых канцэнтрацыйных лагераў. За часы існавання лагера праз яго прайшло каля 250 тысяч чалавек з усіх еўрапейскіх краін, загінула звыш 56 тысяч, у тым ліку каля 8 тысяч савецкіх ваеннапалонных.
[[Файл:Jedemdasseine.jpg|thumb|злева|«[[Кожнаму сваё]]» — надпіс на ўваходзе ў лагер.]]

У 1945—1950 — савецкі спецлагер для інтэрніравання нацысцкіх злачынцаў.

У 1958 створаны мемарыял: захаваныя будынак крэматорыя, назіральныя вышкі, калючы дрот у некалькі шэрагаў, брама з надпісам «Jedem das Seine» («Кожнаму сваё» па-нямецку). У лагеры працавала нацысцкая злачынца [[Ільза Кох]].

== Гл. таксама ==
* [[Міжнародны дзень вызвалення вязняў фашысцкіх канцлагераў]]
* [[Лагеры смерці]]
* [[Халакост]]

== Літаратура ==
* Либстер М. [http://www.crucibleofterror.com/bio.htm В горниле ужаса: рассказ человека, прошедшего через фашистский террор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100414111707/http://www.crucibleofterror.com/bio.htm |date=14 красавіка 2010 }}. — Пер. с англ. — М.: Особая книга, 2007, 250г, 192 с.: ил. ISBN 978-5-9797-0003-8
* Max Liebster: ''Hoffnungsstrahl im Nazisturm. Geschichte eines Holocaustüberlebenden''; Esch-sur-Alzette, 2003; ISBN 2-87953-990-0

== Спасылкі ==
{{Commons|Konzentrationslager Buchenwald}}
* {{ЭЯЭ|10801|Бухенвальд}}
* [http://www.svistok.ru/users/Avis/favorits/txt/3901189.html?ssid=9ec10b9ddf07d389a3ba3d9be52dea24 Сведчанні відавочнікаў і спіс савецкіх ваеннапалонных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929002756/http://www.svistok.ru/users/Avis/favorits/txt/3901189.html?ssid=9ec10b9ddf07d389a3ba3d9be52dea24 |date=29 верасня 2007 }}
* [http://www.buchenwald.de/ Афіцыйны сайт Бухенвальда]{{Ref-de}}{{Ref-en}}{{Ref-fr}}
* [http://bundesrecht.juris.de/begdv_6/anlage_6.html Спіс усіх канцлагераў і іх філіялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060716014031/http://bundesrecht.juris.de/begdv_6/anlage_6.html |date=16 ліпеня 2006 }}{{Ref-de}}
* [http://www.archiv-vegelahn.de/kz-Buchenwald.html Jehovah?s Witnesses at KZ Buchenwald] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060509231019/http://www.archiv-vegelahn.de/kz-Buchenwald.html |date=9 мая 2006 }}{{Ref-de}}
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=107906 Паўстанне вязняў Бухенвальда. Праз 60 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090912003159/http://www.vesti.ru/doc.html?id=107906 |date=12 верасня 2009 }}
* [http://www.rian.ru/society/20090410/167744197.html Дзень вызвалення вязняў фашысцкіх канцлагераў. Даведка]

{{coord|51|1|23|N|11|14|57|E|region:DE-TH_type:landmark|display=title}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Веймар]]
[[Катэгорыя:Месцы пакаранняў смерцю]]
[[Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха]]</text>
      <sha1>gii3vli9hkgq3nkxejyvagga8dr772c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>66466</id>
    <revision>
      <id>5156881</id>
      <parentid>5156836</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71443" sha1="66g8vdc87blj60anp81wnkcv3ukyjnq" xml:space="preserve">{{змест справа}}
== А ==
# [[Адольф Іванавіч Абіхт|Абіхт Адольф Іванавіч]] (4; 338)
# [[Абламовічы]] (4; 338)
# [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч (Абрагамовіч) Ян]] (2; 41)
# [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] (3; 164)
# [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] (4; 338—339)
# [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] (4; 339)
# [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] (4; 339—340)
# [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] (3; 164—165)
# [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] (3; 165)
# [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] (3; 165—166)
# [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] (4; 340)
# [[Багдан Агінскі|Агінскі Багдан]] (3; 166)
# [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] (3; 166—167)
# [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] (3; 167—168)
# [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] (4; 340—341)
# [[Вацлаў Агрыпа|Агрыпа Вацлаў (Венцлаў)]] (2; 41)
# [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] (3; 168—169)
# [[Адам Фердынанд Адамовіч|Адамовіч Адам Фердынанд]] (4; 341)
# [[Людвіг Фларыянавіч Адамовіч|Адамовіч Людвіг Фларыянавіч]] (4; 341—342)
# [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] (4; 342)
# [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] (4; 342—345)
# [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] (4; 345)
# [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] (4; 345—346)
# [[Алелька Уладзіміравіч|Алелькавіч Аляксандр (Алелька)]] (2; 41-42)
# [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон (Адам, Аляксандр)]] (3; 169—170)
# [[Альгерд]] (2; 42-44)
# [[Якуб Альшэўскі|Альшэўскі Якуб]] (3; 170—171)
# [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] (2; 44)
# [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] (3; 171—172)
# Амельяновіч Васіль Мікалаевіч; гл. Цяпінскі Васіль Мікалаевіч (2; 45)
# [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] (4; 346)
# [[Ф. Андрушкевіч|Андрушкевіч Ф.]] (3; 172)
# [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] (4; 346—348)
# [[Кірыла Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] (4; 348)
# [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] (4; 348)
# [[Анісіфар Дзевачка|Анісіфар]] (2; 45)
# [[Ежы Казімір Анцута|Анцута Ежы Казімір]] (3; 172—173)
# [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа-Чыкунскі|Анцыпа (Анцыпа-Чыкунскі) Ільдафонс Дзяменцьевіч]] (4; 348—349)
# [[Фердынанд Францавіч Арля-Ашмянец|Арля-Ашмянец Фердынанд Францавіч]] (3; 173)
# [[Арцемій]] (2; 45)
# [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аскерка Аляксандравіч Уладзіслававіч]] (4; 349)
# [[Сцяпан Міхаіл Аскерка|Аскерка Сцяпан Міхаіл]] (3; 173—174)
# [[Павел Каспаравіч Астравіцкі|Астравіцкі Павел Каспаравіч]] (2; 45-46)
# [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Астрожскі Канстанцін (Васіль) Канстанцінавіч]] (2; 46-48)
# [[Тамаш Мацвеевіч Аўгусціновіч|Аўгусціновіч Тамаш Мацвеевіч]] (4; 349—350)
# [[Аўрамій Смаленскі]] (1; 12)
# [[Аўрамка]] (2; 48-49)
# [[Міхаіл Мікалаевіч Ачапоўскі|Ачапоўскі Міхаіл Мікалаевіч]] (4; 350)

== Б ==
# [[Андрэй Баболя|Баболя Андрэй]] (3; 174)
# [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|Баброўскі Міхаіл Кірылавіч]] (3; 174—176)
# [[Павел Восіпавіч Баброўскі|Баброўскі Павел Восіпавіч]] (4; 350—351)
# [[Францішак Багамолец|Багамолец Францішак]] (3; 176)
# [[Аляксандр Міхайлавіч Багаткевіч|Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч]] (4; 351)
# [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Багдановіч Адам Ягоравіч]] (4; 351—352)
# [[Ангел Іванавіч Багдановіч|Багдановіч Ангел Іванавіч]] (4; 352—353)
# [[Яўстафій Багданоўскі|Багданоўскі Яўстафій]] (4; 353)
# [[Паўлюк Багрым|Багрым Паўлюк]] (4; 353—354)
# [[Канстанцін Багуслаўскі|Багуслаўскі Канстанцін]] (3; 176—177)
# [[Марыя Уладзіміраўна Багушэвіч|Багушэвіч Марыя Уладзіміраўна]] (4; 354—355)
# [[Францішак Бенядзікт Казіміравіч Багушэвіч|Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч]] (4; 355—361)
# [[Аляксей Міхайлавіч Бажанаў|Бажанаў Аляксей Міхайлавіч]] (4; 361—362)
# [[Мануіл Базілевіч|Базілевіч Мануіл]] (3; 177)
# [[Кіпрыян Базылік|Базылік Цыпрыян (Кіпрыян)]] (2; 49-50)
# [[Юзаф Бака|Бака Юзаф]] (3; 177)
# [[Сцяпан Міхайлавіч Бакарэвіч|Бакарэвіч Сцяпан Міхайлавіч]] (4; 369)
# [[Юльян Бакшанскі|Бакшанскі Юльян]] (4; 362)
# [[Міхаіл Ігнатавіч Балінскі|Балінскі Міхаіл Ігнатавіч]] (4; 362—363)
# [[Антон Бандзевіч|Бандзевіч Антон]] (3; 177—178)
# [[Іосіф Васілевіч Баранецкі|Баранецкі Іосіф Васілевіч]] (4; 363)
# [[Ян Іосіф Бараноўскі|Бараноўскі Іван (Ян) Іосіф]] (4; 363)
# [[Іван Каятанавіч Бардзілоўскі|Бардзілоўскі Іван Каятанавіч]] (4; 363)
# [[Авіт Факудзьевіч Барздынскі|Барздынскі Авіт Факудзьевіч]] (4; 363—364)
# [[Лявон Бароўскі|Бароўскі Лявон]] (4; 364—366)
# [[Антоній Барташэвіч|Барташэвіч Антоні]] (3; 178)
# [[Кароль Бартольд|Бартольд Кароль]] (3; 178—179)
# [[Ян Баршчэўскі|Баршчэўскі Ян]] (4; 366—367)
# [[Іван Пятровіч Барычэўскі-Тарнава|Барычэўскі (Барычэўскі-Тарнава) Іван Пятровіч]] (4; 367—368)
# Барэйка Аляксандр; гл. Ходзька Аляксандр (4; 368)
# [[Юзаф Барэйка|Барэйка Юзаф]] (3; 179)
# Барэйка Ян; гл. Ходзька Ян (4; 368)
# [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Без-Карніловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 368)
# [[Каспар Бекеш|Бекеш Каспар]] (2; 50-51)
# [[Аўгуст Бекю|Бекю Аўгуст]] (3; 179)
# [[Андрэй Хрыстафоравіч Белаблоцкі|Белаблоцкі (Белабоцкі) Андрэй (Ян) Хрыстафоравіч]] (3; 180)
# [[Браніслаў Белаблоцкі|Белаблоцкі Браніслаў]] (4; 369)
# [[Андрэй Берант|Берант Андрэй]] (3; 180)
# [[Юзаф Беркман|Беркман Юзаф]] (4; 369—370)
# [[Іаан Андрэевіч Берман|Берман Іаан Андрэевіч]] (4; 370)
# [[Раймунд Бжазоўскі|Бжазоўскі Раймунд]] (4; 370)
# [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Бжазоўскі Тадэвуш]] (3; 180—181)
# [[Ігнат Бжастоўскі|Бжастоўскі Ігнат]] (4; 370)
# [[Павел Ксаверы Бжастоўскі|Бжастоўскі Павел Ксаверы]] (3; 181)
# [[Цыпрыян Павел Бжастоўскі|Бжастоўскі Цыпрыян Павел]] (3; 181—182)
# [[Тэадор Білевіч|Білевіч Тэадор]] (3; 182)
# [[Амелія Даравінская|Бірута (Даравінская Амелія)]] (4; 370—371)
# [[Стафан Бісіс|Бісіс Стафан]] (3; 182—183)
# [[Франц Феліксавіч Блус|Блус Франц Феліксавіч (Ілья Піліпавіч)]] (4; 371)
# [[Францішак Ксаверы Міхал Богуш|Богуш Францішак Ксаверы Міхал]] (3; 183)
# [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Богуш-Сестранцэвіч Станіслаў Іванавіч]] (3; 183—185)
# [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскі Анатоль Восіпавіч]] (4; 371—372)
# [[Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты|Борзабагаты Уладзіслаў Канстанцінавіч]] (4; 372)
# [[Фларыян Бохвіц|Бохвіц Фларыян]] (4; 373)
# Бранеўскі М.; гл. Філалет Хрыстафор (2; 51)
# [[Мікалай Карнілавіч Бржэскі|Бржэскі Мікалай Карнілавіч]] (4; 373)
# [[Келясцін Іванавіч Брэн|Брэн Келясцін Іванавіч]] (4; 373—374)
# [[Якуб Антоні Брэтэ|Брэтэ Якуб Антоні]] (3; 185)
# [[Іосіф Будзіла|Будзіла Іосіф]] (3; 185—186)
# [[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будзіловіч Антон Сямёнавіч]] (4; 374)
# Будзімір; гл. Каганец Карусь (4; 374)
# [[Канстанцін Андрэевіч Будзінскі|Будзінскі Канстанцін Андрэевіч]] (4; 374)
# [[Беняш Будны|Будны Беняш]] (3; 186—188)
# [[Сымон Будны|Будны Сымон]] (2; 51-59)
# [[Іасафат Булгак|Булгак Іасафат]] (4; 374—375)
# [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч]] (4; 375)
# [[Фадзей Булгарын|Булгарын Фадзей Венядзіктавіч]] (4; 375—376)
# Бурачок Мацей; гл. Багушэвіч Францішак (4; 376)
# [[Вінцэнцій Бучынскі|Бучынскі Вінцэнцій]] (4; 376)
# [[Ігнацій Якса Быкоўскі|Быкоўскі Ігнацій Якса]] (3; 188—189)
# [[Юзаф Уладзіслаў Быхавец|Быхавец Юзаф Уладзіслаў]] (4; 376—377)
# [[Бычковы]] (4; 377)
#: [[Яўген Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Яўген Іванавіч]]
#: [[Уладзімір Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Уладзімір Іванавіч]]
#: [[Аляксандр Іванавіч Бычкоў|Бычкоў Аляксандр Іванавіч]]
# [[Даніэль Бялінскі|Бялінскі Даніэль]] (2; 59-60)
# [[Памва Бярында|Бярында Памва]] (3; 189—191)

== В ==
# [[Вадкоўскія]] (4; 377—378)
#: [[Іван Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Іван Фёдаравіч]]
#: [[Фёдар Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Фёдар Фёдаравіч]]
#: [[Аляксандр Фёдаравіч Вадкоўскі|Вадкоўскі Аляксандр Фёдаравіч]]
# [[Антон Станіслававіч Вайніловіч|Вайніловіч Антон Станіслававіч]] (4; 378)
# [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Вайніловіч Восіп Мікалаевіч]] (4; 378)
# [[Марцін Валадковіч|Валадковіч Марцін]] (2; 60)
# [[Міхаіл Міхайлавіч Валатоўскі|Валатоўскі Міхаіл Міхайлавіч]] (4; 378—379)
# [[Аляксандр Валіцкі|Валіцкі Аляксандр]] (4; 379)
# [[Астафій Багданавіч Валовіч|Валовіч Астафій Багданавіч]] (2; 60-63)
# [[Міхаіл Казіміравіч Валовіч|Валовіч Міхаіл Казіміравіч]] (4; 379—380)
# [[Вацлаў Валеры Валодзька|Валодзька Вацлаў Валеры]] (4; 380)
# [[Валенцій Ваньковіч|Ваньковіч Валенцій Мельхіёравіч]] (4; 380—382)
# [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Васільева Настасся Якаўлеўна]] (4; 382—383)
# [[Тамаш Ваўжэцкі|Ваўжэцкі Тамаш]] (3; 191—192)
# [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Вашчанка Васіль Максімавіч]] (3; 192—193)
# [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Вашчанка Максім Ярмалініч]] (3; 193—195)
# [[Бярнард Ваяводка|Ваяводка Бярнард]] (2; 63)
# [[Канстанцін Васілевіч Вераніцын|Вераніцын Канстанцін Васілевіч]] (4; 383)
# [[Вітаўт]] (2; 63-65)
# [[Эразм Вітэлій|Вітэлій Эразм (Цёлк)]] (2; 65)
# [[Андрэй Вішаваты|Вішаваты Андрэй]] (3; 195—198)
# [[Андрэй Волан|Волан (Волян) Андрэй]] (2; 65-66)
# [[Мікола Вольскі|Вольскі Мікола]] (3; 198—199)
# [[Ялегі Пранціш Вуль|Вуль Ялегі Пранціш (Карафа-Корбут Элегі Францішак Маўрыкіевіч)]] (4; 383—384)
# [[Кароль Вырвіч|Вырвіч Кароль]] (3; 199—200)
# [[Казімір Вяржбіцкі|Вяжбіцкі (Вяржбіцкі) Казімір]] (3; 200)
# [[Аляксандр Андрэевіч Вярыга|Вярыга Аляксандр Андрэевіч]] (4; 384)
# [[Браніслаў Фартунатавіч Вярыга|Вярыга Браніслаў Фартунатавіч]] (4; 384)
# [[Уладзіслаў Вярыга|Вярыга Уладзіслаў]] (4; 384—385)
# [[Арцём Ігнатавіч Вярыга-Дарэўскі|Вярыга-Дарэўскі Арцём Ігнатавіч]] (4; 385)
# [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Вярэнька Францішак Леапольдавіч]] (4; 385—386)
# [[Ірадзіён Якаўлевіч Вятрынскі|Вятрынскі Ірадзіён Якаўлевіч]] (4; 386); &lt;small&gt;[[:ru:Ветринский, Иродион Яковлевич]]&lt;/small&gt;.

== Г ==
# [[Станіслаў Габрыловіч|Габрыловіч Станіслаў]] (2; 66)
# [[Ксенафонт Гаворскі|Гаворскі Ксенафонт Антонавіч]] (4; 386—387)
# [[Лукаш Галамбёўскі|Галамбёўскі Лукаш]] (4; 387)
# [[Казімір Галоўка|Галоўка Казімір]] (3; 200—201)
# [[Юзаф Галухоўскі|Галухоўскі Юзаф]] (4; 387—388)
# [[Яфім Гальперын|Гальперын Яфім Абрамавіч]] (4; 388)
# [[Гальшанскія]] (2; 66-67)
# [[Сяргей Фёдаравіч Галюн|Галюн Сяргей Фёдаравіч]] (4; 388—389)
# [[Піліп Нерыуш Галянскі|Галянскі Піліп Нерыуш]] (3; 201—203)
# [[Міхаіл Лявонавіч Гамаліцкі|Гамаліцкі Міхаіл Лявонавіч]] (4; 389)
# [[Васіль Міхайлавіч Гарабурда|Гарабурда Васіль Міхайлавіч]] (2; 68)
# [[Міхаіл Багданавіч Гарабурда|Гарабурда Міхаіл]] (2; 68)
# [[Юльян Гарайн|Гарайн Юльян]] (4; 389—390)
# [[Апалінар Гараўскі|Гараўскі Апалінар Гілярыевіч]] (4; 390—391)
# [[Іван Данілавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Іван Данілавіч]] (4; 391—392)
# [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч]] (4; 392)
# [[Максім Гаўрыленка|Гаўрыленка Максім (Максімільян)]] (4; 392)
# [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|Гаўсман Міхаіл Антонавіч]] (4; 392—393)
# [[Сямён Сафронавіч Гаховіч|Гаховіч Сямён Сафронавіч]] (4; 393)
# [[Іосіф Антонавіч Гашкевіч|Гашкевіч Іосіф Антонавіч]] (4; 393—394)
# [[Альбрэхт Гаштольд|Гаштольд Альбрэхт]] (2; 68-69)
# [[Аляксандр Гваньіні|Гваньіні Аляксандр]] (2; 69)
# [[Гедзімін]] (2; 69-71)
# [[Віктар Гельтман|Гельтман Віктар]] (4; 394)
# [[Вікенцій Данілавіч Герберскі|Герберскі Вікенцій (Уладзіслаў) Данілавіч]] (4; 394—395)
# [[Вільгельм Данілавіч Гіндэнбург|Гіндэнбург Вільгельм Данілавіч]] (4; 395)
# [[Уладзіслаў Люцыян Францавіч Гінтаўт-Дзевалтоўскі|Гінтаўт-Дзевалтоўскі Уладзіслаў Люцыян Францавіч]] (4; 395)
# [[Уладзімір Фёдаравіч Гіргас|Гіргас Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 395)
# [[Міхаіл Гіціх|Гіціх Міхаіл]] (3; 203)
# [[Антон Юзаф Глінскі|Глінскі Антон Юзаф]] (4; 396)
# [[Аба Глуск|Глуск (Глоск) Аба]] (3; 203)
# [[Міхаіл Восіпавіч Глушневіч|Глушневіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 396)
# [[Іван Іванавіч Гольц-Мілер|Гольц-Мілер Іван Іванавіч]] (4; 396—397)
# [[Канстанцін Антоній Горскі|Горскі Канстанцін Антоній]] (4; 397)
# [[Станіслаў Горскі|Горскі Станіслаў]] (4; 397)
# [[Пётр Іванавіч Гофман|Гофман Пётр Іванавіч]] (4; 398)
# [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Грабніцкі (Дактаровіч) Адам Станіслававіч]] (4; 398)
# [[Градзіслава Святаслаўна]] (1; 12-13)
# [[Табіяш Граткоўскі|Граткоўскі Табіяш]] (3; 203)
# [[Годфрыд Эрнест Гродэк|Гродэк Годфрыд Эрнест]] (3; 203—204)
# [[Кандрат Іванавіч Грум-Гржымайла|Грум-Гржымайла Кандрат Іванавіч]] (4; 398)
# [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|Грыгаровіч Іван Іванавіч]] (4; 398—399)
# [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Грынявіцкі Ігнат Яўхімавіч]] (4; 400)
# [[Валяр'ян Гурскі|Гурскі Валяр'ян]] (4; 400—401)
# [[Адам Гіляры Гурыновіч|Гурыновіч Адам Гіляры]] (4; 401—402)
# [[Тамаш Гусаржэўскі|Гусаржэўскі Тамаш]] (3; 204—205)
# [[Мікола Гусоўскі|Гусоўскі Мікола]] (2; 71-73)

== Д ==
# [[Іван Вікенцьевіч Дабравольскі|Дабравольскі Іван Вікенцьевіч]] (4; 402)
# [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Дабравольскі Уладзімір Мікалаевіч]] (4; 402—403)
# [[Бенядзікт Дабшэвіч|Дабшэвіч Бенядзікт]] (3; 205—208)
# [[Якаў Ігнацій Дадэрка|Дадэрка Якаў Ігнацій]] (4; 403—404)
# [[Васіль Васілевіч Дакучаеў|Дакучаеў Васіль Васілевіч]] (4; 404—405)
# [[Іван Іванавіч Далгоў|Далгоў Іван Іванавіч]] (4; 405)
# [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Даленга-Хадакоўскі Зарыян Якаўлевіч]] ([[Адам Чарноцкі|Чарноцкі Адам]]) (4; 405—406)
# [[Далеўскія]] (4; 406—407)
# [[Фабіян Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Фабіян]] (2; 73)
# [[Язэп Даманеўскі|Даманеўскі (Даманоўскі) Язэп]] (3; 208—209)
# [[Ян Даманеўскі|Даманеўскі Ян]] (2; 73)
# [[Марыян Дамашэвіч|Дамашэвіч Марыян]] (3; 209—210)
# [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|Дамбавецкі Аляксандр Станіслававіч]] (4; 407)
# [[Васіль Фёдаравіч Дамброўскі|Дамброўскі Васіль Фёдаравіч]] (4; 407—408)
# [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Дамейка Ігнат Іпалітавіч]] (4; 408—411)
# [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|Даніловіч Ігнат Мікалаевіч]] (4; 411—412)
# Даніэль з Ланчыцы; гл. Ланчыцкі Даніэль (2; 73)
# [[Крыштоф Мікалай Дарагастайскі|Дарагастайскі Крыштоф Мікалай]] (2; 73-74)
# [[Юзаф Дашчынскі|Дашчынскі Юзаф]] (4; 412)
# [[Павел Дзмітровіч|Дзмітровіч Павел]] (3; 210)
# [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч]] (4; 412—413)
# [[Луі Максіміліян Дзюпрэ|Дзюпрэ Луі Максіміліян]] (3; 210)
# [[Мацей Догель|Догель Мацей]] (3; 210—211)
# [[Анёл Доўгірд|Доўгірд Анёл]] (4; 413—416)
# [[Самуіл Доўгірд|Доўгірд Самуіл]] (3; 211)
# [[Норберт Вікенцьевіч Доўнар|Доўнар Норберт Вікенцьевіч]] (4; 416—417)
# [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскі Мітрафан Віктаравіч]] (4; 417—418)
# Друцкі-Падбярэскі; гл. Падбярэскі Рамуальд Андрэевіч (4; 418)
# [[Сямён Маркавіч Дубноў|Дубноў Сямён Маркавіч]] (4; 418)
# [[Іван Дубовіч|Дубовіч Іван]] (3; 211)
# [[Дзмітрый Іванавіч Дубяга|Дубяга Дзмітрый Іванавіч]] (4; 418)
# [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін|Дудышкін Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 418—419)
# [[Уладзіслаў Дулевіч|Дулевіч Уладзіслаў]] (3; 211)
# [[Арнольд Барысавіч Думашэўскі|Думашэўскі Арнольд Барысавіч]] (4; 419)
# [[Аляксандр Аляксандравіч Дунін-Горкавіч|Дунін-Горкавіч Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 419)
# [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт (Вікенцій Іванавіч)]] (4; 419—426)
# [[Бенядзікт Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Бенядзікт Іванавіч]] (4; 426)
# [[Уладзіслаў Іванавіч Дыбоўскі|Дыбоўскі Уладзіслаў Іванавіч]] (4; 426)
# [[Саламея Дэшнер|Дэшнер Саламея]] (3; 211—212)

== Е ==
# [[Аляксандр Ельскі|Ельскі Аляксандр Карлавіч]] (4; 426—428)
# [[Міхаіл Ельскі|Ельскі Міхаіл Карлавіч]] (4; 428)
# [[Васіль Пятровіч Ермакоў|Ермакоў Васіль Пятровіч]] (4; 428—429)
# [[Фёдар Еўлашоўскі|Еўлашоўскі (Еўлашэўскі) Фёдар Міхайлавіч]] (2; 74-75)
# [[Ефрасіння Полацкая]] (1; 13-20)
# [[Еўфрасіння Пскоўская|Ефрасіння Рагвалодаўна]] (1; 20-21)

== Ж ==
# [[Ігнацы Жаба|Жаба Ігнацы]] (3; 212)
# [[Тамаш Жаброўскі|Жаброўскі Тамаш]] (3; 212—213)
# [[Эдвард Вітальд Жалігоўскі|Жалігоўскі Эдвард Вітальд (Сава Антоні)]] (4; 429)
# [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Жуковіч Платон Мікалаевіч]] (4; 429—430)
# [[Дзмітрый Пятровіч Жураўскі|Жураўскі Дзмітрый Пятровіч]] (4; 430)
# [[Жыгімонт Стары|Жыгімонт I (Зыгмунт, Сігізмунд) Стары]] (2; 75-78)
# [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонт II (Зыгмунт, Сігізмунд) Аўгуст]] (2; 78-80)
# [[Жан Эмануэль Жылібер|Жылібер Жан Эмануэль]] (3; 213—214)
# [[Кароль Антоні Жэра|Жэра Кароль Антоні]] (3; 214—215)

== З ==
# [[Іосіф Вікенцьевіч Забелін|Забелін Іосіф Вікенцьевіч]] (4; 430—431)
# [[Завадскія]] (4; 431—432)
# [[Уладзімір Завітневіч |Завітневіч]] (4; 432—433)
# [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Завіша Крыштаф Станіслаў]] (3; 215)
# [[Антоні Загурскі|Загурскі Антоні]] (3; 215)
# [[Браніслаў Францавіч Залескі|Залескі Браніслаў Францавіч]] (4; 433)
# [[Лука Залускі|Залускі Лука]] (3; 215—216)
# [[Ягор Ягоравіч Замыслоўскі|Замыслоўскі Ягор Ягоравіч]] (4; 433—434)
# [[Тамаш Зан, паэт|Зан Тамаш]] (4; 434—435)
# [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Заранка Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 435)
# [[Мікалай Іванавіч Зарэмба|Зарэмба Мікалай Іванавіч]] (4; 435—436)
# [[Феліцыян Марцін Зарэмба-Каліноўскі|Зарэмба-Каліноўскі Феліцыян Марцін]] (4; 436)
# [[Звеніслава Барысаўна]] (1; 21-22)
# [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Здановіч Аляксандр]] (4; 436)
# [[Лаўрэнцій Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Лаўрэнцій]] (2; 80-83)
# [[Стафан Зізаній|Зізаній (Тустаноўскі) Стафан]] (2; 83-85)
# [[Ян Зноска|Зноска Ян]] (4; 437—438)
# [[Антоній (Зубко)|Зубко Антоній]] (4; 438)
# [[Леан Зянковіч|Зянковіч Леан]] (4; 438)
# [[Крыштоф Зяновіч|Зяновіч Крыштоф]] (3; 216)
# [[Рамуальд Сымонавіч Зянькевіч|Зянькевіч Рамуальд Сымонавіч]] (4; 438—439)

== І ==
# [[Грынь Івановіч|Івановіч Грынь]] (2; 85)
# [[Ігнат Акінфавіч Іваноўскі|Іваноўскі Ігнат Акінфавіч]] (4; 439)
# [[Міхаіл Якімавіч Іваноўскі|Іваноўскі Міхаіл Якімавіч]] (4; 439)
# [[Вікенцій Васілевіч Ігнатовіч|Ігнатовіч Вікенцій Васілевіч]] (4; 439—440)
# [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч]] (4; 440)
# [[Адам Бенядзікт Іёхер|Іёхер Адам Бенядзікт]] (4; 440)
# [[Рыгор Пракопавіч Ісаеў|Ісаеў Рыгор Пракопавіч]] (4; 440—441)
# [[Ігнацій Іяўлевіч|Іяўлевіч (Яўлевіч) Ігнацій]] (3; 216—217)
# [[Фама Іяўлевіч|Іяўлевіч Фама]] (3; 217)

== К ==
# [[Софія Кавалеўская|Кавалеўская Софія]] (4; 441)
# [[Соф'я Васілеўна Кавалеўская|Кавалеўская Соф'я Васілеўна (Корвін-Крукоўская)]] (4; 442)
# [[Аляксандр Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Аляксандр Ануфрыевіч]] (4; 442—443)
# [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Восіп Міхайлавіч]] (4; 443—444)
# [[Уладзімір Ануфрыевіч Кавалеўскі|Кавалеўскі Уладзімір Ануфрыевіч]] (4; 444—445)
# [[Мацей Кавянчынскі|Кавянчынскі Мацей]] (2; 85)
# [[Карусь Каганец|Каганец Карусь]] (4; 445—447)
# [[Віктар Кажынскі|Кажынскі Віктар М.]] (4; 447)
# [[Мацей Кажынскі|Кажынскі Мацей]] (3; 217—218)
# [[Казімір IV Ягелончык]] (2; 86-87)
# [[Ігнат Ігнатавіч Казлоўскі|Казлоўскі Ігнат Ігнатавіч]] (4; 447)
# [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў|Кайгародаў Дзмітрый Нічыпаравіч]] (4; 447)
# [[Кузьма Каладынскі|Каладынскі Кузьма (Андрэй)]] (2; 87-88)
# [[Віктар Отан Сямёнавіч Каліноўскі|Каліноўскі Віктар Отан Сямёнавіч]] (4; 448—449)
# [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскі Кастусь]] (4; 449—454)
# [[Юзаф Андрэевіч Каліноўскі|Каліноўскі Юзаф Андрэевіч]] (4; 454—455)
# [[Адам Каменскі|Каменскі (Каменскі-Длужык, Длужык-Каменскі) Адам]] (3; 218)
# [[Георгій Каніскі|Канінскі Георгій]] (3; 218—220)
# [[Казімір Кантрым|Кантрым Казімір]] (4; 455)
# [[Ілья Капіевіч|Капіевіч (Капіеўскі) Ілья Фёдаравіч]] (3; 220—222)
# [[Язэп Каралькевіч|Каралькевіч Язэп]] (4; 455—456)
# [[Вінцэсь Аляксандравіч Каратынскі|Каратынскі Вінцэсь Аляксандравіч]] (4; 456)
# [[Іосіф Іванавіч Каржанеўскі|Каржанеўскі Іосіф Іванавіч]] (4; 457)
# [[Францішак Карпінскі|Карпінскі Францішак]] (3; 222—223)
# [[Лявонцій Карповіч|Карповіч Лявонцій]] (3; 223—224)
# [[Міхаіл Францішак Карповіч|Карповіч Міхаіл Францішак]] (3; 224)
# [[Станіслаў Карповіч|Карповіч Станіслаў]] (4; 457)
# [[Мацей Карскі|Карскі Мацей]] (3; 224)
# [[Сяргей Карскі|Карскі Сяргей]] (4; 457—458)
# [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскі Яўхім Фёдаравіч]] (4; 458—460)
# [[Рыгор Іванавіч Карташэўскі|Карташэўскі Рыгор Іванавіч]] (4; 460—461)
# [[Ян Карцан|Карцан Ян]] (2; 88)
# [[Міхал Карыцкі|Карыцкі Міхал]] (3; 225)
# [[Ігнацій Андрэевіч Касовіч|Касовіч Ігнацій Андрэевіч]] (4; 461)
# [[Каэтан Андрэевіч Касовіч|Касовіч Каятан Андрэевіч]] (4; 461—462)
# [[Пётр Самсонавіч Касовіч|Касовіч Пётр Самсонавіч (Сямёнавіч)]] (4; 462)
# [[Феадосій Касой|Касой Феадосій]] (2; 88-90)
# [[Андрэй Тадэвуш Банавентура Касцюшка|Касцюшка Андрэй Тадэвуш Банавентура]] (3; 226—235)
# [[Іаан Антонавіч Катовіч|Катовіч Іаан Антонавіч]] (4; 462)
# [[Пётр Кахлеўскі|Кахлеўскі Пётр]] (3; 235—326)
# [[Уладзімір Васілевіч Качаноўскі|Качаноўскі Уладзімір Васілевіч]] (4; 462—463)
# [[Станіслаў Кашуцкі|Кашуцкі Станіслаў]] (2; 90)
# [[Альберт Каяловіч|Каяловіч Альберт]] (3; 236—237)
# [[Войцех Віюк Каяловіч|Каяловіч Войцех Віюк]] (3; 237)
# [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Каяловіч Міхаіл Восіпавіч]] (4; 463)
# [[Анастаз Людвік Керсніцкі|Керсніцкі Анастаз Людвік]] (3; 237)
# [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Кжыжаноўскі Канстанцін]] (4; 463)
# [[Францыск Кініксман|Кініксман Францыск]] (3; 237—238)
# [[Кіпрыян, Мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі|Кіпрыян]] (2; 90-92)
# [[Адам Ганоры Карлавіч Кіркор|Кіркор Адам Ганоры Карлавіч]] (4; 463—465)
# [[Кірыла Тураўскі]] (1; 23-29)
# [[Ян Кішка|Кішка Ян]] (2; 92)
# [[Казімір Крыштоф Клакоцкі|Клакоцкі Казімір Крыштоф]] (3; 238—239)
# [[Іпаліт Клімашэўскі|Клімашэўскі Іпаліт]] (4; 465—466)
# [[Клімент Смаляціч]] (1; 29-32)
# [[Пётр Бластус Кміта|Кміта Пётр Бластус]] (3; 239)
# [[Філон Сямёнавіч Кміта-Чарнабыльскі|Кміта-Чарнабыльскі Філон Сямёнавіч]] (2; 92-93)
# [[Мікалай Кміціц|Кміціц Мікалай]] (3; 239—240)
# [[Францішак Дыянізы Князьнін|Князьнін Францішак Дыянізы]] (3; 240)
# [[Юзаф Копаць|Копаць Юзаф]] (3; 240)
# [[Тадэвуш Сільвестр Корзан|Корзан Тадэвуш Сільвестр]] (4; 466)
# [[Юліян Корсак|Корсак Юліян]] (4; 466)
# [[Сільвестр Косаў|Косаў Сільвестр]] (3; 240—241)
# [[Валяр'ян Красінскі|Красінскі (Скорабагаты) Валяр'ян]] (4; 466—467)
# [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Крачкоўскі Юльян Фаміч]] (4; 467)
# [[Каятан Крашэўскі|Крашэўскі Каятан]] (4; 467—468)
# [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Крашэўскі Юзаф Ігнацы]] (4; 468—469)
# [[Лаўрэнцій Крышкоўскі|Крышкоўскі Лаўрэнцій]] (2; 93)
# [[Леў Крэўза|Крэўза Леў (Лявон)]] (3; 241—242)
# [[Нестар Васілевіч Кукальнік|Кукальнік Нестар Васілевіч]] (4; 469)
# [[Ігнат Рыгоравіч Кулакоўскі|Кулакоўскі Ігнат Рыгоравіч]] (4; 469—470)
# [[Ян Алаізій Кулеша|Кулеша Ян Алаізій]] (3; 242)
# [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Кулжынскі Рыгор Іванавіч]] (4; 470)
# [[Ігнат Кульчынскі|Кульчынскі Ігнат]] (3; 242)
# [[Іасафат Кунцэвіч|Кунцэвіч Іасафат]] (3; 242—244)
# [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Курбскі Андрэй Міхайлавіч]] (2; 93-95)
# [[Тамаш Кургановіч|Кургановіч Тамаш]] (4; 470—471)
# [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|Кусцінскі Міхаіл Францавіч]] (4; 471)
# [[Міхаіл Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Міхаіл Сямёнавіч]] (4; 471)
# [[Сцяпан Сямёнавіч Кутарга|Кутарга Сцяпан Сямёнавіч]] (4; 471—472)
# [[Васіль Іванавіч Кутневіч|Кутневіч Васіль Іванавіч]] (4; 472)

== Л ==
# [[Андрэй Мітрафанавіч Лабада|Лабада Андрэй Мітрафанавіч]] (4; 472—473)
# [[Мацвей Лавіцкі|Лавіцкі Мацвей]] (4; 473—474)
# [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Лада-Заблоцкі (Заблоцкі-Лада) Тадэвуш Гіляравіч]] (4; 475)
# [[Даніэль Ланчыцкі|Ланчыцкі Даніэль]] (2; 95)
# [[Міхаіл Дзям'янавіч Лапа|Лапа Міхаіл (Мацвей) Дзям'янавіч]] (4; 475—476)
# [[Дзмітрый Еўдакімавіч Лапо|Лапо Дзмітрый Еўдакімавіч]] (4; 476)
# [[Ян Ласіцкі|Ласіцкі Ян]] (2; 95-96)
# [[Васіль Васілевіч Латышаў|Латышаў Васіль Васілевіч]] (4; 476—477)
# [[Сігізмунд Лаўксмін|Лаўксмін Сігізмунд]] (3; 244—245)
# [[Аўраам Бер Лебензон|Лебензон Аўраам Бер]] (4; 477)
# [[Ігнат Сямёнавіч Легатовіч|Легатовіч Ігнат Сямёнавіч]] (4; 477—478)
# [[Кандрат Тодаравіч Лейка|Лейка Кандрат Тодаравіч]] (4; 478)
# [[Васіль Іванавіч Лепяшынскі|Лепяшынскі Васіль Іванавіч]] (4; 478—479)
# [[Міхалон Літвін|Літвін Міхаіл (Цішкевіч Міхайла)]] (2; 96-97)
# [[Ян Ліцыній Намыслоўскі|Ліцыній Намыслоўскі Ян]] (2; 97-99)
# [[Ян Лавейка|Лован Стэфан Рыгоравіч (Ян Лавейка)]] (2; 99-101)
# [[Стафан Лускіна|Лускіна Стафан]] (3; 245)
# [[Янка Лучына|Лучына Янка]] (4; 479—481)
# [[Казімір Лышчынскі|Лышчынскі Казімір]] (3; 245—249)
# [[Марк Мікалаевіч Любашчынскі|Любашчынскі Марк Мікалаевіч]] (4; 481)
# [[Аляксей Пятровіч Людагоўскі|Людагоўскі Аляксей Пятровіч]] (4; 481)
# [[Іаахім Лялевель|Лялевель Іаахім]] (4; 481—483)
# [[Мікалай Лянчыцкі|Лянчыцкі Мікалай]] (3; 249)
# [[Юльян Ляскоўскі|Ляскоўскі Юльян]] (4; 483—484)

== М ==
# [[Саламон Майман|Майман (Хейман) Саламон]] (3; 249—253)
# [[Тамаш Макоўскі|Макоўскі Тамаш]] (3; 253)
# [[Вікенцій Васілевіч Макушаў|Макушаў Вікенцій Васілевіч]] (4; 484—485)
# [[Мікалай Маліноўскі|Маліноўскі Мікалай]] (4; 485)
# [[Павел Паўлавіч Малышэвіч|Малышэвіч Павел Паўлавіч]] (4; 485)
# [[Іван Ігнатавіч Малышэўскі|Малышэўскі Іван Ігнатавіч]] (4; 485—486)
# [[Мамонічы]] (2; 101—102)
# [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі|Манькоўскі Ігнат Антонавіч]] (4; 486—487)
# [[Дамінік Манюшка|Манюшка Дамінік]] (4; 487)
# [[Станіслаў Манюшка|Манюшка Станіслаў]] (4; 487—490)
# [[Юзаф Маралёўскі|Маралёўскі Юзаф]] (4; 490)
# [[Ілья Марахоўскі|Марахоўскі Ілья (Стафановіч Ірахім)]] (3; 253—254)
# [[Каятан Марашэўскі|Марашэўскі Каятан]] (3; 254)
# [[Ануфрый Маркевіч|Маркевіч Ануфрый]] (3; 254—255)
# [[Арсен Іванавіч Маркевіч|Маркевіч Арсен Іванавіч]] (4; 490—491)
# [[Маркел (мітрапаліт казанскі)|Маркел]] (3; 255)
# [[Каміла Вінцэнтаўна Марцінкевіч|Марцінкевіч (Асіповіч) Каміла Вінцэнтаўна]] (4; 492)
# [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Марцінкевіч Геранім Францавіч]] (4; 491—492)
# [[Антон Марціноўскі|Марціноўскі Антон]] (4; 492—493)
# [[Інгацій Якуб Масальскі|Масальскі Інгацій Якуб]] (3; 255—256)
# [[Эдвард Тамаш Масальскі|Масальскі Эдвард Тамаш]] (4; 493—494)
# [[Юзаф Ануфрыевіч Масальскі|Масальскі Юзаф Ануфрыевіч]] (4; 494)
# Масквіцін Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 102)
# [[Багуслаў Казімір Маскевіч|Маскевіч Багуслаў Казімір]] (3; 256)
# [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|Маскевіч Самуіл Іванавіч]] (3; 257)
# [[Марцін Матушэвіч|Матушэвіч Марцін]] (3; 257—260)
# [[Фадзей Машчэўскі|Машчэўскі Фадзей]] (4; 494)
# [[Андрэй Казіміравіч Меер|Меер Андрэй Казіміравіч]] (3; 260)
# [[Міхаіл Восіпавіч Мікешын|Мікешын Міхаіл Восіпавіч]] (4; 494—496)
# [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч]] (4; 496—497)
# [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі|Міладоўскі Фларыян Станіслаў]] (4; 497—498)
# [[Ян Міхановіч|Міхановіч Ян]] (4; 498)
# [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч Адам]] (4; 498—505)
# [[Юзаф Міцкевіч|Міцкевіч Юзаф]] (3; 260)
# [[Тадэвуш Млоцкі|Млоцкі Тадэуш]] (3; 260—261)
# [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Мсціславец Пётр Цімафеевіч]] (2; 102—104)
# [[Андрэй Мужылоўскі|Мужылоўскі Андрэй (Антоній)]] (3; 261)
# [[Мікалай Нічыпаравіч Мурзакевіч|Мурзакевіч Мікалай Нічыпаравіч]] (4; 505)
# [[Нічыпар Мурзакевіч|Мурзакевіч Нічыпар]] (4; 506)
# [[Станіслаў Мурмэліус|Мурмэліус Станіслаў]] (2; 104)
# [[Нікодым Мусніцкі|Мусніцкі Нікодым]] (3; 261—262)
# [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлінскі Антон Восіпавіч]] (4; 506—507)
# [[Міхаіл Паўлавіч Мысаўской|Мысаўской Міхаіл Паўлавіч]] (4; 507—508)
# [[Ю. Мышкоўскі|Мышкоўскі Ю.]] (3; 262)
# [[Іван Мялешка|Мялешка Іван]] (3; 262—263)
# [[Сяргей Канстанцінавіч Мяржынскі|Мяржынскі Сяргей Канстанцінавіч]] (4; 508)

== Н ==
# [[Даніла Набароўскі|Набароўскі Даніла]] (3; 263—264)
# [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|Навадворскі Вітольд Уладзіміравіч]] (4; 508—509)
# [[Леў Якаўлевіч Нагумовіч|Нагумовіч Леў Якаўлевіч]] (4; 509)
# [[Казімір Нарбут|Нарбут Казімір]] (3; 264—265)
# [[Тэадор Нарбут|Нарбут Тэадор]] (4; 509—510)
# [[Юстын Нарбут|Нарбут Юстын]] (4; 510—511)
# [[Франц Міліконт Нарвойш|Нарвойш Франц Міліконт]] (3; 265—266)
# [[Якаў Антонавіч Наркевіч-Ёдка|Наркевіч-Ёдка Якаў Антонавіч]] (4; 511)
# [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Нарушэвіч Адам Станіслаў]] (3; 266—267)
# [[Іван Іванавіч Насовіч|Насовіч Іван Іванавіч]] (4; 511—513)
# [[Аляксандр Незабытоўскі|Незабытоўскі Аляксандр]] (4; 513)
# [[Станіслаў Ян Незабытоўскі|Незабытоўскі Станіслаў Ян]] (3; 267)
# [[Казімір Ігнацы Несялоўскі|Несялоўскі Казімір Ігнацы]] (3; 267—268)
# [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч]] (4; 513—514)
# [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Нямцэвіч Юльян Урсын]] (4; 514—516)

== О ==
# [[Напалеон Орда|Орда Напалеон]] (4; 516—518)

== П ==
# [[Павел з Візны]] (2; 104—105)
# Павенскі Пётр; гл. Скарга Пётр (2; 105)
# [[Платон Мікалаевіч Пагарэльскі|Пагарэльскі Платон Мікалаевіч]] (4; 518—519)
# [[Аляксандр Фаміч Пагоскі|Пагоскі Аляксандр Фаміч]] (4; 519)
# [[Іван Карнілавіч Падабедаў|Падабедаў Іван Карнілавіч]] (4; 519)
# [[Міхал Падалінскі|Падалінскі Міхал]] (4; 520)
# [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Падбярэскі (Друцкі-Падбярэскі) Рамуальд Андрэевіч]] (4; 520)
# [[Карл Іванавіч Падчашынскі|Падчашынскі Карл Іванавіч]] (4; 520)
# [[Фёдар Васілевіч Пакроўскі|Пакроўскі Фёдар Васілевіч]] (4; 520—521)
# [[Міхаіл Мадэставіч Палінскі-Пёлка|Палінскі-Пёлка Міхаіл Мадэставіч]] (4; 521)
# [[Леанід Аляксандравіч Палонскі|Палонскі Леанід Аляксандравіч]] (4; 521—522)
# [[Георгій Антонавіч Палюта|Палюта Георгій Антонавіч]] (4; 522)
# [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Панятоўскі Станіслаў Аўгуст]] (3; 268—270)
# [[Аляксандр Нічыпаравіч Папоў|Папоў Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 522)
# [[Францішак Папроцкі|Папроцкі Францішак]] (3; 270—271)
# [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Парцянка Канстанцін Іванавіч]] (4; 522)
# [[Іван Раманавіч Пастарнацкі|Пастарнацкі Іван Раманавіч]] (4; 522—523)
# [[Марцін Антоні Паўловіч|Паўловіч Марцін Антоні]] (4; 523)
# [[Эдвард Баніфацы Францавіч Паўловіч|Паўловіч Эдвард Баніфацы Францавіч]] (4; 523)
# [[Адам Казіміравіч Паўстанскі|Паўстанскі Адам Казіміравіч]] (4; 524)
# [[Іпацій Пацей|Пацей Іпацій]] (2; 105—106)
# [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Пачобут-Адляніцкі Марцін]] (3; 271—274)
# [[Ян Пашакоўскі|Пашакоўскі Ян]] (3; 274)
# [[Ян Казімір Пашкевіч|Пашкевіч Ян Казімір]] (3; 274)
# [[Вацлаў Вацлававіч Пелікан|Пелікан Вацлаў Вацлававіч]] (4; 524)
# [[Яўген Вацлававіч Пелікан|Пелікан Яўген Вацлававіч]] (4; 524—525)
# [[Гальяш Пельгжымоўскі|Пельгжымоўскі Гальяш]] (2; 106—107)
# [[Іван Сямёнавіч Перасветаў|Перасветаў Іван Сямёнавіч]] (3; 275)
# [[Пётр з Ганёндза]] (2; 107)
# [[Леў Іосіфавіч Петражыцкі|Петражыцкі Леў Іосіфавіч]] (4; 525—526)
# [[Іван Міхайлавіч Петрапаўлаўскі|Петрапаўлаўскі Іван Міхайлавіч]] (4; 526)
# [[Ануфрый Петрашкевіч|Петрашкевіч Ануфрый]] (4; 526)
# [[Давыд Зыгмунт Пільхоўскі|Пільхоўскі Давыд Зыгмунт]] (3; 275—276)
# [[Адам Плуг|Плуг Адам]] (4; 526—527)
# [[Эмілія Францаўна Плятэр|Плятэр Эмілія Францаўна]] (4; 527—528)
# Прадслава; гл. Ефрасіння Полацкая (1; 32)
# [[Ян Бенядзіктавіч Пратасовіч|Пратасовіч Ян Бенядзіктавіч]] (2; 108—109)
# [[Адрыян Віктаравіч Прахаў|Прахаў Адрыян Віктаравіч]] (4; 528)
# [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|Пржавальскі (Прывальскі) Мікалай Міхайлавіч]] (4; 528—529)
# [[Станіслаў Аляксандравіч Прыбытак|Прыбытак (Пржыбытак) Станіслаў Аляксандравіч]] (4; 529)
# [[Іван Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Іван Львовіч]] (4; 529)
# [[Станіслаў Львовіч Пташыцкі|Пташыцкі Станіслаў Львовіч]] (4; 530)
# [[Каспар Пянткоўскі|Пянткоўскі Каспар]] (2; 109)
# Пяткевіч Антоні; гл.: Плуг Адам (4; 530)
# [[Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|Пятніцкі Іван Канстанцінавіч]] (4; 530)

== Р ==
# [[Ізраіль Міхаіл Рабіновіч|Рабіновіч Ізраіль Міхаіл]] (4; 530)
# [[Вікенцій Паўлавіч Равінскі|Равінскі Вікенцій Паўлавіч]] (4; 530—531)
# [[Іосіф Іпалітавіч Равіч|Равіч Іосіф Іпалітавіч]] (4; 531)
# [[Рагнеда Рагвалодаўна]] (1; 32-33)
# [[Міхаіл Рагоза|Рагоза Міхаіл]] (2; 109)
# [[Казімір Рагоўскі|Рагоўскі Казімір]] (3; 277)
# [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч|Радзевіч Міхаіл Васілевіч]] (4; 531—532)
# [[Соф'я Слуцкая|Радзівіл (Алелька-Радзівіл) Соф'я]] (2; 114—115)
# [[Альбрыхт Станіслаў Радзівіл|Радзівіл Альбрыхт Станіслаў]] (3; 277)
# [[Людвіка Караліна Радзівіл|Радзівіл Людвіка Караліна]] (3; 277—278)
# [[Мацей Радзівіл|Радзівіл Мацей]] (3; 278—279)
# [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Радзівіл Мікалай Крыштоф Сіротка]] (2; 109—112)
# [[Мікалай Радзівіл Чорны|Радзівіл Мікалай Чорны]] (2; 112—114)
# [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Радзівіл Міхал Казімір Рыбанька]] (3; 279—280)
# [[Удальрык Крыштоф Радзівіл|Радзівіл Удальрык (Ульрык) Крыштоф]] (3; 280)
# [[Францішка Уршуля Радзівіл|Радзівіл Францішка Уршуля]] (3; 280—282)
# [[Ігнацій Іванавіч Радкавец|Радкавец Ігнацій Іванавіч]] (4; 532)
# [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радчанка Зінаіда Фёдараўна]] (4; 532)
# [[Фелікс Ражанскі|Ражанскі Фелікс]] (4; 532—533)
# [[Пётр Раізій|Раізій Пётр]] (2; 115—116)
# [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Раманаў Еўдакім Раманавіч]] (4; 533)
# [[Аўгусцін Ратондус|Ратондус (Мялецкі Аўгусцін)]] (2; 116—117)
# [[Адам Станіслававіч Ржавускі|Ржавускі Адам Станіслававіч]] (4; 533)
# [[Альфрэд Ізідар Ромер|Ромер Альфрэд Ізідар]] (4; 534)
# [[Дамінік Рудніцкі|Рудніцкі Дамінік]] (3; 282)
# [[Міхаіл Іванавіч Рукевіч|Рукевіч Міхаіл Іванавіч]] (4; 534)
# [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Румянцаў Мікалай Пятровіч]] (3; 282—284)
# [[Сцяпан Рыгоравіч Рункевіч|Рункевіч Сцяпан Рыгоравіч]] (4; 535)
# [[Саламея Русецкая|Русецкая Саламея Рэгіна]] (3; 285—287)
# [[Канут Русецкі|Русецкі Канут Іванавіч]] (4; 535)
# [[Ян Рустэм|Рустэм Ян]] (4; 535—536)
# [[Антоні Руткоўскі|Руткоўскі Антоні]] (4; 536)
# [[Язэп Руцкі|Руцкі Іосіф Вельямін]] (3; 287—289)
# [[Андрэй Рымша|Рымша Андрэй]] (2; 117—118)
# [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Рыпінскі (Радван) Аляксандр Феліксавіч]] (4; 536—538)
# [[Саламон Рысінскі|Рысінскі Саламон Фёдаравіч]] (2; 118)
# [[Францішак Рысінскі|Рысінскі Францішак]] (4; 538)
# [[Міхаіл Васілевіч Рытаў|Рытаў Міхаіл Васілевіч]] (4; 538—539)
# [[Вінцэнт Рэут|Рэут (Газдава-Рэут) Вінцэнты (Вікенцій Уладзіслававіч)]] (4; 539)
# [[Ігнацій Якаўлевіч Рэшка|Рэшка Ігнацій Якаўлевіч]] (3; 289)

== С ==
# [[Людвік Сабалеўскі|Сабалеўскі Людвік]] (4; 539)
# [[Васіль Іванавіч Сабольшчыкаў|Сабольшчыкаў Васіль Іванавіч]] (4; 540)
# [[Аляксандр Васілевіч Саветаў|Саветаў Аляксандр Васілевіч]] (4; 540—541)
# [[Францішак Савіч|Савіч Францішак]] (4; 541—544)
# [[Войслаў Савіч-Заблоцкі|Савіч-Заблоцкі (Суліма-Савіч-Заблоцкі) Войслаў (Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч)]] (4; 544—546)
# [[Фабіян Саковіч|Саковіч Фабіян]] (3; 289)
# [[Іван Сакольскі|Сакольскі Іван]] (3; 289—290)
# [[Леў Іванавіч Сапега|Сапега Леў Іванавіч]] (2; 119—122)
# [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Сапуноў Аляксей Парфенавіч]] (4; 546—548)
# [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Сарбеўскі Мацей Казімір]] (3; 290—293)
# [[Антон Юр'евіч Сасноўскі|Сасноўскі Антон Юр'евіч]] (4; 548)
# [[Казімір Семяновіч|Семяновіч Казімір]] (3; 293—296)
# [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі|Семянтоўскі (Семянтоўскі-Курыла) Аляксандр Максімавіч]] (4; 548—549)
# [[Іван Іванавіч Сердзюкоў|Сердзюкоў Іван Іванавіч]] (4; 549—550)
# [[Людвіг Сцяпанавіч Сеўрук|Сеўрук Людвіг Сцяпанавіч]] (4; 550)
# [[Нікадзім Юр'евіч Сілівановіч|Сілівановіч Нікадзім Юр'евіч]] (4; 550—551)
# [[Сімяон Полацкі]] (3; 296—307)
# [[Іван Фёдаравіч Сінцоў|Сінцоў Іван Фёдаравіч]] (4; 551)
# [[Сітанскія]] (3; 307)
# [[Пётр Скарга|Скарга (Павенскі) Пётр]] (2; 122—123)
# [[Антон Скарульскі|Скарульскі Антон]] (3; 307—309)
# [[Францыск Скарына|Скарына (Скарыніч) Францыск]] (2; 123—137)
# [[Леан Скрабецкі|Скрабецкі Леан]] (4; 552)
# [[Епіфаній Славінецкі|Славінецкі Епіфаній]] (3; 309—311)
# [[Пётр Славінскі|Славінскі Пётр]] (4; 552)
# [[Міхаіл Слёзка|Слёзка Міхаіл]] (3; 311—312)
# [[Зіновій Якаўлевіч Слонімскі|Слонімскі Зіновій (Хаім Зэлік) Якаўлевіч]] (4; 552—553)
# [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|Слупскі Аляксандр Іванавіч]] (4; 553)
# [[Перац Майсеевіч Смаленскі|Смаленскі Перац Майсеевіч]] (4; 553)
# [[Аляксандр Паўлавіч Смародскі|Смародскі Аляксандр Паўлавіч]] (4; 553)
# [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкі Мялецій]] (2; 137—142)
# [[Францішак Смуглевіч|Смуглевіч Францішак]] (3; 312—313)
# [[Анджэй Снядэцкі|Снядэцкі Анджэй]] (3; 313—314)
# [[Ян Снядэцкі|Снядэцкі Ян]] (3; 314—317)
# [[Спірыдон Собаль|Собаль Спірыдон]] (3; 317—318)
# [[Фауст Соцын|Соцын Фауст]] (2; 142—143)
# [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Спасовіч Уладзімір Данілавіч]] (4; 553—555)
# [[Іван Мікалаевіч Станкевіч|Станкевіч Іван Мікалаевіч]] (4; 555)
# [[Стафан Баторый]] (2; 143—146)
# [[Вікенцій Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Вікенцій Рыгоравіч]] (4; 555)
# [[Дамінік Рыгоравіч Стафановіч|Стафановіч Дамінік Рыгоравіч (Восіпавіч)]] (4; 555—556)
# [[Іеранім Страйноўскі|Страйноўскі Іеранім]] (3; 318—319)
# [[Мацей Стрыйкоўскі|Стрыйкоўскі Мацей]] (2; 146)
# [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч|Стукаліч Уладзімір Казіміравіч]] (4; 556)
# [[Яўгенія Канстанцінаўна Судзілоўская|Судзілоўская Яўгенія Канстанцінаўна]] (4; 556)
# [[Мікалай Канстанцінавіч Судзілоўскі|Судзілоўскі Мікалай Канстанцінавіч]] (4; 556—564)
# Суліма-Савіч-Заблоцкі; гл. Савіч-Заблоцкі Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч (4; 564)
# [[Васіль Суражскі|Суражскі Васіль]] (3; 319—320)
# [[Трафім Раманавіч Сурта|Сурта Трафім Раманавіч]] (3; 320)
# [[Іван Аляксандравіч Сцебут|Сцебут Іван Аляксандравіч]] (4; 564—565)
# [[Ян Сцірпейка|Сцірпейка Ян (Іван)]] (3; 320)
# [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля Уладзіслаў]] (4; 565—568)
# [[Іосіф Сямашка|Сямашка Іосіф]] (4; 568—569)
# [[Васіль Іванавіч Сямеўскі|Сямеўскі Васіль Іванавіч]] (4; 569—570)
# [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі Восіп Іванавіч]] (4; 570—571)

== Т ==
# [[Міхал Антон Бонча Тамашэўскі|Тамашэўскі Міхал Антон Бонча]] (3; 320—321)
# [[Фелікс Феліксавіч Тапчэўскі|Тапчэўскі Фелікс Феліксавіч]] (4; 571)
# [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Татур Генрых Хрыстафоравіч]] (4; 571)
# [[Юрый Трубніцкі|Трубніцкі Юрый]] (3; 321)
# [[Антон Данілавіч Трусаў|Трусаў Антон Данілавіч]] (4; 571—572)
# [[Іван Пятровіч Трутнеў|Трутнеў Іван Пятровіч]] (4; 572—574)
# [[Іаіль Труцэвіч|Труцэвіч Іаіль]] (3; 321)
# [[Зоф’я Адамаўна Трашчкоўская|Тшашчкоўская (Трашчкоўская) Зоф’я Адамаўна]] (4; 574)
# [[Антоній Тызенгаўз|Тызенгаўз Антоній]] (3; 321—324)
# [[Канстанцін Тызенгаўз|Тызенгаўз Канстанцін]] (4; 574)
# [[Войцех Тылкоўскі|Тылкоўскі Войцех]] (3; 324—325)
# [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Канстанцін Піевіч]] (4; 575—576)
# [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Тышкевіч Яўстафій Піевіч]] (4; 576—579)

== У ==
# [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Урончанка Міхаіл Паўлавіч]] (4; 579)
# [[Валерый Антоній Урублеўскі|Урублеўскі Валерый Антоній]] (4; 579—581)
# [[Зыгмунд Фларэнцы Урублеўскі|Урублеўскі Зыгмунд Фларэнцы]] (4; 582)
# [[Эдуард Антонавіч Урублеўскі|Урублеўскі Эдуард Антонавіч]] (4; 582)
# [[Усяслаў Брачыславіч]] (1; 34-36)

== Ф ==
# [[Іван Якаўлевіч Файніцкі|Файніцкі Іван Якаўлевіч]] (4; 582—583)
# [[Якаў Забядэвуш Фалькоўскі|Фалькоўскі Якаў Забядэвуш]] (4; 583)
# [[Якуб Фалькоўскі|Фалькоўскі Якуб (Шыман Тадэвуш)]] (4; 583—584)
# [[Аляксандр Аляксандравіч Фамін|Фамін Аляксандр Аляксандравіч]] (4; 584)
# [[Іван Фёдараў|Фёдараў (Хведаровіч) Іван]] (2; 146—150)
# [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|Федаровіч Вацлаў Пятровіч]] (4; 584—585)
# [[Міхал Федароўскі|Федароўскі Міхал]] (4; 585—587)
# [[Хрыстафор Філалет|Філалет Хрыстафор]] (2; 150)
# [[Афанасій Філіповіч|Філіповіч Афанасій]] (3; 325—326)
# [[Антоній Фіялкоўскі|Фіялкоўскі Антоній]] (4; 587)
# [[Якуб Побуг Фрычынскі|Фрычынскі Якуб Побуг]] (4; 587)
# [[Мацвей Васілевіч Фурсаў|Фурсаў Мацвей Васілевіч]] (4; 587)
# [[Ева Фялінская|Фялінская Ева]] (4; 587—588)

== Х ==
# [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Хадкевіч Рыгор Аляксандравіч]] (2; 150—151)
# [[Францішак Ксаверы Хамінскі|Хамінскі Францішак Ксаверы]] (4; 588)
# [[Канстанцін Васілевіч Харламповіч|Харламповіч Канстанцін Васілевіч]] (4; 588)
# Хведаровіч Іван Фёдаравіч; гл. Фёдараў Іван (2; 151)
# [[Аляксандр Ходзька|Ходзька (Барэйка) Аляксандр]] (4; 588—589)
# [[Ян Ходзька|Ходзька (Барэйка) Ян]] (4; 590)
# [[Дамінік Цэзары Ходзька|Ходзька Дамінік Цэзары]] (4; 589)
# [[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат]] (4; 589)
# [[Леанард Ходзька|Ходзька Леанард]] (4; 589—590)
# [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Храпавіцкі Ігнат Яўстахавіч]] (4; 591)
# [[Адам Храптовіч|Храптовіч Адам]] (4; 591)
# [[Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор Храптовіч|Храптовіч Іаахім Ігнацый Юзаф Літавор]] (3; 326—328)

== Ц ==
# [[Ян Цадроўскі|Цадроўскі Ян Янавіч]] (3; 328)
# [[Рыгор Цамблак|Цамблак Грыгорый]] (2; 151—154)
# [[Самсон Цвяткоўскі|Цвяткоўскі Самсон]] (4; 591—592)
# [[Іосіф Цітовіч|Цітовіч Іосіф Парфір'евіч]] (4; 592)
# [[Язэп Ціхінскі|Ціхінскі Язэп]] (4; 592)
# [[Вітольд Цэраскі|Цэраскі Вітольд Карлавіч]] (4; 592—593)
# [[Васіль Цяпінскі|Цяпінскі (Амельяновіч) Васіль Мікалаевіч]] (2; 154—156)
# [[Марцін Цяплінскі|Цяплінскі Марцін]] (4; 593)
# [[Міхал Цяцерскі|Цяцерскі Міхал]] (3; 328)

== Ч ==
# [[Сымон Юльянавіч Чалоўскі|Чалоўскі Сымон Юльянавіч]] (4; 593)
# [[Эмерык Чапскі (1828)|Чапскі (Гутэн-Чапскі) Эмерык]] (4; 593—595)
# [[Марыя Чарноўская|Чарноўская Марыя]] (4; 595)
# Чарноцкі Адам; гл.: Даленга-Хадакоўскі З. Я. (4; 595)
# [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскі (Чартарыскі) Адам Юрый]] (4; 595—597)
# [[Марцін Чаховіц|Чаховіц Марцін]] (2; 156—157)
# [[Антон Антонавіч Чачот|Чачот Антон Антонавіч]] (4; 597)
# [[Ян Антоні Чачот|Чачот Ян Антоні]] (4; 597—598)
# [[Уладзімір Фёдаравіч Чыж|Чыж Уладзімір Фёдаравіч]] (4; 598)
# [[Сяргей Іванавіч Чыр'еў|Чыр'еў Сяргей Іванавіч]] (4; 598—599)
# [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Чэрскі Іван Дзяменцьевіч]] (4; 599)

== Ш ==
# [[Станіслаў Шадурскі|Шадурскі Станіслаў]] (3; 329—331)
# [[Сямён Вуколавіч Шалковіч|Шалковіч Сямён Вуколавіч]] (4; 599)
# [[Леў Юльянавіч Шапялевіч|Шапялевіч (Лазарэвіч-Шапялевіч) Леў Юльянавіч]] (4; 600)
# [[Гаўдэнтый Шапялевіч|Шапялевіч Гаўдэнтый (Радзіслаў Іасафатавіч)]] (4; 599—600)
# [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Шпілеўскі Павел Міхайлавіч]] (4; 600—602)
# [[Вандалін Аляксандравіч Шукевіч|Шукевіч Вандалін Аляксандравіч]] (4; 602)
# [[Якуб Шчавінскі (ваявода брэсцка-куяўскі)|Шчавінскі]] (3; 331)
# [[Людамір Людвіг|Шчарбовіч-Вечар Людамір Людвіг]] (4; 602)
# [[Тыматэвуш Шчураўскі|Шчураўскі Тыматэвуш]] (3; 331)
# [[Аляксандр Нічыпаравіч Шыманоўскі|Шыманоўскі Аляксандр Нічыпаравіч]] (4; 602—603)
# [[Фёдар Спірыдонавіч Шымкевіч|Шымкевіч Фёдар Спірыдонавіч]] (4; 603)
# [[Павел Васілевіч Шэйн|Шэйн Павел Васілевіч]] (4; 603)
# [[Адам Шэмеш|Шэмеш Адам]] (4; 604)

== Э-Я ==
# [[Аркадзь Данілавіч Элькінд|Элькінд Аркадзь Данілавіч]] (4; 604)
# [[Станіслаў Баніфацый Юндзіл|Юндзіл Станіслаў Баніфацый]] (4; 604—606)
# [[Іван Іванавіч Юркевіч|Юркевіч Іван Іванавіч]] (4; 606)
# [[Ігнат Юрэвіч|Юрэвіч Ігнат]] (3; 331)
# [[Людвік Адам Дзям'янавіч Юцэвіч|Юцэвіч Людвік Адам Дзям'янавіч]] (4; 606—607)
# [[Станіслаў Серафім Ягадзінскі|Ягадзінскі Станіслаў Серафім]] (3; 331—332)
# [[Ягайла]] (2; 157—159)
# [[Юзаф Яжоўскі|Яжоўскі Юзаф]] (4; 607—608)
# [[Якуб з Калінаўкі]] (Каліноўскі, Калінуўка, Каліновіус) (2; 160)
# [[Максімільян Юр'евіч Якубовіч|Якубовіч Максімільян Юр'евіч]] (4; 608)
# [[Эма Яленская|Яленская (Дмахоўская) Эма]] (4; 608)
# [[Іосіф Міхайлавіч Яленскі|Яленскі Іосіф Міхайлавіч]] (3; 332—333)
# [[Канстанцін Васілевіч Яльніцкі|Яльніцкі Канстанцін Васілевіч]] (4; 608—609)
# Ян са Свіслачы; гл.: Ходзька Ян
# [[Плацыд Янкоўскі|Янкоўскі Плакід]] (4; 609)
# [[Адольф Міхал Валяр'ян Юліян Янушкевіч|Янушкевіч Адольф Міхал Валяр'ян Юліян]] (4; 610)
# [[Яўстафій Янушкевіч|Янушкевіч Яўстафій]] (4; 610)
# [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Янчук Мікалай Андрэевіч]] (4; 610—611)
# [[Іосіф Бенядзіктавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч Іосіф Бенядзіктавіч]] (4; 611)
# [[Казімір Антонавіч Ясевіч|Ясевіч Казімір Антонавіч]] (4; 611—612)
# [[Юзаф Ясінскі|Ясінскі Юзаф]] (4; 612)
# [[Якуб Ясінскі|Ясінскі Якуб]] (3; 333—334)
# [[Іван Фердынанд Львовіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Іван Фердынанд Львовіч]] (4; 612—613)
# [[Мікалай Фёдаравіч Ястржэмбскі|Ястржэмбскі Мікалай Феліксавіч]] (4; 614)
# [[Мікалай Геранімавіч Яцко|Яцко Мікалай Геранімавіч]] (4; 614)
# [[Ігнат Яцкоўскі|Яцкоўскі Ігнат]] (4; 614)

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы]]</text>
      <sha1>66g8vdc87blj60anp81wnkcv3ukyjnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мультыплікацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70040</id>
    <revision>
      <id>5156951</id>
      <parentid>4996736</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4095" sha1="b1tpr8ultbajf678mhwwekwwjzdsaal" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
&lt;div class=&quot;thumb tright&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;thumbinner&quot; style=&quot;width: 262px;&quot;&gt;
[[Файл:Animexample3edit.png]]
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot;&gt;Мультыплікацыя скачку мячыка з 6 кадраў&lt;/div&gt;
[[Файл:Animexample.gif]]
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot;&gt;10 кадраў у секунду.&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''Мультыплікацыя''', таксама '''анімацыя'''&lt;ref name=pr&gt;Напісанне ў адпаведнасці са Слоўнікам іншамоўных слоў у 2-х тамах, Мн., 1999, т. 1, с. 98.&lt;/ref&gt; (ад {{lang-la|multiplicatio|скарочана}} — памнажэнне, павелічэнне, узрастанне, размнажэнне) — від [[кінамастацтва]], творы якога ствараюцца шляхам здымання паслядоўных рухаў намаляваных (графічная мультыплікацыя) або аб’ёмных (аб’ёмная мультыплікацыя) аб’ектаў. Гэтыя творы называюць анімацыйнымі або мультыплікацыйнымі фільмамі (мультфільмамі). Першыя намаляваныя фільмы былі выдадзеныя ў [[1908]] годзе ў [[Францыя|Францыі]], аб’ёмны — у [[1911]] ў [[Расія|Расіі]]. Тэхнічны прынцып аб’ёмнай анімацыі адкрыў [[Уладзіслаў Аляксандравіч Старэвіч|У. А. Старэвіч]] ў 1911 г.

== Этымалогія ==
Тэрмін «анімацыя» мае шырокую сферу прафесійнага ўжывання ў свеце і ў асобных рэгіёнах па традыцыі вызначаецца iншымi сінонімамі. Напрыклад, у рускай мове (у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і ў Расіі) на працягу доўгага часу была агульнапрынятай назва «мультыплікацыя», якая ў большай ступені адпавядала маляванаму кіно, дзе анімацыя (мультыплікат, ілюзія руху) ствараецца з дапамогай размнажэння і фазоўкі малюнка (перамалёўкі персанажа ў паслядоўных фазах руху)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4226108|title=Анимационное кино|website=Большая российская энциклопедия - электронная версия|publisher=bigenc.ru|accessdate=2018-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819150044/https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4226108|archivedate=19 жніўня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{асноўны артыкул|Гісторыя анімацыі}}
[[Файл:Phenakistoscope 3g07690u.jpg|thumb|right|[[Фенакістыскоп|Фенакістыскапічны]] дыск ад [[Эдвард Мейбрыдж|Эдварда Мейбрыджа]] (1893)]]
Гісторыя анімацыі пачалася задоўга да развіцця [[Кінематограф|кінематаграфіі]]. Людзі, верагодна, спрабавалі адлюстраваць рух яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]].

== Гл. таксама ==

* [[Кроцік]]
* [[Ліс Мікіта (мультсерыял)|Ліс Мікіта]]
* [[Трям! Здравствуйте!]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|1|Анімацыйнае кіно|Нячай В. Ф.}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Animations}}
{{rq|sources}}
[[Катэгорыя:Мультыплікацыя| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>b1tpr8ultbajf678mhwwekwwjzdsaal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156976</id>
      <parentid>5156951</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4095" sha1="6dwrjdarx6qky1xkvsgiwkmqf9md01f" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
&lt;div class=&quot;thumb tright&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;thumbinner&quot; style=&quot;width: 262px;&quot;&gt;
[[Файл:Animexample3edit.png]]
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot;&gt;Мультыплікацыя скачку мячыка з 6 кадраў&lt;/div&gt;
[[Файл:Animexample.gif]]
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot;&gt;10 кадраў у секунду.&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
'''Мультыплікацыя''', таксама '''анімацыя'''&lt;ref name=pr&gt;Напісанне ў адпаведнасці са Слоўнікам іншамоўных слоў у 2-х тамах, Мн., 1999, т. 1, с. 98.&lt;/ref&gt; (ад {{lang-la|multiplicatio|скарочана}} — памнажэнне, павелічэнне, узрастанне, размнажэнне) — від [[кінамастацтва]], творы якога ствараюцца шляхам здымання паслядоўных рухаў намаляваных (графічная мультыплікацыя) або аб’ёмных (аб’ёмная мультыплікацыя) аб’ектаў. Гэтыя творы называюць анімацыйнымі або мультыплікацыйнымі фільмамі (мультфільмамі). Першыя намаляваныя фільмы былі выдадзеныя ў [[1908]] годзе ў [[Францыя|Францыі]], аб’ёмны — у [[1911]] ў [[Расія|Расіі]]. Тэхнічны прынцып аб’ёмнай анімацыі адкрыў [[Уладзіслаў Аляксандравіч Старэвіч|У. А. Старэвіч]] ў 1911 г.

== Этымалогія ==
Тэрмін «анімацыя» мае шырокую сферу прафесійнага ўжывання ў свеце і ў асобных рэгіёнах па традыцыі вызначаецца iншымi сінонімамі. Напрыклад, у рускай мове (у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і ў Расіі) на працягу доўгага часу была агульнапрынятай назва «мультыплікацыя», якая ў большай ступені адпавядала маляванаму кіно, дзе анімацыя (мультыплікат, ілюзія руху) ствараецца з дапамогай размнажэння і фазоўкі малюнка (перамалёўкі персанажа ў паслядоўных фазах руху)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4226108|title=Анимационное кино|website=Большая российская энциклопедия - электронная версия|publisher=bigenc.ru|accessdate=2018-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819150044/https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4226108|archivedate=19 жніўня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{асноўны артыкул|Гісторыя анімацыі}}
[[Файл:Phenakistoscope 3g07690u.jpg|thumb|right|[[Фенакістыскоп|Фенакістыскапічны]] дыск ад [[Эдвард Майбрыдж|Эдварда Майбрыджа]] (1893)]]
Гісторыя анімацыі пачалася задоўга да развіцця [[Кінематограф|кінематаграфіі]]. Людзі, верагодна, спрабавалі адлюстраваць рух яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]].

== Гл. таксама ==

* [[Кроцік]]
* [[Ліс Мікіта (мультсерыял)|Ліс Мікіта]]
* [[Трям! Здравствуйте!]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|1|Анімацыйнае кіно|Нячай В. Ф.}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Animations}}
{{rq|sources}}
[[Катэгорыя:Мультыплікацыя| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>6dwrjdarx6qky1xkvsgiwkmqf9md01f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71430</id>
    <revision>
      <id>5157121</id>
      <parentid>5065275</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18359" sha1="35w9kpx01zldjumowuu5q6garrnizkb" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
|арыгінал                          = 
|назва                             = Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна
|эмблема                           = BrSU.A.Pushkin.png
|дэвіз                             = 
|заснаваны                         = 1995
|піб пасады                        = 
|рэктар                            = [[Юрый Пятровіч Голубеў]]
|прафесары                         = 
|студэнты                          = 
|дактары                           = 20
|талісман                          = 
|краіна                            = Беларусь
|размяшчэнне                       = Брэст
|сайт                              = http://www.brsu.by/
}}
'''Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна''' ''(БрДУ імя А. С. Пушкіна)'' — вышэйшая навучальная ўстанова ў г. [[Брэст|Брэсце]].

== Гісторыя ==

=== Брэсцкі настаўніцкі інстытут ===
[[Файл:Brest University 2023-03-08 3378.jpg|міні|злева|Будынак былой мужчынскай гімназіі]]
''Брэсцкі настаўніцкі інстытут'' быў створаны ў жніўні 1945 года ў адпаведнасці з пастановай [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]] ад 6 чэрвеня 1945 года з мэтай падрыхтоўкі настаўнікаў для 1-7 класаў школы. Інстытут атрымаў [[Будынак былой мужчынскай гімназіі (Брэст)|будынак былой мужчынскай гімназіі]], узведзены ў 1903 годзе, дзе раней размяшчаўся ваенны шпіталь ([[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вуліца Міцкевіча]], 28). У яго структуры былі фізіка-матэматычнае, прыродазнаўча-геаграфічнае, гістарычнае, беларускай мовы і літаратуры і рускай мовы і літаратуры аддзяленні, а таксама пяць [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедраў]]. У першы навучальны год працавалі 18 выкладчыкаў, у тым ліку адзін кандыдат навук, і навучалася 51 студэнт. Першым рэктарам быў заслужаны настаўнік БССР [[Іван Паўлавіч Вольскі]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be-by|url=https://kb.brl.by/index.php/heritage/item/927-2015-g-70-gadou-z-chasu-adkrytstsya-ua-brestski-dzyarzhauny-universitet-imya-a-s-pushkina-bujnejshaj-navuchalnaj-ustanovy-brestskaj-voblastsi-tsentra-navukovykh-dasledavannyau-i-kulturnaga-zhytstsya-paudnjova-zakhodnyaga-palessya-brest-1945/927-2015-g-70-gadou-z-chasu-adkrytstsya-ua-brestski-dzyarzhauny-universitet-imya-a-s-pushkina-bujnejshaj-navuchalnaj-ustanovy-brestskaj-voblastsi-tsentra-navukovykh-dasledavannyau-i-kulturnaga-zhytstsya-paudnjova-zakhodnyaga-palessya-brest-1945|title=2015 г. – 70 гадоў з часу адкрыцця УА “Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна”, буйнейшай навучальнай установы Брэсцкай вобласці, цэнтра навуковых даследаванняў і культурнага жыцця паўднёва-заходняга Палесся (Брэст; 1945)|website=kb.brl.by|access-date=2025-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Брэсцкі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. С. Пушкіна ===
4 чэрвеня 1949 года інстытуту прысвоілі імя [[Аляксандр Пушкін|А. С. Пушкіна]], а 6 кастрычніка 1950 года загадам [[Міністэрства вышэйшай адукацыі СССР]] ён быў пераўтвораны ў ''Брэсцкі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. С. Пушкіна'', які рыхтаваў настаўнікаў з вышэйшай адукацыяй для сярэдніх школ. Павышэнне статусу навучальнай установы суправаджалася ростам колькасці студэнтаў, павелічэннем колькасці кафедраў і факультэтаў, а таксама паляпшэннем якаснага складу выкладчыкаў. У 1977 годзе ў інстытуце налічвалася 26 кафедраў і 6 факультэтаў, у 1985 годзе — 30 кафедраў і 6 факультэтаў.

Матэрыяльная база ўстановы паступова паляпшалася: у 1960 годзе да галоўнага корпусу прыбудавалі аб’ём са спартыўнай залай, у 1962 годзе надбудавалі трэці паверх, а 30 жніўня 1984 года адкрыўся новы сяміпавярховы корпус на [[Бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвары Касманаўтаў]], 21&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, узведзены па праекце архітэктараў [[Р. Будзько]], [[А. Казюкоў|А. Казюкова]], [[С. Паляшчук|С. Палешчука]], [[І. Карват]]а&lt;ref&gt;{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}&lt;/ref&gt;.

=== У часы незалежнасці ===
З 1991 года пачалася падрыхтоўка аспірантаў па чатырнаццаці спецыяльнасцях, а ў 1997 годзе быў створаны савет па абароне кандыдацкіх дысертацый&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

20 жніўня 1995 года ў адпаведнасці з загадам [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь]] педінстытут перайменавалі ў Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Станам на 1999 год у яго структуры было дванаццаць факультэтаў: філалагічны, педагагічны, дашкольнага выхавання, замежных моў, геаграфічны, біялагічны, фізічны, матэматычны, гістарычны, юрыдычны, фізічнага выхавання і даўніверсітэцкай падрыхтоўкі. Універсітэт мае шэсць навучальных карпусоў, тры інтэрнаты, аграбіялагічную станцыю на тэрыторыі былога [[Форт IX (Брэсцкая крэпасць)|форта IX]], базамі палявой практыкі ў вёсцы [[Пескі (Кобрынскі раён)|Пескі]] Кобрынскага раёна і вёсцы [[Тамашоўка]] Брэсцкага раёна, а таксама спартыўна-аздараўленчым лагерам і майстэрнямі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З 1997 года лакальная камп’ютэрная сетка ўніверсітэта падключана да [[інтэрнэт]]у, што істотна палепшыла інфармацыйнае забеспячэнне навучальнага працэсу. Бібліятэка ўніверсітэта мае каля 700 тысяч экзэмпляраў (станам на 2014 год), атрымлівае каля 400 назваў перыядычных выданняў і абслугоўвае каля дзесяці тысяч чытачоў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 2024 годзе ўніверсітэт пачаў набор па дзвюх новых спецыяльнасцях «Бізнес-адміністраванне» (на базе [[Юрыдычны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна|юрыдычнага факультэта]]) і «Геаграфія» (на базе [[Факультэт прыродазнаўства БрДУ імя А. С. Пушкіна|факультэта прыродазнаўства]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/v-2024-godu-brgu-imeni-pushkina-nachnet-nabor-po-dvum-novym-spetsialnostyam.html|title=В 2024 году БрГУ имени Пушкина начнет набор по двум новым специальностям|first=Сергей|last=ГРУДНИЦКИЙ|website=www.sb.by|date=2024-01-12|access-date=2024-03-21}}&lt;/ref&gt;. У 2025 на факультэце прыродазнаўства з’явіліся дзве новыя спецыяльнасці: «Мікрабіялогія» і «Краіназнаўства і перакладчыцкая дзейнасць».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://1prof.by/news/v-strane/v-brgu-im-a-s-pushkina-v-2025-g-stalo-bolshe-byudzhetnyh-mest-i-poyavilis-novye-speczialnosti/|title=В БрГУ им. А. С. Пушкина в 2025 г. стало больше бюджетных мест и появились новые специальности
© 1prof.by Полное копирование материалов возможно только с письменного разрешения редакции https://1prof.by/news/v-strane/v-brgu-im-a-s-pushkina-v-2025-g-stalo-bolshe-byudzhetnyh-mest-i-poyavilis-novye-speczialnosti/|first=Анжела|last=ЛЮДЫНО|website=1prof.by|date=2025-06-03|access-date=2025-11-15|archive-date=3 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250603210932/https://1prof.by/news/v-strane/v-brgu-im-a-s-pushkina-v-2025-g-stalo-bolshe-byudzhetnyh-mest-i-poyavilis-novye-speczialnosti/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Культурна-асветная дзейнасць ==
[[Файл:Winter_garden.jpg|thumb|Зімовы сад]]
Пры ўніверсітэце дзейнічаюць біялагічны музей (з 1954 года), этнаграфічны і геалагічны музеі. 1 снежня 2010 года быў адкрыты вучэбна-метадычны комплекс «[[Зімовы сад (Брэст)|Зімовы сад]]». У ВНУ працуе больш за дваццаць калектываў мастацкай самадзейнасці і клубаў па інтарэсах&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

На філалагічным факультэце створаны адукацыйна-асветны цэнтр імя [[Уладзімір Калеснік|Уладзіміра Андрэевіча Калесніка]] (1922—1994), кандыдата філалагічных навук і першага прафесара ўніверсітэта&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ва ўніверсітэце працуе рэдакцыйна-выдавецкі аддзел. ВНУ выдае вучэбную і навукова-метадычную літаратуру, зборнікі «Вучоныя запіскі», газету «[[Берасцейскі ўніверсітэт]]», навукова-тэарэтычны часопіс «[[Веснік Брэсцкага ўніверсітэта]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Структура ==
У структуры ўніверсітэта 8 факультэтаў:
* [[Факультэт прыродазнаўства БрДУ імя А. С. Пушкіна|факультэт прыродазнаўства]];
* [[Гістарычны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна|гістарычны факультэт]];
* [[Факультэт педагогікі і псіхалогіі БрДУ імя А. С. Пушкіна|факультэт педагогікі і псіхалогіі]];
* [[Факультэт замежных моў БрДУ імя А. С. Пушкіна|факультэт замежных моў]];
* [[Факультэт фізічнага выхавання і спорту БрДУ імя А. С. Пушкіна|факультэт фізічнага выхавання і спорту]],
* [[Фізіка-матэматычны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна|фізіка-матэматычны факультэт]];
* [[Філалагічны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна|філалагічны факультэт]];
* [[Юрыдычны факультэт БрДУ імя А. С. Пушкіна|юрыдычны факультэт]];
2 інстытуты:
* [[Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БрДУ імя А. С. Пушкіна|Інстытут падвышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]];
* [[Інстытут Канфуцыя БрДУ імя А. С. Пушкіна|Інстытут Канфуцыя]]
і [[Пінскі каледж БрДУ імя А. С. Пушкіна|Пінскі каледж]].

У цяперашні час навучанне вядзецца па трох профілях: навуковаму, гуманітарнаму і педагагічнаму. На 23 кафедрах універсітэта працуюць каля 560 выкладчыкаў, сярод якіх каля 20 дактароў навук і прафесараў, 240 кандыдатаў навук і дацэнтаў. Дзейнічае бакалаўрыят, магістратура і аспірантура. Дзейнічае Савет па абароне кандыдацкіх дысертацый.

== Студэнцкі гарадок ==
Студэнцкі гарадок створаны ў [[2004]] годзе. У склад студэнцкага гарадка ўваходзяць інтэрнат № 1 ([[Вуліца Леніна (Брэст)|вул. Леніна]], 68), інтэрнат № 2 ([[Вуліца Дзяржынскага (Брэст)|вул. Дзяржынскага]], 3), інтэрнат № 3 ([[Вуліца Пісьменніка Смірнова (Брэст)|вул. Пісьменніка Смірнова]], 17), інтэрнат № 4 (корпус № 1) ([[Пушкінская вуліца (Брэст)|вул. Пушкінская]], 100), інтэрнат № 4 (корпус № 2) (вул. Пушкінская, 100)&lt;ref&gt;[http://www.brsu.by/be/div/studencheskij-gorodok Студенческий городок]&lt;/ref&gt;.

== Рэктары ==
{{Div col|2}}
* [[Пётр Паўлавіч Дзема]] (1946—1948);
* [[Міхаіл Канстанцінавіч Кірылаў]] (1948—1952);
* [[Васіль Сцяпанавіч Серафімаў]] (1952—1958);
* [[Мікалай Міронавіч Івашэнка]] (1958—1964);
* [[Васіль Рыгоравіч Доркін]] (1964—1968);
* [[Сяргей Адамавіч Гусак]] (1968—1969);
* [[Георгій Пятровіч Андраюк]] (1970—1989);
* [[Васіль Аляксеевіч Сцепановіч]] (1989—1999);
* [[Уладзімір Анесціевіч Плецюхоў]] (1999—2002);
* [[Мечыслаў Эдвардавіч Часноўскі]] (2002—2014);
* [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] (2014—2023);
* [[Юры Пятровіч Голубеў]] (з 28 ліпеня 2023 года).
{{Div col end}}

== Вядомыя выпускнікі ==
* [[Вольга Іванаўна Бельская]] (нар. 1979) — беларускі мастак.
* [[Максім Альбертавіч Багдасараў]] (нар. 1973) — беларускі геолаг.
* [[Алесь Зайка]] (1948—2018) — беларускі краязнавец.
* [[Вера Якаўлеўна Ляшук]] (нар. 1933) — беларускі мовазнавец.
* [[Галіна Мікалаеўна Малажай]] (1938—2005) — беларускі мовазнавец.
* [[Васіль Іванавіч Сянкевіч]] (нар. 1959) — беларускі мовазнавец.
* [[Міхась Тычына]] (нар. 1943) — беларускі літаратуразнавец.
* [[Ганна Вадзімаўна Шарэвіч]] (нар. 1985) — беларуская шахматыстка.
* [[Павел Аляксандравіч Пернікаў]] (нар. каля 1992) — беларускі вікіпедыст, праваабаронец і музычны менеджар.
* [[Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк]] — беларуская актывістка.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Брэсцкі універсітэт||300}}
* {{кніга |аўтар = Агнешка Грэндзік-Радзяк| загаловак = Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001| месца = [[Торунь]]| выдавецтва = Europejskie Centrum Edukacyjne| год = 2007| старонак = 441| isbn = 978-83-60738-09-2}} {{ref-pl}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{ВНУ Беларусі}}
{{БрДУ імя А.С. Пушкіна}}
{{Рэктары БрДУ імя А.С. Пушкіна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Універсітэты Брэста]]
[[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна| ]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Аляксандра Пушкіна]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рыгора Будзько]]</text>
      <sha1>35w9kpx01zldjumowuu5q6garrnizkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замкавая царква (Навагрудак)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71971</id>
    <revision>
      <id>5157209</id>
      <parentid>5156799</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11870" sha1="7886rp1to80y6ejkhokd9wcpae2xddk" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Замкавая царква
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   =
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = 
|Краіна                   = 
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = Праваслаўе
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = XIV
|Заканчэнне будаўніцтва  = XIV
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = Знішчана
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
[[Выява:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 1.jpg|thumb|300px|[[Наваградскі замак]] (рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|Віктара Сташчанюка]]). За Малой брамай (праязной вежай) бачны гмах гатычнай царквы]]
'''Замкавая царква ў Навагрудку''' (''Царква Успення Божай Маці'') — храм XIV—XVII стагоддзяў у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Размяшчалася пасярод [[Наваградскі замак|замка]] на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]. У 1870-я гады ўлады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнавалі царкву]] (захаваліся падмуркі). Твор архітэктуры мясцовай школы дойлідства і [[барока]].

== Гісторыя ==
Пабудавана на тэрыторыі [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]] ў першай палове XIV ст. Імаверна, яе будаўніцтва пачалося яшчэ пры [[Вялікі князь літоўскі|вялікім князе літоўскім і рускім]] [[Гедзімін]]е да 1323 года, калі [[Навагрудак]] быў яго рэзідэнцыяй. Пагатоў, што каля 1316 года Навагрудак стаў кафедрай першага [[Літоўская мітраполія|літоўскага мітрапаліта]] Феафіла. Магчыма, пабудавалі царкву трохі пазней, пры сыне Гедзіміна [[Карыят|Карыя]]це, якому ў сярэдзіне XIV ст. належала [[Навагрудскае княства|Навагрудскае ўдзельнае княства]].
 
Як паведамляюць летапісы, ва Успенскай царкве ў 1414—1416 гадах адбыліся саборы епіскапаў Вялікага Княства Літоўскага, на якіх прысутнічалі епіскапы і архіепіскапы [[Полацкі епіскап|Полацкі]], [[Чарнігаўскі епіскап|Чарнігаўскі]], [[Луцкі епіскап|Луцкі]], [[Уладзіміра-Валынскі епіскап|Уладзіміра-Валынскі]], [[Перамышльскі епіскап|Перамышльскі]], [[Смаленскі епіскап|Смаленскі]], [[Тураўскі епіскап|Тураўскі]] і [[Холмскі епіскап|Холмскі]]. Па прапанове вялікага князя [[Вітаўт]]а сабор пасвяціў у сан асобнага ад [[Кіеўская мітраполія|Маскоўскай мітраполіі]] (з цэнтрам у Маскве) мітрапаліта [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблак]]а і абвясціў аўтакефалію, матывуючы тым, што [[мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі]] [[Фоцій (мітрапаліт Кіеўскі)|Фоцій]] злоўжывае сваім становішчам і не здольны ўтрымліваць вялікую тэрыторыю з праваслаўным насельніцтвам. Масква і [[Канстанцінопаль]] такое рашэнне прызналі незаконным. У выніку ў 1420 годзе мітраполія Вялікага Княства Літоўскага перайшла пад кіраўніцтва мітрапаліта Фоція, які двойчы наведаў Навагрудаку 1421 і 1430 гадах.
 
Пасля ўтварэння ў 1448 года аўтакефальннай [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царкв]]ы, праваслаўныя епархіі Вялікага Княства Літоўскага праз некаторы час сталі аўтаномнай [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|мітраполіяй Канстанцінопальскага патрыярхата]]. Навагрудак працягваў заставацца кафедрай праваслаўнага мітрапаліта. На 1530-я гады тут было ўжо 10 цэркваў: [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская]], Успенская, Іаанаўская, Крыжаўздвіжанская, Мікалаеўская, Пакроўская, Пятніцкая, Сімяонаўская, Троіцкая і Уваскрасенская. Які выгляд мела ў гэты час Замкавая (Успенская) царква можна меркаваць па матэрыялах яе археалагічных даследаванняў, праведзеных у 1973—1974 годзе ленінградскімі археолагамі.

Царква была моцна пашкоджана ў пажары 1751 года, і доўгі час знаходзілася ў паўразбураным стане. У пачатку 1870-х гадоў яе разабралі на цэглу. Сёння на Замкавай гары Навагрудка захаваліся на глыбіні звыш 1 метра толькі яе фундаменты.

== Архітэктура ==
Царква была крыжападобнай у плане памерамі 12,2 х 13 метраў. Унутры царквы былі чатыры [[слуп]]ы, якія ўтрымлівалі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] з [[купал]]ам. Два бакавыя [[неф]]ы і [[апсіда]] мелі рабрыстыя ([[нервюра|нервюр]]ныя) [[скляпенне|скляпенн]]і. Калі глядзець звонку, над цэнтрам царквы ўзвышаўся купал, ніжэй цэнтральных сцен была апсіда, заходні [[прытвор]] і бакавыя выступы. Такі выгляд рабіў яе падобнай на некаторыя [[Смаленская школа дойлідства|смаленскія]] і [[Полацкая школа дойлідства|полацкія]] цэрквы XII ст. Сцены Успенскай царквы былі выкладзены з чырвонай і абпаленай [[цэгла|цэгл]]ы, бакавыя выступы ўпрыгожваліся блокамі жоўта-зяленага [[туф]]а — што стварала царкве, якая ўзвышалася над усім горадам, вельмі прыгожы знешні выгляд.

У выніку перабудовы XVII ст. аб'ём падоўжылі на захад, павялічылі апсіду. Над паўднёвай сцяной збудавалі [[вежа|веж]]у складанай канфігурацыі. Фасады дэкарыравалі фігурнымі атынкаванымі [[карніз]]амі, [[ніша]]мі, цягамі і інш.&lt;ref&gt;Кушнярэвіч А., Ткачоў М. Навагрудская Замкавая царква // {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 359.&lt;/ref&gt;

Важнай адметнасцю гэтай царквы было і тое, што тут з ХVІ ст. знаходзілася цудатворная Ікона Маці Божай Навагрудскай — вядомая многімі цудамі, у тым ліку, па словах [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіч]]а, і яго цудоўным выздараўленнем.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=250 heights=150 caption=&quot;Старая графіка&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|XIX ст.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1846).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1846
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|1883
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Мікалай Гайба. Навагрудская Замкавая царква //Новогрудские епархиальные ведомости. 2000. — № 3 (13). — С.3.
* Константин. Епископ Новогрудский и Лидскнй. История Новогрудской епархии от основания до настоящего времени // Наваградскія чытанні. Кн. 2. — Навагрудак, 1993. — с. 16-30.
* Малевская М. В. Архитектурный комплекс Новогрудского детинца XIII — ХІУв.в. // Древнерусское государство и славяне. Мат. Симпозиума. — Минск, 1983. — с. 122—125.

== Спасылкі ==
* http://www.gaiba.narod.ru/carkwa.html

{{Навагрудскі замак}}
{{Славутасці Навагрудка}}

[[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Храмы Навагрудка]]
[[Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Навагрудскага раёна]]</text>
      <sha1>7886rp1to80y6ejkhokd9wcpae2xddk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157213</id>
      <parentid>5157209</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */ арфаграфія</comment>
      <origin>5157213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11871" sha1="b8k0djo7ek7z197i9z0oeoa91lwgsg9" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Замкавая царква
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   =
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = 
|Краіна                   = 
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = Праваслаўе
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = XIV
|Заканчэнне будаўніцтва  = XIV
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = Знішчана
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
[[Выява:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 1.jpg|thumb|300px|[[Наваградскі замак]] (рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|Віктара Сташчанюка]]). За Малой брамай (праязной вежай) бачны гмах гатычнай царквы]]
'''Замкавая царква ў Навагрудку''' (''Царква Успення Божай Маці'') — храм XIV—XVII стагоддзяў у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Размяшчалася пасярод [[Наваградскі замак|замка]] на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]. У 1870-я гады ўлады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнавалі царкву]] (захаваліся падмуркі). Твор архітэктуры мясцовай школы дойлідства і [[барока]].

== Гісторыя ==
Пабудавана на тэрыторыі [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]] ў першай палове XIV ст. Імаверна, яе будаўніцтва пачалося яшчэ пры [[Вялікі князь літоўскі|вялікім князе літоўскім і рускім]] [[Гедзімін]]е да 1323 года, калі [[Навагрудак]] быў яго рэзідэнцыяй. Пагатоў, што каля 1316 года Навагрудак стаў кафедрай першага [[Літоўская мітраполія|літоўскага мітрапаліта]] Феафіла. Магчыма, пабудавалі царкву трохі пазней, пры сыне Гедзіміна [[Карыят|Карыя]]це, якому ў сярэдзіне XIV ст. належала [[Навагрудскае княства|Навагрудскае ўдзельнае княства]].
 
Як паведамляюць летапісы, ва Успенскай царкве ў 1414—1416 гадах адбыліся саборы епіскапаў Вялікага Княства Літоўскага, на якіх прысутнічалі епіскапы і архіепіскапы [[Полацкі епіскап|Полацкі]], [[Чарнігаўскі епіскап|Чарнігаўскі]], [[Луцкі епіскап|Луцкі]], [[Уладзіміра-Валынскі епіскап|Уладзіміра-Валынскі]], [[Перамышльскі епіскап|Перамышльскі]], [[Смаленскі епіскап|Смаленскі]], [[Тураўскі епіскап|Тураўскі]] і [[Холмскі епіскап|Холмскі]]. Па прапанове вялікага князя [[Вітаўт]]а сабор пасвяціў у сан асобнага ад [[Кіеўская мітраполія|Маскоўскай мітраполіі]] (з цэнтрам у Маскве) мітрапаліта [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблак]]а і абвясціў аўтакефалію, матывуючы тым, што [[мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі]] [[Фоцій (мітрапаліт Кіеўскі)|Фоцій]] злоўжывае сваім становішчам і не здольны ўтрымліваць вялікую тэрыторыю з праваслаўным насельніцтвам. Масква і [[Канстанцінопаль]] такое рашэнне прызналі незаконным. У выніку ў 1420 годзе мітраполія Вялікага Княства Літоўскага перайшла пад кіраўніцтва мітрапаліта Фоція, які двойчы наведаў Навагрудаку 1421 і 1430 гадах.
 
Пасля ўтварэння ў 1448 года аўтакефальннай [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царкв]]ы, праваслаўныя епархіі Вялікага Княства Літоўскага праз некаторы час сталі аўтаномнай [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|мітраполіяй Канстанцінопальскага патрыярхата]]. Навагрудак працягваў заставацца кафедрай праваслаўнага мітрапаліта. На 1530-я гады тут было ўжо 10 цэркваў: [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская]], Успенская, Іаанаўская, Крыжаўздвіжанская, Мікалаеўская, Пакроўская, Пятніцкая, Сімяонаўская, Троіцкая і Уваскрасенская. Які выгляд мела ў гэты час Замкавая (Успенская) царква можна меркаваць па матэрыялах яе археалагічных даследаванняў, праведзеных у 1973—1974 годзе ленінградскімі археолагамі.

Царква была моцна пашкоджана ў пажары 1751 года, і доўгі час знаходзілася ў паўразбураным стане. У пачатку 1870-х гадоў яе разабралі на цэглу. Сёння на Замкавай гары Навагрудка захаваліся на глыбіні звыш 1 метра толькі яе фундаменты.

== Архітэктура ==
Царква была крыжападобнай у плане памерамі 12,2 х 13 метраў. Унутры царквы былі чатыры [[слуп]]ы, якія ўтрымлівалі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] з [[купал]]ам. Два бакавыя [[неф]]ы і [[апсіда]] мелі рабрыстыя ([[нервюра|нервюр]]ныя) [[скляпенне|скляпенн]]і. Калі глядзець звонку, над цэнтрам царквы ўзвышаўся купал, ніжэй цэнтральных сцен была апсіда, заходні [[прытвор]] і бакавыя выступы. Такі выгляд рабіў яе падобнай на некаторыя [[Смаленская школа дойлідства|смаленскія]] і [[Полацкая школа дойлідства|полацкія]] цэрквы XII ст. Сцены Успенскай царквы былі выкладзены з чырвонай і абпаленай [[цэгла|цэгл]]ы, бакавыя выступы ўпрыгожваліся блокамі жоўта-зяленага [[туф]]а — што стварала царкве, якая ўзвышалася над усім горадам, вельмі прыгожы знешні выгляд.

У выніку перабудовы XVII ст. аб'ём падоўжылі на захад, павялічылі апсіду. Над паўднёвай сцяной збудавалі [[вежа|веж]]у складанай канфігурацыі. Фасады дэкарыравалі фігурнымі атынкаванымі [[карніз]]амі, [[ніша]]мі, цягамі і інш.&lt;ref&gt;Кушнярэвіч А., Ткачоў М. Навагрудская Замкавая царква // {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 359.&lt;/ref&gt;

Важнай адметнасцю гэтай царквы было і тое, што тут з ХVІ ст. знаходзілася цудатворная Ікона Маці Божай Навагрудскай — вядомая многімі цудамі, у тым ліку, па словах [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіч]]а, і яго цудоўным выздараўленнем.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=250 heights=150 caption=&quot;Старая графіка&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|XIX ст.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1846).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1846
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|1883
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Мікалай Гайба. Навагрудская Замкавая царква // Новогрудские епархиальные ведомости. 2000. — № 3 (13). — С.3.
* Константин. Епископ Новогрудский и Лидский. История Новогрудской епархии от основания до настоящего времени // Наваградскія чытанні. Кн. 2. — Навагрудак, 1993. — с. 16-30.
* Малевская М. В. Архитектурный комплекс Новогрудского детинца XIII — ХІУв.в. // Древнерусское государство и славяне. Мат. Симпозиума. — Минск, 1983. — с. 122—125.

== Спасылкі ==
* http://www.gaiba.narod.ru/carkwa.html

{{Навагрудскі замак}}
{{Славутасці Навагрудка}}

[[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Храмы Навагрудка]]
[[Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Навагрудскага раёна]]</text>
      <sha1>b8k0djo7ek7z197i9z0oeoa91lwgsg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157214</id>
      <parentid>5157213</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Галерэя */</comment>
      <origin>5157214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11920" sha1="6k2ku5qir6u0d5fxa92opuierdl2w6i" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Замкавая царква
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   =
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = 
|Краіна                   = 
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = Праваслаўе
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = XIV
|Заканчэнне будаўніцтва  = XIV
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = Знішчана
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
[[Выява:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 1.jpg|thumb|300px|[[Наваградскі замак]] (рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|Віктара Сташчанюка]]). За Малой брамай (праязной вежай) бачны гмах гатычнай царквы]]
'''Замкавая царква ў Навагрудку''' (''Царква Успення Божай Маці'') — храм XIV—XVII стагоддзяў у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Размяшчалася пасярод [[Наваградскі замак|замка]] на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]. У 1870-я гады ўлады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнавалі царкву]] (захаваліся падмуркі). Твор архітэктуры мясцовай школы дойлідства і [[барока]].

== Гісторыя ==
Пабудавана на тэрыторыі [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]] ў першай палове XIV ст. Імаверна, яе будаўніцтва пачалося яшчэ пры [[Вялікі князь літоўскі|вялікім князе літоўскім і рускім]] [[Гедзімін]]е да 1323 года, калі [[Навагрудак]] быў яго рэзідэнцыяй. Пагатоў, што каля 1316 года Навагрудак стаў кафедрай першага [[Літоўская мітраполія|літоўскага мітрапаліта]] Феафіла. Магчыма, пабудавалі царкву трохі пазней, пры сыне Гедзіміна [[Карыят|Карыя]]це, якому ў сярэдзіне XIV ст. належала [[Навагрудскае княства|Навагрудскае ўдзельнае княства]].
 
Як паведамляюць летапісы, ва Успенскай царкве ў 1414—1416 гадах адбыліся саборы епіскапаў Вялікага Княства Літоўскага, на якіх прысутнічалі епіскапы і архіепіскапы [[Полацкі епіскап|Полацкі]], [[Чарнігаўскі епіскап|Чарнігаўскі]], [[Луцкі епіскап|Луцкі]], [[Уладзіміра-Валынскі епіскап|Уладзіміра-Валынскі]], [[Перамышльскі епіскап|Перамышльскі]], [[Смаленскі епіскап|Смаленскі]], [[Тураўскі епіскап|Тураўскі]] і [[Холмскі епіскап|Холмскі]]. Па прапанове вялікага князя [[Вітаўт]]а сабор пасвяціў у сан асобнага ад [[Кіеўская мітраполія|Маскоўскай мітраполіі]] (з цэнтрам у Маскве) мітрапаліта [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблак]]а і абвясціў аўтакефалію, матывуючы тым, што [[мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі]] [[Фоцій (мітрапаліт Кіеўскі)|Фоцій]] злоўжывае сваім становішчам і не здольны ўтрымліваць вялікую тэрыторыю з праваслаўным насельніцтвам. Масква і [[Канстанцінопаль]] такое рашэнне прызналі незаконным. У выніку ў 1420 годзе мітраполія Вялікага Княства Літоўскага перайшла пад кіраўніцтва мітрапаліта Фоція, які двойчы наведаў Навагрудаку 1421 і 1430 гадах.
 
Пасля ўтварэння ў 1448 года аўтакефальннай [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царкв]]ы, праваслаўныя епархіі Вялікага Княства Літоўскага праз некаторы час сталі аўтаномнай [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|мітраполіяй Канстанцінопальскага патрыярхата]]. Навагрудак працягваў заставацца кафедрай праваслаўнага мітрапаліта. На 1530-я гады тут было ўжо 10 цэркваў: [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская]], Успенская, Іаанаўская, Крыжаўздвіжанская, Мікалаеўская, Пакроўская, Пятніцкая, Сімяонаўская, Троіцкая і Уваскрасенская. Які выгляд мела ў гэты час Замкавая (Успенская) царква можна меркаваць па матэрыялах яе археалагічных даследаванняў, праведзеных у 1973—1974 годзе ленінградскімі археолагамі.

Царква была моцна пашкоджана ў пажары 1751 года, і доўгі час знаходзілася ў паўразбураным стане. У пачатку 1870-х гадоў яе разабралі на цэглу. Сёння на Замкавай гары Навагрудка захаваліся на глыбіні звыш 1 метра толькі яе фундаменты.

== Архітэктура ==
Царква была крыжападобнай у плане памерамі 12,2 х 13 метраў. Унутры царквы былі чатыры [[слуп]]ы, якія ўтрымлівалі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] з [[купал]]ам. Два бакавыя [[неф]]ы і [[апсіда]] мелі рабрыстыя ([[нервюра|нервюр]]ныя) [[скляпенне|скляпенн]]і. Калі глядзець звонку, над цэнтрам царквы ўзвышаўся купал, ніжэй цэнтральных сцен была апсіда, заходні [[прытвор]] і бакавыя выступы. Такі выгляд рабіў яе падобнай на некаторыя [[Смаленская школа дойлідства|смаленскія]] і [[Полацкая школа дойлідства|полацкія]] цэрквы XII ст. Сцены Успенскай царквы былі выкладзены з чырвонай і абпаленай [[цэгла|цэгл]]ы, бакавыя выступы ўпрыгожваліся блокамі жоўта-зяленага [[туф]]а — што стварала царкве, якая ўзвышалася над усім горадам, вельмі прыгожы знешні выгляд.

У выніку перабудовы XVII ст. аб'ём падоўжылі на захад, павялічылі апсіду. Над паўднёвай сцяной збудавалі [[вежа|веж]]у складанай канфігурацыі. Фасады дэкарыравалі фігурнымі атынкаванымі [[карніз]]амі, [[ніша]]мі, цягамі і інш.&lt;ref&gt;Кушнярэвіч А., Ткачоў М. Навагрудская Замкавая царква // {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 359.&lt;/ref&gt;

Важнай адметнасцю гэтай царквы было і тое, што тут з ХVІ ст. знаходзілася цудатворная Ікона Маці Божай Навагрудскай — вядомая многімі цудамі, у тым ліку, па словах [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіч]]а, і яго цудоўным выздараўленнем.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=250 heights=150 caption=&quot;Старая графіка&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|XIX ст.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1846).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1846
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|1883
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{няма зносак}}

== Літаратура ==
* Мікалай Гайба. Навагрудская Замкавая царква // Новогрудские епархиальные ведомости. 2000. — № 3 (13). — С.3.
* Константин. Епископ Новогрудский и Лидский. История Новогрудской епархии от основания до настоящего времени // Наваградскія чытанні. Кн. 2. — Навагрудак, 1993. — с. 16-30.
* Малевская М. В. Архитектурный комплекс Новогрудского детинца XIII — ХІУв.в. // Древнерусское государство и славяне. Мат. Симпозиума. — Минск, 1983. — с. 122—125.

== Спасылкі ==
* http://www.gaiba.narod.ru/carkwa.html

{{Навагрудскі замак}}
{{Славутасці Навагрудка}}

[[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Храмы Навагрудка]]
[[Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Навагрудскага раёна]]</text>
      <sha1>6k2ku5qir6u0d5fxa92opuierdl2w6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157219</id>
      <parentid>5157214</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка даўно мёртвая, пагатоў не АК</comment>
      <origin>5157219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11904" sha1="rbcyff2kg6r67oghbrf8sxs44ux6nva" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Замкавая царква
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   =
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = 
|Краіна                   = 
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = Праваслаўе
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = XIV
|Заканчэнне будаўніцтва  = XIV
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = Знішчана
|Сайт                    = 
|Commons                 = 
}}
[[Файл:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 1.jpg|thumb|300px|[[Наваградскі замак]] (рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|Віктара Сташчанюка]]). За Малой брамай (праязной вежай) бачны гмах гатычнай царквы]]
'''Замкавая царква ў Навагрудку''' (''Царква Успення Божай Маці'') — храм XIV—XVII стагоддзяў у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Размяшчалася пасярод [[Наваградскі замак|замка]] на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]. У 1870-я гады ўлады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Спіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расійскай імперыі|зруйнавалі царкву]] (захаваліся падмуркі). Твор архітэктуры мясцовай школы дойлідства і [[барока]].

== Гісторыя ==
Пабудавана на тэрыторыі [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]] ў першай палове XIV ст. Імаверна, яе будаўніцтва пачалося яшчэ пры [[Вялікі князь літоўскі|вялікім князе літоўскім і рускім]] [[Гедзімін]]е да 1323 года, калі [[Навагрудак]] быў яго рэзідэнцыяй. Пагатоў, што каля 1316 года Навагрудак стаў кафедрай першага [[Літоўская мітраполія|літоўскага мітрапаліта]] Феафіла. Магчыма, пабудавалі царкву трохі пазней, пры сыне Гедзіміна [[Карыят|Карыяце]], якому ў сярэдзіне XIV ст. належала [[Навагрудскае княства|Навагрудскае ўдзельнае княства]].
 
Як паведамляюць летапісы, ва Успенскай царкве ў 1414—1416 гадах адбыліся саборы епіскапаў Вялікага Княства Літоўскага, на якіх прысутнічалі епіскапы і архіепіскапы [[Полацкі епіскап|Полацкі]], [[Чарнігаўскі епіскап|Чарнігаўскі]], [[Луцкі епіскап|Луцкі]], [[Уладзіміра-Валынскі епіскап|Уладзіміра-Валынскі]], [[Перамышльскі епіскап|Перамышльскі]], [[Смаленскі епіскап|Смаленскі]], [[Тураўскі епіскап|Тураўскі]] і [[Холмскі епіскап|Холмскі]]. Па прапанове вялікага князя [[Вітаўт]]а сабор пасвяціў у сан асобнага ад [[Кіеўская мітраполія|Маскоўскай мітраполіі]] (з цэнтрам у Маскве) мітрапаліта [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблака]] і абвясціў аўтакефалію, матывуючы тым, што [[мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі]] [[Фоцій (мітрапаліт Кіеўскі)|Фоцій]] злоўжывае сваім становішчам і не здольны ўтрымліваць вялікую тэрыторыю з праваслаўным насельніцтвам. Масква і [[Канстанцінопаль]] такое рашэнне прызналі незаконным. У выніку ў 1420 годзе мітраполія Вялікага Княства Літоўскага перайшла пад кіраўніцтва мітрапаліта Фоція, які двойчы наведаў Навагрудаку 1421 і 1430 гадах.
 
Пасля ўтварэння ў 1448 года аўтакефальннай [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]], праваслаўныя епархіі Вялікага Княства Літоўскага праз некаторы час сталі аўтаномнай [[Кіеўская мітраполія (1458—1688)|мітраполіяй Канстанцінопальскага патрыярхата]]. Навагрудак працягваў заставацца кафедрай праваслаўнага мітрапаліта. На 1530-я гады тут было ўжо 10 цэркваў: [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская]], Успенская, Іаанаўская, Крыжаўздвіжанская, Мікалаеўская, Пакроўская, Пятніцкая, Сімяонаўская, Троіцкая і Уваскрасенская. Які выгляд мела ў гэты час Замкавая (Успенская) царква можна меркаваць па матэрыялах яе археалагічных даследаванняў, праведзеных у 1973—1974 годзе ленінградскімі археолагамі.

Царква была моцна пашкоджана ў пажары 1751 года, і доўгі час знаходзілася ў паўразбураным стане. У пачатку 1870-х гадоў яе разабралі на цэглу. Сёння на Замкавай гары Навагрудка захаваліся на глыбіні звыш 1 метра толькі яе фундаменты.

== Архітэктура ==
Царква была крыжападобнай у плане памерамі 12,2 х 13 метраў. Унутры царквы былі чатыры [[слуп]]ы, якія ўтрымлівалі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] з [[купал]]ам. Два бакавыя [[неф]]ы і [[апсіда]] мелі рабрыстыя ([[нервюра|нервюрныя]]) [[скляпенне|скляпенні]]. Калі глядзець звонку, над цэнтрам царквы ўзвышаўся купал, ніжэй цэнтральных сцен была апсіда, заходні [[прытвор]] і бакавыя выступы. Такі выгляд рабіў яе падобнай на некаторыя [[Смаленская школа дойлідства|смаленскія]] і [[Полацкая школа дойлідства|полацкія]] цэрквы XII ст. Сцены Успенскай царквы былі выкладзены з чырвонай і абпаленай [[цэгла|цэглы]], бакавыя выступы ўпрыгожваліся блокамі жоўта-зяленага [[туф]]а — што стварала царкве, якая ўзвышалася над усім горадам, вельмі прыгожы знешні выгляд.

У выніку перабудовы XVII ст. аб’ём падоўжылі на захад, павялічылі апсіду. Над паўднёвай сцяной збудавалі [[вежа|вежу]] складанай канфігурацыі. Фасады дэкарыравалі фігурнымі атынкаванымі [[карніз]]амі, [[ніша]]мі, цягамі і інш.&lt;ref&gt;Кушнярэвіч А., Ткачоў М. Навагрудская Замкавая царква // {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 359.&lt;/ref&gt;

Важнай адметнасцю гэтай царквы было і тое, што тут з ХVІ ст. знаходзілася цудатворная Ікона Маці Божай Навагрудскай — вядомая многімі цудамі, у тым ліку, па словах [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], і яго цудоўным выздараўленнем.

== Галерэя ==
&lt;gallery widths=250 heights=150 caption=&quot;Старая графіка&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|XIX ст.
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1846).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1846
Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|1883
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{няма зносак}}

== Літаратура ==
* ''Мікалай Гайба''. Навагрудская Замкавая царква // Новогрудские епархиальные ведомости. 2000. — № 3 (13). — С. 3.
* ''Константин. Епископ Новогрудский и Лидский''. История Новогрудской епархии от основания до настоящего времени // Наваградскія чытанні. Кн. 2. — Навагрудак, 1993. — C. 16-30.
* ''Малевская М. В.'' Архитектурный комплекс Новогрудского детинца XIII — ХІV в.в. // Древнерусское государство и славяне. Мат. Симпозиума. — Минск, 1983. — C. 122—125.

{{Навагрудскі замак}}
{{Славутасці Навагрудка}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Храмы Навагрудка]]
[[Катэгорыя:XIV стагоддзе ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Навагрудскага раёна]]</text>
      <sha1>rbcyff2kg6r67oghbrf8sxs44ux6nva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэсцкая і Кобрынская епархія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72641</id>
    <revision>
      <id>5157120</id>
      <parentid>4741771</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13370" sha1="sc478fzqzsbv5smnostxhux6kvx5bac" xml:space="preserve">{{Праваслаўная епархія
 | Епархія        = Брэсцкая і Кобрынская епархія
 | Паместная царква    = [[Руская Праваслаўная Царква]] &lt;br /&gt; [[Беларуская Праваслаўная Царква]]
 | Краіна         = [[Беларусь]]
 | Выява         = [[Выява:Свято-симеоновский кафедральный собор.JPG|300пкс]]
 | Подпіс         = [[Свята-Сімяонаўскі сабор (Брэст)|Свята-Сімяонаўскі сабор]] 
 | Плошча         = 
 | Колькасць насельніцтва = 
 | Архіепіскапская акруга = 
 | Епархіяльны цэнтр   = [[Брэст]]
 | Заснавана        = [[6 сакавіка]] [[1839]] &lt;small&gt;(як вікарыяцтва)&lt;/small&gt; &lt;br/&gt; сакавік 1941, [[31 студзеня]] [[1990]] &lt;small&gt;(як епархія)&lt;/small&gt;
 | Скасавана       = 
 | Колькасць благачынняў = 9
 | Колькасць прыходаў  = 203
 | Колькасць храмаў   = 224
 | Колькасць манастыроў = 4
 | Колькасць святароў = 230
 | Кафедральны храм    = [[Свята-Сімяонаўскі сабор (Брэст)|Свята-Сімяонаўскі сабор]] у [[Брэст|Брэсце]]
| Другі кафедральны храм = [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Кобрын)|Свята-Аляксандра-Неўскі сабор]] у [[Кобрын]]е
 | Сан кіруючага архірэя  = епіскап
 | Тытул кіруючага архірэя = Брэсцкі і Кобрынскі
 | Сайт          = http://pravbrest.by
 | Кіруючы архірэй   = [[Іаан (Хама)]]
 | Дата пачатку кіравання = [[7 кастрычніка]] [[2002]]
 | Вікарыі        = 
 | Карта         = [[Выява:Брэсцкая і Кобрынская епархія БПЦ.svg|280px]]
}}
'''Брэсцкая і Кобрынская епархія''' — епархія [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускага экзархата]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая дзейнічае на тэрыторыях [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]], [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага]], [[Драгічынскі раён|Драгічынскага]], [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага]], [[Камянецкі раён|Камянецкага]], [[Кобрынскі раён|Кобрынскага]], [[Маларыцкі раён|Маларыцкага]] і [[Пружанскі раён|Пружанскага]] раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]].

== Гісторыя ==
Брэсцкая праваслаўная епархія была заснавана ў выніку [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора]] 6 сакавіка 1839 года на тэрыторыях былой [[Уладзімірская і берасцейская епархія (уніяцкая)|Брэсцкай уніяцкай епархіі]] (з 1828 года — у складзе [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўскай уніяцкай епархіі]] як вікарыцятва).

22 студзеня 1840 года яе тэрыторыя ў якасці Брэсцкага вікарыяцтва ўвайшлі ў склад [[Віленская і Літоўская епархія|Літоўскай праваслаўнай епархіі]], з 1900 года ўваходзіла ў асобную [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскую епархію]], якая ў 1922—1939 гадах дзейнічала ў складзе [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]&lt;ref name = &quot;religiya i carkva&quot;/&gt;.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў сувязі з перадачай часткі [[Палессе|Палесся]] і [[Падляшша]] ў склад [[Рэйхскамісарыят Украіна|Рэйхскамісарыята Украіны]] з Гродзенскай епархіі была вылучана самастойная Брэсцкая епархія. У 1945 годзе яна была скасавана, а тэрыторыя ўключана ў [[Пінская і Лунінецкая епархія|Пінскую епархію]]. У 1952—1989 гадах епархія кіравалася непасрэдна [[Мінская епархія|мінскімі]] архіепіскапамі і мітрапалітамі.

Епархія адноўлена пастановай [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай праваслаўнай царквы]] ў 1990 годзе. З 1997 года пачалося выданне газеты «Духовный вестник», з 2002 года — часопіса «Брестские епархиальные ведомости». Станам на 1999 год, у склад епархіі ўваходзілі 9 благачынняў, 162 прыходы, 163 храмы і 18 капліц, дзейнічаў [[Свята-Афанасьеўскі мужчынскі манастыр (Брэст)|Свята-Афанасьеўскі манастыр]]&lt;ref name = &quot;religiya i carkva&quot;&gt;{{Крыніцы/Рэлігія і царква на Беларусі|Брэсцкая праваслаўная епархія}} — С. 54&lt;/ref&gt;.

2 снежня 2004 года Брэсцкая благачынная акруга была падзелена на Брэсцкае гарадское і Брэсцкае раённае благачынні. Па звестках 2005 года, епархія налічвала 167 прыходаў, у якіх служылі 181 святароў (165 святароў, 16 дыяканаў). У 2015 годзе меліся 4 манастыры, 191 прыход і 49 капліц&lt;ref&gt;''Юркевіч Ж. В.'' [http://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/776-22-studzenya-2015-g-175-gadou-z-chasu-utvarennya-1840-brestskaj-eparkhii-belaruskaj-pravaslaunaj-tsarkvy 22 студзеня 2015 г. – 175 гадоў з часу ўтварэння (1840) Брэсцкай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы]. — Брэсцкая цэнтральная гарадская бібліятэка, 24 лютага 2015. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

== Манастыры ==
У склад епархіі ўваходзяць чатыры манастыры:
* [[Свята-Афанасьеўскі мужчынскі манастыр (Брэст)|Свята-Афанасьеўскі мужчынскі манастыр]] у [[Брэст|Брэсце]].
* [[Свята-Раство-Багародзічны жаночы манастыр (Брэст)|Свята-Раство-Багародзічны жаночы манастыр]] у Брэсце.
* [[Спаса-Праабражэнскі манастыр (Хмелева)|Спаса-Праабражэнскі мужчынскі манастыр]] у [[Хмелева|Хмелеве]].
* [[Пінскі Варварынскі манастыр|Свята-Варварынскі жаночы манастыр]] у [[Пінск]]у.

== Епіскапы ==
'''Брэсцкая епархія'''
* [[Антоній (Зубко)]] (6 сакавіка 1839 — 28 студзеня 1840).

'''Брэсцкае вікарыяцтва (Віленскай епархіі)'''
* [[Міхаіл (Галубовіч)]] (28 студзеня 1840 — 1 сакавіка 1848).
* [[Ігнацій (Жалязоўскі)]] (20 сакавіка 1848 — 27 чэрвеня 1870).
* [[Яўген (Шарашылаў)]] (9 жніўня 1870 — 10 лютага 1875).
* [[Уладзімір (Нікольскі)]] (16 сакавіка 1875 — 16 мая 1877).
* [[Януарый (Вазнясенскі)]] (5 чэрвеня 1877 — 17 лютага 1879).
* [[Данат (Бабінскі-Сакалоў)]] (27 мая 1879 — 14 мая 1881).
* [[Аўрамій (Лятніцкі)]] (27 чэрвеня 1881 — 9 сакавіка 1885).
* [[Анастасій (Апоцкі)]] (15 мая 1885 — 17 лістапада 1891).
* [[Іосіф (Сакалоў)]] (15 снежня 1891 — 24 мая 1897).
* [[Іаакім (Лявіцкі)]] (24 мая 1897 — 13 студзеня 1900).

'''Брэсцкае вікарыяцтва (Гродзенскай епархіі)'''
* [[Венедыкт (Бабкоўскі)]] (30 сакавіка 1941 — красавік 1942).
* [[Іаан (Лаўрыненка)]] (30 красавіка 1942—1944).

'''Брэсцкая епархія'''
* [[Паісій (Абразцоў)]] (8 верасня 1944 — 27 лютага 1945).
* [[Анісіфар (Панамароў)]] (27 лютага 1945 — кастрычнік 1945).
* [[Васіль (Ратміраў)]] (1946).
* [[Паісій (Абразцоў)]] (3 чэрвеня 1948 — 13 снежня 1949).
* [[Піцірым (Свірыдаў)]] (13 студзеня 1951 — 21 красавіка 1959).
* [[Гурый (Ягораў)]] (21 мая 1959 — 19 верасня 1960).
* [[Лявонцій (Бондар)]] (19 верасня 1960 — 16 сакавіка 1961).
* [[Антоній (Крацэвіч)]] (16 сакавіка — 5 ліпеня 1961).
* [[Варлаам (Барысевіч)]] (5 ліпеня 1961 — 4 жніўня 1963).
* [[Нікадзім (Ротаў)]] (4 жніўня 1963 — 9 кастрычніка 1963).
* [[Сергій (Пятроў)]] (9 кастрычніка 1963 — 25 мая 1965).
* [[Антоній (Мельнікаў)]] (25 мая 1965 — 10 кастрычніка 1978).
* [[Філарэт (Вахрамееў)]] (10 кастрычніка 1978 — 31 студзеня 1990).

'''Брэсцкая і Кобрынская епархія'''
* [[Канстанцін (Хоміч)]] (19 лютага 1990 — 19 верасня 2000).
* [[Філарэт (Вахрамееў)]] (19 верасня 2000 — 4 лютага 2001).
* [[Сафроній (Юшчук)]] (4 лютага 2001 — 7 кастрычніка 2002).
* [[Іаан (Хама)]] (з 7 кастрычніка 2002).

== Благачынныя акругі ==
{{Div col|2}}
* [[Бярозаўскае благачынне]] — 18 прыходаў.
* [[Брэсцкае гарадское благачынне]] — 17 прыходаў.
* [[Брэсцкае раённае благачынне]] — 28 прыходаў.
* [[Драгічынскае благачынне]] — 25 прыходаў.
* [[Жабінкаўскае благачынне]] — 15 прыходаў.
* [[Камянецкае благачынне]] — 21 прыход.
* [[Кобрынскае благачынне]] — 34 прыходы.
* [[Маларыцкае благачынне]] — 16 прыходаў.
* [[Пружанскае благачынне]] — 22 прыходы.
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* ''Орловский Е. Ф.'' Судьбы Православия в связи с историей латинства и унии в Гродненской губернии в XIX ст. (1794—1900). — Гродно: Губернская типография, 1903. — 604 с.
* {{Крыніцы/ЭГБ|2}}
* З гісторыі Брэсцкай епархіі // Беларускі Праваслаўны каляндар на 2000 г. Минск, 1999. — С. 115—118.
* {{ПЭ|153427|Брестское викариатство|6|245-246|Кулаженко Л. Е.}}
* {{ПЭ|153417|Брестская и Кобринская епархия|6|236-238|Кулаженко Л. Е.}}
* ''Mironowicz A.'' Przynależność diecezjalna Brześcia do końca XVI wieku // Białoruskie Zeszyty Historyczne. — Białystok 2007. — nr 27. — s. 5-16.

== Спасылкі ==
* [http://www.church.by/by/belorusskiy-ekzarhat/brestskaja-eparhija Брэсцкая і Кобрынская епархія] на афіцыйным партале [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] {{ref-be}}
* [http://patriarhia.ru/db/text/76221.html Брэсцкая і Кобрынская епархія]{{Недаступная спасылка}} на афіцыйным сайце [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] {{ref-ru}}

{{Благачынні Брэсцкай і Кобрынскай епархіі}}
{{Епархіі БЭРПЦ}}

[[Катэгорыя:Брэсцкая і Кобрынская епархія| ]]</text>
      <sha1>sc478fzqzsbv5smnostxhux6kvx5bac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская дыяспара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75385</id>
    <revision>
      <id>5156840</id>
      <parentid>4832715</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46037" sha1="4ocaolf93vb8wfahcn1aiy7vhhres5s" xml:space="preserve">'''Беларуская дыяспара''' — сталае, доўгатэрміновае ці часовае пражыванне значнай часткі [[беларусы|беларускага народа]] (этнічнай супольнасці) па-за дзяржавай (гістарычнай тэрыторыяй) свайго паходжання. Фарміравалася ў выніку эміграцыі — выезду грамадзян са сваёй Бацькаўшчыны ў іншыя краіны на пастаяннае або доўгае пражыванне па палітычных, рэлігійных, эканамічных, этнічных ці іншых прычынах, а таксама ў выпадку сацыяльных (войны, рэвалюцыі) або прыродных катаклізмаў.

У канцы XIX ст. — 1980-я гг. дыяспара ахоплівала ад 1/6 да амаль 1/3 часткі беларускай нацыі&lt;ref&gt;ЭГБ. Т 3. С. 328&lt;/ref&gt;. У пачатку 1990-х гг. за межамі Рэспублікі Беларусь пражывала 3—3,5 млн. [[беларусы|беларусаў]]. Гэта лічба ўключае ў сябе нашчадкаў эканамічных эмігрантаў з Беларусі канца XIX стагоддзя і пачатку XX стагоддзя, эмігрантаў часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а таксама эмігрантаў з хвалі, якая пачалася ў 1990-х гадах. Іншая група беларускай дыяспары — людзі, якія мігравалі ў [[СССР]] да 1991 года, а пасля яго распаду сталі жыхарамі постсавецкіх краін. Асобную групу складаюць карэнныя беларускія меншасці, якія пражываюць на межах [[Беларусь|Беларусі]] з [[Польшча]]й, [[Латвія]]й, [[Літва|Літвой]], [[Расія]]й, [[Украіна]]й. &lt;!--Асобную групу эмігрантаў з Беларусі ўтвараюць беларускія яўрэяі, якія стварылі значныя абшчыны ў [[ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраілі]].--&gt;

[[Файл:Map_of_the_Belarusian_Diaspora_in_the_World.svg|thumb|300px
|Рассяленне беларусаў у свеце.
{{Legend|#000000|Беларусь}}
{{Legend|#800000|&gt; 100,000}}
{{Legend|#b22222|&gt; 10,000}}
{{Legend|#FF6464|&gt; 1,000}}
]]
Найбуйнейшыя і найбольш арганізаваныя беларускія дыяспары пражываюць у Расіі, [[Беларусы Украіны|Украіне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]], [[Беларусы Вялікабрытаніі|Вялікабрытаніі]], краінах Балтыі. Існуе тэндэнцыя да скарачэння колькасці людзей, якія ідэнтыфікуюць сябе як беларусы паводле афіцыйных перапісаў.

[[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] з’яўляецца міжнароднай арганізацыяй, якая аб’ядноўвае людзей беларускага паходжання з усяго свету. [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў выгнанні з 1919 года і дзейнічае ў якасці цэнтра кансалідацыі для многіх беларусаў за мяжой, асабліва ў Паўночнай Амерыцы і Заходняй Еўропе.

== Хвалі эміграцыі ==
У розных гістарычных умовах па эканамічных, палітычных, канфесійных, ваенных і іншых прычынах насельніцтва беларускіх зямель перасялялася ў іншыя рэгіёны.

=== Ранняя эміграцыя ===
Насельніцтва пачало пакідаць беларускія землі ўжо ў часы існавання тут найстаражытнейшых дзяржаўных утварэнняў. У XI—XII стст. па-за межы родных мясцін выходзілі прадстаўнікі кіруючай эліты, якія пакідалі іх у сувязі з палітычнымі абставінамі (найчасцей ва ўмовах паражэння ў барацьбе за ўладу). Напрыклад, высылка з [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] ў [[Візантыйская імперыя|Візантыйскую імперыю]] 5 князёў з дынастыі [[Рагвалодавічы|Рагвалодавічаў]] з жонкамі і дзецьмі па загадзе кіеўскага князя Мсціслава Уладзіміравіча ў 1129 (толькі 2 з 5 выгнаннікаў вярнуліся ў родныя мясціны ў 1140).

Падобны характар эміграцыя мела ў ранні перыяд існавання [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] і ў часы яго росквіту (XIII — 1-я палова XV ст.). Так, полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]], які адмовіўся прысягаць вялікаму князю Ягайлу, выехаў у 1377 у Маскоўскае княства. Туды ж перасяліўся ў 1408 сапернік вялікага князя Вітаўта северскі князь [[Свідрыгайла Альгердавіч]], многія чарнігаўскія і северскія баяры. Пры дамінаванні ў ВКЛ дзвюх княжацкіх дынастый — Гедзімінавічаў і Рурыкавічаў — у выпадках супрацьстаяння апошнія знаходзілі разуменне з Рурыкавічамі Маскоўскага княства і перасяляліся туды са сваім войскам і сялянамі.

Натуральнай эміграцыі з беларускіх зямель садзейнічалі створаныя ў ВКЛ прававыя падставы. Паводле прывілея 1447 вялікага князя Казіміра IV (пазней замацаваны ў Статуце ВКЛ 1529), князі, рыцары, шляхта і баяры маглі пакідаць дзяржаву «для лепшого щастья набытья», навучання ваеннаму майстэрству. Першымі заканадаўчымі актамі, якія пацвердзілі права ўсіх свабодных людзей на выезд за мяжу, былі віцебскі (1503) і полацкі (1547) прывілеі. Магчымасць наведвання іншых зямель (акрамя «непрыяцельскіх») ужо вольнымі людзьмі розных саслоўяў для лячэння, набыцця адукацыі, навучання рамяству, азнаямлення з ваеннай справай прадугледжвалі Статуты ВКЛ 1566 і 1588.

Незадаволеныя палітыкай вялікага князя беглі з ВКЛ у «непрыяцельскія» краіны. У 1481 пасля няўдалай змовы супраць Казіміра IV у Маскоўскае княства перасяліліся князі Ф. Бельскі, Навасельскія, Адоеўскія, Варатынскія, Бялеўскія. У 1508 пасля задушэння мяцяжу супраць вялікага князя Жыгімонта I Старога туды выехалі князі Глінскія (Васіль атрымаў ва ўладанне Мядынь, Міхаіл — Малаяраславец і Бораўск). Многія з беглых князёў набылі ў Маскве значны ўплыў, знаходзіліся ў блізкім сваяцтве з велікакняжацкімі, а потым і царскімі родамі. Так, А. В. Глінская стала жонкай вялікага князя маскоўскага Васіля III, рэгенткай Рускай дзяржавы пры сваім малалетнім сыне вялікім князю Іване IV.

Беглі таксама сяляне і гараджане, вывозіліся захопленыя ў ходзе ваенных дзеянняў палонныя. Многія з вольных людзей, якія выязджалі ў замежныя краіны, пакідалі там добрую спадчыну, садзейнічалі пашырэнню кнігадрукавання і асветы ([[Францыск Скарына]], [[Пётр Мсціславец]], [[Сімяон Полацкі]] і інш.). У XV—XVI стст. дзясяткі маладых людзей з беларускіх зямель ВКЛ вучыліся ва ўніверсітэтах Балонні, Падуі, Гайдэльберга, Інгальштата, Лейпцыга, Кёнігсберга, Цюбінгена, Вітэнберга, Лувена, Базеля, Кракава.

Значны рост перасяленняў на ўсход у канцы XVI—XVII стст. быў выкліканы больш раннім узмацненнем прыгоннай эксплуатацыі сялян у ВКЛ, нацыянальна-рэлігійнага ўціску ў Рэчы Паспалітай. Абвясціўшы сябе спадкаемніцай Кіеўскай Русі (ужо Іван III назваў сябе «государем всея Руси») і пачаўшы наступ на землі ВКЛ, Маскоўская дзяржава заахвочвала эміграцыю беларусаў як «исконно русских» з мэтай каланізацыі далучаных ёю на ўсходзе рэгіёнаў, давала прытулак беглым (а многім прыгонным і волю), аказвала матэрыяльную падтрымку, прымала іх на службу (як і захопленых у палон).

У XVII—XVIII стст. у ходзе войнаў Расіі з Рэччу Паспалітай і іншымі дзяржавамі беларускія землі часта станавіліся арэнай жорсткіх бітваў, а іх жыхары масава выводзіліся ўглыб імперыі. Двойчы толькі на працягу стагоддзя (у час паўстання Б. Хмяльніцкага, вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 і Паўночнай вайны 1700—21) насельніцтва Беларусі скарачалася напалову: кожны другі жыхар загінуў або трапіў у палон і быў выселены ў Расію. На ўкраінскіх землях беглыя з ВКЛ уліваліся ў шэрагі казацкай вольніцы. На Украіну і ў Расію бегла насельніцтва ў галодныя неўрадлівыя гады (1588, 1601—02, 1655, 1690 і інш.), а таксама шукаючы паратунку ад эпідэмій (у XVI—XVIII стст. іх было больш за 80). Выхадцы з Беларусі і прымусова пераселеныя сяляне, рамеснікі, гандляры, шляхта садзейнічалі гаспадарчаму асваенню Паволжа і [[Сібір]]ы, некаторыя з іх займалі высокія ваенныя і дзяржаўныя пасады, сталі заснавальнікамі купецкіх родаў, узбагачалі культурнае жыццё ў месцах свайго пражывання. Перасяленцы з беларускіх зямель і іх нашчадкі былі ў ліку пачынальнікаў геаграфічнага і этнаграфічнага вывучэння новых каланізаваных Расіяй тэрыторый, карэнных народаў Прыўралля, Сібіры, Чукоткі, Камчаткі (А. Каменскі, Л. Сеніцкі і інш.). У 2-й палове XVII ст. дзясяткі майстроў-рамеснікаў з Полацка, Віцебска, Оршы, Шклова, Магілёва і іншых гарадоў працавалі ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]], аздаблялі церамы Крамля, Каломенскі палац і інш.

[[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелы Рэчы Паспалітай]] у канцы [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] і далучэнне беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], развіццё ў сувязі з гэтым у канцы XVIII—XIX стст. нацыянальна-вызвольнага руху на Беларусі вызначылі палітычныя прычыны эміграцыі. Боязь рэпрэсій з боку царскага ўрада выштурхнула з Бацькаўшчыны тысячы ўдзельнікаў паўстанняў [[Паўстанне 1794 года|1794]], [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—64]] гадоў, а таксама прыхільнікаў аднаўлення ВКЛ у час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Яны рассеяліся па свеце, некаторыя ўключыліся ў рэвалюцыйны і вызвольны рух у Еўропе і Амерыцы ([[Т. Касцюшка]], [[В. Урублеўскі]], [[М. Судзілоўскі]], [[З. Мінейка]] і інш.), садзейнічалі развіццю культуры і навукі краін свайго пражывання, узбагачалі тым самым і беларускую спадчыну ([[І. Дамейка]], [[Г. Дмахоўскі]], [[Н. Орда]], [[А. Рыпінскі]], [[Канстанцін Міхайлавіч Ельскі|К. Ельскі]] і інш.). Беларускія карані мае французскі паэт [[Гіём Апалінэр]], дзед якога М. Кастравіцкі як удзельнік паўстання 1863—64 эмігрыраваў у Італію.

У Расійскай імперыі фарміравалася ўсходняя дыяспара: фактычна беларускае насельніцтва, якое перасялялася ў цэнтральныя і паўднёвыя раёны Еўрапейскай Расіі, [[Сібір]], Казахстан, на Далёкі Усход, пакідала сваю спрадвечную тэрыторыю і апыналася ў іншаэтнічным асяроддзі, але фармальна перамяшчэнні адбываліся ў межах адной дзяржавы. Паводле перапісу 1897 года, за межамі губерняў з пераважна беларускім насельніцтвам (Віленская, Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Мінская) пражывалі каля 500 тыс. беларусаў. Усходняя дыяспара таксама папаўнялася шляхам гвалтоўнага высялення найперш па палітычных матывах. У сувязі з нелаяльнымі адносінамі, у паўднёвыя губерні пасля паўстання 1830—31 была пераселена значная частка дваран, якая не змагла пацвердзіць сваю прыналежнасць да гэтага саслоўя і была пераведзена ў разрад дзяржаўных сялян-аднадворцаў. Тысячы ўдзельнікаў тайных таварыстваў патрыятычнай моладзі ў Літве і на Беларусі (філаматы, філарэты, прамяністыя і інш.), нацыянальна-вызвольных паўстанняў ([[Паўстанне 1794 года|1794]], [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—64]] гадоў) былі сасланы на катаржныя работы і пасяленне. Сасланыя ў розныя куткі Расіі зарэкамендавалі сябе таленавітымі даследчыкамі прыроды, побыту, традыцый, мовы народаў Сібіры, Крайняй Поўначы, Далёкага Усходу, Казахстана ([[І. Чэрскі]], Э. Пякарскі, А. Янушкевіч).

=== Першая хваля масавай працоўнай міграцыі ===
Першая хваля масавай працоўнай эміграцыі беларускага насельніцтва ў іншаэтнічныя рэгіёны Расійскай імперыі (усходняя) і за яе межы (заходняя) пракацілася на рубяжы [[19 стагоддзе|XIX]] і [[20 стагоддзе|XX стст.]] Яна ўзмацніла працэс фарміравання беларускай дыяспары за межамі Бацькаўшчыны.

Як сталая з’ява, працэс эміграцыі пачаўся з 1880-х гадоў, а масавасць набыў пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907]] і тых змен у грамадскім і сацыяльна-эканамічным развіцці, якія яна выклікала. Паскарэнне развіцця капіталістычных адносін, расслаенне і абеззямельванне сялянства, аграрная перанаселенасць, збядненне дробных вытворцаў абумовілі масавы выезд сялян у іншыя рэгіёны Расійскай імперыі ў пошуках вольнай або больш таннай зямлі. У [[1896]]—[[1912]] з беларускіх губерняў у Сібір перасялілася каля 700—800 тыс. чал.

Адсутнасць ці недастатковасць звестак аб іміграцыйных законах у краінах пасялення, стане працоўнага рынку, умовах найму, кошце праезду, няведанне мовы, а часамі і непісьменнасць моцна абцяжарвалі становішча эмігрантаў, хоць у асноўным ехалі здаровыя, працаздольныя, ініцыятыўныя людзі. У час масавых перасяленняў узнікла [[Таварыства апекі над эмігрантамі]], віленская філія якога ў 1912 надрукавала на беларускай мове памятку з парадамі і змясціла ў ёй беларуска-англійскі размоўнік.

Асноўнымі краінамі пасялення беларусаў сталі ЗША і Канада. Кампактнымі асяродкамі сяліліся яны таксама ў Бразіліі і Аргенціне. Па розных крыніцах, да Першай сусветнай вайны з Беларусі выехала ад 100 тыс. да 1 млн чал., прычым значная частка іх вярнулася дамоў. Большасць даследчыкаў схіляюцца да лічбы ў 500—600 тыс. эмігрантаў&lt;ref&gt;Смоліч, А. Эканамічнае становішча Беларусі перад вайною і рэвалюцыяй // Беларусь: нарысы гісторыі, эканомікі, культурнага і рэвалюцыйнага руху: калектыўная праца пад агульнай рэдакцыяй А. Сташэўскага, З. Жылуновіча і У. Ігнатоўскага з дапамогай А. Смоліча, С. Некрашэвіча і Я. Пятровіча. — Менск [Мінск]: выданне Цэнтральнага выканаўчага камітэту Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, 1924. — [2], 322, [1] с., [5] л. табл., партр. — С. 125; Kipel, V. The early Byelorussian presence in America // Запісы БІНіМ. — 1983. — № 17. — С. 113; Панютич В. П. Социально-экономическое развитие белорусской деревни в 1861—1900 гг. / В. П. Панютич; Науч. ред. П. Г. Козловский; Акад. наук БССР, Ин-т истории. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — 373, [2] c. — С. 58; Советская Белоруссия, 1990, 25 марта.&lt;/ref&gt;.

=== Першая сусветная вайна, рэвалюцыі і замежныя інтэрвенцыі ===
[[Першая сусветная вайна]] (1914—18), Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі (1917), германская і польская акупацыі Беларусі выклікалі значны адток беларускага насельніцтва ва ўсходнія раёны Расіі, абумовілі новую хвалю вымушаных выездаў у замежныя краіны.

Са жніўня 1914 да вясны 1915 каля 318 тыс. жыхароў беларускіх губерняў трапілі ў палон або пра іх не было звестак. 3 акупіраванай тэрыторыі на работу ў Германію вывозіліся рабочыя і сяляне, а таксама ваеннапалонныя. У 1915 пры адступленні рускай арміі праводзілася тактыка «выпаленай зямлі», гвалтоўная эвакуацыя насельніцтва. Паводле акадэміка [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскага]], каля 2 млн беларусаў добраахвотна ці прымусова перасяліліся ў цэнтральныя і ўсходнія рэгіёны Расіі (Калужская, Маскоўская, Пензенская, Разанская, Самарская, Тамбоўская, Тульская, Пскоўская, Петраградская і інш. губерні). Паводле даследаванняў беларускіх дэмографаў, 246 тыс. бежанцаў і эвакуіраваных не вярнуліся ў родныя мясціны, яшчэ 122 тыс. чал. выехалі за мяжу. Яны шукалі паратунку ў Літве, Латвіі, Эстоніі, Чэхаславакіі, Фінляндыі, Турцыі, Германіі ад ваеннага ліхалецця, белага і чырвонага тэрору (у Германіі ў пачатку 1919 знаходзілася, акрамя таго, 30—40 тыс. беларусаў-ваеннапалонных).

=== Міжваены перыяд ===
У міжваенны перыяд асаблівасці ўнутранай і знешняй беларускай міграцыі, яе характар і памеры, стан нацыянальнай самасвядомасці ў многім вызначала афіцыйная палітыка савецкай улады. Яна абумовіла першую арганізаваную палітычную эміграцыю, ядро якой склалі ўрад і вайсковыя фарміраванні [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР), кіраўніцтва партыі беларускіх эсэраў і інш. Гэта выклікала новую з’яву ў сацыяльным складзе эміграцыі — пэўную прысутнасць інтэлігенцыі.

Другая плынь міжваеннай эміграцыі — працоўная, сялянская — звязана з выездам у Амерыку і Еўропу часткі насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. У пошуках працы і лепшых умоў жыцця з 1924 пачалася масавая эміграцыя. Яна абумоўлена шэрагам эканамічных, сацыяльных і палітычных абставін, у якіх апынуліся беларусы паводле ўмоў Рыжскага мірнага дагавора (1921) паміж Савецкай Расіяй і Украінай з Польшчай. Нягледзячы на розныя меркаванні адносна колькасці эмігрантаў з Заходняй Беларусі, большасць айчынных і польскіх даследчыкаў схіляюцца да 180—250 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ЭГБ. Т. 6-2. С. 258&quot;&gt;ЭГБ. Т. 6-2. С. 258.&lt;/ref&gt; У большасці сваёй эміграцыя была сялянскай і мела эканамічны характар. У невялікай колькасці эмігрыравалі інтэлігенцыя і ўдзельнікі рэвалюцыйнага руху — члены [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] і [[КПЗБ]], якія праследаваліся польскімі ўладамі. У канцы 1930-х гг. за мяжу вымушаны былі выехаць беларускія каталіцкія святары з [[Друйскі кляштар айцоў марыянаў|Друйскага кляштара айцоў марыянаў]]. Асноўная частка беларусаў накіроўвалася ў Канаду, ЗША, Францыю, Літву, Латвію, Аргенціну, Бразілію. Значная колькасць выхадцаў з Заходняй Беларусі пасялілася ў Францыі і на амерыканскім кантыненце. Некаторыя крыніцы дазваляюць зрабіць выснову, што ад агульнай колькасці эмігрантаў з Заходняй Беларусі ў краінах Паўднёвай Амерыкі, ЗША і Канадзе асела прыкладна трэцяя частка&lt;ref name=&quot;ЭГБ. Т. 6-2. С. 258&quot;/&gt;. Адна з многіх прычын такой масавай эміграцыі беларусаў за акіян у тым, што шматлікія параходныя кампаніі з мэтай атрымаць найбольшы прыбытак прыкладалі вялікія намаганні ў агітацыі сялян да пераезду. Большая частка эмігрантаў з Заходняй Беларусі накіравалася ў [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціну]].

Паміж рознымі палітычнымі плынямі беларускай эміграцыі існавалі разыходжанні па пытаннях барацьбы за незалежную дэмакратычную Беларусь, арыентацыі на тую ці іншую дзяржаву (Літву, Польшчу, краіны Антанты), адносін да Савецкай Беларусі. Палітыка савецкай улады і кіраўніцтва БССР у дачыненні да заходняй дыяспары вызначалася найперш ідэалагічнымі, палітычнымі матывамі — у першыя гады арыентаванасцю на сусветную рэвалюцыю, потым — на пашырэнне камуністычных ідэй, лаяльнасць да «сацыялістычнага», савецкага ладу. Гэтыя адносіны знайшлі адлюстраванне ў тэзісах ЦК [[КП(б)Б]] «Беларускі рух за кардонам» ад 16.10.1925. Прызнавалася неабходным з улікам існавання значнай працоўнай эміграцыі ў Паўночнай Амерыцы ўстанаўленне з ёю кантакту і «ажыццяўленне свайго кіраўніцтва праз мясцовую кампартыю і спецыяльна пасланых работнікаў». Адносна палітычнай эміграцыі вызначаліся меры па пашырэнні ў яе асяроддзі савецкага ўплыву, прыцягненні да супрацоўніцтва асобных груп і лідараў. Ставілася задача «працягваць работу па разлажэнню і драбленню беларускай эміграцыі, ні ў якім разе не дапускаць стварэння якіх бы там ні было беларускіх аб’яднанняў», бо гэта, на думку афіцыйных улад, затармозіць развіццё беларускага руху савецкай арыентацыі. Гэтыя высілкі ўлад далі пэўныя вынікі, але найбольш істотна на пазіцыі тагачаснай беларускай палітычнай эміграцыі паўплывалі працэсы беларусізацыі, поспехі ў адраджэнні нацыянальнай культуры, ажыццяўленні палітыкі нэпа, 1-е ўзбуйненне БССР (1924). Станоўчую ролю адыграла і прынятае ў ліпені 1923 рашэнне Прэзідыумаў ЦВК СССР і БССР аб амністыі, якая пашыралася на сялян і «выхадцаў з працоўнага асяроддзя» — удзельнікаў антысавецкіх фарміраванняў у 1918—20, а таксама на беларускіх палітычных і культурных дзеячаў, членаў урада БНР, розных палітычных партый. 3 улікам гэтых абставін некаторыя замежныя лідары палічылі савецкую ўладу здольнай ажыццявіць нацыянальна-культурнае адраджэнне і аб’яднанне Беларусі, пайшлі на кантакты з кіраўніцтвам БССР і КП(б)Б, якое згаджалася на супрацоўніцтва толькі пры ўмове ліквідацыі ўрада на эміграцыі. Частка яго членаў на чале з [[А. Цвікевіч]]ам пачала перамовы з адпаведнымі органамі Савецкай Беларусі пра роспуск [[урад БНР|урада БНР]]. ЦК КП(б)Б у пастанове ад 14.8.1925 прызнаў неабходным з гэтай мэтай правядзенне канферэнцыі ў Берліне (гл. [[Другая Усебеларуская канферэнцыя]]) пры выкананні шэрагу ўмоў: яшчэ да канферэнцыі перадача паўнамоцтваў БНР ураду БССР у форме дэкларацыі; прызнанне Мінска адзіным культурным і палітычным цэнтрам, на які павінен арыентавацца беларускі рух за мяжой; адмова ад арыентацыі на Лігу Нацый і інш. На канферэнцыі (15.10.1925) адна частка членаў урада БНР прыняла ўсе гэтыя ўмовы, другая палічыла іх «здрадай незалежнасці Беларусі» і працягвала дзейнасць за мяжой. Раскол стаў адной з многіх прычын затухання дзейнасці беларускай эміграцыі, якая ў далейшым не змагла пераадолець рознагалоссі і супярэчнасці паміж рознымі групамі і плынямі.

У 1930-я гг. выезд з Савецкай Беларусі за мяжу быў практычна спынены, імкненне стала жыць у іншай дзяржаве ўспрымалася як варожасць да савецкай улады. Затое дзяржаўная палітыка садзейнічала рассяленню беларусаў па абшарах [[СССР|Савецкага Саюза]]. У 1926—38 з БССР, насельніцтва якой складала каля 5 млн чал., у іншаэтнічныя рэгіёны СССР выехала 617 тыс. (пераважна жыхары сельскай мясцовасці). Гэта было выклікана планавым наборам рабочай сілы ў аддаленыя і цяжкія для жыцця і працы рэгіёны, уцёкамі сялян у ходзе калектывізацыі, дэпартацыяй і палітычнымі рэспрэсіямі.

=== Другая сусветная вайна ===
[[Другая сусветная вайна]], у час якой тэрыторыя Беларусі стала арэнай жорсткіх баёў і працяглай акупацыі, абумовіла трэцюю масавую хвалю ўнутранай і знешняй міграцыі.

3 пачаткам вайны карэнным чынам змянілася становішча беларускіх эмігрантаў у еўрапейскіх краінах. На акупіраваных немцамі тэрыторыях апынуліся сталыя беларускія асяродкі з арганізаваным нацыянальным жыццём (у [[Прага|Празе]], [[Парыж]]ы, [[Варшава|Варшаве]] і інш.). Захоп Германіяй Польшчы і ўз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР выклікалі выезд на захад палітычных дзеячаў, якія не мелі даверу да палітыкі савецкай улады. У Германію і на акупіраваныя ёй тэрыторыі эмігрыравалі беларусы з віленскага і іншых асяродкаў прыбалтыйскіх дзяржаў. 70—80 тыс. беларусаў, што ваявалі ў складзе польскага войска, трапілі ў нямецкі палон, а потым з канца 1939 і на працягу 1940 атрымалі права ўладкоўвацца вольнымі работнікамі.

Перад вайной і ў яе пачатку павялічылася зацікаўленасць германскіх улад да беларускага пытання, рабіліся захады для выкарыстання ў сваіх мэтах рознагалоссяў, асабістых амбіцый, барацьбы за лідарства сярод беларускіх эмігрантаў, уцягвання іх у сферу ўплыву германскай палітыкі. У лістападзе 1939 пры Міністэрстве ўнутраных спраў створана [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў [[Берлін]]е. Арганізацыю матэрыяльнай падтрымкі і культурна-асветнай працы ажыццяўлялі і грамадскія арганізацыі [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]] (створаны летам 1940 у Берліне) і Беларускага камітэта ў Генеральнай губерні (дзейнічаў са студзеня 1940 ў Варшаве). Нявызначанасць пазіцыі кіраўніцтва Германіі напярэдадні і ў пачатку вайны адносна статусу Беларусі, пэўная зацікаўленасць беларускім пытаннем спарадзілі надзею ў часткі лідараў беларускай эміграцыі на падтрымку з боку Германіі іх памкненняў да незалежнасці Беларусі. 19.6.1941 у Берліне арганізаваны [[Беларускі нацыянальны цэнтр]]. Ва ўмовах вайны выявілася палітычнае размежаванне эміграцыі, існаванне дзвюх арыентацый. Лідары створанай летам 1940 у Варшаве Партыі беларускіх нацыяналістаў, наадварот, арыентаваліся на заходніх саюзнікаў па антыгітлераўскай кааліцыі.

Каля 1,5 млн чал. былі эвакуіраваны на ўсход [[СССР]], і толькі кожны трэці потым вярнуўся на Беларусь. У ліку савецкіх ваеннапалонных за мяжой апынуліся сотні тысяч беларусаў. Паводле афіцыйных даных, амаль 400 тыс. жыхароў рэспублікі (па іншых звестках, каля 700 тыс.) былі вывезены акупантамі на працу ў Германію. Пасля рашэння СНК СССР (кастрычнік 1944) аб рэпатрыяцыі савецкіх грамадзян у краіну вярнуліся 520 тыс. беларусаў да сакавіка 1946, калі ў асноўным яна была закончана.

=== Пасляваенны час ===
Нягледзячы на прымусовы характар рэпатрыяцыі, якога Савецкі Саюз дамагаўся да сярэдзіны 1950-х гг. ад саюзнікаў і міжнародных арганізацый, сотні тысяч беларусаў апынуліся на эміграцыі. Шукаць лепшай долі на чужыне многіх падштурхнула палітыка савецкай улады перад Другой сусветнай вайной, а таксама адносіны да ваеннапалонных, якія лічыліся здраднікамі. Рэпатрыянты-афіцэры, за рэдкім выключэннем, пасля фільтрацыйных лагераў траплялі ў сістэму ГУЛАГа або на спецпасяленне.

Пасля вайны на Захадзе склалася самая вялікая ў гісторыі беларускай эміграцыі палітычная плынь. Туды выехалі беларускія арганізацыі, установы і вайсковыя фарміраванні, створаныя на акупіраванай тэрыторыі: Беларуская цэнтральная рада ([[БЦР]]), галоўны штаб Саюза беларускай моладзі, Сабор епіскапаў Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, атрады Беларускай краёвай абароны, частка інтэлігенцыі, святароў. Гэта хваля склала аснову беларускай заходняй дыяспары, якая практычна не папаўнялася ў далейшы час у сувязі з адсутнасцю права на эміграцыю з СССР. Захавалі ўсведамленне сваіх нацыянальных каранёў многія нашчадкі (дзеці і ўнукі) папярэдніх эміграцыйных хваляў. Пасля вайны ў [[ЗША]] і Канадзе пасяліліся прыкладна па 50 тыс. імігрантаў беларускага паходжання. Дзясяткі тысяч іх аселі ў Францыі, Бельгіі, Германіі, а таксама ў новых цэнтрах — Англіі, Аўстраліі.

== Беларусы ў Расіі ==
{{main|Беларусы Расіі}}
Згодна з перапісам насельніцтва 2010 года, у [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] жыве 521 тысяча беларусаў. Найбольшыя беларускія групы пражываюць у Маскве і Маскоўскай вобласці, Санкт-Пецярбургу і вобласці, Калінінградскай вобласці, Карэліі. Буйная беларуская дыяспара існуе ў Сібіры.

== Беларусы ва Украіне ==
{{main|Беларусы Украіны}}
Паводле перапісу насельніцтва 2001 года, ва [[Украіна|Украіне]] налічвалася 276 тысяч беларусаў. Большасць беларусаў перасялілася ў выніку міграцый, але невялікая частка з’яўляецца і аўтахтонамі (яны жывуць на поўначы Чарнігаўскай і Ровенскай абласцей).

== Беларусы ў Польшчы ==
{{main|Беларусы Польшчы}}
Згодна з вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года, у Польшчы налічваліся 47 тысяч беларусаў. Абсалютная іх большасць жыве ва [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыне]] (на сваёй этнічнай тэрыторыі).

== Беларусы ў Вялікабрытаніі ==
{{main|Беларусы Вялікабрытаніі}}
Беларускія грамадскія цэнтры ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] працуюць у Лондане, Манчэстэры, Брэдфардзе.

== Беларусы ў ЗША ==
{{main|Беларусы ЗША}}
У [[ЗША]] беларусы жывуць пераважна ў штатах Нью-Ёрк, Нью-Джэрсі, Агая, Мічыган, Пенсільванія, Ілінойс, Каліфорнія.

== Гл. таксама ==
* [[Беларусы Аргенціны]]
* [[Беларусы Арменіі]]
* [[Беларусы Аўстраліі]]
* [[Беларусы Казахстана]]
* [[Беларусы Канады]]
* [[Беларусы Нарвегіі]]
* [[Беларусы Латвіі]]
* [[Беларусы Літвы]]
* [[Беларусы Чэхіі]]
* [[Беларусы Эстоніі]]
* [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Сяргеева Г.'' Дыяспара // {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* ''Ціхаміраў А., Попоўская Т., Сяргеева Г., Ляднёва А., Языковіч Л.'' Эміграцыя // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}}

== Спасылкі ==
* [http://ostro.by/society/belarusy-doma-i-u-svetse-naradzhenne-salidarnastsi/ Беларусы дома і ў свеце: нараджэнне салідарнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170805215254/http://ostro.by/society/belarusy-doma-i-u-svetse-naradzhenne-salidarnastsi/ |date=5 жніўня 2017 }} Ostro.by
* [http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/ Беларускія вучоныя за мяжой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221111063035/http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/ |date=11 лістапада 2022 }}

{{Беларусы}}
{{Арганізацыі беларускай дыяспары}}

[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара| ]]</text>
      <sha1>4ocaolf93vb8wfahcn1aiy7vhhres5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78493</id>
    <revision>
      <id>5156871</id>
      <parentid>5049466</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19794" sha1="plwl2w9iyo8zg0w9eesrbwb3ev4pt7s" xml:space="preserve">{{Музей
|назва           = Беларускі Дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны
|sort            = 
|арыгінал        = 
|выява           =
|памер           = 
|подпіс          = 
|lat_dir = |lat_deg = 53.916414|lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = 27.537776|lon_min = |lon_sec = 
|region          = BY
|CoordScale      = 1000
|дата=
|заснаваны       = 
|месцазнаходжанне= [[Мінск]], [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]], 8
|наведвальнікі   = 234,9 тыс.&lt;ref name=&quot;Топ-7&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=109574 Топ-7 самых папулярных музеяў Беларусі]&lt;/ref&gt;
|дырэктар        = 
|праезд          = 
|адкрыты         = 10.00-18.00, у выхадныя - 11.00-19.00
|білет           = 40 000 бел.руб.
|спасылка        = http://www.warmuseum.by
|карта           = Беларусь Мінск Цэнтр
|Commons         = 
}}
'''Беларускі Дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны''' — найбуйнейшае ў Беларусі сховішча рэліквій Вялікай Айчыннай вайны і адзін з найважнейшых цэнтраў грамадзянска-патрыятычнага выхавання.

== Гісторыя ==
Заснаваны [[30 верасня]] [[1943]] г. паводле пастановы Бюро ЦК [[КП(б)Б]]. Адчынены [[7 лістапада]] [[1944]]&lt;ref&gt;[http://www.chatoff.by/minsk/museums-galleries/museum Белорусский музей истории ВОВ]&lt;/ref&gt;.

Музей размяшчаўся ў памяшканні [[Прысутныя месцы (Мінск)|Дома прафсаюзаў]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;&gt;{{крыніцы/ЗП|Мінск|154|Дзяржаўны беларускі музей гісторыі Вялікай Айчыннай|[[Т. В. Габрусь]], [[Л. Г. Лапцэвіч]], [[Т. Р. Чуракова]]}}&lt;/ref&gt;. У [[1966]] годзе па праекце архітэктараў [[Г. Бенядзіктаў|Г. Бенядзіктава]] і [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]] пабудаваны асобны будынак на [[Цэнтральная плошча (Мінск)|Цэнтральнай плошчы]].

У 2010—2013 гадах па праекце архітэктараў [[В. Крамарэнка|В. Крамарэнкі]], [[В. Нікіцін]]а, [[А. Грышан]]а каля абеліска «[[Мінск — горад-герой]]», на скрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектаў Пераможцаў]] і [[Праспект Машэрава (Мінск)|Машэрава]] пабудаваны [[Будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|новы будынак музея]]. Музей кампазіцыйна і ідэйна складае са стэлай адзіны функцыянальны і архітэктурны ансамбль. Афіцыйна адкрыты [[2 ліпеня]] [[2014]] года. Стары будынак у тым жа годзе быў знесены, на яго месцы пабудаваны бізнес-цэнтр «[[БК Капітал Палас]]»&lt;ref&gt;[https://kyky.org/news/chto-postroyat-na-meste-muzeya-vov-na-oktyabrskoy-ploschadi Что построят на месте музея ВОВ на Октябрьской площади. 27 декабря 2017]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Будынак ==
{{асноўны|Стары будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны}}
[[Файл:Oktober_square,_Minsk.jpg|thumb|Стары будынак музея]]
Стары будынак музея быў арыентаваны галоўным [[фасад]]ам на адну з асноўных плошчаў горада Кастрычніцкую, вылучаўся лаканізмам, строгай пластыкай і выразным [[рытм (архітэктура)|рытмам]] [[Чляненне (архітэктура)|чляненняў]]. [[Кампазіцыйны акцэнт]] быў зроблены на вуглавым вырашэнні Г-падобнага ў плане трохпавярховага будынка. У вуглавой частцы галоўнага фасада размяшчаўся ўваход, да якога вяла адкрытая трохбаковая [[лесвіца]]. [[Партал]] уваходу быў выкананы ў строгіх геаметрычных формах, што надавала яму ўрачыстасць і манументальнасць, адпаведную прызначэнню будынка. Астатняя частка фасада рытмічна падзелена шэрагам шырокіх вертыкальных [[прасценак|прасценкаў]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;/&gt;.

{{асноўны|Будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны}}
[[Файл:Vertical Panorama of Victory Hall - Museum of the Great Patriotic War - Minsk - Belarus (27426423492).jpg|thumb|Зала Перамогі]]
Новы будынак кампазіцыйна складаецца з 4 асноўных блокаў, якія сімвалізуюць чатыры гады вайны, 4 франты, якія вызвалялі Беларусь. Паміж блокамі ёсць прастора са шкляным дахам. Галоўны фасад выкананы ў мажорных формах у выглядзе пераможнага салюту, для якога за аснову быў узяты запіс салюту 1945 года. [[Нержавеючая сталь]], з якой выкананы [[пілон]]ы, па аўтарскай задумцы як ніякі іншы матэрыял павінен адлюстраваць спецыфіку вайны, а шкло [[Залаты колер|залацістага колеру]] — золата Перамогі.
Задні фасад выкананы ў больш манументальных формах, якія адлюстроўваюць барацьбу і моц наступальнага руху. Усе элементы яго звернутыя ў бок захаду, адкуль прыйшла вайна, і куды накіроўвалася Перамога&lt;ref name=&quot;ais&quot;&gt;[http://ais.by/story/3062 ЛУЧАМИ ЯРКОГО САЛЮТА…]&lt;/ref&gt;. Усходні фасад увасабляе [[мір]]. Яго люстраны фасад адлюстроўвае парк, яго прыроду, мірны стан, зеляніну, дрэвы, ландшафт&lt;ref name=&quot;ctv&quot;&gt;[http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/novyy-muzey-vov-v-minske-otkroetsya-k-3-iyulya-ob-osobennostyah Стройка «до победного»: 9 фактов о новом музее Великой Отечественной войны (фото)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826023449/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/novyy-muzey-vov-v-minske-otkroetsya-k-3-iyulya-ob-osobennostyah |date=26 жніўня 2014 }}&lt;/ref&gt;.

== Дырэктары ==
* В. Д. Стальноў
* М. Е. Гракаў
* Аляк­сандр Уль­яно­віч (1982—1993)
* Генадзь Баркун (1993—2004)
* Дзмітрый Генадзьевіч Шляхцін (2016—2019)
* Уладзімір Сяргеевіч Варапаеў (2019—   )

== Экспазіцыя ==

=== Стары музей ===
У экспазіцыйных залах і фондах старога музея знаходзіліся звыш 120 экспанатаў, сярод іх — сцягі савецкіх воінскіх часцей і злучэнняў, [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскіх]] брыгад і атрадаў, якія дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі, зброя партызан — самаробныя [[пушка|пушкі]], [[аўтамат]]ы, [[міна|міны]], [[гранатамёт]]ы, абсталяванне партызанскіх майстэрняў і [[друкарня]]ў, падпольны друк (газеты, у т. л. «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «баявыя лісткі», [[лістоўка|лістоўкі]], рукапісныя [[часопіс]]ы) [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|партыйных]] і [[камсамол]]ьскіх арганізацый, [[Трафей (здабыча)|ваенныя трафеі]], прабітыя кулямі ў баях партыйныя і камсамольскія білеты савецкіх воінаў і партызан, іх [[амуніцыя]], [[імянная зброя]], [[карта|карты]], [[Пісьмо (паведамленне)|пісьмы]] і інш. Экспанаваліся творы [[жывапіс]]у, [[скульптура|скульптуры]], [[дыярама|дыярамы]] і [[макет]]ы («Мінскі кацёл», фашысцкі [[Трасцянец|лагер смерці Малы Трасцянец]] і інш.), электрафікаваныя карты&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;/&gt;.

У экспазіцыі музея адлюстраваны баявыя справы падпольных партыйных і камсамольскіх органаў, якія дзейнічалі на акупіраванай гітлераўцамі тэрыторыі Беларусі, увекавечаны імёны [[Герой Савецкага Саюза|Герояў Савецкага Саюза]]: воінаў-беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі, воінаў, якія вызначыліся ў баях на беларускай зямлі, беларускіх партызан, поўныя кавалеры [[Ордэн Славы|ордэнаў Славы]] — ураджэнцаў Беларусі. У мемарыяльных залах пералічапы 987 вайсковых фарміраванняў, якія вызначыліся ў баях за [[Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў|вызваленне Беларусі]], падпольныя абкамы, міжрайкамы, гаркамы і райкамы [[КП(б)Б]] і [[ЛКСМБ]], партызанскія брыгады і асобна дзеючыя атрады&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;/&gt;.

Матэрыялы і дакументы музея згрупаваны па тэматычных раздзелах: падзеі па франтах у першы перыяд вайны (чэрвень 1941 г.— лістапад 1942 г.), у т. л. ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі ў 1941 г., [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1941)|абарона Брэсцкай крэпасці-героя]] і гарадоў-герояў; [[Акупацыя Беларусі нацыстамі|акупацыйны рэжым]] і злачынствы нямецка-фашысцкіх захопнікаў у Беларусі, [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскі рух]] у першы перыяд вайны і дзейнасць падпольных камуністычных арганізацый на тэрыторыі Беларусі; працоўны подзвіг савецкага народа; падзеі на франтах у перыяд карэннага пералому ў ходзе вайны (лістапад 1942—1943 гг.); усенародная партызанская вайна ў Беларусі ў 1943—44 гг., у т. л. [[партызанскі край|партызанскія краі]] і зоны, «[[рэйкавая вайна]]»; падзеі на франтах у трэці перыяд вайны 1944—45 гг., [[Аперацыя «Баграціён»|Беларуская аперацыя 1944 г.]], вызваленчая місія Чырвонай Арміі, [[Капітуляцыя Германіі ў Другой сусветнай вайне|разгром фашысцкай Германіі]]; паражэнне і [[Капітуляцыя Японіі|капітуляцыя мілітарысцкай Японіі]]; мемарыяльныя залы. На трэцім паверсе знаходзілася зала, у якой экспануецца серыя карцін [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|М. Савіцкага]] «[[Лічбы на сэрцы]]» — аб зверствах фашыстаў у 2-ю сусветную вайну&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;/&gt;.

=== Новы музей ===
[[Файл:Экпазіцыя музея ВАв 09.jpg|thumb|злева|Танкавая бітва]]
[[Файл:Экпазіцыя музея ВАв 13.jpg|thumb|Зала № 6 Нацысцкі акупацыйны рэжым на тэрыторыі Беларусі. 1941—1944 гг.]]
[[Файл:Экпазіцыя музея ВАв 08.jpg|thumb|злева|Зала № 7 Партызанскі рух і антыфашысцкая падпольная барацьба ў Беларусі.]]
[[Файл:Экпазіцыя музея ВАв 06.jpg|міні|Інтэр’ер музея]]
У новым будынку 10 зал размяшчаюцца паводле храналогіі ваенных дзеянняў. Усе памяшканні аб’ядноўвае адна вялікая зала пад назвай «Дарога вайны», з якой паслядоўна можна патрапіць у першы, другі і трэці блокі, паступова падымаючыся па рэльефе, паколькі «Дарога» паўтарае адзнакі рэльефу парку. «Дарога вайны» заканчваецца залай Перамогі, які знаходзіцца на даху музея&lt;ref name=&quot;ais&quot;/&gt;. Будынак напоўнены разнастайнымі тэхнічнымі сродкамі, так нароўні з унікальнымі гістарычнымі экспанатамі тут маюцца [[інфакіёск]]і, відэаэкраны, [[праектар]]ы, а таксама сістэма [[FogScreen]] — праецыраванне відэамалюнка на сцяну туману&lt;ref name=&quot;ctv&quot;/&gt;. Аб’ём памяшканняў, іх вышыня досыць вялікія, з прычыны таго, што тут экспануюцца самыя розныя [[трафей|трафеі]], аж да [[самалёт]]аў, якія параць у прасторы залы&lt;ref name=&quot;ais&quot;/&gt;.

== Фонды ==
Каля 142 тысяч адзінак захоўвання. Выкарыстоўваюцца для паказу экспазіцыі, правядзення масавых патрыятычных мерапрыемстваў, даследавання матэрыялаў перыяду вайны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.warmuseum.by/ |title=Белорусский Государственный музей истории Великой Отечественной войны |access-date=2 мая 2011 |archive-date=15 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515174947/http://warmuseum.by/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Экспазіцыйная плошча ==
3,6 тыс. кв.м. Экскурсіі: аглядныя і тэматычныя па ўсіх раздзелах Вялікай Айчыннай вайны.

== Навуковая праца калектыву ==
* Падрыхтоўка навуковых даведак і аглядаў музейных калекцый
* Пабудова стацыянарнай экспазіцыі
* Складанне даведнікаў, альбомаў, выступленне ў СМІ

== Філіялы ==
За савецкім часам Музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны меў наступныя філіялы: [[Музей баявой садружнасці беларускіх, рускіх, латышскіх і літоўскіх партызан у гады Вялікай Айчыннай вайны|музей баявой садружнасці]] ў г. п. [[Расоны]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[музей Обальскага камсамольскага падполля]], [[Курган Славы Савецкай Арміі — вызваліцельніцы Беларусі]] на 21-м км шашы Мінск — Масква, [[мемарыяльны комплекс «Хатынь»]], [[Музей бітвы за Дняпро]] у г. п. [[Лоеў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]&lt;ref name=&quot;ЗП&quot;/&gt;.

У наш час філіяламі музея з’яўляюцца мемарыяльны комплекс [[Востраў слёз|«Помнік воінам-інтэрнацыяналістам»]] у [[Мінск]]у і ваенна-гістарычны комплекс «Старая мяжа»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.warmuseum.by/be/filialy/staraya-granitsa/|title=Ваенна-гістарычны комплекс «Старая мяжа»|website=www.warmuseum.by|access-date=2025-10-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ([[Руская мова|рус]]. «Старая граница») каля [[Станькава]] [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.warmuseum.by/index.php/k2-tags/k2-users/filial-muzeya |title=Филиалы музея |access-date=14 верасня 2020 |archive-date=14 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814163417/http://warmuseum.by/index.php/k2-tags/k2-users/filial-muzeya |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|154|Дзяржаўны беларускі музей гісторыі Вялікай Айчыннай|[[Т. В. Габрусь]], [[Л. Г. Лапцэвіч]], [[Т. Р. Чуракова]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Museum of Great Patriotic War, Minsk}}
* {{афіцыйны сайт|www.warmuseum.by|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны}}
{{Музеі Мінска}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Музеі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Музеі Мінска]]
[[Катэгорыя:Кастрычніцкая плошча (Мінск)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1944 годзе]]
[[Катэгорыя:1944 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны| ]]</text>
      <sha1>plwl2w9iyo8zg0w9eesrbwb3ev4pt7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87155</id>
    <revision>
      <id>5157091</id>
      <parentid>5139580</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="l0qumsqv5xhonhrp66behjghyu83nkx" xml:space="preserve">{{значэнні2|Рэн (значэнні)}}
{{НП}}
'''Рэн''' ({{lang-fr|Rennes}}, {{lang-br|Roazhon}}) — горад у [[Францыя|Францыі]], прэфектура дэпартамента [[Іль і Вілен]] і адміністрацыйны цэнтр рэгіёна [[Брэтань]]. Горад размешчаны на захадзе Францыі, пры зліцці рэк [[Іль (прыток Вілена)|Іль]] і [[Вілен]]. Станам на 2012 год у Рэне пражывала 209 860 жыхароў.

== Гісторыя ==
Назву гораду дало [[кельты|кельцкае]] племя [[Рэдоны|рэдонаў]], якое жыло тут у старажытнасці. Сталіца рэдонаў, якая дала пачатак Рэну, стаяла на скрыжаванні асноўных шляхоў вобласці [[Арморыка]]. [[Рэнская епархія]] вядзе адлік сваёй гісторыі з [[IV стагоддзе|IV стагоддзя]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] графы Рэна аспрэчвалі ў графаў [[Нант]]а вяршэнства ў [[герцагства Брэтань|Брэтані]]. Суперніцтва паміж Нантам і Рэнам працягвалася і пасля далучэння Брэтані да Францыі ў пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]].

Сярэднявечны Рэн быў знішчаны вялікім пажарам [[1720]] года, аднак ацалеў [[Палац парламента Брэтані]] з пышна дэкараванай галоўнай залай. Цэнтр горада, зноў быў выбудаваны ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]], можа служыць прыкладам горадабудаўнічай палітыкі [[класіцызм]]у з шырокімі вуліцамі, размешчанымі [[рэгулярная планіроўка|перпендыкулярна адна да адной]]. Парадную забудову часоў [[Людовік XV|Людовіка XV]] прадстаўляе гарадская [[ратуша]]. Тады ж была каналізавана рака [[Вілен]].

Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] горад служыў плацдармам для падаўлення [[Вандэйскае паўстанне|вандэйскіх паўстанцаў]]. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Рэн моцна пацярпеў ад бамбардзіровак як немцаў, гэтак і саюзных войскаў: загінулі тысячы гараджан, былі разбураны многія старадаўнія будынкі, у тым ліку [[музей выяўленчых мастацтваў у Рэне|гарадскі музей]].

== Славутасці ==
* Помнікі грамадзянскай архітэктуры [[Стары парадак, Францыя|старога парадку]]: [[палац парламента Брэтані]] (1618—1655), [[Рэнская ратуша]] (1722), будынкі ўніверсітэта, біскупскі палац (1672), тэатр.
* Рэлігійныя помнікі — гатычная царква Сент-Абен і [[Рэнскі сабор]]. Апошні закладзены ў XII стагоддзя, у 1490 г. часткова абрынуўся, новы фасад збудаваны ў XVI—XVII стст., у XVIII стагоддзі разабраны ад страху перад новым абвальваннем, да 1844 г. збудаваны нанова ў стылі [[класіцызм]]у.
* Батанічны [[сад Табор]], адкрыты для наведвання ў 1868 годзе.

== Эканоміка ==
Традыцыйна ў Рэне былі прадпрыемствы машынабудавання, развіты ганчарнае, мэблевае і гарбарнае вытворчасці, быў развіты гандаль скатом, птушкай, хлебам, мёдам, воскам і лесам.

Цяпер у Рэне ёсць прадпрыемствы такіх кампаній, як [[Citroën]], [[France Telecom]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Адукацыя і культура ==
У XIX стагоддзя ўніверсітэты (каля 63 000 студэнтаў) складаліся з факультэтаў юрыдычнага, філасофскага і фізіка-матэматычнага і фармацэўтычнага інстытута. У канцы стагоддзя ў горадзе былі грамадская бібліятэка (600 тыс. тамоў), кансерваторыя, мастацкая школа, настаўніцкая семінарыя (мужчынская і жаночая), земляробчая вучылішчы. У наш час дзейнічаюць [[Універсітэт Рэн I]] і [[Універсітэт Рэн II Верхняй Брэтані]].

== Спорт ==
У Рэне базіруюцца футбольны клуб [[ФК Рэн|«Стад Рэнэ»]] (вядомы неафіцыйна проста як «Рэн»).

== Транспарт ==
[[Выява:Rennes - Portes Mordelaises.jpg|thumb|Брама сярэднявечнага Рэна]]
З 2002 года дзейнічае цалкам аўтаматычны, без машыністаў, [[Рэнскі метрапалітэн]] з 15 станцыямі. Да 2008 года Рэн быў самым маленькім горадам у свеце з паўнавартасным метро (пальму першынства адабраў [[Лазанскі метрапалітэн]]).

== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Жак Філіп Мары Бінэ]] (1786—1856) — [[матэматык]], механік і [[астраном]]
* [[Жорж Буланжэ]] (1837—1891) — палітычны дзеяч Францыі, [[генерал]]
* [[Жульен Луі Жафруа]] (1743—1814) — літаратурны крытык

{|class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;29%&quot;|[[Выява:Rennes old houses DSC08918.jpg|center|200px]]
| width=&quot;5%&quot;|
| width=&quot;29%&quot;|[[Выява:Palais Saint-Georges, Rennes, Aug 2010.jpg|center|300px]]
| width=&quot;5%&quot;|
| [[Выява:Cour d'Assise.jpg|center|250px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|Традыцыйная [[фахверк]]авая забудова ў цэнтры
|
| align=&quot;center&quot;|Палац Сен-Жорж (XVII стагоддзе), цяпер — [[казармы]]
|
| align=&quot;center&quot;|Інтэр’еры [[Палац парламента Брэтані|палаца парламента Брэтані]]
|}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.ville-rennes.fr/ www.ville-rennes.fr Сайт мэрыі Рэна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070630055442/http://www.ville-rennes.fr/ |date=30 чэрвеня 2007 }}
* [http://www.parlement-bretagne.com Брэтанскі парламент] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210309191939/http://www.parlement-bretagne.com/ |date=9 сакавіка 2021 }}
* [http://france-for-visitors.com/brittany/rennes/index.html Рэн для турыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070508220819/http://france-for-visitors.com/brittany/rennes/index.html |date=8 мая 2007 }} {{Ref-en}}

{{Прэфектуры рэгіёнаў Францыі}}

[[Катэгорыя:Гарады Брэтані]]
[[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Іль і Вілен]]
[[Катэгорыя:Рэн| ]]</text>
      <sha1>l0qumsqv5xhonhrp66behjghyu83nkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браціслава III (раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88705</id>
    <revision>
      <id>5157052</id>
      <parentid>5025206</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="hjpdu0le2duyto0950958jc2f24gwz3" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва                 = Раён Браціслава III
|Арыгінальная назва            = Okres Bratislava III
|Краіна                           = [[Славакія]]
|Уваходзіць у                         = [[Браціслаўскі край]]
|Сталіца                          = [[Браціслава]]
|Уключае                         = 
|Насельніцтва                        = 61 418
  |Год перапісу                   = 2001
  |Шчыльнасць                      = 854
|Плошча                          = 75
|Тэлефонны код                   = 02
|Код аўтамабільных нумароў        = BA
|Карта                            = Okres bratislava III.png
}}
'''Браціслава III''' ({{lang-sk|Okres Bratislava III}}) — раён [[Славакія|Славакіі]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Браціслава|Браціславы]]. У раён уваходзіць гарадскія часткі Вайнары, Новэ Места, Рача.

== Статыстычныя звесткі ==
{{SK|pop}}

'''Нацыянальны склад:'''
* [[Славакі]] 92,7 %
* [[Венгры]] 2,5 %
* [[Чэхі]] 2,0 %

'''Канфэсійны склад:'''
* [[Каталіцызм|Каталікі]] 58,5 %
* [[Лютэранства|Лютэране]] 6,4 %
* [[Усходнія каталіцкія цэрквы|Грэка-католікі]] 0,8 %

== Спасылкі ==
* [http://www.vajnory.sk Вайнары]
* [http://www.banm.sk Новэ Места]
* [http://www.raca.sk Рача] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220312042410/https://www.raca.sk/ |date=12 сакавіка 2022 }}

{{Зноскі}}

{{Браціслаўскі край}}

[[Катэгорыя:Раёны Браціслаўскага края]]</text>
      <sha1>hjpdu0le2duyto0950958jc2f24gwz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олі Рэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91554</id>
    <revision>
      <id>5157089</id>
      <parentid>4442399</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4957" sha1="fpcl623z28m0n2l3c983rvqt7xj08bq" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Рэн (значэнні)}}
{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя        = Олі Рэн
| арыгінальнае імя   = Olli Rehn
| партрэт        = Olli Rehn by Moritz Kosinsky 2.jpg
| памер = 250px
| парадак = 
| тытул       = Еўрапейскі камісар па пытаннях прадпрымальніцтва і інфармацыйнага таварыства
| перыядпачатак = [[12 ліпеня]] [[2004]]
| перыядканец = [[11 лістапада]] [[2004]]
| папярэднік = [[Эркі Лііканен]]
| пераемнік = [[Вівіян Рэдзінг]] (камісар па развіцці інфармацыйнага таварыства);&lt;br /&gt; [[Гюнтэр Ферхойген]] (камісар па пытаннях прадпрымальніцтва і прамысловасці)
| сцяг = Flag of the European Union.svg
| парадак_2 = 
| тытул_2       = Еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння
| перыядпачатак_2 = [[22 лістапада]] [[2004]]
| перыядканец_2 = [[9 лютага]] [[2010]]
| папярэднік_2 = [[Гюнтэр Ферхойген]] і [[Янез Потачнік]]
| пераемнік_2 = [[Штэфан Фюле]]
| сцяг_2 = Flag of the European Union.svg
| парадак_3 = 
| тытул_3       = Еўрапейскі камісар па фінансах
| перыядпачатак_3 = [[9 лютага]] [[2010]]
| перыядканец_3 = 
| папярэднік_3 = [[Хаакін Альмунія]]
| пераемнік_3 = 
| сцяг_3 = Flag of the European Union.svg
| дата нараджэння      = 31.03.1962
| месца нараджэння = [[Мікелі]], [[Фінляндыя]]
| партыя = {{Фінляндыя}} Партыя Цэнтра
| дата смерці =
| адукацыя = [[Макалестэр-каледж]], [[Сент-Пол, Мінесота]] (бакалаўрыят), [[Хельсінкскі ўніверсітэт]] (магістратура)
| прафесія =
| дынастыя =
| бацька =
| жонка =
| дзеці =
| Commons =
}}
'''Олі Ільмары Рэн''', часам '''Олі Рэн''' ({{lang-fi|Olli Ilmari Rehn}}; нар. [[31 сакавіка]] [[1962]] года, {{МН|Мікелі||}}, [[Фінляндыя]]) — фінскі і еўрапейскі палітык, еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння ў 2004-2010, еўрапейскі камісар па фінансах з 2010 года.

Скончыў бакалаўрыят Макалестэр-каледжа ў Сент-Поле, [[Мінесота|штат Мінесота]] (вывучаў эканоміку, міжнародныя адносіны і журналістыку) і [[Хельсінкскі ўніверсітэт]], дзе стаў магістрам палітычных навук. Уступіў у Партыю цэнтра, займаў там розныя кіруючыя пасады, быў членам [[парламент Фінляндыі|фінскага парламента]].

У 1995 годзе Рэн стаў членам [[Еўрапарламент]]а. У 2004 годзе на кароткі час стаў камісарам па пытаннях прадпрымальніцтва і інфармацыйнага грамадства ў камісіі [[Рамана Продзі]], тэрмін дзеяння якой мінаў у тым жа годзе. Свае паўнамоцтвы Олі Рэн дзяліў з прадстаўніком Янам Фігелем. У лістападзе 2004 года Рэн быў прызначаны камісарам па пытаннях пашырэння Еўрасаюза. На гэтай пасадзе Рэн вёў перамоўныя працэсы з прэтэндэнтамі на ўступленне ў Еўрасаюз, у 2007 годзе ў Еўрасаюз увайшлі [[Румынія]] і [[Балгарыя]]. Далейшае пашырэнне, на думку Рэна, павінна закрануць перш за ўсё заходнюю частку Балканскага паўвострава - у прыватнасці, [[Харватыя]] павінна ўвайсці ў Еўрасаюз не пазней за 2012 год.

{{Першая камісія Барозу}}
{{Другая камісія Барозу}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рэн}}
[[Катэгорыя:Еўрапейскія камісары]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Фінляндыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Хельсінкскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Фінляндыі]]</text>
      <sha1>fpcl623z28m0n2l3c983rvqt7xj08bq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блюшчык плюшчападобны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95626</id>
    <revision>
      <id>5157022</id>
      <parentid>5048279</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30771" sha1="f10h40lr8nh9o2xqzn0p1a22iihpr5s" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Блюшчык плюшчападобны
 | image file        = Glechoma hederacea Bluszczyk kurdybanek 001.jpg
 | image title       = 
 | image descr       = Блюшчык плюшчападобны&lt;br /&gt;Агульны выгляд квітнеючай расліны
 | regnum            = Расліны
 | parent            = Glechoma
 | rang              = Від
 | latin             = Glechoma hederacea
 | author            = [[L.]]
 | syn               = 
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Glechoma hederacea
}}
'''Блю́шчык плю́шчападо́бны&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|60}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЛРКЛ&quot;&gt;Назва згодна з {{ЛРКЛ}}&lt;/ref&gt;, Расхо́днік, Каці́ная/Саба́чая мя́та, Го́рлечнік, Скуля́шнік'''&lt;ref name=&quot;БП&quot;&gt;[http://fito.of.by/belflow/glechoma_hederaceae.shtml Будра плющевидная — Блюшчык плюшчападобны (расходнік, горлечнік) — Glechoma hederaceae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080727031622/http://fito.of.by/belflow/glechoma_hederaceae.shtml |date=27 ліпеня 2008 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Буд&quot;&gt;[http://lekmed.ru/lekarstva/lekarstvennye-rasteniya/bydra-plyuschevidnaya.html Будра плющевидная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016114817/http://lekmed.ru/lekarstva/lekarstvennye-rasteniya/bydra-plyuschevidnaya.html |date=16 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; {{Праслухаць|Be-блюшчык.ogg|праслухаць вымаўленне}} (''Glechóma hederácea'')&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;&gt;Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)&lt;/ref&gt; — [[біялагічны від|від]] [[шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[трава|травяністых]] раслін [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Блюшчык|Glechoma}} сямейства {{bt-bellat|Ясноткавыя|Lamiaceae}}. Распаўсюджаны ва [[умераны клімат|ўмераным]] і [[міжземнаморскі клімат|міжземнаморскім]] клімаце [[Еўразія|еўразійскага]] [[кантынент]]а, на асобных тэрыторыях у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]].

На Беларусі з’яўляецца адным з двух відаў роду [[Блюшчык]]. Другі від — {{bt-bellat|блюшчык цвёрдаваласісты|Glechoma hirsuta}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&amp;gen=Glechoma |title=Растения Беларуси |access-date=23 кастрычніка 2011 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306043230/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&amp;gen=Glechoma |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Этымалогія ==
Беларуская назва — скажонае ''плюшчык'', г. зн. «маленькі плюшч»&lt;ref name=&quot;БП&quot;/&gt;. Іншыя назвы ў масе сваёй абыгрываюць падабенства расліны адначасова да мяты і плюшча, і яе ўласцівасць хутка распаўсюджвацца па паверхні зямлі — ''сабачая/каціная мята, расходнік''. Назва ''горлечнік'' можа апісваць будову кветкі&lt;ref name=&quot;БП&quot;/&gt;. [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]] запісана назва ''скуляшнік'' з наступным тлумачэннем: «''Пад лісцем гэтай расліны ўтвараюцца ўвосень маленькія нарасты, а ўсякія нарасты, балячкі і г.д. называюцца па-беларуску '''скулы'''. Адгэтуль назва расліны, да таго ж служыць яна лякарствам супраць усялякіх скул альбо бародавак, балячак і г.д.''&lt;ref&gt;[http://geraldika.by/myproject/referaty/belarus/belprosa/001/005-3.htm Эліза Ажэшка. Людзі і кветкі над Нёманам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118072640/http://geraldika.by/myproject/referaty/belarus/belprosa/001/005-3.htm |date=18 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;».

Рэгіянальныя назвы расліны прыводзіць А. Кісялеўскі&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;/&gt;: На Брэшчыне расходнік гародны, расходнік лесавы&lt;ref&gt;[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897&lt;/ref&gt;, на Гродзеншчыне плюшчык&lt;ref name=&quot;Ан&quot;&gt;{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Glechoma hederacea/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878&lt;/ref&gt;, на Магілёўшчыне каціная мята, мята кашачча, расходнік&lt;ref&gt;Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.&lt;/ref&gt;, на Смаленшчыне каціная мята, сабачча мята&lt;ref name=&quot;Ан&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

== Сінонімы ==
Расліна валодае багатай сінанімікай&lt;ref&gt;[http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/30252/synonymie Tela Botánica] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081202170703/http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/30252/synonymie |date=2 снежня 2008 }}&lt;/ref&gt;:

* {{bt|Nepeta hederacea|([[L.]]) [[Trevis.]], 1842}}&lt;ref name=&quot;USDA NRCS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Glechoma+hederacea&amp;mode=sciname&amp;submit.x=12&amp;submit.y=8 |title=USDA NRCS |access-date=22 кастрычніка 2011 |archive-date=6 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103153/https://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Glechoma+hederacea&amp;mode=sciname&amp;submit.x=12&amp;submit.y=8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{bt|Glechoma micrantha|Boenn. ex Rchb. 1831}}
* {{bt|Glechoma hederacea var. micrantha|P.Fourn. 1937}}
* {{bt|Glechoma rotundifolia|Raf. 1813}}
* {{bt|Glechoma magna|Mérat 1812}}
* {{bt|Glechoma lamiifolia|Schur 1853}}
* {{bt|Glechoma hindenburgiana|Graebn. 1919}}
* {{bt|Glechoma heterophylla|Opiz 1824}}
* {{bt|Glechoma hederacea subsp. glabriuscula|(Neilr.) Gams in Hegi 1927}}
* {{bt|Glechoma bulgarica|Borbás 1893}}
* {{bt|Nepeta glechoma|Benth. 1834}}
* {{bt|Glechoma longicaulis|Dulac 1867}}
* {{bt|Glechoma borealis|Salisb. 1796}}
* {{bt|Chamaeclema hederacea|(L.) Moench}}
* {{bt|Chamaecissos hederaceus|(L.) Nieuwl. &amp; Lunell in Lunell 1916}}
* {{bt|Calamintha hederacea|(L.) Scop.}}

== Батанічнае апісанне ==
[[Файл:Glechoma hederacea Sturm27.jpg|thumb|left|250px|''Блюшчык плюшчападобны''. &lt;br /&gt; [[Батанічная ілюстрацыя]] [[Якаб Штурм|Якаба Штурма]] з кнігі ''Deutschlands Flora in Abbildungen'', 1796]]
[[Файл:Glechoma hederacea ENBLA03.jpg|220px|thumb|Ліст&lt;br /&gt;
Верхняя, ніжняя часткі і край ліста]]

Блюшчык плюшчападобны — шматгадовая трава з паўзучым голым ці пакрытым кароткімі валаскамі [[сцябло]]м даўжынёй 10-40 см, са шматлікімі ўкаранёнымі [[Парастак|парасткамі]]. Сцябло чатырохграннае, укараняецца ў вузлах&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Ніжнія лісткі пупышкападобныя або круглява-пупышкападобныя з доўгімі хвосцікамі, буйнагародчатыя, верхнія круглява-сэрцападобныя на кароткіх хвосціках ці амаль сядзячыя, на сцябле размешчаны супраціўна. Па краях — буйнакруглазубчатыя, голыя ці рассеяна апушаныя кароткімі валаскамі&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.
[[Файл:Glechoma hederacea3 ies.jpg|thumb|250px|left|Верхняя частка квітнеючага сцябла]]
[[Файл:Glechoma hederacea2 ies.jpg|thumb|250px|Кветка]]
[[Кветканос]]ныя пабегі прыўздымаюцца. [[Кветка|Кветкі]] маленькія, трубчастыя, [[Губа, батаніка|двухгубыя]], фіялетавыя або сінявата-ліловыя, блакітнаватыя, рэдка — белыя, сабраныя пучкамі па 3-4 штукі ў [[пазуха, батаніка|пазухах]] сярэдніх і верхніх лістоў. Калякветнік двайны. Вяночак коратка пушысты, верхняя губа яго адваротнасарцавідная, плоская, ніжняя даўжэй верхняй, з трыма яйкападобнымі бакавымі лопасцямі&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. У вяночку 5 пялёсткаў даўжынёй 10-20 мм. Тычынак чатыры, з іх дзве кароткія. Песцік адзін.

[[Формула кветкі]] &lt;math&gt;\downarrow \; K_{(5)} \; [C_{(5)} \; A_{4}] \; G_{\underline{(|2)}}&lt;/math&gt;

[[Цвіценне]] ў маі-жніўні&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

[[Плод]] распадны, складаецца з 4 яйкападобных гладкіх [[Арэшак|арэшкаў]] даўжынёй да 2 мм ад светла-карычневага да цёмна-карычневага колеру. Плады спеюць у чэрвені-жніўні&lt;ref name=&quot;Ruprecht Düll 2005&quot;&gt;Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands Quelle &amp; Meyer Verlag, Wiebelsheim, 2005, S. 224. ISBN 3-494-01397-7.&lt;/ref&gt;.

Каранёвая сістэма складаецца з пучкоў, звязаных з паўзучым карэнішчам, якое таксама трымае 10-20 пабегаў.

Валодае моцным своеасаблівым пахам і горкім, злёгку пякучым, смакам.

=== Размнажэнне ===
[[Файл:Maajala juur.jpg|250px|thumb|Расліна з каранямі]]
З-за вельмі хуткага росту і багатага галінавання, пабегі забяспечваюць [[вегетатыўнае размнажэнне]]. Таксама можа размнажацца карэнішчамі.

Кветкі ў асноўным апыляюцца {{bt-bellat|Чмялі{{!}}чмялямі|Bombus}}, іх наведваюць прадстаўнікі сямействаў {{bt-bellat|Журчалкі|Syrphidae}} і {{bt-bellat|Жужала|Bombyliidae}} (род {{bt-bellat||Bombylius}}), таксама жукі і мурашкі. Журчалкі бяруць толькі пылок&lt;ref name=&quot;Ruprecht Düll 2005&quot;/&gt;.

Таксама на кветкі блюшчыка прылятае мноства дзікіх пчол, у тым ліку {{bt-bellat||Anthophora furcata}}, {{bt-bellat||Anthidum manicatum}}, {{bt-bellat||Anthophora plumipes}}, {{bt-bellat||Anthophora quadrimaculata}}, {{bt-bellat||Osmia aurulenta}}, {{bt-bellat||Osmia caerulentes}}, {{bt-bellat||Osmia uncinata}}. Сярод іншых насякомых-наведвальнікаў называюцца {{bt-bellat||Anthocharis cardamines}}, {{bt-bellat|лімонніца звычайная|Gonepteryx rhamni}} і {{bt-bellat|бялянка бручкавая|Pieris napi}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.floraweb.de/pflanzenarten/schmetterlinge.xsql?suchnr=2711&amp;sipnr=2711&amp; |title=Schmetterlingsfutterpflanze |access-date=23 кастрычніка 2011 |archive-date=18 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118201023/http://floraweb.de/pflanzenarten/schmetterlinge.xsql?suchnr=2711&amp;sipnr=2711&amp; |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Некаторыя насякомыя, у тым ліку {{bt-bellat||Rondaniola bursaria}}&lt;ref&gt;[http://www.bioimages.org.uk/html/r162875.htm Rondaniola bursaria (Bremi) (Lighthouse Gall)]&lt;/ref&gt;, {{bt-bellat||Liposthenes glechomae}}&lt;ref&gt;[http://www.bladmineerders.nl/gallen/liposthenes/glechomae/glechomae.htm Liposthenes glechomae (Linnaeus, 1758)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070908115739/http://www.bladmineerders.nl/gallen/liposthenes/glechomae/glechomae.htm |date=8 верасня 2007 }}&lt;/ref&gt; і {{bt-bellat||Liposthenes latreillei}}&lt;ref&gt;[http://www.bioimages.org.uk/html/r38647.htm Liposthenes latreillei (Kieffer, 1898) (a gall wasp)]&lt;/ref&gt; пакідаюць {{Не перакладзена 3|Гал, біялогія|галы|ru|Галл (биология)}} на яго лістах.

Плады {{Не перакладзена 3|Мірмекахарыя|распаўсюджваюцца мурашкамі|ru|Мирмекохория}}.

=== Генетыка ===
[[Лік храмасом]] роўны 2n = 18, 36. Блюшчык плюшчападобны лічыцца дыплоідным&lt;ref&gt;Manfred A. Fischer (Red.): Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol. Oberösterreichisches Landesmuseum, Linz 2005, ISBN 3-85474-140-5&lt;/ref&gt;.

== Распаўсюджванне і экалогія ==
[[Файл:Glechoma hederacea Minsk.jpg|250px|thumb|Блюшчык плюшчападобны ў [[Мінск]]у]]
Расце па [[хмызняк]]овых зарасніках, у палях, ліставых і змяшаных [[лес|лясах]], на сырых [[луг]]ах і як [[пустазелле]] каля жылля&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Расліна ценевынослівая і аддае перавагу вільготным, цяжкім, урадлівым вапняковым глебам, багатым мінераламі, асабліва злучэннямі азоту. Часцей за ўсё расце на глебах з pH ад 5,5 да 7,5, але добра развіваецца і пры pH 4,0&lt;ref&gt;Hutchings &amp; Price: Glechoma hederacea 1999&lt;/ref&gt;.

Добра пераносіць частую касьбу і ўмераны выпас быдла&lt;ref&gt;Hartmut Dierschke, Gottfried Briemle: Kulturgrasland. Ulmer Verlag, Stuttgart 2002. ISBN 3-8001-3816-6&lt;/ref&gt;.

[[Арэал]]&lt;ref&gt;[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?316891 Па даных ''GRIN''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123055723/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?316891 |date=23 лістапада 2011 }}&lt;/ref&gt; — практычна ўся [[Еўропа]] (уключаючы [[Усходняя Еўропа|Усходнюю]]) і зона [[умераны клімат|ўмеранага клімату]] [[Азія|Азіі]]: паўночны захад [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] ([[Турцыя]]), [[Закаўказзе]] ([[Грузія]] і [[Азербайджан]]), паўночны ўсход [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ([[Казахстан]]), [[Кітай]] (правінцыя [[Сіньцзян]])&lt;ref name=&quot;Губанов&quot;&gt;Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2004. — Т. 3. — С. 124. — ISBN 5-87317-163-7&lt;/ref&gt;.

У [[Расія|Расіі]] сустракаецца ў [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай частцы]], на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і ў [[Дагестан]]е, ва [[Усходняя Сібір|Усходняй]] і [[Заходняя Сібір|Заходняй]] [[Сібір]]ы. Адзінкавыя месцазнаходжанні вядомыя на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

У Беларусі расце па ўсёй тэрыторыі&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Блюшчык плюшчападобны быў занесены і [[натуралізацыя|натуралізаваўся]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], дзе лічыцца злосным пустазеллем у штатах [[Кентукі]], [[Небраска]] і [[Вісконсін]] у [[ЗША]]&lt;ref name=&quot;USDA NRCS&quot;/&gt;.

== Хімічны склад ==
[[Файл:Marco d'Oggiono (attr.) - Girl with Cherries - Metropolitan Museum of Art.jpg|250px|thumb|Дзяўчына з вішнямі. Прыпісваецца {{нп3|Марка д’Аджона||ru|Марко д’Оджоно}}. На дзяўчыне вянок з блюшчыка плюшчападобнага&lt;ref&gt;[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/437332 Girl with Cherries] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]

Надземная частка расліны ўтрымлівае дубільныя рэчывы, {{Не перакладзена 3|горкія рэчывы|горкія рэчывы|cs|Hořčiny}}, [[сапанін]]ы, смолы, [[халін]], эфірныя алеі (0,03-0,06 % у сухой расліне), солі калію, свабодныя [[Амінакіслата|амінакіслоты]]: [[метыянін]], [[цыстэін]], [[сярын]]&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

Наяўнасць свабоднага метыяніну адыгрывае вялікую ролю ў абмене фасфатыдаў, ператвараючы этаналамін у халін і назад&lt;ref&gt;Трутнева Е. А., Ананичев А. В. К фармакологическому и химическому изучению будры плющевидной. Фармакология и токсикология, № 4, 1964&lt;/ref&gt;

У лісці ў перыяд цвіцення ўтрымліваюцца вітамін C (30-32,8 мг%), правітамін А (8,2 мг%).

У кветцы ўтрымліваюцца фруктоза, глюкоза і цукроза ў адносінах 1,0:1,1:3,6. Нектара ў кветцы звычайна 0,3 мкл з сярэдняй колькасцю цукру каля 43 %.

У расліне ўтрымліваюцца {{Нп3|цынеол||ru|Цинеол}}, [[альфапінен]], {{Нп3|апігенін||uk|Апігенін}}, {{Нп3|бэта-сітастэрол||fr|β-sitostérol}}, {{Нп3|барнеол||ru|Борнеол}}, {{Нп3|кафейная кіслата||ru|Кофейная кислота}}, {{Нп3|фярулавая кіслата||fr|Acide férulique}}, {{Нп3|флавоны||fr|Flavone (groupe)}}, [[ёд]], {{Нп3|люцэалін||fr|Lutéoline}}, [[ментол]], {{Нп3|рутазід||ru|Рутозид}}&lt;ref&gt;[http://www.altnature.com/gallery/Ground_Ivy.htm Ground Ivy] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.informationhospitaliere.com/actualite-5886-huile-marc-olive-hypertendus.html De l’huile de marc d’olive pour les hypertendus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303191117/http://www.informationhospitaliere.com/actualite-5886-huile-marc-olive-hypertendus.html |date=3 сакавіка 2016 }} {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

== Значэнне і ўжыванне ==
[[Файл:Glechoma hederacea 01.jpg|250px|thumb|Кветкі блюшчыка прывабныя для многіх насякомых]]
Вяснова-летні доўгаквітнеючы [[меданос]], які дае светла-жоўты духмяны [[мёд]]. Пчолы бяруць з блюшчыка [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]] ва ўмеранай колькасці; вясной наведваюць часцей&lt;ref&gt;Абрикосов Х. Н. и др. Будра плющевидная // [http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu Словарь-справочник пчеловода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu |date=7 студзеня 2012 }} / Сост. Федосов Н. Ф — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 36&lt;/ref&gt;.

Да пачатку вырошчвання хмелю блюшчыкам карысталіся для кансервавання піва з-за наяўнасці ў ім горкіх рэчываў&lt;ref name=&quot;HP&quot;/&gt;.

Змяшчае эфірныя алеі (0,03-0,06 % у сухой расліне), з-за чаго выкарыстоўваецца для араматызацыі і прыгатавання танізуючых напояў. Лісце можна ўжываць у ежу для падрыхтоўкі супоў і ў якасці зялёнага салата&lt;ref&gt;Esther Gallwitz: Kleiner Kräutergarten — Blumen und Kräuter bei den Alten Meistern im Städel, Suhrkamp Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1992, ISBN 3-458-33518-8, S. 140&lt;/ref&gt;.

=== Медыцынскае прымяненне ===
Лекавая расліна, выкарыстоўваецца ў нямецкай і французскай навуковай медыцыне&lt;ref name=&quot;БП&quot;/&gt;.

Выкарыстоўваецца як антысептычны, раназагойваючы сродак, для араматызацыі напояў, паляпшэння смаку і паху мікстур.

У медыцыне [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] расліну выкарыстоўваюць пры [[запаленне лёгкіх|запаленні лёгкіх]], [[бранхіяльная астма|бранхіяльнай астме]], захворваннях [[печань|печані]] і [[жоўцевы пузыр|жоўцевага пузыра]], [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]], скуры, пры [[мочакаменная хвароба|мочакаменнай хваробе]]&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

У народнай медыцыне блюшчык лічыцца адхарквальным, страўнікавым, мачагонным, жоўцегонным, супрацьзапаленчым і болесуцяшальным сродкам. Надземную частку выкарыстоўваюць пры застарэлых грудных катарах, хваробах мачавога пузыра, ліхаманцы, прастудзе, хваробах скуры, горла, селязёнкі, базедавай хваробе, ангінах, бранхіяльнай астме, болях пасля родаў, сухотах лёгкіх, хваробах нырак, печані (жаўтусе і пухлінах)&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;.

У традыцыйнай кітайскай медыцыне блюшчык таксама выкарыстоўваецца для лячэння пнеўманіі і нефрыту&lt;ref&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200019682 Glechoma hederacea in der Flora of China, Volume 17, 1994, S. 118]&lt;/ref&gt;.

Вонкава выкарыстоўваюць пры лячэнні ран, язваў, пухлін&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;, пры пераломах касцей і вывіхах, сутаргах канечнасцей. Свежымі лістамі лечаць каросту і розныя скурныя хваробы. Прымочкі з адвару ўжываюць пры слёзацёку.

У гамеапатыі выкарыстоўваюць эсенцыю са свежых раслін з кветкамі, якая з’яўляецца прафілактычным сродкам супраць [[Атручванне свінцом|атручванняў свінцом]] у мастацкіх майстэрнях і ў малярнай вытворчасці&lt;ref name=&quot;БП&quot;/&gt;.

У ветэрынарыі ўжываюць як глістагонны сродак&lt;ref name=&quot;Буд&quot;/&gt;.

=== Дэкаратыўнае значэнне ===
[[Файл:Glechoma hederacea camp-militaire-st-fuscien 80 11042007 1.jpg|250px|thumb|Покрыва са шматлікіх раслін]]

Хоць шмат дзе і лічыцца пустазеллем, выкарыстоўваецца як дэкаратыўная расліна. Выведзены гатунак з белымі бакамі ліставых пласцінак&lt;ref name=&quot;БП&quot;/&gt;.

З-за схільнасці блюшчыка плюшчападобнага ўтвараць пляцоўкі, поўнасцю пакрытыя дываном з раслін, можа выкарыстоўвацца на клумбах і [[Альпінарый|альпійскіх горках]]&lt;ref&gt;Walter Dietl &amp; Manuel Jorquera: Wiesen- und Alpenpflanzen. Österreichischer Agrarverlag, Wien 2004, ISBN 3-7040-2082-6; Maria Teresa Della Beffa: Der große Naturführer Kräuter. Kaiser Verlag, Klagenfurt 2005, ISBN 3-7043-1314-9&lt;/ref&gt;. З’яўляецца пустазеллем на газоне, бо не дае расці іншым відам раслін.

Кветкі выкарыстоўваюць часам для ўпрыгожвання тартоў.

== Атрутнасць ==
Расліна лічыцца атрутнай, прымаць трэба з асцярожнасцю&lt;ref name=&quot;ЛР&quot;/&gt;. Ёсць указанні на атрутнасць блюшчыка для млекакормячых, асабліва для коней&lt;ref name=&quot;RDK&quot;&gt;Roth, Daunderer, Kormann: Giftpflanzen. Pflanzengifte. Nikol, Hamburg, S. 374f. ISBN 3-933203-31-7 (Nachdruck einer Auflage von 1994)&lt;/ref&gt;, але і для іншых жывёл, напрыклад, грызуноў&lt;ref name=&quot;HP&quot;&gt;Hutchings &amp; Price: Glechoma hederacea 1999.&lt;/ref&gt;. На пашы расліна жывёламі не паядаецца, але засмечанае ёю сена можа выклікаць іх атручванне. У выпадку паглынання блюшчыка адбываецца паражэнне органаў дыхання (ацёк лёгкіх&lt;ref name=&quot;БП&quot;/&gt;), слабасць сэрца, абцяжаранае дыханне, пашырэнне зрэнак, моцнае аддзяленне поту, выцяканне пены з носа, сінюха слізістых абалонак&lt;ref name=&quot;Буд&quot;/&gt;.

Першая дапамога складаецца ў прызначэнні слабільных сродкаў і правядзенні сімптаматычнай тэрапіі (ужыванне ўзбуджальных, сардэчных і іншых сродкаў). Добры тэрапеўтычны эфект дае ўвядзенне хлорыстага кальцыю&lt;ref name=&quot;Буд&quot;/&gt;.

Атручванні ў людзей не зафіксаваныя&lt;ref name=&quot;RDK&quot;/&gt;.

== Збор, перапрацоўка і захоўванне ==
Збіраюць расліну ў перыяд цвіцення, хутка сушаць у цені і захоўваюць у зачыненых скрынках або слоіках, высланых паперай.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1091. Glechoma hederacea L. — Будра плющевидная // [http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gubanov2004_illustr_opred_rast_sred_rossii_3.djvu Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах] — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 124. — ISBN 5-87317-163-7.
* В. И. Чопик, Л. Г. Дудченко, А. Н. Краснова; «Дикорастущие полезные растения Украины» Справочник; Киев, Наукова думка, 1983.
* Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. «Наука и техника». Мн., 1974. 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)

== Спасылкі ==
* {{GRIN|taxon|316891}} {{ref-en}}
* {{EOL|483313}} {{ref-en}}
* {{Плантарыум|17615|Будра плющевидная}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Біялогія}}

[[Катэгорыя:Мятныя]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Меданосныя расліны]]
[[Катэгорыя:Травы]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]</text>
      <sha1>f10h40lr8nh9o2xqzn0p1a22iihpr5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блюшчык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95793</id>
    <revision>
      <id>5157021</id>
      <parentid>5128469</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6273" sha1="2dxzurher1cifg01c973iq2b7qfjxn4" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Блюшчык
 | image file        = Glechoma hederacea Bluszczyk kurdybanek 001.jpg
 | image title       = 
 | image descr       = Блюшчык плюшчападобны&lt;br /&gt;Агульны выгляд квітнеючай расліны
 | regnum            = Расліны
 | parent            = 
 | rang              = Род
 | latin             = Glechoma
 | author            = [[L.]]
 | syn               = 
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Glechoma
 | commons           = Category:Glechoma
 | itis              = 500297
 | ncbi              = 21766
 | eol               = 61046
 | grin              = 4983 
 | ipni              = 20864-1
 | tpl               = 
}}
{{Значэнні|Расходнік}}
'''Блю́шчык''', '''Расходнік'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|60}}&lt;/ref&gt; (''Glechoma'') — [[род]] [[шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[трава|травяністых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Ясноткавыя|Lamiaceae}}. Усяго 10—12 [[Біялагічны від|відаў]], распаўсюджаных у [[лес|лясах]] [[Еўразія|Еўразійскага]] [[кантынент]]а і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]].

== Батанічнае апісанне ==

Шматгадовыя травы з паўзучымі [[сцябло|сцёбламі]] і доўгімі ўкаранёнымі кветаноснымі [[Парастак|парасткамі]] даўжынёй 20—25 см. [[Лісце]] супраціўнае, зубчастае, укрытае валаскамі.

[[Кветка|Кветкі]] маленькія, трубчастыя, двухгубыя, ліловыя, па некалькі ў пазухах лісця. [[Плод]] — цэнобій з 4-х [[Арэшак|арэшкаў]].

== Распаўсюджванне і экалогія ==
Расце па [[хмызняк]]овым зарасніках, у [[лес|лясах]], на [[луг]]ах і як [[пустазелле]] каля жылля.

У прыродзе блюшчык мае шырокае распаўсюджванне — Усходняя і Сярэдняя Еўропа, [[Каўказ]], [[Сібір]], [[Далёкі Усход]], Сярэдняя і Малая Азія, [[Паўночная Амерыка]]&lt;ref name=&quot;USDA NRCS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Glechoma+hederacea&amp;mode=sciname&amp;submit.x=12&amp;submit.y=8 |title=USDA NRCS |access-date=23 кастрычніка 2011 |archive-date=6 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706103153/https://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Glechoma+hederacea&amp;mode=sciname&amp;submit.x=12&amp;submit.y=8 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[Японія]], [[Кітай]], [[Манголія]].

На [[Беларусь|Беларусі]] 2 віды роду: {{bt-bellat|Блюшчык плюшчападобны|Glechoma hederacea}} і {{bt-bellat||Glechoma hirsuta}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&amp;gen=Glechoma |title=Растения Беларуси |access-date=22 лістапада 2011 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306043230/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&amp;gen=Glechoma |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Значэнне і ўжыванне ==
[[Лекавыя расліны|Лекавыя]], меданосныя і [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]] расліны. Блюшчык змяшчае [[эфірныя алеі]], халін і [[дубільныя рэчывы]]; быдлам не ўжываецца. Некаторыя віды ядавітыя.

Свежае лісце блюшчыка выкарыстоўваецца для араматызацыі [[Алкагольныя напоі|алкагольных]] і вырабу танізуючых напояў&lt;ref&gt;Esther Gallwitz: Kleiner Kräutergarten — Blumen und Kräuter bei den Alten Meistern im Städel, Suhrkamp Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1992, ISBN 3-458-33518-8, S. 140&lt;/ref&gt;.

Блюшчык здаўна ўжываўся для прафілактыкі атручванняў [[Свінец|свінцом]] у мастацкіх майстэрнях і ў малярнай вытворчасці, для лячэння пры атручванні [[Цяжкія металы|цяжкімі металамі]]&lt;ref&gt;[http://fito.of.by/belflow/glechoma_hederaceae.shtml Будра плющевидная — Блюшчык плюшчападобны (расходнiк, горлечнiк) — Glechoma hederaceae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080727031622/http://fito.of.by/belflow/glechoma_hederaceae.shtml |date=27 ліпеня 2008 }}&lt;/ref&gt;.

== Віды ==
* {{bt-latbel|Glechoma biondiana|aut=([[Diels]]) [[C.Y.Wu]] &amp; [[C.Chen]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma decolorans|aut=([[Hemsl.]]) [[Turrill]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma grandis|aut=([[A.Gray]]) [[Kuprianova]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma hederacea|aut=[[L.]]|Блюшчык плюшчападобны}}
* {{bt-latbel|Glechoma hindostana|aut=[[Roth]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma hirsuta|aut=[[Waldst.]] &amp; [[Kit.]]|Блюшчык цвёрдаваласісты}}
* {{bt-latbel|Glechoma longituba|aut=([[Nakai]]) [[Kuprian.]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma nivalis|aut=([[Benth.]]) [[Press]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma pharica|aut=([[Prain]]) [[Turrill]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma serbica|aut=[[Halácsy]] &amp; [[Wettst.]]|}}
* {{bt-latbel|Glechoma sinograndis|aut=[[C.Y.Wu]]|}}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|||198—199}}

== Спасылкі ==

* {{GRIN|genus|4983|{{v|12|4|2009}}}}
* {{EOL|61046|{{v|12|4|2009}}}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мятныя]]</text>
      <sha1>2dxzurher1cifg01c973iq2b7qfjxn4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будслаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96043</id>
    <revision>
      <id>5157151</id>
      <parentid>5118969</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22086" sha1="cmzmszw832yjd165a3lkia2ogotyi61" xml:space="preserve">{{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Будслаў
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Мядзельскі
 |сельсавет               = Будслаўскі
 |першае згадванне        = 1504
}}
'''Бу́дслаў'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&amp;q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 &quot;О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки&quot;|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&amp;q_id=4213166|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў.

Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]].

== Назва ==
Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова &quot;буда&quot;, якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}&lt;/ref&gt;.

Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''&quot;Буда&quot;'' або ''&quot;Будскі фэст&quot;'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя.

У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.''

Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''.

У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''.

== Гісторыя ==
[[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]
Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - &quot;будаў&quot;, якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Budsłaŭ. Будслаў (1650) (2).jpg|міні|419x419пкс|Будслаў на гравюры з кнігі бернардына Элеўтэрыя Зеляевіча, 1650 год.]]
Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]&lt;ref&gt;В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.&lt;/ref&gt; падчас пілігрымкі ў Рым.
[[Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1769).jpg|міні|330x330пкс|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]]
[[28 жніўня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і сям'і Далмат-Ісакоўскіх, у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока.

У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква.

У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. 

[[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў.

У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. 

Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі, што выклікала адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка.
[[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|330x330пкс|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]]
У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй.
[[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|330x330пкс|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]]
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]].

Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}&lt;/ref&gt;.

У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]].

У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]].

[[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі.

У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Даўнія выявы мястэчка&quot;&gt;
Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]
Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны.
Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў
Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны
Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст.
Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд.
Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год.
Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
* 1859 — 485 чал., 68 двароў&lt;ref&gt;Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.&lt;/ref&gt;
* 1868 — 259 чал., 48 двароў&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.&lt;/ref&gt;
* 1885 — 327 чал., 50 двароў
* 1907 — 435 чал., 61 двор&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot; /&gt;
* 1921 — 626 чал., 116 двароў&lt;ref&gt;В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.&lt;/ref&gt;
* 1970 — 859 чал., 318 двароў&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot; /&gt;
* 1996 — 721 чал., 300 двароў
* 1997 — 718 чал., 302 двары&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}&lt;/ref&gt;

== Інфраструктура ==
У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі.

== Славутасці ==
[[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]]
* [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я)
* [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783)
** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]]
** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]]
** [[Будслаўскі фэст]]
* Каталіцкая капліца (XIX ст.)
* Плябанія (XIX ст.)
* [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.)

== Страчаная спадчына ==
* Палац Аскеркаў (XVIII ст.)

== Вядомыя асобы ==
* [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец
* [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]]
* [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]]
* [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар
* [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]]
* [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі
* [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|2}}
* Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442].
* Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261].

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]]
* [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by]
* Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Будслаўскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]]
[[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Будслаў| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>cmzmszw832yjd165a3lkia2ogotyi61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apple</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96165</id>
    <revision>
      <id>5157053</id>
      <parentid>5144133</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cicihwahyuni6</username>
        <id>132701</id>
      </contributor>
      <origin>5157053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42480" sha1="mogm667wkbf2f1ttqsc7ssvm58avqjn" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|37|19|55|N|122|1|47|W|type:landmark_region:US-CA}}
{{Іншыя значэнні|Apple (значэнні)}}
{{Іншыя значэнні|Яблык (значэнні)}}
{{Кампанія
| дэвіз = ''Think different''({{lang-be|Думайце інакш}}).
| размяшчэнне = {{Сцяг|ЗША}} [[Куперціна]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = {{nowrap|[[Цім Кук]] ([[CEO]])}}&lt;ref name=&quot;lenta&quot;&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/steave/|title=Стыў Джобс пакінуў пост гендырэктара Apple|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-08-25}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Apple Inc.''' ({{IPA|ˌæp(ə)lˌɪŋk}}, «Эпл», раней — '''''Apple Computer, Inc.''''') — [[ЗША|амерыканская]] [[карпарацыя]], якая праектуе і распрацоўвае бытавую электроніку, [[праграмнае забеспячэнне]] і інтэрнэт-сэрвісы. Адзін з піянераў у вобласці персанальных камп’ютараў&lt;ref name=&quot;znakomtes&quot;&gt;Знакомьтесь: компьютер // Под ред. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. ISBN 5-03-001147-1&lt;/ref&gt; і сучасных шматзадачных [[аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]] з графічным інтэрфейсам. Дзякуючы інавацыйным тэхналогіям і эстэтычнаму дызайну, карпарацыя Apple стварыла ўнікальную рэпутацыю, параўнальную з культам, у індустрыі спажывецкай электронікі&lt;ref&gt;
{{cite web|author=MacNN Staff|date=2006-06-11|url=http://www.macnn.com/articles/06/07/11/apple.google.find.loyalty/|title=Apple, Google tops in loyalty survey|work=Macnn News|publisher=MNM Media, LLC|accessdate=2010-05-19}}&lt;/ref&gt;. Разам з [[Alphabet]], [[Amazon]], [[Meta]], [[Microsoft]] і [[Nvidia]] уваходзіць у [[Big Tech|Вялікую шасцёрку]] амерыканскіх тэхналагічных карпарацый.

У маі 2011 года гандлёвая марка Apple была прызнана [[Спіс самых дарагіх брэндаў свету|самым дарагім брэндам у свеце]] (з ацэнкай у $153,3 млрд) у рэйтынгу міжнароднага даследчага агенцтва Millward Brown&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kim Peterson.|url=http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|title=Apple now world's most valuable brand- MSN Money|publisher=// money.msn.com|accessdate=2011-5-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121851/http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|archivedate=19 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ian Paul|datepublished=|url=http://www.pcworld.com/article/227414/apple_ousts_google_as_top_tech_brand.html|title=Apple Ousts Google as Top Tech Brand|publisher=// pcworld.com|accessdate=2011-5-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Евгений Берлин.|datepublished=|url=http://expert.ru/2011/05/11/ne-tolko-uglevodorodyi/|title=Не только углеводороды|publisher=// expert.ru|accessdate=2011-5-15}}&lt;/ref&gt;, а ў 2017 годзе Apple мае [[Рыначная капіталізацыя|рыначную капіталізацыю]] $628,733 млрд&lt;ref name=&quot;ved_08_2011&quot;&gt;{{cite web|author=Олег Сальманов, Александр Силонов.|datepublished=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/1337978/yabloko_sozrelo|title=Apple паўтарыла поспех Microsoft и Cisco Systems|publisher=// vedomosti.ru|accessdate=2011-8-11}}&lt;/ref&gt;.

Падчас аўкцыёну па продажы акцый кампаніі 2 жніўня 2018 года Apple Inc. сталася першай у свеце кампаніяй з рынкавай капіталізацыяй больш за 1 трлн&lt;ref&gt;Капіталізація Apple подолала позначку в $1 трлн, Finance.ua, 3 жніўня 2018&lt;/ref&gt;. Такім чынам, у гэты дзень кампанія таксама стала самай дарагой публічнай кампаніяй у гісторыі, абагнаўшы па капіталізацыі папярэдняга рэкардсмена — [[PetroChina]] (1,005 трлн долараў у лістападзе 2007 года).

У сярэдзіне жніўня 2020 года капіталізацыя Apple вырасла да 2 трыльёнаў долараў&lt;ref&gt;Доступ к триллионам, Економічна правда, 7 вересня 2020&lt;/ref&gt;. 3 верасня 2020 года кошт кампаніі рэзка ўпаў — на 8 % (180 мільярдаў), што было рэкордам для фондавага рынку, але ўсё роўна кошт склаў больш за 2 трлн долараў&lt;ref&gt;Apple продемонструвала рекордне денне падіння в історії ринку США, Економічна правда, 4 вересня 2020&lt;/ref&gt;.

У студзені 2022 Apple Inc. дасягае рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў ЗША&lt;ref&gt;https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272&lt;/ref&gt;.

Штаб-кватэра — у [[Куперціна]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]].

Apple з’яўляецца [[Публічная кампанія|публічнай кампаніяй]], яе акцыі гандлююцца на [[NASDAQ]] і [[Лонданская фондавая біржа|Лонданскай фондавай біржы]].

== Пра кампанію ==
Прылады, распрацаваныя кампаніяй, уключаюць смартфон [[iPhone]], планшэт [[iPad]], персанальныя камп’ютары серыі [[Mac]] (у тым ліку ноўтбукі [[MacBook Air]], [[MacBook Pro]] і [[MacBook Neo]]), партатыўны медыяплэер [[iPod]], смарт-гадзіннік [[Apple Watch]] і прылады для адсочвання рэчаў [[AirTag]]. Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае кампаніяй, уключае аперацыйныя сістэмы [[Mac OS]] і [[iOS]], медыяплэер [[iTunes]], вэб-браўзер [[Safari]] і мабільныя праграмы [[iLife]] і [[iWork]]. Інтэрнэт-сэрвісы ўключаюць [[iTunes Store]], [[iOS App Store]], [[Mac App Store]] і [[iCloud]].

Apple была заснавана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вазняком]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]] 1 красавіка 1976 года для распрацоўкі і продажу [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Яна была зарэгістраваная як Apple Computer, Inc. 3 студзеня 1977 года. 9 студзеня 2007 г. кампанія была перайменаваная ў Apple Inc., каб адлюстраваць зрух у сваіх прыярытэтах у бок бытавой электронікі, абвешчаны падчас прэзентацыі [[IPhone 2g|першага iPhone]]. 19 сакавіка 2015 года Apple была ўключана ў прамысловы сярэдні паказчык [[Dow Jones &amp; Company|Dow Jones]].

Apple з’яўляецца найбуйнейшай у свеце кампаніяй у галіне [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] па выручцы, найбуйнейшай у свеце тэхналагічнай кампаніяй па актывах і трэцім у свеце вытворцам [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]. 25 лістапада 2014 года, у дадатак да найбуйнейшай у свеце публічнай карпарацыі па рынкавай капіталізацыі, Apple стала першай кампаніяй у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]], якая перавысіла 700 мільярдаў долараў. Станам на ліпень 2015 года ў кампаніі працуе 115 000 штатных супрацоўнікаў, а станам на сакавік 2015 года яна мае 453 рознічныя крамы ў шаснаццаці краінах. [[ITunes Store]] — найбуйнейшая ў свеце крама музыкі.

Гадавы прыбытак кампаніі ў 2017 годзе склаў 229,2 млрд долараў, чысты прыбытак — 48,4 млрд долараў&lt;ref&gt;https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx&lt;/ref&gt;, у 2015 годзе — 233 млрд долараў. Большая частка прыбытку атрымала ад продажаў [[iPhone]] — 55 %, яны прадалі больш за 200 мільёнаў штук у год.

У 2019 годзе кампанія засяродзілася на паслугах, бо смартфоны прыносілі ёй менш за палову прыбытку&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://tehnofan.com.ua/2019/11/17/a-painful-quarter-for-apple-the-giant-sank-to-fourth-place/ Болісний квартал для Apple. Гігант опустився на четверте місце], TehnoFan, 17 листопада 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.segodnya.ua/economics/business/apple-poluchila-rekordnuyu-vyruchku-za-kvartal-1353290.html Apple получила рекордную выручку за квартал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191105192913/https://www.segodnya.ua/economics/business/apple-poluchila-rekordnuyu-vyruchku-za-kvartal-1353290.html |date=5 лістапада 2019 }}, Сегодня, 31 жовтня 2019&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да 2,48 трыльёна долараў, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://business.24tv.ua/nedosyazhna-apple-virobnik-iphone-zalishayetsya-naydorozhchoyu_n1718022 Недосяжна Apple: виробник iPhone залишається найдорожчою компанією світу], 24 канал, 20 серпня 2021&lt;/ref&gt;.

3 студзеня 2022 года Apple стала першай кампаніяй у свеце, якая дасягнула рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў. Гэта было тады, калі акцыі выраслі на 2,91 % да 182,74 долара за акцыю&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ua/ukr/news/kapitalizatsiya-apple-vpervye-dostigla-3-1641239675.html Капіталізація Apple вперше досягла 3 трлн доларів]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://be.delachieve.com/рынкавая-капіталізацыя-apple/ Рынкавая капіталізацыя Apple]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272 Apple стала першою у світі компанією з капіталізацією у 3 трильйони доларів]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/news-apple-kompaniya-kapitalizatsiya/31637913.html Компанія Apple досягла ринкової капіталізації у 3 трильйони доларів]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== 1976—1986 ===
Apple Computer, Inc. была заснаваная ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] 1 красавіка 1976 года [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вознякам]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]], якія сабралі ў сярэдзіне 1970-х свой першы [[персанальны камп’ютар]] на базе працэсара MOS Technology 6502 — [[Apple I]]. Продажы пачаліся ў ліпені 1976 года па цане з 666,66 долараў (па сённяшнім курсе каля 2,5 тысячы долараў).

Apple I быў не першым камп’ютарам, які быў запраграмаваны. Першы прыз належаў камп’ютару [[Altair 8800]], які быў створаны аматарам і распаўсюджваўся па каталогах у 1974 годзе. Аднак, Altair не быў тэхнічна кваліфікаваны як «персанальны камп’ютар», таму што не дазваляў збіраць і здабываць даныя праз карыстальніцкія праграмы.

[[File:Apple II-IMG 7067c.jpg|thumb|Apple II]]
У канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў [[Apple II]], выпушчаны 16 красавіка 1977 года, быў самым распаўсюджаным персанальным камп’ютарам у свеце таго часу. Ён меў каляровую графіку і адкрытую архітэктуру, выкарыстоўваючы магнітныя стужкі замест картрыджаў з магнітнай стужкай. Было прададзена больш за 5 мільёнаў камп’ютараў Apple II.

У канцы 70-х гадоў у Apple Computer ужо быў штат камп’ютарных дызайнераў. У маі 1980 года кампанія выпусціла [[Apple III]], спрабуючы канкураваць з [[IBM]] і [[Microsoft]].

[[File:Apple-lisa-1.jpg|thumb|Apple Lisa]]
Стыў Джобс пачаў працаваць над [[Apple Lisa]] яшчэ ў 1978 годзе, але быў выключаны з каманды праз барацьбу і прыняў танны камп’ютарны праект [[Джэф Рэскін|Джэфа Рэскіна]], [[Macintosh]]. У 1983 годзе Ліза выйграла гонку, але з-за высокай цаны яе вытворчасць спынілася.

[[File:Macintosh, Google NY office computer museum cropped.png|thumb|Macintosh 128K]]
Затым, у 1984 годзе, Apple Computer прадставіла новы 32-разрадны [[Macintosh]], першы камерцыйна паспяховы персанальны камп’ютар з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам]], у якім замест [[Інтэрфейс каманднага радка|інтэрфейсу каманднага радка]] выкарыстоўвалася [[Камп’ютарная мыш|мыш]]. Першапачаткова Macintosh быў паспяховым у продажах, але наступныя продажы былі не такімі моцнымі. Прычына таму, зноў жа, высокі кошт. Лёс камп’ютара змяніўся з моманту з’яўлення LaserWriter, першага [[Лазерны прынтар|лазернага прынтара (друкаркі)]], і PageMaker, ранняга настольнага выдавецкага пакета. Галоўнай перавагай Mac быў рэвалюцыйны цяпер графічны інтэрфейс.

У сакавіку 1981 года Вазняк трапіў у авіякатастрофу і часова звольніўся. Праблемы з продажам [[Apple III]] прывялі да таго, што Джобсу прыйшлося звольніць 40 супрацоўнікаў. У прэсе хадзілі чуткі пра бліжэйшы канец Apple Computer.

У пачатку 1983 года Джобс з-за няздольнасці справіцца з праблемамі запрасіў [[Джон Скалі|Джона Скалі]] на пасаду генеральнага выканаўчага дырэктара кампаніі, які ў той час займаў аналагічную пасаду ў PepsiCo. У красавіку 1983 года Скалі заняла новую пасаду. Стыў Джобс перажываў няўдачы кампаніі як свае, таму паміж ім і Скалі ўзнікла непаразуменне.

У 1985 годзе [[прэзідэнт ЗША]] [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональд Рэйган]] узнагародзіў Джобса і Вазняка медалямі за тэхнічны прагрэс.

=== 1986—1997 ===
[[File:Powerbook 100 pose.jpg|thumb|PowerBook 100]]
Пасля выпуску Macintosh Portable у 1989 годзе Apple Computer, вывучыўшы хвалюючыя ўрокі, у 1991 годзе прэзентавала PowerBook, які ўсталяваў сучасную форму і эрганоміку ноўтбука. Партатыўны Macintosh быў распрацаваны, каб быць такім жа магутным, як настольны, важыў 17 фунтаў(каля 7.7 кг) і меў 12-гадзінны акумулятар і быў прададзены менш за 100 000 адзінак. Powerbook важыў 7 фунтаў (каля 3 кг), меў 3-гадзінны акумулятар і за першы год продажу сабраў $1 000 000 000. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла System 7, сур’ёзнае абнаўленне аперацыйнай сістэмы, якое дадало колер у інтэрфейс і прадставіла новыя магчымасці. Гэта заставалася архітэктурнай асновай для [[Mac OS]] да 2001 года. Часопіс MacAddict назваў перыяд з 1989 па 1991 год «Першым залатым векам» Macintosh.

[[File:Apple Newton MessagePad 100 with stylus.jpg|thumb|Apple Newton MessagePad]]
Пасля поспеху Macintosh Apple Computer выпусціла некалькі ліній новых мадэляў камп’ютараў, што дрэнна адбілася на кампаніі, бо спажыўцы не бачылі паміж імі розніцы; эксперыментавала са шматлікімі іншымі прадуктамі, такімі як лічбавыя камеры, партатыўныя прайгравальнікі кампакт-дыскаў, тэлевізійныя прадукты і г.д., якія таксама пацярпелі няўдачу. У рэшце рэшт, усё гэта згубна адбілася на Apple, і яе частка рынку і цэны на акцыі ўпалі.

У пачатку 1990-х гадоў Apple Computer распрацавала альтэрнатыўныя платформы для [[Macintosh]], такія як A/UX. Стандартная платформа састарэла; акрамя таго, Apple Computer канкурыравала з OS / 2 і [[UNIX]]. Mac мусіў быў змяніць платформу на новую або перапрацаваць, каб пастаўляцца з новым абсталяваннем.

У 1994 годзе Apple уступіла ў саюз з [[IBM]] і [[Motorola]]. Мэтай было стварэнне новай камп’ютарнай платформы PowerPC Reference Platform, якая б выкарыстоўвала абсталяванне IBM і Motorola ў спалучэнні з праграмным забеспячэннем Apple. Прафсаюз спадзяваўся, што PReP пакіне PC далёка ззаду. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла [[Power Macintosh]], першы камп’ютар кампаніі, у якім выкарыстоўваўся працэсар IBM [[PowerPC]].

У 1996 годзе прэзідэнта Apple Computer Майкла Спіндлера змяніў Гіл Амеліа. Ён рабіў шмат зменаў у кампаніі, уключаючы масавыя звальненні. Пасля шматлікіх няўдалых спроб палепшыць Mac OS, Амеліа хацеў купіць [[NeXT]] і яго аперацыйную сістэму [[NeXTSTEP]]. 9 ліпеня 1997 года Гіль Амеліа быў звольнены саветам дырэктараў пасля трох гадоў маніторынгу рэкордна нізкіх паказчыкаў і прычынення фінансавых страт. Пачалася рэструктурызацыя вытворчай лініі кампаніі.

У 1997 годзе Стыў Джобс абвясціў аб стварэнні версіі [[Microsoft Office]] для Macintosh. 10 лістапада 1997 года Apple Computer запусціла [[Apple Store]], што сведчыла аб новай стратэгіі вытворчасці.

=== 1997—2011 ===
[[File:Apple iMac 3G (32871141127).jpg|thumb|iMac G3]]
15 жніўня 1998 года Apple Computer выпусціла новы камп’ютар: [[iMac]]. [[Джонатан Айв]], які пазней распрацаваў [[iPod]] і [[iPhone]], быў кіраўніком каманды дызайнераў iMac. iMac паказаў сучасныя тэхналогіі і ўнікальны дызайн. За першыя пяць месяцаў было прададзена больш за 800 000 машын, што прынесла кампаніі прыбытак упершыню з 1993 года.

Пасля гэтага Apple Computer купіла некалькі кампаній і праграмнае забеспячэнне [[Macromedia]] [[Final Cut Pro|Final Cut]], што сведчыла аб пашырэнні кампаніі ў бок рынку лічбавых тэхналогій. У наступным годзе Apple Computer выпусціла два прадукты для рэдагавання відэа: [[iMovie]] для звычайных карыстальнікаў і [[Final Cut Pro]] для прафесіяналаў. У 2002 годзе Apple Computer набыла Nothing Real са сваёй перадавой праграмай лічбавай кампазіцыі Shake.

[[Mac OS X]], заснаваная на [[OPENSTEP]] ад NeXT і [[BSD Unix]], была выпушчаная 24 сакавіка 2001 года. Засяроджаная як на звычайных, так і на прафесійных карыстальніках, Mac OS X імкнулася аб’яднаць стабільнасць, надзейнасць і бяспеку [[Unix]] з простым у выкарыстанні перапрацаваным інтэрфейсам. Каб дапамагчы карыстальнікам перайсці з [[Mac OS 9]] на Mac OS X, новая аперацыйная сістэма дазволіла выкарыстоўваць праграмы OS 9 з выкарыстаннем класічнага асяроддзя.

[[File:IPod family.png|thumb|iPod]]
У 2001 годзе Apple Computer дэманструе дакладнае трапленне ў мэту, выпускаючы iPod, што сталася сапраўднай рэвалюцыяй у свеце музычных плэераў.

[[File:IMac G4 sunflower7.png|thumb|iMac G4]]
У 2003 годзе быў прадстаўлены [[iTunes Store]] — сэрвіс, які дазваляе купляць музыку і слухаць яе як на плэеры, так і на камп’ютары. Тады ж Джобс рэалізаваў магчымасць паштучнага набыцця песень. Гуказапісвальныя лэйблы выказвалі асцярогі, але Стыў стаяў на сваім. Тым больш, супраць легальнай пакупкі існавала магчымасць проста спампаваць упадабаную песню з сеткі.

На [[Apple Worldwide Developers Conference|Міжнароднай канферэнцыі распрацоўшчыкаў]] 6 чэрвеня 2005 года Стыў Джобс абвясціў, што Apple Computer пачне вырабляць камп’ютары Macintosh з працэсарамі [[Intel]] у 2006 годзе. 10 студзеня 2006 года новыя [[MacBook Pro]] і [[iMac]] сталі першымі камп’ютарамі Apple Computer, у якіх выкарыстоўваліся працэсары Intel [[Intel Core|Core Duo]].

7 жніўня 2006 года Apple Computer цалкам перавяла ўсю лінейку камп’ютараў Macintosh на чыпы Intel. [[Power Macintosh|Power Mac]], [[iBook]] і [[PowerBook]] былі зняты з вытворчасці, а ім на змену прыйшлі [[MacPro]], [[MacBook]] і [[MacBook Pro]]. Apple Computer таксама прадставіла [[Boot Camp]], каб дапамагчы карыстальнікам усталяваць [[Windows XP]] або [[Windows Vista]] на Mac разам з Mac OS X.

Поспех Apple Computer у гэты перыяд прывёў да павелічэння яе акцый. У перыяд з 2003 па 2006 год кошт вырас больш чым у 10 разоў — з 6 долараў за акцыю да 80 долараў, а ў маі 2007 года цана склала больш за 100 долараў. 25 лютага 2012 года кошт акцый Apple стаў новым рэкордам — да 535,4 долара за акцыю. У пачатку 2014 года кошт акцый Apple Computer складала каля 650 долараў за акцыю, таму кампанія вырашыла падзяліць акцыі. Такім чынам, кожная акцыя была падзелена на 7 акцый коштам 92 $ кожная. Такім чынам, кошт фінансавых [[Каштоўная папера|каштоўных папер]], якія належаць акцыянерам, не змяніўся, змянілася толькі колькасць гэтых акцый.

[[File:IPhone First Generation.jpg|thumb|iPhone]]
У 2007 году мінула самая знакамітая прэзентацыя Apple, на якой быў прадстаўлены [[IPhone 2g|першы iPhone]]. Гэта быў сапраўдны прарыў, які дазваляў атрымліваць доступ да мноства розных функцый у пару дотыкаў. Сама прэзентацыя лічыцца эталоннай, яе паказваюць на навучаннях па прамоўніцкаму мастацтву і яна выдатна дэманструе тое, якім быў Стыў Джобс — як ён выдатна ўмеў працаваць з публікай. Там жа [[Стыў Джобс]] паведаміў, што ў прадуктовай лінейцы кампаніі ўжо шмат прылад, якія не з’яўляюцца камп’ютарамі і абвесціў, што кампанію змяняе сваю назву з Apple Computer, Inc. на Apple, Inc.

У 2008 годзе кампанія зноў скалынае рынак, але на гэты раз з ашаламляльным прадуктам [[MacBook Air]], які Стыў Джобс літаральна дастаў з канверту перед публікай.

У 2010 годзе прайшла прэзентацыя першага пакалення [[iPad]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://rozetked.me/articles/5472-istoriya-brenda-apple История бренда Apple]&lt;/ref&gt;

=== 2011 — наш час ===
25 жніўня 2011 года генеральным дырэктарам кампаніі стаў [[Цім Кук]].

У 2014 годзе выходзіць першая версія [[Apple Watch]], якія неўзабаве становіцца самым папулярным разумным гадзіннікам у свеце. Тады ж з’яўляецца [[Apple Pay]], сістэма аплаты, якая дазваляе забыцца аб фізічным існаванні банкаўскай карты. Следам адбываецца прэзентацыя [[CarPlay]] — аўтамабільнай бартавой сістэмы, якая працуе сумесна з мабільнымі прыладамі кампаніі.

[[File:Apple Watch Demo.jpg|thumb|Apple Watch]]
У 2015 годзе карыстальнікам стаў даступны музычны стрымінгавы сэрвіс [[Apple Music]], які дазваляе атрымаць доступ да ўсёй бібліятэцы iTunes у рамках адной падпіскі, з магчымасцю праслухоўвання трэкаў афлайн.

У 2016 годзе кампанія прадстаўляе самастойны прадукт — [[AirPods]] — пераасэнсаванне бесправадных навушнікаў.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

У 2017 годзе, пасля зніжэння продажаў, СМІ паведамлялі аб зніжэнні заробкаў топ-менеджараў кампаніі. Так, Цім Кук у 2016 годзе атрымаў на 1,55 мільёна менш, 8,85 мільёна долараў. Акрамя таго, Кук прадаў акцыі за 136 мільёнаў долараў. Фінансавы дырэктар Apple Лука Маэстра і старшы віцэ-прэзідэнт па рознічным гандлі Анжэла Арэндс атрымлівалі гадавую зарплату ў памеры 23 млн долараў кожны, што на 2 млн долараў менш, чым у 2015 годзе.

Гэта звязана са зніжэннем аб’ёмаў продажаў і, адпаведна, прыбытку. У 2016 годзе Apple прадала 215,6 мільярда долараў — на 7,7 % менш, чым у папярэднім годзе. Прыбытак склаў 60 мільярдаў долараў — на 15,7 % менш&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/ukrainian/news-38541180 Керівнику Apple урізали зарплату через падіння продажів], 7 січня 2017, БіБіСі&lt;/ref&gt;.

Каб вырашыць праблему эфектыўнай [[Перапрацоўка адходаў|утылізацыі]], якая дазваляе здабываць са старых тэлефонаў каштоўныя кампаненты, якія можна выкарыстоўваць у другі раз, у красавіку 2018 года кампанія Apple распрацавала і вырабіла спецыяльнага робата пад назвай Daisy. Робат Daisy здольны разбіраць дзевяць розных мадэляў iPhone на хуткасці да 200 тэлефонаў у гадзіну.

У 2018 годзе стала вядома, што кампанія працуе над новым гібрыдным персанальным камп’ютарам з падтрымкай [[LTE]], які павінен працаваць на [[ARM]]-працэсарах уласнай вытворчасці. Гэты камп’ютар мусіў быць абсталяваны [[GPS]], слотам для SIM-карты, компасам і абаронай ад вільгаці. Ён павінен падтрымліваць [[EFI]], сістэму загрузкі для [[MacOS]], падобную BIOS&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tokar.ua/read/24800 |title=Apple секретно розробляє сенсорний гібридний комп’ютер Star із підтримкою LTE |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=28 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528024920/https://tokar.ua/read/24800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку лета 2018 года кампанія адкрыла ў Індыі завод па вытворчасці ўласных смартфонаў. Індыйскі рынак вельмі адчувальны да кошту мабільных тэлефонаў, да таго ж высокія падаткі ў 15-20 % на замежныя смартфоны. У Індыі збіраюць iPhone 6S і iPhone SE. Станам на ліпень 2018 года вытворчасць смартфонаў у Індыі не паўплывала на продаж амерыканскіх смартфонаў — у 2017 годзе іх было прададзена 3,2 мільёна штук, у першым паўгоддзі 2018 года 1 мільён, што складае ўсяго 2 %&lt;ref&gt;[https://itc.ua/news/v-pervoy-polovine-2018-goda-apple-prodala-v-indii-menee-1-mln-smartfonov/ В первой половине 2018 года Apple продала в Индии менее 1&amp;nbsp;млн смартфонов], 16.07.2018, Вадим Карпусь, itc.ua&lt;/ref&gt;.

Пасля росту кошту акцый і, адпаведна, кошту кампаніі (пік у кастрычніку 2018 г.) у студзені 2019 г. кошт кампаніі ацэньваўся ў 680 млрд долараў&lt;ref&gt;[https://hromadske.ua/posts/vartist-apple-zmenshilas-u-16-raza-za-ostanni-3-misyaci-cherez-skorochennya-dohodiv Вартість Apple зменшилась у 1,6 раза за останні 3 місяці через скорочення доходів], Громадська, 4 січня 2019&lt;/ref&gt;. У выніку кампанія апусцілася з першага месца (калі яно каштавала больш за трыльён долараў) на чацвёртае, прапусціўшы [[Amazon]], [[Microsoft]] і [[Alphabet Inc.]] Apple прайграла шэраг судовых працэсаў з вытворцам чыпаў [[Qualcomm]] у [[Кітай|Кітаі]] і Германіі, таму гэтыя краіны маглі забараніць продаж некаторых кампаній мабільнай сувязі.

У 2018 і 2019 гадах продажы смартфонаў упалі настолькі, што кампанія апусцілася на 4-е месца сярод вытворцаў смартфонаў (у 2015 годзе — на другое месца)&lt;ref&gt;[https://pingvin.pro/gadgets/samsung-apple-ta-huawei-lidery-svitovogo-rynku-smartfoniv.html Samsung, Apple та Huawei&amp;nbsp;— лідери світового ринку смартфонів], ПінгвінПро, 17 жовтня, 2015&lt;/ref&gt;, упусціўшы [[Samsung]], [[Huawei]] і [[Oppo]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пастаўкі Apple у першым квартале 2019 года склалі 43 мільёны, Oppo — 25 мільёнаў, але ў наступным другім квартале Oppo абагнала Apple, паставіўшы 36 мільёнаў смартфонаў (+43 %), у параўнанні з 35 мільёнамі ў Apple (зніжэнне −19 %).

[[File:Macbook Air M1 Silver PNG.png|thumb|MacBook Air M1]]
У 2020 годзе кампанія некалькі разоў закрывала свае гандлёвыя кропкі з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]]. У снежні 2020 года было закрыта каля 20 % крам&lt;ref&gt;[https://www.ixbt.com/news/2020/12/20/apple-zakryla-pochti-20-svoih-magazinov.html Apple закрыла почти 20&amp;nbsp;% своих магазинов], ixbt.com, 20 декабря 2020&lt;/ref&gt;. Таксама з-за пандэміі кампанія была вымушана перавесці супрацоўнікаў на аддаленую працу. Рашэнне застаецца ў сіле да 2022 года.&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&amp;uuid=72f3b9a8-0ca2-11ec-ba37-676559414a53&amp;url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAyMS0wOC0yMC9hcHBsZS1kZWxheXMtb2ZmaWNlLXJldHVybi10by1hdC1sZWFzdC1qYW51YXJ5LWFmdGVyLWNvdmlkLXN1cmdlP3NybmQ9bWFya2V0cy12cCZzcmVmPVdKS1ZJNW5L Bloomberg — Are you a robot?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-otlozhila-vozvrashchenie-sotrudnikov-1629453698.html Apple відклала повернення співробітників в офіси до 2022 року]&lt;/ref&gt;

У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да $2,48 трлн, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце, за ёй — Microsoft — $2,2 трлн, Saudi Aramco — 1,9, Alphabet — 1,83, Amazon — 1,64 трлн долараў і Facebook — 1.01. Прагназуецца, што капіталізацыя Apple да канца года вырасце да 3 трыльёнаў долараў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 2021 годзе кампанія абвясціла аб распрацоўцы ўласнага [[Электрамабіль|электрамабіля]]. Галоўная ідэя аўтамабіля Apple — татальная лічбавізацыя. Выпуск першых мадэляў Apple Car запланаваны на 2025 год.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-nachat-proizvodstvo-elektromobiley-1630660296.html Apple може почати виробництво електромобілів в 2024]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gizchina.com/2021/08/12/apple-car-project-might-be-organized-by-hyundai-motor-company/ Apple Car Project Might Be Organized By Hyundai Motor Company]&lt;/ref&gt;

10 верасня 2021 года суд ЗША пастанавіў Apple Inc. дазволіць распрацоўшчыкам іншых дадаткаў выкарыстоўваць альтэрнатыўныя спосабы аплаты ў абыход [[App Store]]&lt;ref&gt;[https://www.cnbc.com/2021/09/10/epic-games-v-apple-judge-reaches-decision-.html Apple can no longer force developers to use in-app purchasing, judge rules in Epic Games case]&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Назва фірмы паходзіць ад {{lang-en|apple}} (''яблык''), выява яблыка выкарыстана ў лагатыпе.

Да [[9 студзеня]] [[2007]] года афіцыйнай назвай карпарацыі на працягу больш 30 гадоў было ''«Apple Computer»''. Адмова ад слова ''«Computer»'' у назве дэманструе змену асноўнага фокусу карпарацыі з традыцыйнага для яе рынка камп’ютарнай тэхнікі на рынак бытавой электронікі.
* Імя Apple Джобс прапанаваў з-за таго, што ў гэтым выпадку тэлефонны нумар фірмы ішоў у тэлефонным даведніку прама перад «[[Atari]]»&lt;ref&gt;Знакомьтесь: компьютер. Пер. с англ. Под ред. и с предисл. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. — 240 с, ил. ISBN 5-03-001147-1&lt;/ref&gt;.
* «[[Мекінтош, сорт|Macintosh]]» — сорт яблыкаў, які прадаваўся ў ЗША — любімы сорт яблыкаў [[Джэф Раскін|Джэфа Раскіна]], які быў кіраўніком і распрацоўшчыкам праекта Macintosh перад тым, як гэту пасаду заняў [[Стыў Джобс]].

== Прадукты ==
=== Mac ===
Макі, якія ў цяперашні час прадаюцца, з’яўляюцца:
* [[MacBook]]: уведзены ў 2015.
* [[MacBook Air]]: уведзены ў 2008.
* [[MacBook Pro]]: уведзены ў 2006.
* [[Mac Mini]]: уведзены ў 2005.
* [[iMac]]: уведзены ў 1998.
* [[Mac Pro]]: уведзены ў 2006.

=== iPad ===
З моманту свайго запуску, карыстальнікі iPad спампавалі тры мільярды праграм. Агульная колькасць загрузак App Store складае больш за 75 млрд.

=== iPod ===
=== iPhone ===
=== Apple TV ===
=== Apple Watch ===
Apple Watch быў запушчаны Цімам Кукам 9 верасня 2014 года, і выпушчаны 24 красавіка 2015.

=== Электрычныя транспартныя сродкі ===
Згодна Sydney Morning Herald, кампанія Apple хоча пачаць вытворчасць электрычнага аўтамабіля з аўтаномным кіраваннем, як толькі Apple к 2020 прадпрыме намаганні па наборы экспертаў батарэй з A123 Systems, LG Chem, Samsung Electronics, Panasonic, Toshiba, Johnson Controls, і Tesla Motors.

=== Софт ===
=== Apple SIM ===
{{зноскі|3}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Apple Inc.}}
*{{Афіцыйны сайт}}

{{Праграмнае забеспячэнне Apple}}
{{Apple}}
{{NASDAQ-100}}
{{Dow Jones Global Titans 50}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Apple| ]]
[[Катэгорыя:Вытворцы праграмнага забеспячэння ЗША]]
[[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютараў ЗША]]
[[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]]</text>
      <sha1>mogm667wkbf2f1ttqsc7ssvm58avqjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157186</id>
      <parentid>5157053</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Apple SIM */ афармленне</comment>
      <origin>5157186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42502" sha1="axvym961ro9w002pgsdzze6zgfpeaia" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|37|19|55|N|122|1|47|W|type:landmark_region:US-CA}}
{{Іншыя значэнні|Apple (значэнні)}}
{{Іншыя значэнні|Яблык (значэнні)}}
{{Кампанія
| дэвіз = ''Think different''({{lang-be|Думайце інакш}}).
| размяшчэнне = {{Сцяг|ЗША}} [[Куперціна]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = {{nowrap|[[Цім Кук]] ([[CEO]])}}&lt;ref name=&quot;lenta&quot;&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/steave/|title=Стыў Джобс пакінуў пост гендырэктара Apple|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-08-25}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Apple Inc.''' ({{IPA|ˌæp(ə)lˌɪŋk}}, «Эпл», раней — '''''Apple Computer, Inc.''''') — [[ЗША|амерыканская]] [[карпарацыя]], якая праектуе і распрацоўвае бытавую электроніку, [[праграмнае забеспячэнне]] і інтэрнэт-сэрвісы. Адзін з піянераў у вобласці персанальных камп’ютараў&lt;ref name=&quot;znakomtes&quot;&gt;Знакомьтесь: компьютер // Под ред. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. ISBN 5-03-001147-1&lt;/ref&gt; і сучасных шматзадачных [[аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]] з графічным інтэрфейсам. Дзякуючы інавацыйным тэхналогіям і эстэтычнаму дызайну, карпарацыя Apple стварыла ўнікальную рэпутацыю, параўнальную з культам, у індустрыі спажывецкай электронікі&lt;ref&gt;
{{cite web|author=MacNN Staff|date=2006-06-11|url=http://www.macnn.com/articles/06/07/11/apple.google.find.loyalty/|title=Apple, Google tops in loyalty survey|work=Macnn News|publisher=MNM Media, LLC|accessdate=2010-05-19}}&lt;/ref&gt;. Разам з [[Alphabet]], [[Amazon]], [[Meta]], [[Microsoft]] і [[Nvidia]] уваходзіць у [[Big Tech|Вялікую шасцёрку]] амерыканскіх тэхналагічных карпарацый.

У маі 2011 года гандлёвая марка Apple была прызнана [[Спіс самых дарагіх брэндаў свету|самым дарагім брэндам у свеце]] (з ацэнкай у $153,3 млрд) у рэйтынгу міжнароднага даследчага агенцтва Millward Brown&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kim Peterson.|url=http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|title=Apple now world's most valuable brand- MSN Money|publisher=// money.msn.com|accessdate=2011-5-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119121851/http://money.msn.com/investment-advice/article.aspx?post=efa54f25-7e84-4d5a-85df-e5a9ef6146c1|archivedate=19 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ian Paul|datepublished=|url=http://www.pcworld.com/article/227414/apple_ousts_google_as_top_tech_brand.html|title=Apple Ousts Google as Top Tech Brand|publisher=// pcworld.com|accessdate=2011-5-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Евгений Берлин.|datepublished=|url=http://expert.ru/2011/05/11/ne-tolko-uglevodorodyi/|title=Не только углеводороды|publisher=// expert.ru|accessdate=2011-5-15}}&lt;/ref&gt;, а ў 2017 годзе Apple мае [[Рыначная капіталізацыя|рыначную капіталізацыю]] $628,733 млрд&lt;ref name=&quot;ved_08_2011&quot;&gt;{{cite web|author=Олег Сальманов, Александр Силонов.|datepublished=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/1337978/yabloko_sozrelo|title=Apple паўтарыла поспех Microsoft и Cisco Systems|publisher=// vedomosti.ru|accessdate=2011-8-11}}&lt;/ref&gt;.

Падчас аўкцыёну па продажы акцый кампаніі 2 жніўня 2018 года Apple Inc. сталася першай у свеце кампаніяй з рынкавай капіталізацыяй больш за 1 трлн&lt;ref&gt;Капіталізація Apple подолала позначку в $1 трлн, Finance.ua, 3 жніўня 2018&lt;/ref&gt;. Такім чынам, у гэты дзень кампанія таксама стала самай дарагой публічнай кампаніяй у гісторыі, абагнаўшы па капіталізацыі папярэдняга рэкардсмена — [[PetroChina]] (1,005 трлн долараў у лістападзе 2007 года).

У сярэдзіне жніўня 2020 года капіталізацыя Apple вырасла да 2 трыльёнаў долараў&lt;ref&gt;Доступ к триллионам, Економічна правда, 7 вересня 2020&lt;/ref&gt;. 3 верасня 2020 года кошт кампаніі рэзка ўпаў — на 8 % (180 мільярдаў), што было рэкордам для фондавага рынку, але ўсё роўна кошт склаў больш за 2 трлн долараў&lt;ref&gt;Apple продемонструвала рекордне денне падіння в історії ринку США, Економічна правда, 4 вересня 2020&lt;/ref&gt;.

У студзені 2022 Apple Inc. дасягае рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў ЗША&lt;ref&gt;https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272&lt;/ref&gt;.

Штаб-кватэра — у [[Куперціна]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]].

Apple з’яўляецца [[Публічная кампанія|публічнай кампаніяй]], яе акцыі гандлююцца на [[NASDAQ]] і [[Лонданская фондавая біржа|Лонданскай фондавай біржы]].

== Пра кампанію ==
Прылады, распрацаваныя кампаніяй, уключаюць смартфон [[iPhone]], планшэт [[iPad]], персанальныя камп’ютары серыі [[Mac]] (у тым ліку ноўтбукі [[MacBook Air]], [[MacBook Pro]] і [[MacBook Neo]]), партатыўны медыяплэер [[iPod]], смарт-гадзіннік [[Apple Watch]] і прылады для адсочвання рэчаў [[AirTag]]. Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае кампаніяй, уключае аперацыйныя сістэмы [[Mac OS]] і [[iOS]], медыяплэер [[iTunes]], вэб-браўзер [[Safari]] і мабільныя праграмы [[iLife]] і [[iWork]]. Інтэрнэт-сэрвісы ўключаюць [[iTunes Store]], [[iOS App Store]], [[Mac App Store]] і [[iCloud]].

Apple была заснавана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вазняком]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]] 1 красавіка 1976 года для распрацоўкі і продажу [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Яна была зарэгістраваная як Apple Computer, Inc. 3 студзеня 1977 года. 9 студзеня 2007 г. кампанія была перайменаваная ў Apple Inc., каб адлюстраваць зрух у сваіх прыярытэтах у бок бытавой электронікі, абвешчаны падчас прэзентацыі [[IPhone 2g|першага iPhone]]. 19 сакавіка 2015 года Apple была ўключана ў прамысловы сярэдні паказчык [[Dow Jones &amp; Company|Dow Jones]].

Apple з’яўляецца найбуйнейшай у свеце кампаніяй у галіне [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] па выручцы, найбуйнейшай у свеце тэхналагічнай кампаніяй па актывах і трэцім у свеце вытворцам [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]. 25 лістапада 2014 года, у дадатак да найбуйнейшай у свеце публічнай карпарацыі па рынкавай капіталізацыі, Apple стала першай кампаніяй у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]], якая перавысіла 700 мільярдаў долараў. Станам на ліпень 2015 года ў кампаніі працуе 115 000 штатных супрацоўнікаў, а станам на сакавік 2015 года яна мае 453 рознічныя крамы ў шаснаццаці краінах. [[ITunes Store]] — найбуйнейшая ў свеце крама музыкі.

Гадавы прыбытак кампаніі ў 2017 годзе склаў 229,2 млрд долараў, чысты прыбытак — 48,4 млрд долараў&lt;ref&gt;https://investor.apple.com/investor-relations/default.aspx&lt;/ref&gt;, у 2015 годзе — 233 млрд долараў. Большая частка прыбытку атрымала ад продажаў [[iPhone]] — 55 %, яны прадалі больш за 200 мільёнаў штук у год.

У 2019 годзе кампанія засяродзілася на паслугах, бо смартфоны прыносілі ёй менш за палову прыбытку&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://tehnofan.com.ua/2019/11/17/a-painful-quarter-for-apple-the-giant-sank-to-fourth-place/ Болісний квартал для Apple. Гігант опустився на четверте місце], TehnoFan, 17 листопада 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.segodnya.ua/economics/business/apple-poluchila-rekordnuyu-vyruchku-za-kvartal-1353290.html Apple получила рекордную выручку за квартал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191105192913/https://www.segodnya.ua/economics/business/apple-poluchila-rekordnuyu-vyruchku-za-kvartal-1353290.html |date=5 лістапада 2019 }}, Сегодня, 31 жовтня 2019&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да 2,48 трыльёна долараў, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://business.24tv.ua/nedosyazhna-apple-virobnik-iphone-zalishayetsya-naydorozhchoyu_n1718022 Недосяжна Apple: виробник iPhone залишається найдорожчою компанією світу], 24 канал, 20 серпня 2021&lt;/ref&gt;.

3 студзеня 2022 года Apple стала першай кампаніяй у свеце, якая дасягнула рынкавай капіталізацыі ў 3 трыльёны долараў. Гэта было тады, калі акцыі выраслі на 2,91 % да 182,74 долара за акцыю&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ua/ukr/news/kapitalizatsiya-apple-vpervye-dostigla-3-1641239675.html Капіталізація Apple вперше досягла 3 трлн доларів]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://be.delachieve.com/рынкавая-капіталізацыя-apple/ Рынкавая капіталізацыя Apple]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://business.24tv.ua/apple-stala-pershoyu-sviti-kompaniyeyu-kapitalizatsiyeyu-3-trilyoni_n1834272 Apple стала першою у світі компанією з капіталізацією у 3 трильйони доларів]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/news-apple-kompaniya-kapitalizatsiya/31637913.html Компанія Apple досягла ринкової капіталізації у 3 трильйони доларів]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== 1976—1986 ===
Apple Computer, Inc. была заснаваная ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] 1 красавіка 1976 года [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], [[Стыў Возняк|Стывам Вознякам]] і [[Рональд Уэйн|Рональдам Уэйнам]], якія сабралі ў сярэдзіне 1970-х свой першы [[персанальны камп’ютар]] на базе працэсара MOS Technology 6502 — [[Apple I]]. Продажы пачаліся ў ліпені 1976 года па цане з 666,66 долараў (па сённяшнім курсе каля 2,5 тысячы долараў).

Apple I быў не першым камп’ютарам, які быў запраграмаваны. Першы прыз належаў камп’ютару [[Altair 8800]], які быў створаны аматарам і распаўсюджваўся па каталогах у 1974 годзе. Аднак, Altair не быў тэхнічна кваліфікаваны як «персанальны камп’ютар», таму што не дазваляў збіраць і здабываць даныя праз карыстальніцкія праграмы.

[[File:Apple II-IMG 7067c.jpg|thumb|Apple II]]
У канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў [[Apple II]], выпушчаны 16 красавіка 1977 года, быў самым распаўсюджаным персанальным камп’ютарам у свеце таго часу. Ён меў каляровую графіку і адкрытую архітэктуру, выкарыстоўваючы магнітныя стужкі замест картрыджаў з магнітнай стужкай. Было прададзена больш за 5 мільёнаў камп’ютараў Apple II.

У канцы 70-х гадоў у Apple Computer ужо быў штат камп’ютарных дызайнераў. У маі 1980 года кампанія выпусціла [[Apple III]], спрабуючы канкураваць з [[IBM]] і [[Microsoft]].

[[File:Apple-lisa-1.jpg|thumb|Apple Lisa]]
Стыў Джобс пачаў працаваць над [[Apple Lisa]] яшчэ ў 1978 годзе, але быў выключаны з каманды праз барацьбу і прыняў танны камп’ютарны праект [[Джэф Рэскін|Джэфа Рэскіна]], [[Macintosh]]. У 1983 годзе Ліза выйграла гонку, але з-за высокай цаны яе вытворчасць спынілася.

[[File:Macintosh, Google NY office computer museum cropped.png|thumb|Macintosh 128K]]
Затым, у 1984 годзе, Apple Computer прадставіла новы 32-разрадны [[Macintosh]], першы камерцыйна паспяховы персанальны камп’ютар з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам]], у якім замест [[Інтэрфейс каманднага радка|інтэрфейсу каманднага радка]] выкарыстоўвалася [[Камп’ютарная мыш|мыш]]. Першапачаткова Macintosh быў паспяховым у продажах, але наступныя продажы былі не такімі моцнымі. Прычына таму, зноў жа, высокі кошт. Лёс камп’ютара змяніўся з моманту з’яўлення LaserWriter, першага [[Лазерны прынтар|лазернага прынтара (друкаркі)]], і PageMaker, ранняга настольнага выдавецкага пакета. Галоўнай перавагай Mac быў рэвалюцыйны цяпер графічны інтэрфейс.

У сакавіку 1981 года Вазняк трапіў у авіякатастрофу і часова звольніўся. Праблемы з продажам [[Apple III]] прывялі да таго, што Джобсу прыйшлося звольніць 40 супрацоўнікаў. У прэсе хадзілі чуткі пра бліжэйшы канец Apple Computer.

У пачатку 1983 года Джобс з-за няздольнасці справіцца з праблемамі запрасіў [[Джон Скалі|Джона Скалі]] на пасаду генеральнага выканаўчага дырэктара кампаніі, які ў той час займаў аналагічную пасаду ў PepsiCo. У красавіку 1983 года Скалі заняла новую пасаду. Стыў Джобс перажываў няўдачы кампаніі як свае, таму паміж ім і Скалі ўзнікла непаразуменне.

У 1985 годзе [[прэзідэнт ЗША]] [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональд Рэйган]] узнагародзіў Джобса і Вазняка медалямі за тэхнічны прагрэс.

=== 1986—1997 ===
[[File:Powerbook 100 pose.jpg|thumb|PowerBook 100]]
Пасля выпуску Macintosh Portable у 1989 годзе Apple Computer, вывучыўшы хвалюючыя ўрокі, у 1991 годзе прэзентавала PowerBook, які ўсталяваў сучасную форму і эрганоміку ноўтбука. Партатыўны Macintosh быў распрацаваны, каб быць такім жа магутным, як настольны, важыў 17 фунтаў(каля 7.7 кг) і меў 12-гадзінны акумулятар і быў прададзены менш за 100 000 адзінак. Powerbook важыў 7 фунтаў (каля 3 кг), меў 3-гадзінны акумулятар і за першы год продажу сабраў $1 000 000 000. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла System 7, сур’ёзнае абнаўленне аперацыйнай сістэмы, якое дадало колер у інтэрфейс і прадставіла новыя магчымасці. Гэта заставалася архітэктурнай асновай для [[Mac OS]] да 2001 года. Часопіс MacAddict назваў перыяд з 1989 па 1991 год «Першым залатым векам» Macintosh.

[[File:Apple Newton MessagePad 100 with stylus.jpg|thumb|Apple Newton MessagePad]]
Пасля поспеху Macintosh Apple Computer выпусціла некалькі ліній новых мадэляў камп’ютараў, што дрэнна адбілася на кампаніі, бо спажыўцы не бачылі паміж імі розніцы; эксперыментавала са шматлікімі іншымі прадуктамі, такімі як лічбавыя камеры, партатыўныя прайгравальнікі кампакт-дыскаў, тэлевізійныя прадукты і г.д., якія таксама пацярпелі няўдачу. У рэшце рэшт, усё гэта згубна адбілася на Apple, і яе частка рынку і цэны на акцыі ўпалі.

У пачатку 1990-х гадоў Apple Computer распрацавала альтэрнатыўныя платформы для [[Macintosh]], такія як A/UX. Стандартная платформа састарэла; акрамя таго, Apple Computer канкурыравала з OS / 2 і [[UNIX]]. Mac мусіў быў змяніць платформу на новую або перапрацаваць, каб пастаўляцца з новым абсталяваннем.

У 1994 годзе Apple уступіла ў саюз з [[IBM]] і [[Motorola]]. Мэтай было стварэнне новай камп’ютарнай платформы PowerPC Reference Platform, якая б выкарыстоўвала абсталяванне IBM і Motorola ў спалучэнні з праграмным забеспячэннем Apple. Прафсаюз спадзяваўся, што PReP пакіне PC далёка ззаду. У тым жа годзе Apple Computer выпусціла [[Power Macintosh]], першы камп’ютар кампаніі, у якім выкарыстоўваўся працэсар IBM [[PowerPC]].

У 1996 годзе прэзідэнта Apple Computer Майкла Спіндлера змяніў Гіл Амеліа. Ён рабіў шмат зменаў у кампаніі, уключаючы масавыя звальненні. Пасля шматлікіх няўдалых спроб палепшыць Mac OS, Амеліа хацеў купіць [[NeXT]] і яго аперацыйную сістэму [[NeXTSTEP]]. 9 ліпеня 1997 года Гіль Амеліа быў звольнены саветам дырэктараў пасля трох гадоў маніторынгу рэкордна нізкіх паказчыкаў і прычынення фінансавых страт. Пачалася рэструктурызацыя вытворчай лініі кампаніі.

У 1997 годзе Стыў Джобс абвясціў аб стварэнні версіі [[Microsoft Office]] для Macintosh. 10 лістапада 1997 года Apple Computer запусціла [[Apple Store]], што сведчыла аб новай стратэгіі вытворчасці.

=== 1997—2011 ===
[[File:Apple iMac 3G (32871141127).jpg|thumb|iMac G3]]
15 жніўня 1998 года Apple Computer выпусціла новы камп’ютар: [[iMac]]. [[Джонатан Айв]], які пазней распрацаваў [[iPod]] і [[iPhone]], быў кіраўніком каманды дызайнераў iMac. iMac паказаў сучасныя тэхналогіі і ўнікальны дызайн. За першыя пяць месяцаў было прададзена больш за 800 000 машын, што прынесла кампаніі прыбытак упершыню з 1993 года.

Пасля гэтага Apple Computer купіла некалькі кампаній і праграмнае забеспячэнне [[Macromedia]] [[Final Cut Pro|Final Cut]], што сведчыла аб пашырэнні кампаніі ў бок рынку лічбавых тэхналогій. У наступным годзе Apple Computer выпусціла два прадукты для рэдагавання відэа: [[iMovie]] для звычайных карыстальнікаў і [[Final Cut Pro]] для прафесіяналаў. У 2002 годзе Apple Computer набыла Nothing Real са сваёй перадавой праграмай лічбавай кампазіцыі Shake.

[[Mac OS X]], заснаваная на [[OPENSTEP]] ад NeXT і [[BSD Unix]], была выпушчаная 24 сакавіка 2001 года. Засяроджаная як на звычайных, так і на прафесійных карыстальніках, Mac OS X імкнулася аб’яднаць стабільнасць, надзейнасць і бяспеку [[Unix]] з простым у выкарыстанні перапрацаваным інтэрфейсам. Каб дапамагчы карыстальнікам перайсці з [[Mac OS 9]] на Mac OS X, новая аперацыйная сістэма дазволіла выкарыстоўваць праграмы OS 9 з выкарыстаннем класічнага асяроддзя.

[[File:IPod family.png|thumb|iPod]]
У 2001 годзе Apple Computer дэманструе дакладнае трапленне ў мэту, выпускаючы iPod, што сталася сапраўднай рэвалюцыяй у свеце музычных плэераў.

[[File:IMac G4 sunflower7.png|thumb|iMac G4]]
У 2003 годзе быў прадстаўлены [[iTunes Store]] — сэрвіс, які дазваляе купляць музыку і слухаць яе як на плэеры, так і на камп’ютары. Тады ж Джобс рэалізаваў магчымасць паштучнага набыцця песень. Гуказапісвальныя лэйблы выказвалі асцярогі, але Стыў стаяў на сваім. Тым больш, супраць легальнай пакупкі існавала магчымасць проста спампаваць упадабаную песню з сеткі.

На [[Apple Worldwide Developers Conference|Міжнароднай канферэнцыі распрацоўшчыкаў]] 6 чэрвеня 2005 года Стыў Джобс абвясціў, што Apple Computer пачне вырабляць камп’ютары Macintosh з працэсарамі [[Intel]] у 2006 годзе. 10 студзеня 2006 года новыя [[MacBook Pro]] і [[iMac]] сталі першымі камп’ютарамі Apple Computer, у якіх выкарыстоўваліся працэсары Intel [[Intel Core|Core Duo]].

7 жніўня 2006 года Apple Computer цалкам перавяла ўсю лінейку камп’ютараў Macintosh на чыпы Intel. [[Power Macintosh|Power Mac]], [[iBook]] і [[PowerBook]] былі зняты з вытворчасці, а ім на змену прыйшлі [[MacPro]], [[MacBook]] і [[MacBook Pro]]. Apple Computer таксама прадставіла [[Boot Camp]], каб дапамагчы карыстальнікам усталяваць [[Windows XP]] або [[Windows Vista]] на Mac разам з Mac OS X.

Поспех Apple Computer у гэты перыяд прывёў да павелічэння яе акцый. У перыяд з 2003 па 2006 год кошт вырас больш чым у 10 разоў — з 6 долараў за акцыю да 80 долараў, а ў маі 2007 года цана склала больш за 100 долараў. 25 лютага 2012 года кошт акцый Apple стаў новым рэкордам — да 535,4 долара за акцыю. У пачатку 2014 года кошт акцый Apple Computer складала каля 650 долараў за акцыю, таму кампанія вырашыла падзяліць акцыі. Такім чынам, кожная акцыя была падзелена на 7 акцый коштам 92 $ кожная. Такім чынам, кошт фінансавых [[Каштоўная папера|каштоўных папер]], якія належаць акцыянерам, не змяніўся, змянілася толькі колькасць гэтых акцый.

[[File:IPhone First Generation.jpg|thumb|iPhone]]
У 2007 году мінула самая знакамітая прэзентацыя Apple, на якой быў прадстаўлены [[IPhone 2g|першы iPhone]]. Гэта быў сапраўдны прарыў, які дазваляў атрымліваць доступ да мноства розных функцый у пару дотыкаў. Сама прэзентацыя лічыцца эталоннай, яе паказваюць на навучаннях па прамоўніцкаму мастацтву і яна выдатна дэманструе тое, якім быў Стыў Джобс — як ён выдатна ўмеў працаваць з публікай. Там жа [[Стыў Джобс]] паведаміў, што ў прадуктовай лінейцы кампаніі ўжо шмат прылад, якія не з’яўляюцца камп’ютарамі і абвесціў, што кампанію змяняе сваю назву з Apple Computer, Inc. на Apple, Inc.

У 2008 годзе кампанія зноў скалынае рынак, але на гэты раз з ашаламляльным прадуктам [[MacBook Air]], які Стыў Джобс літаральна дастаў з канверту перед публікай.

У 2010 годзе прайшла прэзентацыя першага пакалення [[iPad]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://rozetked.me/articles/5472-istoriya-brenda-apple История бренда Apple]&lt;/ref&gt;

=== 2011 — наш час ===
25 жніўня 2011 года генеральным дырэктарам кампаніі стаў [[Цім Кук]].

У 2014 годзе выходзіць першая версія [[Apple Watch]], якія неўзабаве становіцца самым папулярным разумным гадзіннікам у свеце. Тады ж з’яўляецца [[Apple Pay]], сістэма аплаты, якая дазваляе забыцца аб фізічным існаванні банкаўскай карты. Следам адбываецца прэзентацыя [[CarPlay]] — аўтамабільнай бартавой сістэмы, якая працуе сумесна з мабільнымі прыладамі кампаніі.

[[File:Apple Watch Demo.jpg|thumb|Apple Watch]]
У 2015 годзе карыстальнікам стаў даступны музычны стрымінгавы сэрвіс [[Apple Music]], які дазваляе атрымаць доступ да ўсёй бібліятэцы iTunes у рамках адной падпіскі, з магчымасцю праслухоўвання трэкаў афлайн.

У 2016 годзе кампанія прадстаўляе самастойны прадукт — [[AirPods]] — пераасэнсаванне бесправадных навушнікаў.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

У 2017 годзе, пасля зніжэння продажаў, СМІ паведамлялі аб зніжэнні заробкаў топ-менеджараў кампаніі. Так, Цім Кук у 2016 годзе атрымаў на 1,55 мільёна менш, 8,85 мільёна долараў. Акрамя таго, Кук прадаў акцыі за 136 мільёнаў долараў. Фінансавы дырэктар Apple Лука Маэстра і старшы віцэ-прэзідэнт па рознічным гандлі Анжэла Арэндс атрымлівалі гадавую зарплату ў памеры 23 млн долараў кожны, што на 2 млн долараў менш, чым у 2015 годзе.

Гэта звязана са зніжэннем аб’ёмаў продажаў і, адпаведна, прыбытку. У 2016 годзе Apple прадала 215,6 мільярда долараў — на 7,7 % менш, чым у папярэднім годзе. Прыбытак склаў 60 мільярдаў долараў — на 15,7 % менш&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/ukrainian/news-38541180 Керівнику Apple урізали зарплату через падіння продажів], 7 січня 2017, БіБіСі&lt;/ref&gt;.

Каб вырашыць праблему эфектыўнай [[Перапрацоўка адходаў|утылізацыі]], якая дазваляе здабываць са старых тэлефонаў каштоўныя кампаненты, якія можна выкарыстоўваць у другі раз, у красавіку 2018 года кампанія Apple распрацавала і вырабіла спецыяльнага робата пад назвай Daisy. Робат Daisy здольны разбіраць дзевяць розных мадэляў iPhone на хуткасці да 200 тэлефонаў у гадзіну.

У 2018 годзе стала вядома, што кампанія працуе над новым гібрыдным персанальным камп’ютарам з падтрымкай [[LTE]], які павінен працаваць на [[ARM]]-працэсарах уласнай вытворчасці. Гэты камп’ютар мусіў быць абсталяваны [[GPS]], слотам для SIM-карты, компасам і абаронай ад вільгаці. Ён павінен падтрымліваць [[EFI]], сістэму загрузкі для [[MacOS]], падобную BIOS&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tokar.ua/read/24800 |title=Apple секретно розробляє сенсорний гібридний комп’ютер Star із підтримкою LTE |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=28 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528024920/https://tokar.ua/read/24800 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку лета 2018 года кампанія адкрыла ў Індыі завод па вытворчасці ўласных смартфонаў. Індыйскі рынак вельмі адчувальны да кошту мабільных тэлефонаў, да таго ж высокія падаткі ў 15-20 % на замежныя смартфоны. У Індыі збіраюць iPhone 6S і iPhone SE. Станам на ліпень 2018 года вытворчасць смартфонаў у Індыі не паўплывала на продаж амерыканскіх смартфонаў — у 2017 годзе іх было прададзена 3,2 мільёна штук, у першым паўгоддзі 2018 года 1 мільён, што складае ўсяго 2 %&lt;ref&gt;[https://itc.ua/news/v-pervoy-polovine-2018-goda-apple-prodala-v-indii-menee-1-mln-smartfonov/ В первой половине 2018 года Apple продала в Индии менее 1&amp;nbsp;млн смартфонов], 16.07.2018, Вадим Карпусь, itc.ua&lt;/ref&gt;.

Пасля росту кошту акцый і, адпаведна, кошту кампаніі (пік у кастрычніку 2018 г.) у студзені 2019 г. кошт кампаніі ацэньваўся ў 680 млрд долараў&lt;ref&gt;[https://hromadske.ua/posts/vartist-apple-zmenshilas-u-16-raza-za-ostanni-3-misyaci-cherez-skorochennya-dohodiv Вартість Apple зменшилась у 1,6 раза за останні 3 місяці через скорочення доходів], Громадська, 4 січня 2019&lt;/ref&gt;. У выніку кампанія апусцілася з першага месца (калі яно каштавала больш за трыльён долараў) на чацвёртае, прапусціўшы [[Amazon]], [[Microsoft]] і [[Alphabet Inc.]] Apple прайграла шэраг судовых працэсаў з вытворцам чыпаў [[Qualcomm]] у [[Кітай|Кітаі]] і Германіі, таму гэтыя краіны маглі забараніць продаж некаторых кампаній мабільнай сувязі.

У 2018 і 2019 гадах продажы смартфонаў упалі настолькі, што кампанія апусцілася на 4-е месца сярод вытворцаў смартфонаў (у 2015 годзе — на другое месца)&lt;ref&gt;[https://pingvin.pro/gadgets/samsung-apple-ta-huawei-lidery-svitovogo-rynku-smartfoniv.html Samsung, Apple та Huawei&amp;nbsp;— лідери світового ринку смартфонів], ПінгвінПро, 17 жовтня, 2015&lt;/ref&gt;, упусціўшы [[Samsung]], [[Huawei]] і [[Oppo]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пастаўкі Apple у першым квартале 2019 года склалі 43 мільёны, Oppo — 25 мільёнаў, але ў наступным другім квартале Oppo абагнала Apple, паставіўшы 36 мільёнаў смартфонаў (+43 %), у параўнанні з 35 мільёнамі ў Apple (зніжэнне −19 %).

[[File:Macbook Air M1 Silver PNG.png|thumb|MacBook Air M1]]
У 2020 годзе кампанія некалькі разоў закрывала свае гандлёвыя кропкі з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі каранавіруса]]. У снежні 2020 года было закрыта каля 20 % крам&lt;ref&gt;[https://www.ixbt.com/news/2020/12/20/apple-zakryla-pochti-20-svoih-magazinov.html Apple закрыла почти 20&amp;nbsp;% своих магазинов], ixbt.com, 20 декабря 2020&lt;/ref&gt;. Таксама з-за пандэміі кампанія была вымушана перавесці супрацоўнікаў на аддаленую працу. Рашэнне застаецца ў сіле да 2022 года.&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&amp;uuid=72f3b9a8-0ca2-11ec-ba37-676559414a53&amp;url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAyMS0wOC0yMC9hcHBsZS1kZWxheXMtb2ZmaWNlLXJldHVybi10by1hdC1sZWFzdC1qYW51YXJ5LWFmdGVyLWNvdmlkLXN1cmdlP3NybmQ9bWFya2V0cy12cCZzcmVmPVdKS1ZJNW5L Bloomberg — Are you a robot?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-otlozhila-vozvrashchenie-sotrudnikov-1629453698.html Apple відклала повернення співробітників в офіси до 2022 року]&lt;/ref&gt;

У жніўні 2021 года кошт кампаніі вырас да $2,48 трлн, кампанія застаецца самай дарагой кампаніяй у свеце, за ёй — Microsoft — $2,2 трлн, Saudi Aramco — 1,9, Alphabet — 1,83, Amazon — 1,64 трлн долараў і Facebook — 1.01. Прагназуецца, што капіталізацыя Apple да канца года вырасце да 3 трыльёнаў долараў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 2021 годзе кампанія абвясціла аб распрацоўцы ўласнага [[Электрамабіль|электрамабіля]]. Галоўная ідэя аўтамабіля Apple — татальная лічбавізацыя. Выпуск першых мадэляў Apple Car запланаваны на 2025 год.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ua/ukr/news/apple-nachat-proizvodstvo-elektromobiley-1630660296.html Apple може почати виробництво електромобілів в 2024]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gizchina.com/2021/08/12/apple-car-project-might-be-organized-by-hyundai-motor-company/ Apple Car Project Might Be Organized By Hyundai Motor Company]&lt;/ref&gt;

10 верасня 2021 года суд ЗША пастанавіў Apple Inc. дазволіць распрацоўшчыкам іншых дадаткаў выкарыстоўваць альтэрнатыўныя спосабы аплаты ў абыход [[App Store]]&lt;ref&gt;[https://www.cnbc.com/2021/09/10/epic-games-v-apple-judge-reaches-decision-.html Apple can no longer force developers to use in-app purchasing, judge rules in Epic Games case]&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
Назва фірмы паходзіць ад {{lang-en|apple}} (''яблык''), выява яблыка выкарыстана ў лагатыпе.

Да [[9 студзеня]] [[2007]] года афіцыйнай назвай карпарацыі на працягу больш 30 гадоў было ''«Apple Computer»''. Адмова ад слова ''«Computer»'' у назве дэманструе змену асноўнага фокусу карпарацыі з традыцыйнага для яе рынка камп’ютарнай тэхнікі на рынак бытавой электронікі.
* Імя Apple Джобс прапанаваў з-за таго, што ў гэтым выпадку тэлефонны нумар фірмы ішоў у тэлефонным даведніку прама перад «[[Atari]]»&lt;ref&gt;Знакомьтесь: компьютер. Пер. с англ. Под ред. и с предисл. В. М. Курочкина. — М.: Мир, 1989. — 240 с, ил. ISBN 5-03-001147-1&lt;/ref&gt;.
* «[[Мекінтош, сорт|Macintosh]]» — сорт яблыкаў, які прадаваўся ў ЗША — любімы сорт яблыкаў [[Джэф Раскін|Джэфа Раскіна]], які быў кіраўніком і распрацоўшчыкам праекта Macintosh перад тым, як гэту пасаду заняў [[Стыў Джобс]].

== Прадукты ==
=== Mac ===
Макі, якія ў цяперашні час прадаюцца, з’яўляюцца:
* [[MacBook]]: уведзены ў 2015.
* [[MacBook Air]]: уведзены ў 2008.
* [[MacBook Pro]]: уведзены ў 2006.
* [[Mac Mini]]: уведзены ў 2005.
* [[iMac]]: уведзены ў 1998.
* [[Mac Pro]]: уведзены ў 2006.

=== iPad ===
З моманту свайго запуску, карыстальнікі iPad спампавалі тры мільярды праграм. Агульная колькасць загрузак App Store складае больш за 75 млрд.

=== iPod ===
=== iPhone ===
=== Apple TV ===
=== Apple Watch ===
Apple Watch быў запушчаны Цімам Кукам 9 верасня 2014 года, і выпушчаны 24 красавіка 2015.

=== Электрычныя транспартныя сродкі ===
Згодна Sydney Morning Herald, кампанія Apple хоча пачаць вытворчасць электрычнага аўтамабіля з аўтаномным кіраваннем, як толькі Apple к 2020 прадпрыме намаганні па наборы экспертаў батарэй з A123 Systems, LG Chem, Samsung Electronics, Panasonic, Toshiba, Johnson Controls, і Tesla Motors.

=== Софт ===
=== Apple SIM ===

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Apple Inc.}}
*{{Афіцыйны сайт}}

{{Праграмнае забеспячэнне Apple}}
{{Apple}}
{{NASDAQ-100}}
{{Dow Jones Global Titans 50}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Apple| ]]
[[Катэгорыя:Вытворцы праграмнага забеспячэння ЗША]]
[[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютараў ЗША]]
[[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]]</text>
      <sha1>axvym961ro9w002pgsdzze6zgfpeaia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wargaming.net</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98039</id>
    <revision>
      <id>5156856</id>
      <parentid>4759401</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Wargaming.net]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5156856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18669" sha1="jjl3mr16lmtmr8thpidgr51a9thx9k7" xml:space="preserve">{{картка кампаніі 
|ключавыя фігуры = [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] (прэзідэнт кампаніі), Мікалай Нябышынец&lt;ref name=&quot;Mike&quot;&gt;[http://blog.worldoftanks.ru/trud_3_pr_marketing-2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830181327/http://blog.worldoftanks.ru/trud_3_pr_marketing-2/ |date=30 жніўня 2011 }},.&lt;/ref&gt; (дырэктар па PR і маркетынгу)
}}
[[Файл:Wargaming.net Minsk HQ 4.jpg|thumb|300px|Офіс кампаніі ў Мінску.]]
'''Wargaming.net''' — кампанія-распрацоўшчык [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]] у жанры стратэгій&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.dtf.ru/company/info.php?id=238 http://www.dtf.ru/company/info.php?id=238] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130309100634/http://dtf.ru/company/info.php?id=238 |date=9 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt;. Кампанія была заснавана ў [[1998]] годзе&lt;ref&gt;[http://it-job.by/COOO Картка кампаніі на it-job.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709072205/http://it-job.by/COOO |date=9 ліпеня 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://dev.by/companies/wargamingnet-gamestream http://dev.by/companies/wargamingnet-gamestream] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121122022507/http://dev.by/companies/wargamingnet-gamestream |date=22 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;. Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца ў [[Лондан]]е, [[Вялікабрытанія]]. Цэнтр распрацовак кампаніі знаходзіцца ў [[Мінск]]у, [[Беларусь]]&lt;ref&gt;[http://www.gamershell.com/companies/wargaming_net/666234.html Прэс рэліз на Gamershell.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120403010750/http://www.gamershell.com/companies/wargaming_net/666234.html |date=3 красавіка 2012 }}, перакладзена 26 лістапада 2009 года&lt;/ref&gt;.

У 2007 годзе Wargaming.net аб'ядналася са студыяй-распрацоўшчыкам Arise,&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;. На гэты момант штат супрацоўнікаў Wargaming.net налічвае каля 250 чалавек&lt;ref&gt;[http://gameplanet.by/content/view/2233/31/ http://gameplanet.by/content/view/2233/31/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130304151756/http://gameplanet.by/content/view/2233/31/ |date=4 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=article&amp;id=146 http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=article&amp;id=146] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090812065457/http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=article&amp;id=146 |date=12 жніўня 2009 }}&lt;/ref&gt;{{няма ў крыніцы}}. У 2012 годзе штат павялічыўся да 900 супрацоўнікаў, па ўсім свеце, 400 з якіх працуюць у Мінску.
 
У чэрвені 2012 года кампанія Wargaming анансавала новы сэрвіс, які ўключае ў сябе гульні ваеннай MMO-серыі: World of Tanks (Свет танкаў), World of Warplanes (Свет баявых самалётаў) і World of Battleships (Свет баявых караблёў). Сэрвіс Wargaming.net стане цэнтрам новай ММО-сусвету з адзінай кропкай уваходу — парталам www.wargaming.net. Са стартам гульнявога сэрвісу і абноўленага сайта кампаніі гульцы атрымаюць Wargaming.net ID, які прадстаўляе адначасовы доступ да ўсіх праектаў і сэрвісаў кампаніі, а таксама магчымасць OpenID-аўтэнтыфікацыі на партнёрскіх і фан-рэсурсах. На дадзены момант гульнявыя серверы кампаніі падзеленыя па рэгіянальнай прыкмеце, г.зн. гулец з амерыканскім або расійскім акаўнтам не можа гуляць на серверы іншага рэгіёна ({{lang-en|global play}}).

== Гісторыя ==
Кампанія была заснавана ў 1998 годзе.

У 2000 годзе выйшла першая гульня кампаніі — DBA Online.

У 2003 годзе выйшла гульня Massive Assault, якая ўмацавала пазіцыі распрацоўшчыка на рынку камп’ютарных гульняў і вырасла ў паўнацэнную медыяфраншызу.

Затым у 2004—2006 гадах выпускаліся яе працягі. У 2007 годзе выйшла гульня Galactic Assault: Prisoner of Power.

У 2007 годзе Wargaming.net аб'ядналася са студыяй-распрацоўшчыкам Arise, і ў выніку сумеснай працы выйшла гульня [[Аперацыя «Баграціён»]].

У 2010 годзе Wargaming.net выпусціла free-to-play MMO World of Tanks, якая заваявала пасля мноства ўзнагарод і стала асноўным праектам кампаніі.

На чэрвень 2012 штат супрацоўнікаў Wargaming.net налічвае каля 900 чалавек па ўсім свеце і з іх каля 400 чалавек у Мінску.

У чэрвені 2012 года кампанія Wargaming.net анансавала новы сэрвіс, які ўключае ў сябе гульні ваеннай MMO-серыі: World of Tanks, World of Warplanes і [[World of Warships]]. Сэрвіс Wargaming.net стане цэнтрам новай ММО-сусвету з адзінай кропкай уваходу — парталам www.wargaming.net. Са стартам гульнявога сэрвісу і абноўленага сайта кампаніі гульцы атрымаюць Wargaming.net ID, які прадстаўляе адначасовы доступ да ўсіх праектах і сэрвісаў кампаніі, а таксама магчымасць OpenID-аўтэнтыфікацыі на партнёрскіх і фан-рэсурсах.

7 жніўня 2012 было абвешчана, што кампанія Wargaming.net набыла за 45 мільёнаў долараў кампанію BigWorld Pty Ltd, Сідней, [[Аўстралія]].

29 студзеня 2013 было абвешчана, што Wargaming.net набыла за 20 мільёнаў долараў кампанію Day 1 Studios, [[Чыкага]], ЗША.

== Гульні ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Назва гульні !! Беларуская назва гульні !! Год выпуску !! [[Апаратная платформа камп’ютара|Платформы]]!! Заўвага
|-
| ''[[DBA Online]]'' || || [[2000]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || Першая гульня кампаніі. DBA Online — анлайнавая [[пакрокавая стратэгія]], якая з'яўлялася адаптацыяй настольнай сістэмы De Bellis Antiquitatis. Распрацоўка гульні пачалася ў [[1999]] годзе. Над праектам працавала ўсяго шэсць чалавек першапачатковага штата кампаніі&lt;ref&gt;Гульнявы часопіс ЛКИ, ліпень 2009, стар.18&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Гульнявы часопіс «Страна Игр», ліпень 2009 года, стар.58&lt;/ref&gt;.
|-
| ''[[Massive Assault]]'' || || [[2003]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] ||[[Пакрокавая стратэгія]]. Па версіі GameRankings.com сярэдні бал, выстаўлены заходнімі [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] [[Massive Assault]], перавысіў 80 %.
|-
| ''[[Massive Assault Network]]'' ||  || [[2004]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || Працяг гульні [[Massive Assault]]. Гульня была распрацавана для правядзення сеткавых бітваў праз [[Інтэрнэт]] ці ў рэжыме [[hot seat]].
|-
| ''[[Massive Assault: Domination/Phantom Renaissance]]'' ||''Massive Assault: Світанак Лігі'' || [[2005]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || Асноўнымі адрозненнямі «Massive Assault: Світанак Лігі» ад першай гульні серыі трэба назваць з'яўленне трох узроўняў складанасці, больш разнастайныя сюжэтныя місіі, новыя ўнікальныя для кожнай з бакоў [[юніт]]ы.
|-
| ''[[Massive Assault Network 2]]'' || || [[2006]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || Крытыкі часта завуць гэту гульню «сплавам» ''Massive Assault: Світанак Лігі'' і ''Massive Assault Network''. Асаблівасцю гэтай гульні серыі трэба назваць вялікую колькасць карт, палепшаная графіка і адсутнасць абаненцкай платы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ag.ru/reviews/massive_assault_network_2 |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090617072044/http://www.ag.ru/reviews/massive_assault_network_2 |archivedate=17 чэрвеня 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gamespot.com/games.html?type=company&amp;mode=72356 |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106041753/http://www.gamespot.com/games.html?type=company&amp;mode=72356 |archivedate=6 лістапада 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
|-
| ''[[Galactic Assault: Prisoner of Power]]''|| ''Заселены востраў: Пасляслоўе'' || [[2007]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || [[Пакрокавая стратэгія]]. Сюжэт гульні засноўваецца на рамане [[браты Стругацкія|братоў Стругацкіх]] [[Заселены востраў|«Заселены востраў»]]&lt;ref&gt;«История одной студии: Wargaming.net», часопіс «Страна Игр», ліпень 2009, стар.59-60&lt;/ref&gt;.
|-
| ''[[Аперацыя Баграціён, камп’ютарная гульня|Аперацыя Баграціён]]'' || ''[[Аперацыя Баграціён, камп’ютарная гульня|Аперацыя Баграціён]]'' || [[2008]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || [[Стратэгія ў рэальным часе]] ў сетынге [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Сюжэт гульні прысвечаны вызваленчай аперацыі лета [[1944]] года, у рамках якой адбывалася вызваленне Беларусі ад нямецкіх захопнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.playground.ru/games/operaciya_bagration/ |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120430192656/http://www.playground.ru/games/operaciya_bagration/ |archivedate=30 красавіка 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stopgame.ru/review/operacija_bagration/review.html |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120608002115/http://stopgame.ru/review/operacija_bagration/review.html |archivedate=8 чэрвеня 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Гульня атрымала прыз у намінацыі «найлепшая стратэгічная гульня» на [[КРГ, канферэнцыя|КРГ]]-[[2008]]&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.
|-
| ''[[Order of War]]'' || ''Order of War. Вызваленне'' || [[2009]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || [[Камп’ютарная гульня]] ў жанры стратэгіі ў рэальным часе, распрацаваная Wargaming.net і выпушчаная кампаніяй [[Square Enix]]&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Рэліз гульні адбыўся ўвосень [[2009]] года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.playground.ru/games/order_of_war/ |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091130230711/http://www.playground.ru/games/order_of_war/ |archivedate=30 лістапада 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Сюжэт гульні заснаваны на ключавых падзеях Другой сусветнай вайны [[1944]] года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gamestar.ru/article/1260.html |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091019123251/http://gamestar.ru/article/1260.html |archivedate=19 кастрычніка 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Гісторыя адной студыі: Wargaming.net», часопіс «Краіна Гульняў», ліпень 2009, стар.61&lt;/ref&gt;.
|-
| ''[[World of Tanks]]'' || ''Свет Танкаў'' || [[2010]] || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] || World of Tanks — онлайн гульня ў жанры [[MMO]]-action&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://stopgame.ru/preview/mir_tankov/preview.html |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618185350/http://stopgame.ru/preview/mir_tankov/preview.html |archivedate=18 чэрвеня 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Як і некаторыя іншыя праекты Wargaming.net гульня вытрымана ў сетынге Другой сусветнай вайны. Канцэпцыя «World of Tanks» грунтуецца на масавых камандных танкавых бітвах у рэжыме [[PvP]]&lt;ref&gt;[http://gameslife.ru/games/world_of_tanks.html http://gameslife.ru/games/world_of_tanks.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111228195141/http://gameslife.ru/games/world_of_tanks.html |date=28 снежня 2011 }}&lt;/ref&gt;.
|-
| ''[[World of Warplanes]]'' || ''Свет баявых самалётаў'' || [[2011]] (у распрацоўцы) || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] ||'''World of Warplanes''' ({{lang-ru|Свет баявых самалётаў}}) — [[камп’ютарная гульня]], кліенцкая [[MMOG|масавая шматкарыстальніцкая анлайн-гульня]] ў рэальным часе ў жанры [[авіясімулятар|аркаднага авіясімулятара]] ў гістарычным [[сетынг]]е [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], анансаваная [[Беларусь|беларускай]] студыяй Wargaming.net 7 чэрвеня 2011 года ў горадзе [[Лос-Анджэлес]] на выстаўцы [[Electronic Entertainment Expo]].
|-
| ''[[World of Battleships]]'' || ''Свет баявых караблёў'' || TBA || [[Персанальны камп’ютар|ПК]] ||'''World of Battleships''' ({{lang-ru|Свет баявых караблёў}}) — [[камп’ютарная гульня]], кліенцкая [[MMOG|масавая шматкарыстальніцкая анлайн-гульня]] ў рэальным часе ў жанры сімулятара суднаў у гістарычным [[сетынг]]е [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], анансаваная [[Беларусь|беларускай]] студыяй Wargaming.net 16 жніўня 2011 года.
|-
|}

== Узнагароды ==
* Найлепшая стратэгічная гульня КРГ-2008 за «Аперацыю Баграціён»&lt;ref&gt;[http://it.tut.by/news/94144.html  http://it.tut.by/news/94144.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101122082947/http://it.tut.by/news/94144.html |date=22 лістапада 2010 }}&lt;/ref&gt;
* Найлепшая кампанія-распрацоўшчык КРГ-2009
* Прыз ад прэсы КРГ-2009&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://maxigame.by/users/devianse/blog/4567-pobediteli-kri-2009 |title=Архіўная копія |access-date=18 лістапада 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130828030223/http://maxigame.by/users/devianse/blog/4567-pobediteli-kri-2009 |archivedate=28 жніўня 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* Найлепшая кампанія-распрацоўшчык КРГ-2010
* Найлепшая кліенцкая анлайн-гульня КРГ-2010 за «World of Tanks»
* Найлепшая гульня КРГ 2011 за «World of Tanks»
* Прыз гледачовых сімпатый КРГ 2011 за «World of Tanks»
* Прыз ад індустрыі КРГ 2011 &lt;ref&gt;[http://www.dtf.ru/news/read.php?id=64950 Узнагароды КРГ 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120512123034/http://dtf.ru/news/read.php?id=64950 |date=12 мая 2012 }}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.wargaming.net Афіцыйны сайт Wargaming.net]
* [http://www.belarus.by/by/business/case-studies/world-of-tanks Пра «World of Tanks» і Wargaming.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141116081830/http://www.belarus.by/by/business/case-studies/world-of-tanks |date=16 лістапада 2014 }} на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Wargaming.net]]</text>
      <sha1>jjl3mr16lmtmr8thpidgr51a9thx9k7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дронтавыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102897</id>
    <revision>
      <id>5157153</id>
      <parentid>3651176</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне звестак у артыкуле пра дронтавых</comment>
      <origin>5157153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6294" sha1="grmekcl8kecaxx12x72jmb64gqmwdsr" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = {{Вымер}} Дро́нтавыя
| regnum = Жывёлы
| image file = Dodo 1.JPG
| image title =
| image descr = Музейная рэканструкцыя [[маўрыкійскі дронт|маўрыкійскага дронта]] (''Raphus cucullatus'')
| parent = Columbidae
| rang = Падсямейства
| latin = Raphinae
| author = Oudemans, 1917
| syn = Raphidae
| typus =
| children name = Роды і віды
| children =

* {{bt-bellat||Raphus}} — {{bt-bellat||Raphus cucullatus}}
* {{bt-bellat||Pezophaps}} — {{bt-bellat||Pezophaps solitaria}}
  | wikispecies = Raphinae
  | commons = Raphinae
  }}

'''Дро́нты''', або '''дро́нтавыя''' (''Raphinae'', гістарычна таксама ''Raphidae'') — вымерлая група буйных нелятаючых [[Птушкі|птушак]] з атрада [[Голубападобныя|голубападобных]]. Жылі на [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравах]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]].

== Сістэматыка ==
Сучасная класіфікацыя вылучае два [[Біялагічны від|віды]] дронтавых:

* '''[[Маўрыкійскі дронт]]''', або '''дода''' (''Raphus cucullatus'') — з вострава [[Маўрыкій]];
* '''дронт-пустэльнік''' (''Pezophaps solitaria'') — з вострава [[Радрыгес (востраў)|Радрыгес]].

Малекулярныя даследаванні паказалі, што маўрыкійскі дронт і дронт-пустэльнік з’яўляюцца блізкімі родзічамі і ўваходзяць у сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (''Columbidae''). Іх найбліжэйшым жывым родзічам лічыцца [[нікабарскі голуб]] (''Caloenas nicobarica'').&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Beth|last2=Sibthorpe|first2=Dean|last3=Rambaut|first3=Andrew|last4=Austin|first4=Jeremy|last5=Wragg|first5=Graham M.|last6=Bininda-Emonds|first6=Olaf R. P.|last7=Lee|first7=Patricia L. M.|last8=Cooper|first8=Alan|title=Flight of the Dodo|journal=Science|volume=295|issue=5560|pages=1683|date=2002|doi=10.1126/science.295.5560.1683}}&lt;/ref&gt;

Так званы '''белы''', або '''бурбонскі дронт''', якога раней класіфікавалі як ''Raphus apterornis'' або ''Raphus solitarius'', цяпер не ўключаецца ў падсямейства дронтавых. Аналіз рэшткаў гэтай зніклай птушкі з Рэюньёна сведчыць, што яна належала да сямейства [[Ібісавыя|ібісавых]] і цяпер мае назву [[рэюньёнскі ібіс]] (''Threskiornis solitarius'').&lt;ref name=&quot;hume-cheke&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hume|first=Julian P.|last2=Cheke|first2=Anthony S.|title=The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth|journal=Archives of Natural History|volume=31|issue=1|pages=57—79|date=2004|doi=10.3366/anh.2004.31.1.57}}&lt;/ref&gt;

[[File:Oxford Dodo display.jpg|thumb|left|Мадэль маўрыкійскага дронта.|283x283пкс]]

== Апісанне ==
Дронты былі буйнымі галубамі, якія страцілі здольнасць да палёту. Яны жылі на астравах, дзе да з’яўлення чалавека не было буйных наземных драпежнікаў. Для дронтавых былі характэрныя масіўнае цела, вялікая галава, моцная кручкаватая дзюба, малыя крылы і кароткае пер’е. Мелі масу цела да 20 кг; неслі адно яйцо. Вялікія памеры і наземны лад жыцця былі абумоўлены працяглай ізаляцыі. Былі расліннаеднымі, іх кормам, імаверна, служылі плады, насенне і іншыя часткі раслін.&lt;ref name=&quot;belenc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|work=Беларуская энцыклапедыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

== Знікненне ==
Дронты зніклі неўзабаве пасля сталага з’яўлення людзей на Маскарэнскіх астравах. Асноўнымі прычынамі былі паляванне, разбурэнне месцаў пражывання і гнездавання. Завезеныя чалавекам жывёлы часта знішчалі яйкі і птушанят дронтаў.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

[[File:Pezophaps solitaria.png|thumb|Дронт-пустэльнік на малюнку пачатку XX ст.]]

Маўрыкійскі дронт апошні раз надзейна згадваецца ў [[1681]] годзе і, імаверна, вымер у канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя. Дронт-пустэльнік з Радрыгеса знік у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

== Літаратура ==

* Дронтавыя // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — С. 209.
* Hume, Julian P.; Cheke, Anthony S. The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth // Archives of Natural History. — 2004. — Vol. 31, № 1. — P. 57—79.
* Shapiro, Beth [et al.]. Flight of the Dodo // Science. — 2002. — Vol. 295, № 5560. — P. 1683.
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Голубападобныя]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя птушкі]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы]]
[[Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды]]
[[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]]</text>
      <sha1>grmekcl8kecaxx12x72jmb64gqmwdsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157154</id>
      <parentid>5157153</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6292" sha1="1lx9ocyo3kbeyklbai3b050d1pi00v2" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = {{Вымер}} Дронтавыя
| regnum = Жывёлы
| image file = Dodo 1.JPG
| image title =
| image descr = Музейная рэканструкцыя [[маўрыкійскі дронт|маўрыкійскага дронта]] (''Raphus cucullatus'')
| parent = Columbidae
| rang = Падсямейства
| latin = Raphinae
| author = Oudemans, 1917
| syn = Raphidae
| typus =
| children name = Роды і віды
| children =

* {{bt-bellat||Raphus}} — {{bt-bellat||Raphus cucullatus}}
* {{bt-bellat||Pezophaps}} — {{bt-bellat||Pezophaps solitaria}}
  | wikispecies = Raphinae
  | commons = Raphinae
  }}

'''Дро́нты''', або '''дро́нтавыя''' (''Raphinae'', гістарычна таксама ''Raphidae'') — вымерлая група буйных нелятаючых [[Птушкі|птушак]] з атрада [[Голубападобныя|голубападобных]]. Жылі на [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравах]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]].

== Сістэматыка ==
Сучасная класіфікацыя вылучае два [[Біялагічны від|віды]] дронтавых:

* '''[[Маўрыкійскі дронт]]''', або '''дода''' (''Raphus cucullatus'') — з вострава [[Маўрыкій]];
* '''Дронт-пустэльнік''' (''Pezophaps solitaria'') — з вострава [[Радрыгес (востраў)|Радрыгес]].

Малекулярныя даследаванні паказалі, што маўрыкійскі дронт і дронт-пустэльнік з’яўляюцца блізкімі родзічамі і ўваходзяць у сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (''Columbidae''). Іх найбліжэйшым жывым родзічам лічыцца [[нікабарскі голуб]] (''Caloenas nicobarica'').&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Beth|last2=Sibthorpe|first2=Dean|last3=Rambaut|first3=Andrew|last4=Austin|first4=Jeremy|last5=Wragg|first5=Graham M.|last6=Bininda-Emonds|first6=Olaf R. P.|last7=Lee|first7=Patricia L. M.|last8=Cooper|first8=Alan|title=Flight of the Dodo|journal=Science|volume=295|issue=5560|pages=1683|date=2002|doi=10.1126/science.295.5560.1683}}&lt;/ref&gt;

Так званы '''белы''', або '''бурбонскі дронт''', якога раней класіфікавалі як ''Raphus apterornis'' або ''Raphus solitarius'', цяпер не ўключаецца ў падсямейства дронтавых. Аналіз рэшткаў гэтай зніклай птушкі з Рэюньёна сведчыць, што яна належала да сямейства [[Ібісавыя|ібісавых]] і цяпер мае назву [[рэюньёнскі ібіс]] (''Threskiornis solitarius'').&lt;ref name=&quot;hume-cheke&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hume|first=Julian P.|last2=Cheke|first2=Anthony S.|title=The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth|journal=Archives of Natural History|volume=31|issue=1|pages=57—79|date=2004|doi=10.3366/anh.2004.31.1.57}}&lt;/ref&gt;

[[File:Oxford Dodo display.jpg|thumb|left|Мадэль маўрыкійскага дронта.|283x283пкс]]

== Апісанне ==
Дронты былі буйнымі галубамі, якія страцілі здольнасць да палёту. Яны жылі на астравах, дзе да з’яўлення чалавека не было буйных наземных драпежнікаў. Для дронтавых былі характэрныя масіўнае цела, вялікая галава, моцная кручкаватая дзюба, малыя крылы і кароткае пер’е. Мелі масу цела да 20 кг; неслі адно яйцо. Вялікія памеры і наземны лад жыцця былі абумоўлены працяглай ізаляцыі. Былі расліннаеднымі, іх кормам, імаверна, служылі плады, насенне і іншыя часткі раслін.&lt;ref name=&quot;belenc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|work=Беларуская энцыклапедыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

== Знікненне ==
Дронты зніклі неўзабаве пасля сталага з’яўлення людзей на Маскарэнскіх астравах. Асноўнымі прычынамі былі паляванне, разбурэнне месцаў пражывання і гнездавання. Завезеныя чалавекам жывёлы часта знішчалі яйкі і птушанят дронтаў.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

[[File:Pezophaps solitaria.png|thumb|Дронт-пустэльнік на малюнку пачатку XX ст.]]

Маўрыкійскі дронт апошні раз надзейна згадваецца ў [[1681]] годзе і, імаверна, вымер у канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя. Дронт-пустэльнік з Радрыгеса знік у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

== Літаратура ==

* Дронтавыя // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — С. 209.
* Hume, Julian P.; Cheke, Anthony S. The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth // Archives of Natural History. — 2004. — Vol. 31, № 1. — P. 57—79.
* Shapiro, Beth [et al.]. Flight of the Dodo // Science. — 2002. — Vol. 295, № 5560. — P. 1683.
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Голубападобныя]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя птушкі]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы]]
[[Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды]]
[[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]]</text>
      <sha1>1lx9ocyo3kbeyklbai3b050d1pi00v2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157155</id>
      <parentid>5157154</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6306" sha1="7rnbwhzwkeh29tef18g1vc9dokyvy9v" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = {{Вымер}} Дронтавыя
| regnum = Жывёлы
| image file = Dodo 1.JPG
| image title =
| image descr = Музейная рэканструкцыя [[маўрыкійскі дронт|маўрыкійскага дронта]] (''Raphus cucullatus'')
| parent = Columbidae
| rang = Падсямейства
| latin = Raphinae
| author = Oudemans, 1917
| syn = Raphidae
| typus =
| children name = Роды і віды
| children =

* {{bt-bellat||Raphus}} — {{bt-bellat||Raphus cucullatus}}
* {{bt-bellat||Pezophaps}} — {{bt-bellat||Pezophaps solitaria}}
  | wikispecies = Raphinae
  | commons = Raphinae
  }}

'''Дро́нты''', або '''дро́нтавыя''' (''Raphinae'', гістарычна таксама ''Raphidae'') — вымерлае падсямейства буйных нелятаючых [[Птушкі|птушак]] з атрада [[Голубападобныя|голубападобных]]. Жылі на [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравах]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]].

== Сістэматыка ==
Сучасная класіфікацыя вылучае два [[Біялагічны від|віды]] дронтавых:

* '''[[Маўрыкійскі дронт]]''', або '''дода''' (''Raphus cucullatus'') — з вострава [[Маўрыкій]];
* '''Дронт-пустэльнік''' (''Pezophaps solitaria'') — з вострава [[Радрыгес (востраў)|Радрыгес]].

Малекулярныя даследаванні паказалі, што маўрыкійскі дронт і дронт-пустэльнік з’яўляюцца блізкімі родзічамі і ўваходзяць у сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (''Columbidae''). Іх найбліжэйшым жывым родзічам лічыцца [[нікабарскі голуб]] (''Caloenas nicobarica'').&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Beth|last2=Sibthorpe|first2=Dean|last3=Rambaut|first3=Andrew|last4=Austin|first4=Jeremy|last5=Wragg|first5=Graham M.|last6=Bininda-Emonds|first6=Olaf R. P.|last7=Lee|first7=Patricia L. M.|last8=Cooper|first8=Alan|title=Flight of the Dodo|journal=Science|volume=295|issue=5560|pages=1683|date=2002|doi=10.1126/science.295.5560.1683}}&lt;/ref&gt;

Так званы '''белы''', або '''бурбонскі дронт''', якога раней класіфікавалі як ''Raphus apterornis'' або ''Raphus solitarius'', цяпер не ўключаецца ў падсямейства дронтавых. Аналіз рэшткаў гэтай зніклай птушкі з Рэюньёна сведчыць, што яна належала да сямейства [[Ібісавыя|ібісавых]] і цяпер мае назву [[рэюньёнскі ібіс]] (''Threskiornis solitarius'').&lt;ref name=&quot;hume-cheke&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hume|first=Julian P.|last2=Cheke|first2=Anthony S.|title=The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth|journal=Archives of Natural History|volume=31|issue=1|pages=57—79|date=2004|doi=10.3366/anh.2004.31.1.57}}&lt;/ref&gt;

[[File:Oxford Dodo display.jpg|thumb|left|Мадэль маўрыкійскага дронта.|283x283пкс]]

== Апісанне ==
Дронты былі буйнымі галубамі, якія страцілі здольнасць да палёту. Яны жылі на астравах, дзе да з’яўлення чалавека не было буйных наземных драпежнікаў. Для дронтавых былі характэрныя масіўнае цела, вялікая галава, моцная кручкаватая дзюба, малыя крылы і кароткае пер’е. Мелі масу цела да 20 кг; неслі адно яйцо. Вялікія памеры і наземны лад жыцця былі абумоўлены працяглай ізаляцыі. Былі расліннаеднымі, іх кормам, імаверна, служылі плады, насенне і іншыя часткі раслін.&lt;ref name=&quot;belenc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|work=Беларуская энцыклапедыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

== Знікненне ==
Дронты зніклі неўзабаве пасля сталага з’яўлення людзей на Маскарэнскіх астравах. Асноўнымі прычынамі былі паляванне, разбурэнне месцаў пражывання і гнездавання. Завезеныя чалавекам жывёлы часта знішчалі яйкі і птушанят дронтаў.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

[[File:Pezophaps solitaria.png|thumb|Дронт-пустэльнік на малюнку пачатку XX ст.]]

Маўрыкійскі дронт апошні раз надзейна згадваецца ў [[1681]] годзе і, імаверна, вымер у канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя. Дронт-пустэльнік з Радрыгеса знік у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

== Літаратура ==

* Дронтавыя // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — С. 209.
* Hume, Julian P.; Cheke, Anthony S. The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth // Archives of Natural History. — 2004. — Vol. 31, № 1. — P. 57—79.
* Shapiro, Beth [et al.]. Flight of the Dodo // Science. — 2002. — Vol. 295, № 5560. — P. 1683.
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Голубападобныя]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя птушкі]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы]]
[[Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды]]
[[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]]</text>
      <sha1>7rnbwhzwkeh29tef18g1vc9dokyvy9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157156</id>
      <parentid>5157155</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6295" sha1="dk241iegw8u2ipsaenqy8edsf7fgvaw" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = {{Вымер}} Дронтавыя
| regnum = Жывёлы
| image file = Dodo 1.JPG
| image title =
| image descr = Музейная рэканструкцыя [[маўрыкійскі дронт|маўрыкійскага дронта]] (''Raphus cucullatus'')
| parent = Columbidae
| rang = Падсямейства
| latin = Raphinae
| author = Oudemans, 1917
| syn = Raphidae
| typus =
| children name = Роды і віды
| children =

* {{bt-bellat||Raphus}} — {{bt-bellat||Raphus cucullatus}}
* {{bt-bellat||Pezophaps}} — {{bt-bellat||Pezophaps solitaria}}
  | wikispecies = Raphinae
  | commons = Raphinae
  }}

'''Дро́нтавыя''' або '''Дро́нты''' (''Raphinae'', раней таксама ''Raphidae'') — вымерлае падсямейства буйных нелятаючых [[Птушкі|птушак]] з атрада [[Голубападобныя|голубападобных]]. Жылі на [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравах]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]].

== Сістэматыка ==
Сучасная класіфікацыя вылучае два [[Біялагічны від|віды]] дронтавых:

* '''[[Маўрыкійскі дронт]]''', або '''дода''' (''Raphus cucullatus'') — з вострава [[Маўрыкій]];
* '''Дронт-пустэльнік''' (''Pezophaps solitaria'') — з вострава [[Радрыгес (востраў)|Радрыгес]].

Малекулярныя даследаванні паказалі, што маўрыкійскі дронт і дронт-пустэльнік з’яўляюцца блізкімі родзічамі і ўваходзяць у сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (''Columbidae''). Іх найбліжэйшым жывым родзічам лічыцца [[нікабарскі голуб]] (''Caloenas nicobarica'').&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Beth|last2=Sibthorpe|first2=Dean|last3=Rambaut|first3=Andrew|last4=Austin|first4=Jeremy|last5=Wragg|first5=Graham M.|last6=Bininda-Emonds|first6=Olaf R. P.|last7=Lee|first7=Patricia L. M.|last8=Cooper|first8=Alan|title=Flight of the Dodo|journal=Science|volume=295|issue=5560|pages=1683|date=2002|doi=10.1126/science.295.5560.1683}}&lt;/ref&gt;

Так званы '''белы''', або '''бурбонскі дронт''', якога раней класіфікавалі як ''Raphus apterornis'' або ''Raphus solitarius'', цяпер не ўключаецца ў падсямейства дронтавых. Аналіз рэшткаў гэтай зніклай птушкі з Рэюньёна сведчыць, што яна належала да сямейства [[Ібісавыя|ібісавых]] і цяпер мае назву [[рэюньёнскі ібіс]] (''Threskiornis solitarius'').&lt;ref name=&quot;hume-cheke&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hume|first=Julian P.|last2=Cheke|first2=Anthony S.|title=The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth|journal=Archives of Natural History|volume=31|issue=1|pages=57—79|date=2004|doi=10.3366/anh.2004.31.1.57}}&lt;/ref&gt;

[[File:Oxford Dodo display.jpg|thumb|left|Мадэль маўрыкійскага дронта.|283x283пкс]]

== Апісанне ==
Дронты былі буйнымі галубамі, якія страцілі здольнасць да палёту. Яны жылі на астравах, дзе да з’яўлення чалавека не было буйных наземных драпежнікаў. Для дронтавых былі характэрныя масіўнае цела, вялікая галава, моцная кручкаватая дзюба, малыя крылы і кароткае пер’е. Мелі масу цела да 20 кг; неслі адно яйцо. Вялікія памеры і наземны лад жыцця былі абумоўлены працяглай ізаляцыі. Былі расліннаеднымі, іх кормам, імаверна, служылі плады, насенне і іншыя часткі раслін.&lt;ref name=&quot;belenc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|work=Беларуская энцыклапедыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

== Знікненне ==
Дронты зніклі неўзабаве пасля сталага з’яўлення людзей на Маскарэнскіх астравах. Асноўнымі прычынамі былі паляванне, разбурэнне месцаў пражывання і гнездавання. Завезеныя чалавекам жывёлы часта знішчалі яйкі і птушанят дронтаў.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

[[File:Pezophaps solitaria.png|thumb|Дронт-пустэльнік на малюнку пачатку XX ст.]]

Маўрыкійскі дронт апошні раз надзейна згадваецца ў [[1681]] годзе і, імаверна, вымер у канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя. Дронт-пустэльнік з Радрыгеса знік у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

== Літаратура ==

* Дронтавыя // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — С. 209.
* Hume, Julian P.; Cheke, Anthony S. The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth // Archives of Natural History. — 2004. — Vol. 31, № 1. — P. 57—79.
* Shapiro, Beth [et al.]. Flight of the Dodo // Science. — 2002. — Vol. 295, № 5560. — P. 1683.
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Голубападобныя]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя птушкі]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы]]
[[Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды]]
[[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]]</text>
      <sha1>dk241iegw8u2ipsaenqy8edsf7fgvaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157157</id>
      <parentid>5157156</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Дронты]] у [[Дронтавыя]]: Уніфікацыя назваў</comment>
      <origin>5157156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6295" sha1="dk241iegw8u2ipsaenqy8edsf7fgvaw" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = {{Вымер}} Дронтавыя
| regnum = Жывёлы
| image file = Dodo 1.JPG
| image title =
| image descr = Музейная рэканструкцыя [[маўрыкійскі дронт|маўрыкійскага дронта]] (''Raphus cucullatus'')
| parent = Columbidae
| rang = Падсямейства
| latin = Raphinae
| author = Oudemans, 1917
| syn = Raphidae
| typus =
| children name = Роды і віды
| children =

* {{bt-bellat||Raphus}} — {{bt-bellat||Raphus cucullatus}}
* {{bt-bellat||Pezophaps}} — {{bt-bellat||Pezophaps solitaria}}
  | wikispecies = Raphinae
  | commons = Raphinae
  }}

'''Дро́нтавыя''' або '''Дро́нты''' (''Raphinae'', раней таксама ''Raphidae'') — вымерлае падсямейства буйных нелятаючых [[Птушкі|птушак]] з атрада [[Голубападобныя|голубападобных]]. Жылі на [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравах]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]].

== Сістэматыка ==
Сучасная класіфікацыя вылучае два [[Біялагічны від|віды]] дронтавых:

* '''[[Маўрыкійскі дронт]]''', або '''дода''' (''Raphus cucullatus'') — з вострава [[Маўрыкій]];
* '''Дронт-пустэльнік''' (''Pezophaps solitaria'') — з вострава [[Радрыгес (востраў)|Радрыгес]].

Малекулярныя даследаванні паказалі, што маўрыкійскі дронт і дронт-пустэльнік з’яўляюцца блізкімі родзічамі і ўваходзяць у сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (''Columbidae''). Іх найбліжэйшым жывым родзічам лічыцца [[нікабарскі голуб]] (''Caloenas nicobarica'').&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Beth|last2=Sibthorpe|first2=Dean|last3=Rambaut|first3=Andrew|last4=Austin|first4=Jeremy|last5=Wragg|first5=Graham M.|last6=Bininda-Emonds|first6=Olaf R. P.|last7=Lee|first7=Patricia L. M.|last8=Cooper|first8=Alan|title=Flight of the Dodo|journal=Science|volume=295|issue=5560|pages=1683|date=2002|doi=10.1126/science.295.5560.1683}}&lt;/ref&gt;

Так званы '''белы''', або '''бурбонскі дронт''', якога раней класіфікавалі як ''Raphus apterornis'' або ''Raphus solitarius'', цяпер не ўключаецца ў падсямейства дронтавых. Аналіз рэшткаў гэтай зніклай птушкі з Рэюньёна сведчыць, што яна належала да сямейства [[Ібісавыя|ібісавых]] і цяпер мае назву [[рэюньёнскі ібіс]] (''Threskiornis solitarius'').&lt;ref name=&quot;hume-cheke&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hume|first=Julian P.|last2=Cheke|first2=Anthony S.|title=The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth|journal=Archives of Natural History|volume=31|issue=1|pages=57—79|date=2004|doi=10.3366/anh.2004.31.1.57}}&lt;/ref&gt;

[[File:Oxford Dodo display.jpg|thumb|left|Мадэль маўрыкійскага дронта.|283x283пкс]]

== Апісанне ==
Дронты былі буйнымі галубамі, якія страцілі здольнасць да палёту. Яны жылі на астравах, дзе да з’яўлення чалавека не было буйных наземных драпежнікаў. Для дронтавых былі характэрныя масіўнае цела, вялікая галава, моцная кручкаватая дзюба, малыя крылы і кароткае пер’е. Мелі масу цела да 20 кг; неслі адно яйцо. Вялікія памеры і наземны лад жыцця былі абумоўлены працяглай ізаляцыі. Былі расліннаеднымі, іх кормам, імаверна, служылі плады, насенне і іншыя часткі раслін.&lt;ref name=&quot;belenc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|work=Беларуская энцыклапедыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

== Знікненне ==
Дронты зніклі неўзабаве пасля сталага з’яўлення людзей на Маскарэнскіх астравах. Асноўнымі прычынамі былі паляванне, разбурэнне месцаў пражывання і гнездавання. Завезеныя чалавекам жывёлы часта знішчалі яйкі і птушанят дронтаў.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

[[File:Pezophaps solitaria.png|thumb|Дронт-пустэльнік на малюнку пачатку XX ст.]]

Маўрыкійскі дронт апошні раз надзейна згадваецца ў [[1681]] годзе і, імаверна, вымер у канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя. Дронт-пустэльнік з Радрыгеса знік у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя.&lt;ref name=&quot;belenc&quot; /&gt;

== Літаратура ==

* Дронтавыя // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — С. 209.
* Hume, Julian P.; Cheke, Anthony S. The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth // Archives of Natural History. — 2004. — Vol. 31, № 1. — P. 57—79.
* Shapiro, Beth [et al.]. Flight of the Dodo // Science. — 2002. — Vol. 295, № 5560. — P. 1683.
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Голубападобныя]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя птушкі]]
[[Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы]]
[[Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды]]
[[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]]</text>
      <sha1>dk241iegw8u2ipsaenqy8edsf7fgvaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках</title>
    <ns>14</ns>
    <id>107443</id>
    <revision>
      <id>5156931</id>
      <parentid>5054330</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MocnyDuham перанёс старонку [[Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] у [[Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] не пакінуўшы перасылкі: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-MocnyDuham-20260621165500-Вынік 2]]</comment>
      <origin>5054330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="9pv0wa3k6x7gqz4ilrt94dxp3bajret" xml:space="preserve">{{Перанесці|Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках}}{{Commonscat|Burials at Arlington National Cemetery}}

[[Катэгорыя:Пахаваныя ў ЗША паводле могілак|Арлінгтон]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вірджыніі]]</text>
      <sha1>9pv0wa3k6x7gqz4ilrt94dxp3bajret</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156934</id>
      <parentid>5156931</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>Старока перанесена.</comment>
      <origin>5156934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="85n4386rzshcd6qn2099dnvmof8uajd" xml:space="preserve">{{Commonscat|Burials at Arlington National Cemetery}}

[[Катэгорыя:Пахаваныя ў ЗША паводле могілак|Арлінгтон]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Вірджыніі]]</text>
      <sha1>85n4386rzshcd6qn2099dnvmof8uajd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5156903</id>
      <parentid>5156482</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+12 новых</comment>
      <origin>5156903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2156" sha1="iravhywxpp72y82hkshutonh3usct5y" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў|2026-06-21T15:27:20Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|2026-06-21T14:39:37Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Пракопій Нілавіч Дабрахотаў|2026-06-21T12:22:32Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Антоній Барташэвіч|2026-06-21T11:28:31Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Пахомій Агілевіч|2026-06-21T10:55:10Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Кастанцін Васілевіч Яльніцкі|2026-06-21T10:17:03Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Тобіяш Арэнт|2026-06-21T09:50:57Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Аўгуст Лескін|2026-06-21T09:21:18Z|Цімур}}
{{Новы артыкул|Юзаф Міцкевіч|2026-06-21T08:13:21Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Антоніу Жазэ Сегуру|2026-06-21T05:22:12Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Юліян Уладзіміравіч Брамлей|2026-06-20T22:44:12Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Эміліа Каломба|2026-06-20T16:38:33Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Юрый Патрыкеевіч|2026-06-20T15:13:57Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Нуарны чалавек-павук|2026-06-20T13:14:05Z|Feeleman}}
{{Новы артыкул|Барыс Пятровіч Шэін|2026-06-20T12:29:54Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|The Pretty Reckless|2026-06-20T12:15:02Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Вікторыя Свароўскі|2026-06-20T12:03:51Z|Kvrtkmrtyrr}}
{{Новы артыкул|Сяргей Фядосавіч Любчук|2026-06-20T11:24:01Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Аня Саўчыч|2026-06-20T10:10:14Z|Lucas artic}}
{{Новы артыкул|Чарлз Брокдэн Браўн|2026-06-20T08:06:52Z|JerzyKundrat}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iravhywxpp72y82hkshutonh3usct5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128435</id>
    <revision>
      <id>5157122</id>
      <parentid>4617496</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5157122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2886" sha1="7463fz1n3pi3kooee6j8qpz31uldh36" xml:space="preserve">'''Ды́на'''&lt;ref name=&quot;belse&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/belse/%D0%94%D1%8B%D0%BD%D0%B0|title=Дына — Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; (пазначэнне: '''дын'''; ад {{lang-grc|δύναμις}} — «сіла»)&lt;ref name=&quot;tsbm&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/dyna|title=дына — Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—84, правапіс да 2008 г.)|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; — вытворная адзінка вымярэння [[сіла|сілы]] ў сістэме адзінак [[СГС]].

Дына вызначаецца як сіла, якая надае целу [[маса|масай]] 1 [[грам]] [[паскарэнне]] 1 [[сантыметр]] на [[секунда|секунду]] ў квадраце.&lt;ref name=&quot;tsblm&quot;&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm/dyna|title=дына — Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2002, правапіс да 2008 г.)|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt; У асноўных адзінках СГС яна выражаецца так:

: 1 дын = 1 г·см/с&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Паколькі 1 г = 10&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; кг, а 1 см = 10&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; м, адна дына роўная 10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; [[Ньютан (адзінка вымярэння)|Н]], а адзін ньютан — 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; дын.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/dyne|title=Dyne|website=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;

: 1 дын = 10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; Н.

Асноўнай адзінкай сілы ў [[Міжнародная сістэма адзінак|Міжнароднай сістэме адзінак]] з’яўляецца ньютан. Дына ўжываецца пераважна ў тэкстах і разліках, звязаных з сістэмай СГС, а таксама ў вытворных адзінках, напрыклад пры вымярэнні [[паверхневае нацяжэнне|паверхневага нацяжэння]] ў дынах на сантыметр.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Дына (адзінка вымярэння) // ''Беларуская Савецкая Энцыклапедыя'' : у 12 т. / гал. рэд. П. У. Броўка. — Мінск : Галоўная рэдакцыя БелСЭ, 1973. — Т. 9 : Рабкор — Сочы. — С. 511.

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння сілы]]
[[Катэгорыя:СГС]]</text>
      <sha1>7463fz1n3pi3kooee6j8qpz31uldh36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да перайменавання</title>
    <ns>4</ns>
    <id>131069</id>
    <revision>
      <id>5156922</id>
      <parentid>5156026</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бельск Падляскі → Бельск-Падляшскі */ reply to Ueschar ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>5156922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68123" sha1="g1mlvxwjem88r7ymqtqays5jq0ac0rc" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДП}}
{{/Шапка}}

= Бягучыя абмеркаванні =
{{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&amp;action=edit&amp;section=1|class=mw-ui-progressive}}

''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў''
== [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] ==
Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03)

:Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] ==
Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03)

:У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 &quot;Нармандская дэсантная аперацыя 1944&quot;]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] ==
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут].  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] ==
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.]  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03)

:Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] ==

Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03)

:{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] ==
[[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03)

:І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03)
:А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03)
::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія.
::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] ==
Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03)

:Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання &quot;Хэгіс&quot;, апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03)

== [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] ==
У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна  [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03)

== [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03)
: Не знайшоў АК за &quot;УАЛЛ-І&quot; акрамя Кінакіпы. Тым часам за &quot;ВАЛЛ-І&quot; можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03)
::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03)
:::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)
::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03)

== Сысуны і млекакормячыя ==
У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах.
Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя.
На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць:

==== Катэгорыі ====
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны неагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]],
[[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]],
[[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], 
[[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], 
[[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]],
[[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]],

==== Шаблоны ====
[[:Шаблон:Сысуны]]

Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць:

[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]],
[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]],
[[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]].

==== Артыкулы ====
[[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]]

--[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03)

: падпішыцеся калі ласка праз &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03)

:Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]])

:{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] ==
Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз &quot;е&quot; досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03)
:: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова &quot;сьнег&quot; праз &quot;ь&quot; — думаю, назву б узялі, а &quot;ь&quot; прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз &quot;е&quot;: [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз &quot;э&quot;. Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03)
:::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна.
:::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо 
:::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу 
:::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу
:::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03)
:::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж.
:::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03)
У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «э» і «е»'''&lt;br&gt;

Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў:
літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных;
літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.'''

У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03)
::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)

== [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''&lt;br&gt;

У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю:
«і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных,
«ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.&lt;br&gt;

У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова.
&lt;br&gt;

«-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»&lt;br&gt;

Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача гука [h]'''
&lt;br&gt;
Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».&lt;br&gt;

Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.&lt;br&gt;

'''Перадача галоснага [ɛ]&lt;br&gt;'''
У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э».
Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].&lt;br&gt;

'''Перадача гуку [ð]&lt;br&gt;'''
Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд).
Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».&lt;br&gt;

'''Перадача спалучэння -er&lt;br&gt;'''
У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»:
* у пачатку слова,
* пасля галосных,
* пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»).
У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.&lt;br&gt;

Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]»
[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)

:у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як &quot;д&quot;, з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] ==
На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)
: падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03)
: {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03)
::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03)
::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. 
::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03)

== Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан ==
Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя:

* [[Сьюзен Хэйвард]]
* [[С’юзан Сарандан]]
* [[Сьюзен Пэвэнсі]]
* [[Сьюзан Вулдрыдж]]
* [[Сьюзан Полгар]]
* [[Сьюзан Дэнфард]]
* [[С’юзан Франсія]]

Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03)

:Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен.
:Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03)
:Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта'''  [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Цёрнер]] → Тэрнер ==
Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: &quot;Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03)

:перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі 
:§12 Зычныя д, т і дз,
:4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03)
::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03)
:::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03)
::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі:
::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах.
::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. &quot;Т&quot; захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца &quot;адваротная сумяшчальнасць&quot;, вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03)
:::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03)
:'''Перадача спалучэнняў -er і -ur'''
:У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»:
:* у пачатку слова,
:* пасля галосных,
:* пасля беларускіх цвёрдых зычных.
:Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''.
:У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] ==
Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03)

:калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна &quot;Сінавіяльны сустаў&quot;, бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн &quot;сустаў&quot; падаецца як галоўная назва артыкула, разам з &quot;сінавіяльнае злучэнне&quot;, &quot;сучляненне&quot;, &quot;дыартроз&quot;. Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03)

== [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] ==
Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03)
: Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03)
:У БелЭн замацавана форма &quot;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]&quot;, таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай:
::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік],  часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] 
::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток]
::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,]
:::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР]
:::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: Ну пакуль за варыянт &quot;Бельск-Падляскі&quot; крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] ==
Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) 

:слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03)

== [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] ==
Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03)

:варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03)

== [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] ==
''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03)

:заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03)

== [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] ==
Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03)
: Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03)
::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта &quot;інтэрнэт-карпарацыя&quot; - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя.
::ChatGPT прапанаваў варыянт &quot;Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце&quot; і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03)
:::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Таксама падтрымаю варыянт &quot;ICANN&quot; [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] ==
Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03)

:{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? ==
Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу &quot;пісьменнік на нейкай мове&quot; немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова &quot;ідыш&quot; скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03)

:[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03)
::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03)
:Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&amp;search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03)

{{/Падвал}}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>g1mlvxwjem88r7ymqtqays5jq0ac0rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156924</id>
      <parentid>5156922</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цімаці Хант → Тымаці Хант */ вынік</comment>
      <origin>5156924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68447" sha1="n9pu7ci30261jrodys7ixy5o4c5qhh3" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДП}}
{{/Шапка}}

= Бягучыя абмеркаванні =
{{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&amp;action=edit&amp;section=1|class=mw-ui-progressive}}

''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў''
== [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] ==
Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03)

:Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] ==
Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03)

:У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 &quot;Нармандская дэсантная аперацыя 1944&quot;]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] ==
{{закрыта}}
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут].  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] ==
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.]  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03)

:Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] ==

Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03)

:{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] ==
[[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03)

:І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03)
:А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03)
::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія.
::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] ==
Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03)

:Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання &quot;Хэгіс&quot;, апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03)

== [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] ==
У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна  [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03)

== [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03)
: Не знайшоў АК за &quot;УАЛЛ-І&quot; акрамя Кінакіпы. Тым часам за &quot;ВАЛЛ-І&quot; можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03)
::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03)
:::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)
::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03)

== Сысуны і млекакормячыя ==
У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах.
Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя.
На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць:

==== Катэгорыі ====
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны неагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]],
[[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]],
[[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], 
[[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], 
[[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]],
[[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]],

==== Шаблоны ====
[[:Шаблон:Сысуны]]

Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць:

[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]],
[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]],
[[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]].

==== Артыкулы ====
[[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]]

--[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03)

: падпішыцеся калі ласка праз &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03)

:Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]])

:{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] ==
Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз &quot;е&quot; досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03)
:: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова &quot;сьнег&quot; праз &quot;ь&quot; — думаю, назву б узялі, а &quot;ь&quot; прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз &quot;е&quot;: [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз &quot;э&quot;. Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03)
:::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна.
:::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо 
:::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу 
:::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу
:::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03)
:::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж.
:::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03)
У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «э» і «е»'''&lt;br&gt;

Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў:
літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных;
літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.'''

У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03)
::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)

== [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''&lt;br&gt;

У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю:
«і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных,
«ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.&lt;br&gt;

У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова.
&lt;br&gt;

«-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»&lt;br&gt;

Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача гука [h]'''
&lt;br&gt;
Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».&lt;br&gt;

Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.&lt;br&gt;

'''Перадача галоснага [ɛ]&lt;br&gt;'''
У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э».
Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].&lt;br&gt;

'''Перадача гуку [ð]&lt;br&gt;'''
Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд).
Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».&lt;br&gt;

'''Перадача спалучэння -er&lt;br&gt;'''
У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»:
* у пачатку слова,
* пасля галосных,
* пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»).
У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.&lt;br&gt;

Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]»
[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)

:у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як &quot;д&quot;, з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] ==
На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)
: падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03)
: {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03)
::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03)
::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. 
::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03)

== Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан ==
Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя:

* [[Сьюзен Хэйвард]]
* [[С’юзан Сарандан]]
* [[Сьюзен Пэвэнсі]]
* [[Сьюзан Вулдрыдж]]
* [[Сьюзан Полгар]]
* [[Сьюзан Дэнфард]]
* [[С’юзан Франсія]]

Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03)

:Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен.
:Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03)
:Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта'''  [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Цёрнер]] → Тэрнер ==
Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: &quot;Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03)

:перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі 
:§12 Зычныя д, т і дз,
:4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03)
::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03)
:::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03)
::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі:
::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах.
::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. &quot;Т&quot; захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца &quot;адваротная сумяшчальнасць&quot;, вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03)
:::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03)
:'''Перадача спалучэнняў -er і -ur'''
:У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»:
:* у пачатку слова,
:* пасля галосных,
:* пасля беларускіх цвёрдых зычных.
:Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''.
:У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] ==
Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03)

:калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна &quot;Сінавіяльны сустаў&quot;, бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн &quot;сустаў&quot; падаецца як галоўная назва артыкула, разам з &quot;сінавіяльнае злучэнне&quot;, &quot;сучляненне&quot;, &quot;дыартроз&quot;. Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03)

== [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] ==
Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03)
: Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03)
:У БелЭн замацавана форма &quot;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]&quot;, таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай:
::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік],  часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] 
::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток]
::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,]
:::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР]
:::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: Ну пакуль за варыянт &quot;Бельск-Падляскі&quot; крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] ==
Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) 

:слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03)

== [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] ==
Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03)

:варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03)

== [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] ==
''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03)

:заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03)

== [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] ==
Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03)
: Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03)
::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта &quot;інтэрнэт-карпарацыя&quot; - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя.
::ChatGPT прапанаваў варыянт &quot;Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце&quot; і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03)
:::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Таксама падтрымаю варыянт &quot;ICANN&quot; [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] ==
Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03)

:{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? ==
Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу &quot;пісьменнік на нейкай мове&quot; немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова &quot;ідыш&quot; скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03)

:[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03)
::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03)
:Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&amp;search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03)

{{/Падвал}}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>n9pu7ci30261jrodys7ixy5o4c5qhh3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156930</id>
      <parentid>5156924</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>/* Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках → Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках */ вынік</comment>
      <origin>5156930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68777" sha1="skgy3ixvqzv309hw8ae83xpityzmy7r" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДП}}
{{/Шапка}}

= Бягучыя абмеркаванні =
{{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&amp;action=edit&amp;section=1|class=mw-ui-progressive}}

''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў''
== [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] ==
Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03)

:Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] ==
Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03)

:У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 &quot;Нармандская дэсантная аперацыя 1944&quot;]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] ==
{{закрыта}}
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут].  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Неабходны кансэнсус ёсць. Крыніцы ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:50, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] ==
Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.]  [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03)

:Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] ==

Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03)

:{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] ==
[[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03)

:І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03)
:А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03)
::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія.
::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03)
:::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] ==
Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03)

:Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання &quot;Хэгіс&quot;, апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03)

== [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] ==
У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна  [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03)

== [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03)
: Не знайшоў АК за &quot;УАЛЛ-І&quot; акрамя Кінакіпы. Тым часам за &quot;ВАЛЛ-І&quot; можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03)
::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03)
:::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)
::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03)

== Сысуны і млекакормячыя ==
У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах.
Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя.
На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць:

==== Катэгорыі ====
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны неагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]],
[[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]],
[[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], 
[[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], 
[[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]],
[[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]],

==== Шаблоны ====
[[:Шаблон:Сысуны]]

Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць:

[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]],
[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]],
[[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]].

==== Артыкулы ====
[[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]]

--[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03)

: падпішыцеся калі ласка праз &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03)

:Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]])

:{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] ==
Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз &quot;е&quot; досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03)
:: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова &quot;сьнег&quot; праз &quot;ь&quot; — думаю, назву б узялі, а &quot;ь&quot; прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз &quot;е&quot;: [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз &quot;э&quot;. Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03)
:::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна.
:::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо 
:::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу 
:::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу
:::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03)
:::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж.
:::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03)
У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «э» і «е»'''&lt;br&gt;

Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў:
літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных;
літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.'''

У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03)
::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03)

== [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''&lt;br&gt;

У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю:
«і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных,
«ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.&lt;br&gt;

У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова.
&lt;br&gt;

«-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»&lt;br&gt;

Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача гука [h]'''
&lt;br&gt;
Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».&lt;br&gt;

Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.&lt;br&gt;

'''Перадача галоснага [ɛ]&lt;br&gt;'''
У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э».
Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].&lt;br&gt;

'''Перадача гуку [ð]&lt;br&gt;'''
Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд).
Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».&lt;br&gt;

'''Перадача спалучэння -er&lt;br&gt;'''
У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»:
* у пачатку слова,
* пасля галосных,
* пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»).
У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.&lt;br&gt;

Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]»
[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)

:у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як &quot;д&quot;, з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] ==
На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)
: падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03)
: {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03)
::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03)
::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. 
::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03)

== Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан ==
Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя:

* [[Сьюзен Хэйвард]]
* [[С’юзан Сарандан]]
* [[Сьюзен Пэвэнсі]]
* [[Сьюзан Вулдрыдж]]
* [[Сьюзан Полгар]]
* [[Сьюзан Дэнфард]]
* [[С’юзан Франсія]]

Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03)

:Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен.
:Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03)
:Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта'''  [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Цёрнер]] → Тэрнер ==
Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: &quot;Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03)

:перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі 
:§12 Зычныя д, т і дз,
:4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03)
::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03)
:::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03)
::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі:
::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах.
::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. &quot;Т&quot; захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца &quot;адваротная сумяшчальнасць&quot;, вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03)
:::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03)
:'''Перадача спалучэнняў -er і -ur'''
:У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»:
:* у пачатку слова,
:* пасля галосных,
:* пасля беларускіх цвёрдых зычных.
:Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''.
:У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] ==
Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03)

:калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна &quot;Сінавіяльны сустаў&quot;, бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн &quot;сустаў&quot; падаецца як галоўная назва артыкула, разам з &quot;сінавіяльнае злучэнне&quot;, &quot;сучляненне&quot;, &quot;дыартроз&quot;. Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03)

== [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] ==
Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03)
: Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03)
:У БелЭн замацавана форма &quot;[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]&quot;, таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай:
::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік],  часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] 
::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток]
::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,]
:::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР]
:::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03)
:::: Ну пакуль за варыянт &quot;Бельск-Падляскі&quot; крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] ==
Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) 

:слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03)

== [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] ==
Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03)

:варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03)

== [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] ==
''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03)

:заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03)

== [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] ==
Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03)
: Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03)
::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта &quot;інтэрнэт-карпарацыя&quot; - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя.
::ChatGPT прапанаваў варыянт &quot;Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце&quot; і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03)
:::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Таксама падтрымаю варыянт &quot;ICANN&quot; [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] ==
{{закрыта}}
Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03)

:{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03)
{{Закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Кансэнсус ёсць. Аргументацыя дастатковая. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 21 чэрвеня 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? ==
Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу &quot;пісьменнік на нейкай мове&quot; немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова &quot;ідыш&quot; скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03)

:[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03)
::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03)
:Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&amp;search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03)

{{/Падвал}}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>skgy3ixvqzv309hw8ae83xpityzmy7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі рок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135125</id>
    <revision>
      <id>5156914</id>
      <parentid>5018333</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78743" sha1="69qe83yiwp7jq50ctxtv5p0mei7ucde" xml:space="preserve">{{Музычны жанр|Назва=Беларускі рок|Кірунак=[[рок-музыка]]|Вытокі=шматлікая заходняя [[электрагітара|электрагітарная]] музыка, [[народная музыка]]|Узнікненне=канец 1960-х|месца={{Сцягафікацыя|Беларуская ССР}}|Росквіт=канец [[1980-я гады|1980-х]]&lt;ref name=&quot;60-hod&quot;&gt;{{Спасылка|url=https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina|загаловак=60 год беларускага рок-н-рола. Лекцыя Сяргея Будкіна|аўтар=Сяргей Будкін|выдавецтва=Onliner.by|title=Архіўная копія|access-date=16 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227074122/https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina|archive-date=27 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, канец [[1990-я гады|1990-х]]|Фота=N.R.M. 02.jpg|Подпіс=[[N.R.M.]] на канцэрце за свабоду wRock, [[Уроцлаў]], [[17 чэрвеня]] [[2007]]}}

'''Беларускі рок''' — умоўная назва [[Рок-музыка|рок-музыкі]], створанай музыкантамі з [[Беларусь|Беларусі]]. Гэта музыка меркавана ўзнікла ў канцы 60-х, але самы актыўны росквіт шматлікіх гуртоў у гэтай плыні перапаў на пачатак [[1980-я|1980-х]].&lt;ref name=&quot;60-hod&quot; /&gt; Найбольш важныя гурты: [[Мроя (гурт)|Мроя]] (з 1994 — [[N.R.M.]]), [[Ляпіс Трубяцкі]], [[KRIWI]], [[TT-34]], [[Верасы]], [[Акцэнт]], [[ULIS]], [[Neuro Dubel]], [[Новае Неба]], [[BLAGI MAT!!!]], [[Open Space]], [[Hair Peace Salon]], [[Jitters]], [[Бонда (гурт)|Бонда]] і [[Крама (гурт)|Крама]].

== Адметнасці ==
Галоўнымі тэмамі беларускага року з’яўляецца традыцыйна ўсё, звязанае з беларусамі, сённяшняй Беларуссю, а таксама яе гісторыяй. Эмацыйная, сэнсавая і гукавая палітра беларускага року разнастайная, але даволі часта ў беларускіх рок-музыкаў прысутнічаюць тэмы змагання, салідарнасці, жыцця пры аўтарытарызму, свабоды, нацыянальнай самаідэнтычнасці і свядомасці, беларускай мовы, рэпрэсій і эміграцыі.

У гучанні беларускіх рок-гуртоў часта можна заўважыць заігрыванні з народнымі матывамі, тэмамі, інструментамі.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Беларускаму року часцей за ўсё ўласцівы тэксты на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах.

Вялікі знешні ўплыў на беларускі рок аказвала разнастайная заходняя рок-музыка (у прыватнасці [[Польшча|Польшчы]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін), а таксама музыка краін былога [[СССР]] (у прыватнасці [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]]).

== Гісторыя ==

=== 1960-я гады ===
{{Асноўны артыкул|Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}
З 12 па 14 красавіка [[1968 год у гісторыі музыкі|1968 года]] ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] прайшоў адзін з першых у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] рок фестываляў — «Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска». Фестываль быў арганізаваны [[камсамол]]ам і прымеркаваны да 50-годдзя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і 50-годдзя [[Камсамол|УЛКСМ]]. У фестывалі прынялі ўдзел аматарскія гурты з Мінска («[[Алгарытмы]]», «2+2», «Дойліды», «Рэфлекс», «Пінгвіны», «Грыфы», «Вясёлыя лісы», «Дысканты», «Ювента», «Сінія гітары», «Скіфы»). Па правілах фестывалю кожны ансамбль павінен быў выканаць сем кампазіцый (твор савецкага кампазітара, твор беларускай тэматыкі, уласны твор, інструментальны твор і тры любыя кампазіцыі па свайму выбару). Галоўны прыз «Бурштынавую гітару» атрымаў гурт «Алгарытмы», другі прыз «Хрустальную вазу» атрымалі «Дойліды».&lt;ref name=&quot;minsk19683&quot;&gt;{{Cite news|title=Дзень, калі нарадзіўся беларускі рок-н-рол|url=http://tuzinfm.by/article/670/piersy-bit-festyval-u-bielarusi-u-dakumentach-ji-faktach.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=21 марта 2014|access-date=2017-09-22|archive-date=24 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924141813/http://tuzinfm.by/article/670/piersy-bit-festyval-u-bielarusi-u-dakumentach-ji-faktach.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Композитор Владимир Кондрусевич: «Я сочинял свои стихи на мелодии Битлз»|url=https://www.kp.by/daily/26065.4/2972896/|work=[[Комсомольская правда]]|date=18 апреля 2013}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

Адзін з членаў журы, малады кампазітар [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], тады адзначыў, што ў гэтай музыцы хацелася б чуць «менш перайманняў» і «больш нашага, [[музыка СССР|савецкага]] рэпертуару». Нягледзячы на тое, што ўсе калектывы, акрамя «Алгарытмаў», былі раскрытыкаваны з боку журы, пра фестываль станоўча адгукнулася рэспубліканская прэса. Крытычныя заўвагі зводзіліся да таго, што ў музыкаў няма нармальнага завадскога абсталявання, а гітары і ўсю апаратуру ім даводзіцца рабіць самім. Газета «Чырвоная змена», напрыклад, панаракала на тое, што прафесійныя кампазітары мала пішуць твораў у жанры біг-біт (у СССР біг-бітам у гэты час называлі любую сучасную [[Электрагітара|электрагітарную]] музыку: [[рок-н-рол]], [[блюз-рок]], [[Рытм-н-блюз|рытм-энд-блюз]] і г д.).&lt;ref name=&quot;minsk19683&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Минске отметят 40-летие первого белорусского бит-фестиваля|url=https://news.tut.by/culture/106273.html|work=[[TUT.BY]]|date=31 марта 2008|access-date=2017-09-22|archive-date=2018-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/https://news.tut.by/culture/106273.html}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/106273.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/https://news.tut.by/culture/106273.html |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/106273.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/https://news.tut.by/culture/106273.html |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rock_in_ussr2&quot;&gt;{{кніга|аўтар=[[Троицкий, Артемий Кивович|Артемий Троицкий]]|загаловак=Рок-музыка в СССР: опыт популярной энциклопедии|месца=М.|выдавецтва=Книга|год=1990|старонак=385|isbn=5-212-00240-0}}&lt;/ref&gt;

Усе тры дні фестывалю яго здымалі кінахронікеры «[[Беларусьфільм]]а». Са знятага матэрыялу быў змантаваны невялікі кароткаметражны 10-хвілінны фільм пад назвай «Маршрут № 13» (назва адной з песень гурта «Алгарытмы»). Пакуль ішоў мантаж фільма, у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] адбыліся падзеі, вядомыя як [[Пражская вясна]]. У сувязі з гэтым змяніўся і палітычны клімат у Савецкім Саюзе. Было прынята рашэнне не выпускаць гатовы фільм на кінаэкраны. Фільм праляжаў на паліцы да 1977 года, калі выйшаў акт аб яго знішчэнні, а таксама ўсяго працоўнага матэрыялу да яго. Копію фільма схаваў і захаваў аператар Эдуард Гайдук.&lt;ref name=&quot;minsk19683&quot;/&gt;

=== 1970-я гады ===
[[Файл:Песняры.jpg|міні|220x220пкс|«[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], 1974 год]]
Яшчэ 1 верасня 1969 года акампанавальны ансамбль «[[Лявоны]]», арганізаваны [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]] пры [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Мінскай філармоніі]], быў пераведзены ў разрад [[Вакальна-інструментальны ансамбль|вакальна-інструментальных]]. У кастрычніку наступнага 1970 года ансамбль прыняў удзел у IV Усесаюзным конкурсе артыстаў эстрады, перад гэтым змяніўшы назву на «больш сур’ёзную» — «[[Песняры]]». Першы прыз у той раз нікому не ўручаўся, а другую прэмію падзялілі «Песняры», [[Леў Лешчанка]] і грузінскі ансамбль «Дыэла». Такім чынам, «Песняры» атрымалі права на запіс альбома. Падчас працы над альбомам да «Песняроў» далучыўся [[Леанід Леанідавіч Барткевіч|Леанід Барткевіч]], удзельнік ансамбля «[[Залатыя яблыкі]]». Альбом выйшаў у 1971 годзе. Ён не меў назвы, таму яго часта называюць па першай песні, «[[Ты мне вясною прыснілася]]». Гэтая пласцінка разышлася 4-мільённым тыражом. Рэпертуар «Песняроў» складаўся ў асноўным з беларускіх народных песень, якія Мулявін пераклаў на біг-бітоўскія і блюзавыя мелодыі. Хоць сам Мулявін быў [[Рускія ў Беларусі|рускім]] па нацыянальнасці, ён зрабіў так, што беларускія народныя песні спяваў увесь [[Савецкі Саюз]].&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;&gt;{{Cite news|title=Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола|author=Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім|url=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3348|work=Kamunikat.org|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;

У 1974 годзе выйшла другая пласцінка «[[Алеся (альбом)|Алеся]]», куды акрамя народных песень увайшлі ўжо і песні на вершы беларускіх паэтаў. У 1976 годзе на музычным кірмашы [[MIDEM]] у [[Каны|Канах]], куды прыязджаюць музыкі з усяго свету, якія прадалі больш за ўсё пласцінак у сваёй краіне, «Песняры» прадстаўлялі фірму «[[Мелодыя (фірма)|Мелодыя]]» і Савецкі Саюз. Там на іх звярнулі ўвагу амерыканскія прадзюсары і запрасілі на гастролі ў Амерыку. Такім чынам, «Песняры» сталі першым савецкім гуртом, які правёў гастролі па [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;. У 1976 годзе «Песняры» прадставілі рок-оперу на вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — «Песня пра долю», а ў 1978 годзе канцэптуальная серыя працягнулася операй «[[Гусляр (Песняры)|Гусляр]]». Гэтыя працы былі зроблены больш сур’ёзна, чым папярэднія, у стылі [[арт-рок]]у&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Песняры «Гусляр»|url=http://www.experty.by/content/pesnyary-guslyar|work=[[Experty.by]]|date=2 декабря 2008|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;.

У БССР у гэты перыяд часу працавалі і іншыя ВІА («[[Верасы]]», «[[Сябры (гурт)|Сябры]]»), але яны ўяўлялі сабой звычайную савецкую эстраду.&lt;ref name=&quot;rock_in_ussr2&quot; /&gt;

=== 1980-я гады ===
У канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў у мінскім маладзёжна-камсамольскім кафэ «Сузор’е» працаваў штатны музычны калектыў пад такой жа назвай. Музыканты гурта «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’е]]» ігралі [[хард-рок]]. Падобнае стала магчымым з-за некаторай лібералізацыі рэжыму ў СССР з прычыны [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпіяды-80]]. Аднак ужо ў 1983 годзе, пры [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Юрыі Андропаве]], пачаліся ганенні на рокераў і калектыў «Сузор’е» быў забаронены. Тым не менш усе музыкі працягнулі працаваць у філармоніі. У 1984 годзе яны выпусцілі магнітаальбом «Рок-тэрапія». У 1986 годзе аднавілі выступы як «Сузор’е», а ў 1988 годзе выпусцілі пласцінку «Вераснёўская рака» на фірме «[[Мелодыя (фірма)|Мелодыя]]».&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Сузорье (Сузор'е)|url=http://www.experty.by/category/artisty/suzore-suzore|work=[[Experty.by]]|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;

Сітуацыя ў рок-музыцы цалкам змянілася з надыходам [[Перабудова|перабудовы]]. У 1986 годзе [[камсамол]] арганізаваў у [[Наваполацк]]у «Рэспубліканскі конкурс маладзёжнай палітычнай песні», першыя месцы на якім занялі [[Брэст|брэсцкі]] гурт «Залатая сярэдзіна» і [[мазыр]]скі «Адлюстраванне»&lt;ref name=&quot;tusovalis2&quot;&gt;{{Cite news|title=Как минчане тусовались на рок-фестивалях с 1968 года и по наши дни|url=https://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html|work=[[TUT.BY]]|date=6 июня 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=2017-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026044358/http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026044358/http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |archive-date=26 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026044358/http://afisha.tut.by/news/reviews/499073.html |archive-date=26 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;. У Наваполацку і [[Полацк]]у развіўся даволі шырокі рок-рух, самым прыкметным гуртом якога стаў гурт «Мясцовы час»&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;. Пазней там будзе арганізаваны штогадовы фестываль «[[Рок-кола]]»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Сергей Анищенко: «Я не хочу, чтобы музыкантов лупили дубинками»|url=http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y|work=[[Белорусский партизан]]|date=4 апреля 2008|access-date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000131/http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y|archive-date=2018-08-29}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000131/http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000131/http://www.belaruspartisan.org/life/122931/?fullversion=y |archive-date=29 жніўня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 1986 годзе рок-клуб пад назвай «Няміга» быў створаны ў [[Мінск]]у&lt;ref name=&quot;rock_in_ussr2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Назад у БССР (6 рарытэтных відэа ад Менскага рок-клюбу)|url=http://tuzinfm.by/article/1705/out-skarby-niamihi---videaarchiu-piersaha-mienskaha.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=4 февраля 2015|access-date=2017-09-22|archive-date=2017-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926212256/http://tuzinfm.by/article/1705/out-skarby-niamihi---videaarchiu-piersaha-mienskaha.html}}&lt;/ref&gt;. Рок-клуб праводзіў свой фестываль «[[Тры колеры (фестываль)|Тры колеры]]». У 1988 годзе ў [[Гродна|Гродне]] прайшоў фестываль «Рок-крок».&lt;ref name=&quot;tusovalis2&quot; /&gt;

У 1990 годзе беларускія студэнты ў [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] арганізавалі фестываль беларускай музыкі «[[Басовішча]]».

[[Метал (музыка)|Метал]]-гурт «Удар» (да 1987 года называўся «Эдэльвейс» і ў якасці ВІА з 1983 года выконваў песні на [[Брэст|брэсцкай]] танцпляцоўцы) удзельнічае ў рок-фестывалі «Рытмы граніцы-1987», які адбыўся ў [[Брэсцкі абласны Палац культуры|Брэсцкім абласным Палацы культуры прафсаюзаў]], з 1988 года гурт дае канцэрты, выступае на фестывалях у [[Данецк]]у, Мінску, Наваполацку. У 1989 годзе «Удар» запісваюць свой адзіны [[магнітаальбом]] «Не забі» ([[Руская мова|рус.]]: «Не убей»), які выходзіць у адкрыты продаж.&lt;ref&gt;[https://pulse.mail.ru/article/kultovaya-metal-gruppa-iz-belorussii-3113858802083949157-6527803507381731744/ Культовая метал-группа из Белоруссии] // 29.12.2020&lt;/ref&gt;

Гурт «[[Бонда (гурт)|Бонда]]» (раней называўся «Студыя 7») выпусціў у 1986 годзе адзін з першых беларускамоўных альбомаў гэтага дзесяцігоддзя «[[Месца пад сонцам (альбом)|Месца пад сонцам]]». У 1989 годзе гурт распаўся і на яго аскепках з’явіліся такія гурты, як [[ULIS]], «[[Крама (гурт)|Крама]]» і [[The Little Blues Band]]. У 1989 годзе гурт ULIS запісаў у Польшчы свой дэбютны альбом «[[Чужаніца]]», які атрымаў шмат станоўчых водгукаў у беларускай прэсе, а ў 1991 годзе альбом быў перавыдадзены фірмай «Мелодыя». У 1989 годзе беларускія музычныя журналісты звярнулі ўвагу на гурт «[[Мроя (гурт)|Мроя]]», дзе тады граў на клавішах і спяваў [[Лявон Вольскі]]. Яны адправілі ліст на фірму «Мелодыя» з просьбай запісаць гэтых музыкаў. «Мелодыя» даслала ў Мінск перасоўную гуказапісвальную студыю. Так з’явіўся альбом «[[Дваццаць восьмая зорка]]»&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Мроя»: вядомая і забытая (топ-12+рарытэтныя відэа)|url=http://tuzinfm.by/article/3462/out-mroja-viadomaja-ji-zabytaja-top-12-rarytetnaje-videa.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=11 ноября 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=12 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912101501/http://tuzinfm.by/article/3462/out-mroja-viadomaja-ji-zabytaja-top-12-rarytetnaje-videa.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Як і ў астатнім Саюзе, рокеры канца гэтага дзесяцігоддзя спрабуюць падымаць у сваіх песнях тэмы розных вострасацыяльных праблем часу. Моднай з’яўляецца тэма нацыянальнага адраджэння. На беларускую рок-музыку гэтага часу аказвае некаторы ўплыў польскі рок ([[Lady Pank]]).&lt;ref name=&quot;rock_in_ussr2&quot; /&gt;

=== 1990-я гады ===
У пачатку 1990-х гадоў беларускі рок перажывае крызіс. Многія прыкметныя гурты мінулага дзесяцігоддзя ў пачатку 1990-х распадаюцца. [[Распад СССР]], здабыццё Беларуссю незалежнасці і наступ дэмакратыі выбіваюць глебу з-пад ног у нацыянальна арыентаваных гуртоў.&lt;ref name=&quot;unik2&quot;&gt;{{Cite news|title=Белорусский рок. Уникальная музыка уникальной страны|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2007/25/0200.html|work=[[Музыкальная газета]]|date=25 февраля 2007|access-date=2017-09-22|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010070330/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2007/25/0200.html}}&lt;/ref&gt; [[Лявон Вольскі]], лідар гурта «[[Мроя (гурт)|Мроя]]», успамінае: «Мы не маглі сябе знайсці падчас росквіту дэмакратыі. Мы былі змагарамі і іміджам, і душой. А ў той час змаганне стала абсалютна непатрэбным».&lt;ref name=&quot;mroya_nrm3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Віктар Дзятліковіч|загаловак=Іх Мроя. Іх N.R.M.|месца=Мн.|выдавецтва=Сучасны літаратар|год=2005|старонак=320|isbn=985-14-1115-9}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Садъ_90-е.jpg|міні|220x220пкс|Гурт «[[Садъ]]». 1990 год]]

У 1990 годзе Уладзімір Серафімаў і Віталь Кунц у [[Брэст|Брэсце]] заснавалі гурт «[[Садъ]]». Як і большасць андэграўндных гуртоў, «Садъ» не ўпісваўся ні ў адну з тусовак. Першы поспех прыйшоў у 1997 годзе з выхадам альбома «[[Мы пред врагом не спустили...]]», які быў адзначаны станоўчымі рэцэнзіямі ў мінскай «[[Музыкальная газета|Музычнай газеце]]» і ў [[Санкт-Пецярбург|піцерскім]] часопісе ''[[Fuzz (часопіс)|Fuzz]]''&lt;ref name=&quot;Sad&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/1998/13/0100.html|title=Садъ|publisher=Музыкальная газета|date=13 января 1998 года|access-date=2019-05-16|archive-date=2019-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517032149/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/1998/13/0100.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля перамогі на фестывалі [[Rock-Line]] у [[Кунгур]]ы ў 1998 годзе&lt;ref name=&quot;10facts&quot;&gt;{{Cite web|date=29 апреля 2003 года|url=http://www.zvuki.ru/R/P/9399/|title=10 основных фактов о группе СадЪ|publisher=Звуки.ру.|access-date=2019-05-16|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502220049/https://www.zvuki.ru/R/P/9399/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; песні гурта сталі гучаць на радыёстанцыях [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Мінск]]а.

У 1993 годзе з’яўляецца рок-гурт [[Drum Ecstasy]], якая становіцца ўнікальным музычным праектам. У гурце чатыры музыкі граюць на барабанах са сталёвымі карпусамі і ствараюць гукавую сцяну для ўзрыву аўдыторыі. Рок-гурт прадстаўляе свой варыянт гучання: цяжкую танцавальную музыку, створаную трыма барабаншчыкамі, якіх падтрымлівае падмурак, прапушчаны праз апрацоўку [[Сэмпл (гуказапіс)|сэмплаў]] і электроннай [[Перкусія|перкусіі]] [[Бас-гітара|бас-гітары]].&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Петрусенко О. В.|загаловак=Трансовая и психоделическая музыка Беларуси|спасылка=http://repository.buk.by/handle/123456789/922|мова=ru|год=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926235522/http://repository.buk.by/handle/123456789/922|archive-date=26 верасня 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|міні|злева|220x220пкс|[[Neuro Dubel]]]]

З’яўляюцца новыя гурты, якія пазней стануць знакавымі ў беларускім року. У 1991 годзе заснаваны гурт «[[Крама (гурт)|Крама]]». Іх дэбютны альбом «Хворы на Rock-n-Roll» (1993) лічыцца адным з найлепшых у дыскаграфіі гурта. Заяўляе аб сабе панк-гурт [[Neuro Dubel]], першы паўнавартасны студыйны альбом якога «[[Умные вещи]]» выйшаў у 1995 годзе. Адраджаецца з новым складам гурт ULIS&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tuzinfm.by/article/1285/historyja-neuro-dubel-u-25-ci-epizodach-smat-fota.html|title=Гісторыя Neuro Dubel у 25-ці эпізодах (шмат фота!)|last=Стрыжак|first=Натальля|date=2014-10-01|language=be|publisher=[[Tuzin.fm]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406053705/https://tuzinfm.by/article/1285/historyja-neuro-dubel-u-25-ci-epizodach-smat-fota.html|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Асабняком ад усяго стаіць мінскі гурт «[[Красные Звёзды]]», які прымыкае да нацыянал-камуністычнага рок-руху «Рускі прарыў» і гастралюе па [[Расія|Расіі]] разам з [[Ягор Летаў|Ягорам Летавым]] і «[[Гражданская оборона|Гражданской обороной]]»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Красные Звёзды»: «мы непременно придём за тобой!»|url=http://www.e-reading.by/chapter.php/131969/19/Gazeta_Zavtra_263_(102_1998).html|date=1 февраля 1998|access-date=2018-09-18|archive-date=19 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919025028/http://www.e-reading.by/chapter.php/131969/19/Gazeta_Zavtra_263_(102_1998).html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Жыццё ў рок-музыку ўдыхаюць [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першыя прэзідэнцкія выбары]], якія праходзяць у ліпені 1994 года. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які перамог на выбарах, пачынае з таго, што вяртае краіне [[Сцяг Беларусі|савецкую сімволіку]] і праводзіць палітыку па выцясненні беларускай мовы. Закрываюцца беларускія школы і ўніверсітэты, беларуская мова становіцца мовай пратэсту. Некаторыя рускамоўныя гурты пачынаюць выконваць песні на беларускай мове&lt;ref name=&quot;unik4&quot;&gt;{{Cite news|title=Белорусский рок. Уникальная музыка уникальной страны|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2007/25/0200.html|date=25 февраля 2007|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;. Удзельнікі гурта «Мроя» мяняюць свой кірунак з хард-року на [[альтэрнатыўны рок]] ([[Грандж|гранж]]) і арганізуюць новы гурт [[N.R.M.]] (''Незалежная Рэспубліка Мроя''). У другой палове 1990-х гадоў гурт N.R.M. становіцца культавым на беларускай рок-сцэне. Пікам поспеху гурта стаў альбом «[[Try čarapachi|Тры чарапахі]]» (2000)&lt;ref name=&quot;mroya_nrm3&quot;/&gt;. Супрацьстаяць сістэме спрабуе і [[Кася Камоцкая]] ў сваім гурце «[[Новае Неба]]»&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;.

У 1994 годзе была арганізавана музычная прэмія «[[Рок-каранацыя]]». Рок-каронай узнагароджваюцца рокеры, якія адзначыліся ў канкрэтным годзе&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Рок-коронация-2008». Последняя…|url=http://ultra-music.com/blog/1267|publisher=[[Ultra-music.com]]|date=2009-03-15|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;.

З’явай становіцца гурт «[[Ляпіс Трубяцкі]]», першы паўнавартасны альбом якога «[[Ранетое сердце]]» (1996) робіць гурт папулярным у Беларусі, а наступны альбом «[[Ты кинула]]» (1998) прыносіць славу на ўсёй [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]].&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;
[[Файл:Иван_Кирчук_2.JPG|міні|220x220пкс|[[Іван Кірчук]], «[[Троіца (гурт)|Троіца]]»]]
У 1990-х гадах у прафесійных музыкаў прачынаецца цікавасць да фальклору. З’яўляюцца музычныя калектывы, якія сінтэзуюць традыцыйнае інструментальнае выканальніцтва Беларусі з рок-музыкай. Ва ўжытак уваходзяць такія інструменты, як [[Беларуская дуда|дуда]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[жалейка]], [[гуслі]], [[варган]], [[акарына]], [[Колавая ліра|ліра]]. Найбольш яркімі прадстаўнікамі такога эксперыментальнага фалькларызму сталі: «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Юр’я (гурт)|Юр’я]]», [[KRIWI]], «[[Бан-Жвірба]]», этна-трыа «[[Троіца (гурт)|Троіца]]». Яны змаглі атрымаць прызнанне сярод прафесіяналаў і аматараў народнага мастацтва.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Артыкул|аўтар=Трамбицкий К. С.|загаловак=Популяризация музыкально-инструментального фольклора средствами фестивального движения|выданне=Аўтэнтычны фальклор: праблемы вывучэння, захавання, пераймання : зборнік навуковых прац удзельнікаў ІІІ Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|выдавецтва=[[БДУКМ]]|год=2009|старонкі=175—177|archive-url=http://web.archive.org/web/20150320115103/http://repository.buk.by:8080/jspui/handle/123456789/3482|archive-date=2015-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;

==== Сумесныя альбомы ====
[[Файл:Aniempadystaŭ_and_Volski_(Lviv_2009).JPG|міні|злева|220x220пкс|[[Міхал Анемпадыстаў]] і [[Лявон Вольскі]]]]

У канцы 1990-х гадоў у беларускай рок-музыцы мела месца такая з’ява, як сумесныя альбомы. Гэта былі не проста зборнікі. У кожнага альбома была свая канцэпцыя. Першым такім праектам стаў «Народны альбом» (1997), ідэю якога прыдумаў мастак [[Міхал Анемпадыстаў]]. Альбом быў прысвечаны [[Інтэрбелум|міжваеннаму перыяду]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а ўсе песні ў ім былі стылізаваны пад народныя. У запісе прынялі ўдзел: Лявон Вольскі, [[Кася Камоцкая]], [[Аляксандр Памідораў]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]] і іншыя. Альбом меў вялікі поспех, польская ''[[Gazeta Wyborcza]]'' назвала «Народны альбом» у 1997 годзе «Падзеяй года» ў [[Польшча|Польшчы]].&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Лявон Вольский: «В Беларуси есть одна настоящая звезда»|url=https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html|work=[[Труд (газета)|Труд]]|date=24 января 2008|access-date=2017-09-22|archive-date=3 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903025238/https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903025238/https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |archive-date=3 верасня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170903025238/https://news.tut.by/kaleidoscope/102044.html |archive-date=3 верасня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Пазней з’явіліся і іншыя сумесныя альбомы, але такога поспеху як «Народны альбом» яны не мелі: альбом [[Першая Каляда|калядных]] песень «Сьвяты вечар 2000» (1999), альбом прысвечаных Беларусі песень «[[Я нарадзіўся тут]]» (2000), альбом з песнямі на вершы паэта і пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Скрыпка дрыгвы» (2001).&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;

=== 2000-я гады ===
Гурт [[Би-2|Бі-2]] з’явіўся яшчэ ў канцы 1980-х гадоў. У пачатку 1990-х гадоў [[Шура Бі-2|Шура]] і [[Лёва Бі-2|Лёва]] пераехалі з Беларусі ў [[Ізраіль]], затым у [[Аўстралія|Аўстралію]], а ў канцы 1990-х гадоў перабраліся ў [[Расія|Расію]]. У гэты час некалькі песень Бі-2 трапілі на расійскія радыёстанцыі, але сапраўдны поспех да гурта прыйшоў, калі песня «[[Полковнику никто не пишет (песня)|Полковнику никто не пишет]]» трапіла ў фільм «[[Брат 2]]» (2000) [[Аляксей Акцябрынавіч Балабанаў|Аляксея Балабанава]].

У 2001 годзе [[Лявон Вольскі]] паралельна [[N.R.M.]] заснаваў гурт «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]». Новы гурт павінен быў стаць вясёлым і забаўляльным, у адрозненне ад N.R.M., які быў сур’ёзным праектам. Група адразу ж стала папулярнай. За першыя 2,5 гады існавання «Крамбамбуля» выдала тры альбомы, з якіх выйшла некалькі хітоў. У гэты час супрацоўнічалі з гуртом [[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргей Міхалок]] («[[Ляпіс Трубяцкі]]») і [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]] ([[Neuro Dubel]])&lt;ref&gt;{{Cite news|title=5 главных песен «Крамбамбулі»|url=http://www.belaruspartisan.org/life/320358/|work=[[Белорусский партизан]]|date=9 октября 2015|access-date=2 студзеня 2023|archive-date=10 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810020112/http://www.belaruspartisan.org/life/320358|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810020112/http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |archive-date=10 жніўня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810020112/http://www.belaruspartisan.org/life/320358 |archive-date=10 жніўня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Адначасова набірае папулярнасць малады гурт [[BN|:B:N:]], які працягвае музычныя традыцыі N.R.M.
[[Файл:Zmicier_Vajciuszkievicz_02.jpg|міні|220x220пкс|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]]]
У пачатку 2000-х гадоў сольную кар’еру пачаў [[Зміцер Вайцюшкевіч]], які ў 1990-х гадах іграў у гуртах «[[Палац (гурт)|Палац]]» і [[KRIWI]]. Цяпер жа Вайцюшкевіч выступаў сольна альбо са сваім гуртом [[WZ-Orkiestra]]. Першы час Зміцер выкарыстаў псеўданім Тодар&lt;ref name=&quot;gold_cd11&quot;/&gt;. У гэты ж час пачынаюць граць такія гурты, як «[[Дай дарогу!]]», «[[Без Билета]]», [[5diez|#####]] (5diez), «[[Аддис Абеба]]», [[J:морс]], якія пазней стануць вядомымі.

Гурт «Ляпіс Трубяцкі» ў 2007 годзе выпускае знакавы для сваёй творчасці альбом «[[Капитал (альбом)|Капитал]]». На гэтым альбоме змяняецца музыка гурта. З «Капиталом» звязана новая хваля папулярнасці «Ляпіса Трубяцкога».&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ляпис Трубецкой «Капитал»|url=http://www.experty.by/content/lyapis-trubetskoi-kapital-audio|work=[[Experty.by]]|date=12 июня 2006|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;

У 2000-я гады на беларускай музычна-тэатральнай сцэне з’яўляецца [[рок-опера]] ў рэпертуары [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра]]. Да гэтага спробы стварэння рок-оперы рабіліся ў 1970-я гады.&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Шедова Е. В.|загаловак=Рок-опера на сцене Белорусского государственного академического музыкального театра|мова=ru|год=2013}}&lt;/ref&gt;

=== 2010-я гады ===
[[Файл:Дай_дарогу!_-_Atlas_Weekend_2016_-_193024.jpg|міні|220x220пкс|[[Дай дарогу!]]]]
У пачатку 2011 года з-за ўнутраных супярэчнасцей музыкамі [[N.R.M.]] з гурта быў выключаны яе лідар [[Лявон Вольскі]]. Без Вольскага гурт стаў «дазволеным»{{Пераход|#Беларускі рок і беларуская палітыка}} і правёў тур па Беларусі, затым музыкі [[Д.П.Б.Ч.|выпусцілі альбом]] і прынялі ўдзел у [[Беларусь на «Еўрабачанні-2013»|адборы на «Еўрабачанне-2013»]]. Падобныя паводзіны былі неадназначна ўспрыняты фанатамі і паступова дзейнасць гурта сышла на нішто&lt;ref&gt;{{Cite news|title=N.R.M. адправілі Вольскага ў «бестэрміновы адпачынак» без ягонага ведама|url=https://news.tut.by/culture/211101.html|work=[[TUT.BY]]|date=11 января 2011|access-date=2017-09-22|archive-date=9 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021035/https://news.tut.by/culture/211101.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/211101.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021035/https://news.tut.by/culture/211101.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/211101.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021035/https://news.tut.by/culture/211101.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=N.R.M.: Травіць нас за ўдзел у «Еўрабачанні» — самая выгадная пазіцыя|url=https://news.tut.by/culture/318224.html|work=[[TUT.BY]]|date=30 октября 2012|access-date=2017-09-22|archive-date=22 мая 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522160419/https://news.tut.by/culture/318224.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/318224.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522160419/https://news.tut.by/culture/318224.html |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/318224.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170522160419/https://news.tut.by/culture/318224.html |archive-date=22 мая 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Лявон Вольскі пачаў сольную кар’еру. Акрамя сольных альбомаў ім быў запісаны і адзін альбом з «Крамбамбуляй». Музычныя крытыкі аднагалосна прызналі «[[Чырвоны штраль]]» адным з найлепшых альбомаў гурта. За адсутнасцю магчымасці выступаць дома{{Пераход|#Беларускі рок і беларуская палітыка}} прэзентацыі альбомаў Вольскага праходзяць у [[Вільнюс]]е. Амбасада [[Літва|Літвы]] ў такіх выпадках ішла насустрач і выдавала бясплатныя візы гледачам.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Лявон Вольский представит новый альбом «Псіхасаматыка» в Вильнюсе|url=https://afisha.tut.by/news/anews/514755.html|work=[[TUT.BY]]|date=5 октября 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=1 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032356/http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032356/http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |archive-date=1 снежня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032356/http://afisha.tut.by/news/anews/514755.html |archive-date=1 снежня 2017 }}&lt;/ref&gt;

У 2014 годзе з-за ўнутраных супярэчнасцей распаўся гурт «[[Ляпіс Трубяцкі]]». Большасць яе ўдзельнікаў сышла ў гурт [[Trubetskoy]] [[Павел Алегавіч Булатнікаў|Паўла Булатнікава]]. [[Сяргей Уладзіміравіч Міхалок|Сяргей Міхалок]] заснаваў гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], а крыху пазней паралельна быў створаны гурт «[[Ляпіс-98]]», дзе Сяргей спявае старыя песні «Ляпіса Трубяцкога». Нечакана восенню 2016 года пасля завяршэння тура па ЗША становіцца «дазволеным» на радзіме Міхалок. Спачатку Brutto дазваляюць канцэрт у [[Гомель|Гомелі]], потым у іншых гарадах, а затым гурт збірае «[[Мінск-Арэна|Мінск-Арэну]]», самую вялікую пляцоўку краіны&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Brutto собрали полную «Минск-Арену»: как Михалок раскачал самую большую площадку страны|url=https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html|work=[[TUT.BY]]|date=9 марта 2017|access-date=2017-09-22|archive-date=10 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071740/https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071740/https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |archive-date=10 снежня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071740/https://afisha.tut.by/news/anews/534548.html |archive-date=10 снежня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У гэты ж час у «чорны спіс» трапляе [[Гродна|гродзенскі]] гурт [[Dzieciuki]], з якім Brutto неаднаразова выступалі на сумесных канцэртах у [[Польшча|Польшчы]]. У [[Беларусь|Беларусі]] жа канцэрты гурта адмяняюцца аддзеламі ідэалогіі.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ідэолягі працягваюць вайну супраць «Дзецюкоў», а Brutto падтрымалі дзяржаўныя прафсаюзы|url=http://tuzinfm.by/article/3662/ideolahi-praciahvajuc-vajnu-suprac-dzieciukou-a-brutto.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=26 января 2017|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;

Некаторыя музыкі атрымліваюць прызнанне за мяжой. Гурт «[[Петля Пристрастия]]» расійскі часопіс «[[Афіша (часопіс)|Афіша]]» называе «адным з наймацнейшых сучасных рускамоўных рок-гуртоў»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Афиша Волна: Премьера нового альбома «Петли пристрастия» «Фобос»|url=https://daily.afisha.ru/archive/volna/archive/petlya_fobos/|work=[[Афиша (журнал)|Афиша]]|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;. [[мідзівал-фолк-рок|Сярэдневяковы фолк-рок-гурт]] «[[Стары Ольса]]», які грае старадаўнія беларускія песні часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], становіцца вядомым у Амерыцы дзякуючы [[Medieval Classic Rock|відэа на YouTube]], на якім музыкі выконваюць песню гурта [[Metallica]]. З гэтага моманту «[[Стары Ольса]]» перыядычна гастралюе па ЗША&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Послушать нас приходили с енотами». «Стары Ольса» о рок-концерте в церкви и сумасшедших койотах|url=https://news.tut.by/culture/518343.html|work=[[TUT.BY]]|date=2 ноября 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=9 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233514/https://news.tut.by/culture/518343.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/518343.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233514/https://news.tut.by/culture/518343.html |archive-date=9 верасня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/518343.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909233514/https://news.tut.by/culture/518343.html |archive-date=9 верасня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку 2017 года на тэлеканале «[[Белсат]]» (спадарожнікавы беларускамоўны канал, вяшчае з Польшчы) з’явілася музычная праграма «[[Belsat Music Live]]». У студыю праграмы прыходзяць розныя беларускія музыкі, якія адказваюць на пытанні вядучых і выконваюць некалькі песень. У праграме бываюць і рок-музыкі, у тым ліку і забароненыя.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«Belsat Music Live»: Музыка жыві!|url=http://tuzinfm.by/article/3579/belsat-music-live-muzyka-zyvie.html|work=[[Tuzin.fm]]|date=26 декабря 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=29 жніўня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829000201/http://tuzinfm.by/article/3579/belsat-music-live-muzyka-zyvie.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

У 2018 годзе гурт [[Nizkiz]] выпускае кліп на песню «Небяспечна», які стаў адным з першых беларускамоўных музычных відэа, якое перакрочыла адзнаку ў 1 мільёнаў праглядаў на YouTube.&lt;ref name=&quot;60-hod&quot; /&gt;

=== Беларускі рок пасля 2020 года ===
Пасля выбуху масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]] у Беларусі ў 2020 годзе многія рок-музыкі далучаліся да пратэстоўцаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.racyja.com/kultura/pit-paulau-adygrau-71-dvarovy-kantsert/|загаловак=Піт Паўлаў адыграў 71 дваровы канцэрт|аўтар=Максім Каўняровіч|мова=be|выдавецтва=Радыё РАЦЫЯ|дата публікацыі=лістапад 2020|дата доступу=02.01.2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731154254/https://www.racyja.com/kultura/pit-paulau-adygrau-71-dvarovy-kantsert/|archive-date=31 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, публічна падтрымлівалі іх&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/arcyom-lukyanenka-z-naviband-pastrygsya-nagala-u-znak-padtrymki-palitvyaznyau|загаловак=Арцём Лук'яненка з NAVIBAND пастрыгся нагала ў знак падтрымкі палітвязняў|выдавецтва=ЕЎРАРАДЫЁ|дата публікацыі=31.12.2020|дата доступу=02.01.2023}}&lt;/ref&gt;, запісвалі пратэстныя трэкі&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/nizkiz-vypuscili-klip-na-pravily-adzin-z-gimnau-leta-2020|загаловак=Nizkiz выпусцілі кліп на &quot;Правілы&quot; — адзін з гімнаў лета-2020|дата публікацыі=23.10.2020|дата доступу=02.01.2023|выдавецтва=ЕЎРАРАДЫЁ}}&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага наступілі рэпрэсіі, якія прымусілі беларускую рок-сцэну масава выехаць з Беларусі, а магчымасць даваць канцэрты ўнутры краіны практычна знікла&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/muzyka-yuryy-stylski-z-gurta-day-darogu-zehau-z-belarusi|загаловак=Музыка Юрый Стыльскі з гурта &quot;Дай Дарогу!&quot; з'ехаў з Беларусі|дата публікацыі=05.08.2021|дата доступу=02.01.2023|выдавецтва=ЕЎРАРАДЫЁ}}&lt;/ref&gt;.

З пачаткам новай [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|актыўнай фазы вайны ва Украіне]] ў 2022 годзе Сяргей Міхалок абвясціў аб адраджэнні праекту «Ляпіс Трубяцкі», але з новым складам&lt;ref&gt;{{Спасылка|дата доступу=02.01.2023|дата публікацыі=21.03.2022|мова=ru|аўтар=REFORM.by|загаловак=Сергей Михалок решил возродить «Ляпис Трубецкой»|url=https://reform.by/304096-sergej-mihalok-reshil-vozrodit-ljapis-trubeckoj}}&lt;/ref&gt;. Адразу з перазапускам быў абвешчаны дабрачынны еўрапейскі тур у падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://reform.by/306999-mihalok-i-ljapis-trubeckoj-poedut-v-tur-po-evrope-v-podderzhku-ukrainy|загаловак=Михалок и «Ляпис Трубецкой» поедут в тур по Европе в поддержку Украины|аўтар=REFORM.by|дата публікацыі=06.04.2022|дата доступу=02.01.2023|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Беларускі рок і беларуская палітыка ==
[[Файл:Вп_леонид_вольский.jpg|міні|221x221пкс|[[Лявон Вольскі]]]]
Як паказвае гісторыя, канфлікты паміж рок-музыкамі і ўладамі назіраюцца яшчэ прынамсі з 1980-х гадоў, але праблема [[цэнзура ў Беларусі|цэнзуры]] працягвае заставацца актуальнай і пасля набыцця Беларуссю незалежнасці&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24209844.html|title=Забароненыя музыкі|date=2011-05-30|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406050156/https://www.svaboda.org/a/24209844.html|archive-date=6 красавіка 2020|access-date=2020-04-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Даследчыкі паведамлялі ў 2006 годзе, што «незалежнае стварэнне музыкі ў Беларусі сёння становіцца ўсё больш цяжкім і рызыкоўным прадпрыемствам» і што беларускі ўрад «аказвае ціск на „неафіцыйных“ музыкантаў, у тым ліку забараняе доступ да афіцыйных [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] і навязвае жорсткія абмежаванні на [[канцэрт]]ы».

У 2001 годзе стаў вядомы чарговы чорны спіс з музыкаў, якім было забаронена даваць канцэрты па Беларусі; сярод іх апынуліся гурты «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Ляпіс Трубяцкі]]», [[N.R.M.]], [[Naka]], [[Neuro Dubel]], «[[Палац (гурт)|Палац]]», [[Зміцер Вайцюшкевіч]] ды іншыя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3544426.html|title=Сяргей Будкін – пра белы сьпіс &quot;Свабоды&quot;|last=Соўсь|first=Ганна|date=2011-04-02|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406062420/https://www.svaboda.org/a/3544426.html|archive-date=6 красавіка 2020|access-date=2020-04-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

21 ліпеня 2004 года ў [[Мінск]]у на [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]] прайшоў дазволены ўладамі мітынг апазіцыі, прысвечаны 10-годдзю кіравання [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], а таксама [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|чаканага рэферэндуму]], дзе павінна было ставіцца пытанне аб магчымасці для Лукашэнкі пераабірацца на трэці тэрмін. Пасля мітынгу адбыўся рок-канцэрт, пасля якога ўсе яго ўдзельнікі («[[Палац (гурт)|Палац]]», [[Drum Ecstasy]], [[Neuro Dubel]], [[N.R.M.]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Zet]] і Pomidor/OFF) трапілі пад забарону. Песні музыкаў зніклі з эфіраў радыёстанцый, самі яны перасталі згадвацца ў прэсе і на тэлебачанні, але галоўнае — музыкі больш не маглі атрымаць дазвол на правядзенне канцэртаў.&lt;ref name=&quot;zapret3&quot;&gt;{{Cite news|title=«Опасный аккорд». Как в Беларуси запрещают концерты рок-музыкантов|url=https://news.tut.by/culture/509088.html|work=[[TUT.BY]]|date=26 августа 2016|access-date=2017-09-22|archive-date=9 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Музыканты обиделись на власть и создают рок-профсоюз|url=https://www.naviny.media/rubrics/culture/2004/09/21/ic_articles_117_138589|work=naviny.by|date=21 сентября 2004|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Solidarni_z_Białorusią_2014_Warszawa_24.jpg|міні|220x220пкс|[[Ляпіс Трубяцкі]]]]
З-за немагчымасці выступаць дома значная частка апальных гуртоў стала выступаць у [[Польшча|Польшчы]] або ва [[Украіна|Украіне]]. Асноўнай пляцоўкай у Польшчы па-ранейшаму заставаўся фестываль беларускай музыкі «[[Басовішча]]»&lt;ref name=&quot;unik4&quot;/&gt;. Гурты N.R.M. і «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]» выступалі на [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|Майдане]] падчас [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Лявон Вольскі: Выступ перад 500 тысячамі на Майдане запомніўся на ўсё жыццё|url=https://news.tut.by/culture/158319.html|work=[[TUT.BY]]|date=19 января 2010|access-date=2017-09-22|archive-date=27 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927052500/https://news.tut.by/culture/158319.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/158319.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927052500/https://news.tut.by/culture/158319.html |archive-date=27 верасня 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/158319.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927052500/https://news.tut.by/culture/158319.html |archive-date=27 верасня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У Варшаве з 2006 года штогод праходзіць серыя канцэртаў «[[Салідарныя з Беларуссю]]» ў падтрымку правоў чалавека ў суседняй краіне. На гэтыя канцэрты рэгулярна запрашаюцца беларускія музыкі. У Польшчы і Украіне сталі з некаторай цікавасцю ставіцца да беларускамоўнай музыцы, у адрозненне, напрыклад, ад Расіі, куды змаглі прабіцца толькі некалькі рускамоўных гуртоў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Безъязыкий рок Беларуси. «Когда тебя душат, появляется стимул для творчества», — уверены в Минске|url=https://zn.ua/3000/3680/60887/|work=[[Зеркало недели]]|date=27 октября 2007|access-date=2 студзеня 2023|archive-date=10 сакавіка 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080310042516/https://zn.ua/3000/3680/60887/|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://zn.ua/3000/3680/60887/ |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310042516/https://zn.ua/3000/3680/60887/ |archive-date=10 сакавіка 2008 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://zn.ua/3000/3680/60887/ |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310042516/https://zn.ua/3000/3680/60887/ |archive-date=10 сакавіка 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Аднак, як бы тое ні было, забарона музыкам выступаць у сябе на радзіме негатыўна адбілася на развіцці беларускай рок-музыкі&lt;ref name=&quot;colta2&quot;&gt;{{Cite news|title=Кто запретил белорусский рок?|url=http://os.colta.ru/music_modern/projects/164/details/30207/page1/|work=[[OpenSpace.ru]]|date=15 сентября 2011|access-date=2017-09-22}}&lt;/ref&gt;.

З іншага боку, у гэты час з’яўляюцца новыя гурты ([[Indiga]], [[P.L.A.N.]], [[IQ48]], «[[Глюкі (гурт)|Глюкі]]»), якія могуць выступаць, бо яны не ў канфлікце з уладамі, але пры гэтым іх песні могуць быць нават больш «антырэжымныя», чым у «старых». На дзяржаўным тэлебачанні ў гэты час рок-музыка прадстаўлена апалітычнымі [[J:морс]] і хрысціянскім гуртом «[[Новы Іерусалім (гурт)|Новы Іерусалім]]»&lt;ref name=&quot;unik4&quot;/&gt;. У 2007 годзе музыкі з «чорнага спісу» правялі сустрэчу з намеснікам кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Алег Вітольдавіч Праляскоўскі|Алегам Праляскоўскім]], які паабяцаў зняць забарону на выступы пры ўмове, што рокеры больш не будуць спяваць на мітынгах апазіцыі&lt;ref name=&quot;zapret3&quot;/&gt;.

У канцы снежня 2010 года ў Беларусі прайшлі чарговыя [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкія выбары]], пасля якіх адбыліся [[Плошча 2010|акцыі пратэсту]]. Большасць кандыдатаў у прэзідэнты апынулася ў турме. Ужо ў пачатку сакавіка 2011 года з’явіўся новы «[[«Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў|чорны спіс]]», куды былі ўключаныя дзеячы культуры, якія так ці інакш выказалі падтрымку палітычным зняволеным. Новы спіс аказаўся больш шырокім, чым першы, акрамя музыкаў у яго ўвайшлі таксама пісьменнікі, паэты, мастакі і кінарэжысёры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/3544426.html|title=Сяргей Будкін – пра белы сьпіс &quot;Свабоды&quot;|first=Ганна|last=Соўсь|date=2011-04-02|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|language=be|access-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406062420/https://www.svaboda.org/a/3544426.html|archive-date=2020-04-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У спіс патрапілі таксама і замежнікі. Рок-музыкі ў спісе апынуліся тыя ж, што і ў мінулы раз, плюс «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Ляпіс Трубяцкі]]», «Крамбамбуля» і [[Naka]].&lt;ref name=&quot;zapret3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;colta2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Беларусь возвращаются «чёрные списки»?|url=https://news.tut.by/society/217056.html|website=[[TUT.BY]]|date=2 марта 2011|access-date=2017-09-22|archive-date=9 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609211929/http://news.tut.by/society/217056.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/217056.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113151006/http://news.tut.by/society/217056.html |archive-date=13 лістапада 2011 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://news.tut.by/society/217056.html |access-date=5 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113151006/http://news.tut.by/society/217056.html |archive-date=13 лістапада 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24209844.html|title=Забароненыя музыкі|date=2011-05-30|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406050156/https://www.svaboda.org/a/24209844.html|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

З 2004 года і да 2015 года прадстаўнікі ўлады адмаўлялі існаванне якіх-небудзь «чорных спісаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://belmarket.by/koncertnyy-rynok-belarusi-ne-zhdet-ekonomicheskogo-podema|title=Концертный рынок Беларуси не ждет экономического подъема|last=Тарналицкий|first=Тарас|date=2015-05-11|publisher=[[Белорусы и рынок]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408183853/http://belmarket.by/koncertnyy-rynok-belarusi-ne-zhdet-ekonomicheskogo-podema|archive-date=2020-04-08|access-date=2020-04-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Музыкі заяўляюць, што канцэрты адмяняюцца без тлумачэння прычын. Адной з прычын скасавання называецца пункт 5 раздзелу 2 указа № 257{{efn|«Забараняецца арганізацыя і правядзенне канцэртаў, якія маюць мэтай здзяйсненне прапаганды вайны або экстрэмісцкай дзейнасці або які прадстаўляюць пагрозу нацыянальнай бяспецы, грамадскаму парадку, маральнасці і здароўю насельніцтва, правам і свабодам грамадзян».}}. У гэтых умовах музыкі паведамляюць, што ім даводзіцца праводзіць падпольныя канцэрты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Опасный аккорд&quot;. Как в Беларуси запрещают концерты рок-музыкантов|url=https://news.tut.by/culture/509088.html|website=TUT.BY|date=2016-08-26|access-date=2017-09-26|archive-date=9 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://news.tut.by/culture/509088.html |access-date=2 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111110/https://news.tut.by/culture/509088.html |archive-date=9 красавіка 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Удзел у міжнародных конкурсах ==
[[Файл:NaviBand_photoshooting_at_Laima_Rendez_Vous_Jurmala_2017.jpg|міні|220x220пкс|[[Naviband|NaviBand]]]]
Прадстаўнікі беларускага року ўдзельнічаюць у «[[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанні]]». Так, [[N.R.M.]] прымала ўдзел у адборы на «[[Беларусь на «Еўрабачанні-2013»|Еўрабачанне-2013]]». У 2012 годзе прадстаўнікамі краіны на «Еўрабачанні» стаў рок-гурт [[Litesound]]. У 2017 годзе Беларусь на «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|Еўрабачанні-2017]]» прадстаўляў [[інды-рок|інды-гурт]] [[Naviband|NaviBand]], якая прайшоў у фінал конкурсу, дзе заняў 17-е месца. Песня «[[Гісторыя майго жыцця]]» стала першай песняй на беларускай мове, якая была выканана на конкурсе песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]».&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Почему португалец занял на «Евровидении» первое место, а NaviBand — 17-е?|url=https://www.kp.by/daily/26678.5/3701375/|work=[[Комсомольская правда]]|date=15 мая 2017}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя фестывалі ==
* [[Be Free]] (праводзіўся ва [[Украіна|Украіне]])
* [[Басовішча]] (праводзіўся ў [[Польшча|Польшчы]])
* [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі]]
* [[Рок-кола]]
* [[Рок за Бобров]]
* [[Салідарныя з Беларуссю]]
* [[Славянскі Базар у Віцебску]]

== Гл. таксама ==
* [[Музыка Беларусі]]
* [[«Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite news|title=Залатыя дыскі беларускага рок-н-рола|author=Будкін Сяргей, Сьвярдлоў Павал, Жбанкоў Максім|url=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3348|work=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org}}

== Спасылкі ==
* [https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina 60 год беларускага рок-н-рола. Лекцыя Сяргея Будкіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227074122/https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina |date=27 лютага 2021 }} на [[Onliner.by]]
* [http://os.colta.ru/music_modern/projects/164/details/30207/page1/ Хто забараніў беларускі рок?] — артыкул на сайце [[OpenSpace.ru]]
* [https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=143982&amp;lang=ru&amp;mo=0219a1323569a535da5221c63020fb7911f7220c Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10]{{Недаступная спасылка}} — артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»
* «[[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]» — музычны партал прысвечаны беларускамоўнай музыцы
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PL-W4XNs4lTJ0dfVqTyyJUAhva0nnHjjVF Праграма «Belsat Music Live»] на сайце [[YouTube]]
* {{YouTube|dScqAhcHkds&amp;time|Погружаясь в андеграунд. История брестской альтернативной сцены|logo=1}}

{{вонкавыя спасылкі}}
{{Рок-музыка}}
{{Рок-музыка паводле рэгіёнаў}}

[[Катэгорыя:Беларускі рок| ]]
[[Катэгорыя:Рок-музыка паводле краін]]
[[Катэгорыя:Музыка Беларусі]]</text>
      <sha1>69qe83yiwp7jq50ctxtv5p0mei7ucde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2001—2025</title>
    <ns>10</ns>
    <id>137580</id>
    <revision>
      <id>5156928</id>
      <parentid>5042029</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>[[Адмысловае:GoToComment/c-MocnyDuham-20260621165000-Вынік]]</comment>
      <origin>5156928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3579" sha1="iax4b3htexz67rl9zoicfu34feicz42" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
| імя                       = Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 2001—2025
| загаловак                 = Лаўрэаты [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў 2001—2025 гадах
| стыль_асноўнага_загалоўка = 
| стыль_спісаў              =
| клас_цела                 = hlist hlist-items-nowrap

| спіс1 =
* [[Леланд Хартвел]] / [[Тымаці Хант]] / [[Пол Нерс]] (2001)
* [[Сідней Брэнер]] / [[Роберт Хорвіц]] / [[Джон Салстан]] (2002)
* [[Пол Лотэрбур]] / [[Пітэр Мэнсфілд]] (2003)
* [[Рычард Эксел]] / [[Лінда Бак]] (2004)
* [[Бары Маршал]] / [[Робін Уорэн]] (2005)
* [[Эндру Фаер]] / [[Крэйг Мело]] (2006)
* [[Марыа Капекі]] / [[Марцін Эванс]] / [[Олівер Сміціс]] (2007)
* [[Харальд цур Хаўзен]] / [[Люк Мантанье]] / [[Франсуаза Барэ-Сінусі]] (2008)
* [[Элізабет Блэкбёрн]] / [[Кэрал Грэйдэр]] / [[Джэк Шостак]] (2009)
* [[Роберт Джэфры Эдвардс|Роберт Эдвардс]] (2010)
* [[Брус Бётлер]] / [[Жуль Хофман]] / [[Ральф Штэйнмэн|Ральф Штэйнман]] (2011)
* [[Сін’я Яманака]] / [[Джон Гёрдан]] (2012)
* [[Томас Зюдхаф]] / [[Джэймс Ротмэн|Джэймс Ротман]] / [[Рэндзі Шэкмэн|Рэндзі Шэкман]] (2013)
* [[Джон О’Кіф]] / [[Май-Брыт Мозер]] / [[Эдвард Мозер]] (2014)
* [[Сатосі Омура]] / [[Уільям Кэмпбэл]] / [[Ту Юю]] (2015)
* [[Ёсіноры Асумі]] (2016)
* [[Джэфры Хол]] / [[Майкл Росбаш]] / [[Майкл Янг]] (2017)
* [[Джэймс Элісан]] / [[Тасуку Хондзё]] (2018)
* [[Уільям Кэлін]] / [[Пітэр Рэткліф]] / [[Грэг Семенза]] (2019)
* [[Харві Джэймс Алтэр]] / [[Майкл Хаўтан]] / [[Чарлз Райс]] (2020)
* [[Дэвід Джуліус]] / [[Ардэм Патапуцян]] (2021)
* [[Свантэ Пяэба]] (2022)
* [[Каталін Карыко]] / [[Дру Вайсман]] (2023)
* [[Віктар Эмбрас]] / [[Гэры Раўкан]] (2024)
* [[Мэры Брункаў]] / [[Фрэд Рамсдэл]] / [[Шымон Сакагучы]] (2025)

| унізе = 
* [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Поўны пералік]]
* [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1901—1925|(1901—1925)]]
* [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1926—1950|(1926—1950)]]
* [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1951—1975|(1951—1975)]]
* [[:Шаблон:Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1976—2000|(1976—2000)]]
* '''(2001—2025)'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Лаўрэаты Нобелеўскіх прэмій|Фізіялогія і медыцына 2001—2025]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iax4b3htexz67rl9zoicfu34feicz42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бражнік мёртвая галава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141581</id>
    <revision>
      <id>5157034</id>
      <parentid>5148159</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50557" sha1="fqqq35ee8odqg1tl36vrh1b7xswj64i" xml:space="preserve">{{значэнні|Галава}}
{{Таксон
| name = Мёртвая галава
| regnum = Жывёлы
| image file =Acherontia atropos MHNT dos.jpg
| image title =
| image descr =
| parent = Acherontia
| rang = Від
| latin = Acherontia atropos
| author = [[Linnaeus]], [[1758]]
| syn =
* {{btname|Sphinx atropos|([[Linnaeus]], [[1758]])}}&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;,
* {{btname|Atropos solani|([[Oken]], [[1815]])}}&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;&gt;{{кніга|аўтар = J. J. de Freina.|загаловак =Die Bombyces und Sphinges der Westpalaearktis. Noctuoidea, Sphingoidea, Geometoidea, Bombycoidea Auflage |месца = München|выдавецтва =EFW Edition Forschung &amp; Wissenschaft Verlag GmbH |год =1987 |volume = 1|allpages = 405 |isbn = 3-926285-00-1}}&lt;/ref&gt;,
* {{btname|Acherontia sculda|([[Kirby]], [[1877]])}}&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.
| typus =
| children name =
| children =
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Acherontia atropos
| commons = Acherontia atropos
| iucn =
| eol = 868188
}}
'''Бражнік мёртвая галава''' (''Acherontia atropos'', ''Manduca atropos'') — матыль сямейства {{bt-bellat|Бражнікі{{!}}бражнікаў|Sphingidae}}.

Вялікі матыль з масіўным брушкам. Размах крылаў больш за 10 см. Самы буйны прадстаўнік сямейства ў фаўне [[Еўропа|Еўропы]]&lt;ref name=&quot;K_Lampert&quot;&gt;{{кніга|аўтар = К. Ламперт.|загаловак =Атлас бабочек и гусениц |месца =Минск |выдавецтва = Харвест|год =2003 |старонак =735 |isbn =985-13-1664-4 |тыраж = 5000 }}&lt;/ref&gt;, з’яўляецца другім паводле велічыні матыльком Еўропы (пасля {{bt-bellat|Сатурнія грушавая{{!}}сатурніі грушавай|Saturnia pyri}})&lt;ref&gt;''Хелгард Райххолф-Рим.'' Бабочки. Самый популярный справочник. — М.: Астрель, 2002.&lt;/ref&gt; і першым паводле памеру цела. Адметнай асаблівасцю з’яўляецца характэрны малюнак на [[Грудзі бесхрыбтовых|грудзях]], які нагадвае чалавечы [[чэрап]]&lt;ref name=&quot;Лер&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лер П. А.|загаловак=Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. 5. Ручейники и чешуекрылые. Ч. 3|год=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Изерский&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Изерский В. В.|загаловак=Бомбикоидные чешуекрылые и хохлатки Сибири и Дальнего Востока|месца=Киев|год=1999}}&lt;/ref&gt;, што паслужыла асноваю для стварэння цэлага шэрага легендаў і [[забабоны|забабонаў]] пра гэтага матыля.

== Этымалогія ==
Лацінская [[Бінамінальная наменклатура|бінамінальная назва]] ''Acherontia atropos'' узыходзіць да [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]]. [[Ахеран]] у міфалогіі — адна з 5 рэк у падземным царстве мёртвых&lt;ref name=&quot;mifi grecii&quot;/&gt;, таксама слова «Ахерон» ужывалася для абазначэння глыбіні і жахаў [[пекла]]. {{нп3|мойры|Атропас|ru|Мойры}} або Атропа ({{lang-el|Ἄτροπος}}, «няўхільная») — няўмольная, няўхільная доля (смерць) — імя адной з трох [[мойры|мойр]] — багінь лёсу, якія пераразалі нітку чалавечага жыцця&lt;ref name=&quot;mifi grecii&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Н. А. Кун. |загаловак =Мифы Древней Греции |месца = М.|выдавецтва = АСТ, Астрель |год = 2004 |старонак =400 |isbn =5-17-025345-1 |тыраж =10&amp;nbsp;000 }}&lt;/ref&gt;.

Беларуская назва «мёртвая галава» паходзіць ад характэрнай рысы афарбоўкі матыля — наяўнасці на грудзях жоўтага малюнка, які нагадвае чалавечы чэрап&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Каабак Л. В., Сочивко А. В.|загаловак=Бабочки мира|месца=М.|выдавецтва=Аванта+|год=2003|isbn=5-94623-008-5}}&lt;/ref&gt;. У большасці еўрапейскіх народаў гэты матылёк носіць назву, падобную па значэнні з беларускай&lt;ref name=&quot;K_Lampert&quot;/&gt;.

== Таксанамія і сістэматыка ==

{{userboxtop| toptext=&amp;nbsp;}}
{{clade| style=line-height:75%
|1={{clade
	|1=''[[Acherontia lachesis]]''
	|2={{clade
	   |1=''&lt;big&gt;'''Acherontia atropos'''&lt;/big&gt;''
	   |2=''[[Acherontia styx]]''
      }}
   }}
}}
{{userboxbottom}}

Першае навуковае апісанне бражніка мёртвая галава было зроблена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у яго працы «[[Сістэма прыроды|Systema naturæ]]», пад назвай ''Sphinx atropos''. Пазней, у 1809 годзе, нямецкі энтамолаг [[Якаб Генрых Ласпейрэса]] перанёс матылька ў выдзелены ім род ''[[Acherontia]]'', да якога ён адносіцца і па гэты дзень&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fauna Europaea, Version 1.3, 19.04.2007.|url=http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=295489|title=Acherontia atropos (Linnaeus 1758)|access-date=2009-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714042849/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=295489|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Род ''[[Acherontia]]'' вылучаюць у [[Трыба (біялогія)|трыбу]] {{btname|Acherontiini|''[[Boisduval]]'', 1875 г.}}. Сваяцтва паміж відамі ў межах трыбы цалкам не даследавана&lt;ref name=&quot;Kitching&quot;&gt;Ian J. Kitching: ''Phylogeny of the death´s head hawkmoth, Acherontia [Laspeyres], and related genera (Lepidoptera: Sphingidae, Acherontiini)'', Systematic Entomology 28 (2003) 71—88&lt;/ref&gt;.

== Біялагічнае апісанне ==
[[Файл:Acherontia atropos MHNT.jpg|thumb|250px]]
[[Файл:Acherontia atropos MHNT Tete de mort.jpg|thumb|250px|Малюнак на грудзях, які нагадвае чалавечы чэрап]]

Даўжыня пярэдняга [[Крыло насякомых|крыла]] 40-50 мм, максімальна — да 70 мм. Размах крылаў у [[самец|самцоў]] 90-115 мм, у [[самка|самак]] — 100—130 мм&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;helgard&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Хелгард Райххолф-Рим.|загаловак=Бабочки. Самый популярный справочник|месца=М.|выдавецтва=Астрель|год=2002}}&lt;/ref&gt;.

[[Палавы дымарфізм]] выяўлены слаба. Пярэднія крылы цёмна-бурыя, больш чым у 2 разы даўжэй сваёй шырыні, з прывостранай вяршыняй, з 2 папярочнымі шырокімі зубчастымі рыжавата-чорнымі палосамі са складаным малюнкам і жоўтым апыленнем. Іх вонкавы край роўны.

Заднія крылы вохрыста-жоўтыя з 2 папярочнымі цёмнымі палосамі, звычайна ў 1,5 разы даўжэй сваёй шырыні, прыкметна скошаны да задняга краю. Маюць неглыбокую выемку па сваім вонкавым краі перад анальным вуглом.

Вага самцоў 2-6 г, самак — 3-8 г&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;. [[Галава насякомага|Галава]] чорна-карычневая або амаль чорная.

[[Грудзі бесхрыбтовых|Грудзі]] чорна-карычневага або сінявата-бурага колеру з вохрава-жоўтым малюнкам, якія нагадваюць сабою чалавечы чэрап з чорнымі [[вочы|вачамі]]. Гэты малюнак зменлівы і можа цалкам адсутнічаць — напрыклад, у формы {{bt|Acherontia atropos|f=obsoleta}}&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |title=Sphingidae of the Western Palaearctic |access-date=8 лістапада 2012 |archive-date=21 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221141904/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Патагіі і [[Тэгула|тэгулы]] чарнавата-блакітныя.

Ніжні бок [[Грудзі бесхрыбтовых|грудзей]] і апошніх сегментаў [[брушка]] — вохрава-жоўтага колеру. Апошнія 2, радзей 3 сегменты брушка ў самца цалкам шэра-блакітныя, альбо чорныя. У самкі так афарбаваны толькі апошні сегмент&lt;ref&gt;Rolf Reinhardt, Kurt Harz: Wandernde Schwärmerarten. Totenkopf-, Winden-, Oleander- und Linienschwärmer. In: Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 596. 2., unveränderte Auflage. Westarp Wissenschaften, Magdeburg, Heidelberg, Berlin und Oxford 1996, ISBN 3-89432-859-2, S. 32.&lt;/ref&gt;.

Афарбоўка пярэдніх [[Крыло насякомых|крылаў]] зменлівая — можа быць рознай ступені інтэнсіўнасці, уключаючы наяўнасць плям і цёмных палос. У большасці выпадкаў пярэднія крылы бура-чорнага, месцамі чорнага колеру, падзеленыя на тры палі дзвюма папярочнымі, складана размаляванымі, хвалістымі палосамі жоўта-папялістага колеру. Заднія крылы вохрава-жоўтыя з дзвюма чорнымі папярочнымі палосамі. Вонкавая паласа шырэйшая, з зубчатым краем. Палосы зменлівыя па сваёй шырыні і афарбоўцы — могуць быць бурага колеру або выяўленымі настолькі моцна, што амаль зліваюцца адна з адной. На задніх крылах жылкі ''R''&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; і ''M''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; размяшчаюцца на кароткім агульным сцябле.

Брушка развітое, даўжынёй да 60 мм і дыяметрам да 20 мм&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;, пакрыта прылеглымі лускавінкамі. Яно без пэндзлікаў з лускавінак на канцы, жоўтае, з чорнымі кольцамі і падоўжнай шырокай сінявата-шэрай паласой па цэнтры. У самца брушка крыху завострана, у самкі — акругленае, ззаду тупое&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

[[Вочы]] круглыя​​, голыя. [[Хабаток]] кароткі, тоўсты, даўжынёй ад 10 да 14,5 мм&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;, пакрыты вейчыкамі. Губныя шчупікі добра развітыя, загнуты дагары, з вонкавага боку густа пакрытыя лускавінкамі, шчыльна прыціснутыя да галавы. Вусікі кароткія, стрыжнепадобныя, рэзка звужаныя і злёгку выгнутыя перад вяршыняй. Валодаюць 2 радамі вейчыкаў на вентральным баку кожнага членіка. У самкі яны верацёнападобныя, без вейчыкаў&lt;ref name=&quot;Лер&quot;/&gt;. Ногі скарочаныя і тоўстыя. Лапкі з 4 падоўжнымі радамі моцных шыпоў. Сярэднія і заднія лапкі заціснуты з бакоў. [[Пульвілус]] адсутнічае, [[параніхіум]] рэдукаваны да кароткай шырокай лопасці. Заднія галёнкі з 2 парамі шпор&lt;ref name=&quot;Лер&quot;/&gt;.

На цёмным грудным аддзеле цела матыля светлы малюнак у выглядзе чалавечага [[чэрап]]а з перакрыжаванымі пад ім касцямі, што паслужыла асновай для стварэння цэлага шэрагу легенд і забабонаў пра гэтага матылька. Брушка тоўстае з чорнымі і жоўтымі папярочнымі палоскамі і з блакітнавата-сіняй падоўжнай палосай.

== Арэал ==

[[Файл:Acherontia atropos distribution map cutted.png|thumb|Арэал мёртвай галавы.
{{legend-line|red solid 6px|''круглы год''}}
{{legend-line|orange solid 6px|''летні, міграцыйны''}}]]

Глабальны арэал з’яўляецца мульцірэгіянальным — ахоплівае Афрыку і заходнюю частку [[Палеарктыка|Палеарктыкі]].

[[Аўтахтоннасць|Аўтахтонны]] на поўдзень ад [[Альпы|Альпаў]]&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;. Бражнікі мёртвая галава распаўсюджаны ў трапічным і субтрапічным паясах [[Стары Свет|Старога Свету]] да [[Туркменія|Туркменіі]] на ўсходзе. Залёт гэтага віду адзначаны таксама ў наваколлі [[Паўладар]]а&lt;ref&gt;Dubatolov V.V., Titov S.V. 2011. Discovery of ''Acherontia atropos'' L. (Lepidoptera, Sphingidae) in North-East Kazakhstan // Amurian zoological journal. Vol. III. No 1. P. 58-59, colour plate V.&lt;/ref&gt; (Паўночна-Усходні [[Казахстан]]). Сустракаецца ў Паўднёвай, збольшага і Цэнтральнай [[Еўропа|Еўропе]], на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]], у [[Афрыка|Афрыцы]], [[Мадагаскар]]ы, Блізкім Усходзе, [[Сірыя|Сірыі]], [[Турцыя|Турцыі]], Паўночным [[Іран]]е&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pittaway93&quot;&gt;Pittaway, AR. 1993. The hawkmoths of the western Palaearctic. Harley Books, London&lt;/ref&gt;. У [[Крым]]у і Беларусі рэдкі залётны від.

На тэрыторыі Расіі маюцца знаходкі гэтага віду з многіх абласцей: [[Астраханская вобласць|Астраханскай]], [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай]], [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]], [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]], [[Пензенская вобласць|Пензенскай]] і з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]&lt;ref&gt;[http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16240.htm Мёртвая голова в Красной книге Краснодарского края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120409140627/http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16240.htm |date=9 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. На Каўказе сустракаецца ў [[Абхазія|Абхазіі]], [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева-Чаркесіі]], Усходняй [[Грузія|Грузіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]е. У Сібіры — непацверджаныя сабранымі экзэмплярамі паведамленні з поўдня Цюменскай вобласці&lt;ref&gt;Ситников, 2009; цыт. паводле: Dubatolov, Titov, 2011&lt;/ref&gt;.

Першапачатковай радзімай еўрапейскіх папуляцый з’яўляецца [[Паўночная Афрыка]]. Нават папуляцыі, якія жывуць на поўдні Еўропы, перыядычна маюць патрэбу ў папаўненні за кошт мігрантаў з больш паўднёвых рэгіёнаў&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;.

== Міграцыі і час лёту ==
Адносіцца да відаў, якія ажыццяўляюць штогадовыя пералёты на поўнач.

У залежнасці ад умоў надвор’я працягласць міграцыйных пералётаў можа адрознівацца. У спрыяльныя гады бражнікі далятаюць да [[Востраў Ісландыя|Ісландыі]]&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;. На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] такія мігрантныя асобіны знаходзілі пад [[Санкт-Пецярбург]]ам, [[Петразаводск]]ам і нават на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]].

''Acherontia atropos'' сустракаецца ў Афрыцы круглы год у пакаленнях, якія бесперапынна следуюць адно за адным. У Еўропе першыя мігруючыя матылькі з’яўляюцца, у большасці выпадкаў, пачынаючы з мая, часам ужо з сакавіка-красавіка, разам з асобнымі матылькамі, якія перажылі еўрапейскую зіму ў стане кукалкі.

Першая хваля мігруючых асобін слабее на працягу чэрвеня, другая хваля з’яўляецца ў жніўні і верасні&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;. Яйцы аплодненых самак спеюць падчас міграцыйнага палёту на поўнач. Калі паспяванне завершана, матылі больш не працягваюць палёт і, знайшоўшы кармавую расліну вусеняў, адкладаюць яйцы. Першыя матылькі ў большасці выпадкаў не знаходзяць расліны [[Бульба|бульбы]] у дастатковай колькасці і адкладаюць яйцы на іншыя кармавыя віды раслін.

З ліпеня да верасня матылі прылятаюць з поўдня ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральную]] і [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]]. На поўдні еўрапейскай часткі арэала дае два пакаленні ў год, у цёплую восень назіраецца і частковая трэцяя генерацыя.

== Месцапражыванне ==

Сустракаецца ў розных ландшафтах, пераважна ў далінах, у культурным ландшафце, на палях і плантацыях.
Таксама засяляе адкрытыя, парослыя хмызнякамі ландшафты. Аддае перавагу сухім раёнам, якія выграваюцца сонцам. У Цэнтральнай Еўропе сустракаецца пераважна ў культурных ландшафтах, часта на бульбяных палях і плантацыях&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

На [[Каўказ]]е сустракаецца ў перадгор’ях, радзей у нізінных мясцовасцях. У гарах падымаецца на вышыні да 700 метраў над [[узровень мора|узроўнем мора]]&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;, аднак падчас міграцыі можа залятаць на вышыні да 2500 метраў над узроўнем мора&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

== Асаблівасці біялогіі ==
[[Файл:Honey comb.jpg|міні|Пранікаючы ў гнёзды і вуллі [[Меданосная пчала|меданосных пчол]], бражнікі мёртвая галава ахвотна ядуць [[мёд]]]]
[[Паліфаг]], палівальцінны [[эўрыбіёнт]]. [[Імага]] актыўныя ў змярканні і да поўначы. Іх часта прыцягваюць штучныя крыніцы святла, аднак да іх прылятаюць толькі самцы і самкі, гатовыя да адкладвання яец.

Харчаванне [[імага]] адыгрывае важную ролю не толькі ў падтрыманні жыцця, але і для паспявання яец у целе самкі&lt;ref name=&quot;styx&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tpittaway.tripod.com/china/a_sty.htm |title=Sphingidae of the Eastern Palaearctic — Acherontia styx |access-date=6 верасня 2013 |archive-date=4 студзеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104042639/http://tpittaway.tripod.com/china/a_sty.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Кароткі і тоўсты хабаток не дазваляе матылю харчавацца нектарам кветак і служыць для харчавання выцякаючымі драўнянымі сокамі, а таксама сокамі пашкоджаных пладоў і садавіны. Аднак да сілкавання апошнімі матылі звяртаюцца вельмі рэдка&lt;ref name=&quot;styx&quot;/&gt;. У адрозненне ад многіх іншых відаў, бражнік пры ўсмоктванні хабатком соку дрэў, мёду, вільгаці лічыць за лепшае не завісаць у палёце, а садзіцца на субстрат каля крыніцы ежы.

Бражнікі мёртвая галава ахвотна ядуць [[мёд]], пранікаючы ў гнёзды і вуллі [[Меданосная пчала|меданосных пчол]], дзе праколваюць ячэйкі [[соты|сот]] хабатком і смокчуць мёд, за адзін раз з’ядаючы 5-15 г. Можа пранікаць у [[Вулей|вуллі]] дзікіх і хатніх пчол.

Вусені вельмі вялікія, ярка-жоўтыя з сінімі, чорнымі і зялёнымі косымі палоскамі на сегментах. Кормяцца на травяністых раслінах сямейства паслёнавых, у тым ліку на [[бульба|бульбе]]. Ёсць звесткі аб развіцці вусеняў на дрэвава-кустовых раслінах — [[язмін]]е, брызгліне і інш. Зімуе кукалка ў глебе. Матыль, вусень і кукалка могуць выдаваць гукі.

Існавала тэорыя, што матылёк выдае гукі, падобныя да гукаў пчалінай маткі, якая нядаўна выйшла з кокана, абараняючы сябе, такім чынам, ад магчымасці быць забітым працоўнымі асобінамі пчол&lt;ref name=&quot;Akimushkin&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Акимушкин И. И. |загаловак = Мир животных |месца = М. |выдавецтва = Мысль |год = 1993|том = 3 |isbn =5-244-00444-1 }}&lt;/ref&gt;. Гэтая тэорыя не знайшла навуковага пацверджання&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;/&gt;, але ўсё роўна існуе сярод [[пчаляр]]оў і на старонках [[Жоўтая прэса|жоўтай прэсы]]&lt;ref&gt;{{cite web|date=2003-08-15|url=http://www.vremya.ru/print/77793.html|title=Время новостей № 150. Бабочка ошиблась континентом. В жаркой Европе появляются африканские насекомые|access-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094917/http://www.vremya.ru/print/77793.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2003-08-15|url=http://bee-products.narod.ru/content/intresting/intresting.html|title=Интересное о пчёлах и прополисе. Нападение «Мёртвой головы»|access-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120228053934/http://bee-products.narod.ru/content/intresting/intresting.html|archive-date=28 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

На самай справе гэтыя матылі супакойваюць пчол шляхам выдзялення хімічных рэчываў, якія маскіруюць іх уласны пах (хімічная [[мімікрыя]])&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;/&gt;. Да іх адносяцца чатыры [[тлустыя кіслоты]]: [[пальміталеінавая кіслата|пальміталеінавая]], [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]], [[Стэарынавая кіслата|стэарынавая]] і [[алеінавая кіслата|алеінавая]], якія сустракаюцца ў такой жа канцэнтрацыі і такіх жа суадносінах у меданосных пчол&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;/&gt;. Таксама матылі малаадчувальныя да пчалінага яду і ў эксперыментах вытрымлівалі да 5 укусаў пчол&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;&gt;R. F. A. Moritz, W. H. Kirchner, R. M. Crewe: Chemical Camouflage of the Death's Head Hawkmoth (Acherontia atropos L.) in Honeybee Colonies, Naturwissenschaften 78 (1991) 179—182 {{doi|10.1007/BF01136209}} [http://www.culturaapicola.com.ar/apuntes/genetica/203.pdf PDF]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Але часам здараецца, што пчолы зажальваюць «рабаўніка» да смерці. Шкоднікам [[пчалярства]] не з’яўляецца з прычыны сваёй нізкай колькасці. Аднак многія пчаляры негатыўна ставяцца да гэтага матыля, лічачы яго шкоднікам. Таму часцяком яны імкнуцца ўсталяваць на ляткі ля вулляў драцяную сетку з вочкамі дыяметрам 8-9 мм, праз якія могуць пранікаць пчолы і трутні, але не бражнікі.

Бражнікі мёртвая галава, калі іх патрывожыць, выдаюць пранізлівы піск&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;. Як менавіта матылёк здабывае гэты гук, доўгі час заставалася загадкай. Гэтым пытаннем у [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] займаўся фізік і заолаг [[Рэнэ Антуан Рэамюр]]&lt;ref name=&quot;krima&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ефетов К. А., Будашкин Ю. И. |загаловак = Бабочки Крыма (Высшие разноусые чешуекрылые)|месца = Симферополь|выдавецтва = Таврия|год = 1990|старонак = 112 |серыя = Охрана окружающей среды}}&lt;/ref&gt;. Але толькі ў [[1920]] годзе {{нп3|Хейнрых Прэль||de|Heinrich Prell}}&lt;ref name=&quot;krima&quot;/&gt; выявіў, што гэты гук узнікае ў выніку ваганняў вырасту верхняй губы [[эпіфарынкс]]а, калі бражнік засмоктвае паветра ў горла і працісквае яго назад&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;. Вусень таксама можа выдаваць гук, але трэннем сківіц. За некалькі дзён да выхаду матыля гук можа выдаваць і кукалка ў выпадку яе механічнага раздражнення. Значэнне гэтых гукаў канчаткова не высветлена. Верагодна, яны служаць для адпужвання ворагаў.

== Размнажэнне ==

=== Яйцо ===
Авальнае, памерам 1,5×1,2 мм, матавае, бледна-зялёнага або блакітнага колеру&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;. Звычайна размяшчаецца на ніжнім баку лісця кармавых раслін.

=== Вусень ===
{{Фотакалонка|Bruco 1.jpg|Acherontia atropos larva 2.jpg|тэкст=Вусені бражніка мёртвая галава. Злева — тыповая жоўтая форма афарбоўкі, справа — таксама тыповая, але радзейшая зялёная форма.|ш=240|align=left}}

[[Вусень|Вусені]] даволі буйныя, з пяццю парамі ног. Вусені першага ўзросту дасягаюць даўжыні 12 мм і пакрытыя рэдкімі асобнымі невялікімі валасінкамі. Вусені 4 ўзросту ўжо дасягаюць даўжыні 40-50 мм, пры вазе да 4 г. Вусень 5 ўзросту — вялікі, гладкі, да канца свайго развіцця дасягае даўжыні 15 см, пры вазе 18-22 г&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

Сустракаюцца формы з рознай афарбоўкай: жоўта-блакітнай, зялёнай і бурай. Часцей за ўсё сустракаецца цытрынава-жоўтая з сінімі касымі палосамі, якія сыходзяцца на спіне пад вострым вуглом; цела, пачынаючы з 4 і па 11 сегмент, усеяна чорна-сінімі кропкамі. Рог выгнуты ў выглядзе літары «S», зярністы і шурпаты. Таксама сустракаюцца вусені з зялёнай афарбоўкай і з зялёнымі палосамі, а таксама шэра-бурыя з белым малюнкам. Апошні выгляд афарбоўкі не лічыцца нармальным, што даказваецца не толькі вялікай рэдкасцю такіх асобін у Еўропе, але і той акалічнасцю, што ў маладым узросце, а таксама пасля лінькі, часова бываюць зялёнай афарбоўкі.

Працягласць стадыі вусеняў складае каля 8 тыдняў&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

==== Кармавыя расліны ====
[[Файл:Acherontia atropos DH 028 06 10 28-02-MJ2.jpg|thumb|Вусені на расліне]]

Вусені харчуюцца, перш за ўсё, раслінамі сямейства {{bt-bellat|паслёнавыя|Solanaceae}}, пераважна {{bt-bellat|бульба{{!}}бульбай|Solanum tuberosum}}. Іншымі важнымі кармавымі раслінамі з гэтага ж сямейства з’яўляюцца: {{bt-bellat|ліцый звычайны|Lycium barbarum}}, {{bt-bellat|дурнап’ян|Datura}}, {{bt-bellat||Atropa belladonna}}, {{bt-bellat|тытунь|Nicotiana}}, {{bt-bellat||}}''[[Lycium europaeum]]'', а таксама {{bt-bellat|фізаліс|Physalis}}, {{bt-bellat||Solanum lycopersicum}}, {{bt-bellat|баклажан|Solanum melongena}}, {{bt-bellat||Solanum dulcamara}}, {{bt-bellat||Solanum nigrum}} і іншыя віды [[паслён|гэтага]] роду&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

Аднак вусені з’яўляюцца паліфагамі і таксама могуць харчавацца многімі відамі раслін з некалькіх сямействаў, у тым ліку&lt;ref name=&quot;K_Lampert&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;:

* {{bt-bellat|Адоксавыя|Adoxaceae}}: {{bt-bellat|бузіна|Sambucus}}, {{bt-bellat|каліна звычайная|Viburnum opulus}}
* {{bt-bellat|Парасонавыя|Apiaceae}}: {{bt-bellat|морква|Daucus}}, {{bt-bellat|кроп|Anethum}}
* {{bt-bellat||Apocynaceae}}: {{bt-bellat|алеандр|Nerium}}
* {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}: {{bt-bellat||Erigeron canadensis}}
* {{bt-bellat|Бігноніевыя|Bignoniaceae}}: {{bt-bellat||Catalpa bignonioides}}, {{bt-bellat||Tecomaria capensis}}
* {{bt-bellat|Капуставыя|Brassicaceae}}: {{bt-bellat|капуста|Brassica}}
* {{bt-bellat|Каноплевыя|Cannabaceae}}: {{bt-bellat|каноплі пасяўныя|Cannabis sativa}}
* {{bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}: {{bt-bellat|бружмель|Lonicera}}, {{bt-bellat|снежнаягаднік|Symphoricarpos}}
* {{bt-bellat|Брызглінавыя|Celastraceae}}: {{bt-bellat|брызгліна|Euonymus}}
* {{bt-bellat|Аксамітнікавыя|Amaranthaceae}}: {{bt-bellat|буракі|Beta}}
* {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}: {{bt-bellat|боб|Vicia faba}}
* {{bt-bellat||Hydrangeaceae}}: {{bt-bellat|жасмін|Philadelphus}}
* {{bt-bellat|Ясноткавыя|Lamiaceae}}: {{bt-bellat||Vitex agnus-castus}}
* {{bt-bellat|Маслінавыя|Oleaceae}}: {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}, {{bt-bellat|язмін|Jasminum}}, {{bt-bellat|бэз|Syringa}}, {{bt-bellat|біручына|Ligustrum}}, {{bt-bellat|масліна|Olea}}, {{bt-bellat||Phillyrea}}
* {{bt-bellat|Мальвакветныя|Malvales}}: {{bt-bellat|гібіскус|Hibiscus}}
* {{bt-bellat|Залознікавыя|Scrophulariaceae}}: {{bt-bellat||Paulownia}}
* {{bt-bellat|Трыпутнікавыя|Plantaginaceae}}: {{bt-bellat|ільвіны зеў|Antirrhinum}}
* {{bt-bellat|Ружакветныя|Rosales}}: {{bt-bellat|глог|Crataegus}}, {{bt-bellat|суніцы|Fragaria}}, {{bt-bellat|яблыня|Malus}}, {{bt-bellat|сліва дамашняя|Prunus domestica}}, {{bt-bellat|груша|Pyrus}}, {{bt-bellat|маліна звычайная|Rubus idaeus}}
* {{bt-bellat|Марэнавыя|Rubiaceae}}: {{bt-bellat||Galium tinctorium}}
* {{bt-bellat|Рутавыя|Rutaceae}}: {{bt-bellat|рута|Ruta}}, {{bt-bellat|апельсін|Citrus sinensis}}
* {{bt-bellat|Залознікавыя|Scrophulariaceae}}: {{bt-bellat||Buddleja}}, {{bt-bellat|дзіванна|Verbascum}}
* {{bt-bellat|Крапіўныя|Urticaceae}}: {{bt-bellat|крапіва|Urtica}}

На [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]] кармавымі раслінамі служаць&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Rolf Reinhardt, Kurt Harz: ''Wandernde Schwärmerarten. Totenkopf-, Winden-, Oleander- und Linienschwärmer.'' Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 596, Westarp &amp; Spektrum, Magdeburg, Heidelberg, Berlin und Oxford 1996, ISBN 3-89432-859-2&lt;/ref&gt;: {{bt-bellat||Cussonia}}, {{bt-bellat||Spathodea}}, {{bt-bellat||Cordia sebestena}}, {{bt-bellat||Tabebuia}}, {{bt-bellat||Nicotiana glauca}}, {{bt-bellat||Clerodendrum}}. У [[Азербайджан]]е і [[Дагестан]]е з кармавых раслін адзначаны таксама {{bt-bellat||Solanum persicum}}, {{bt-bellat||Zygophyllum fabago}} і {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

== Кукалка ==
[[Файл:Acherontia atropos raupe Walter Schoen.jpg|міні|Вусень бражніка мёртвая галава закопваецца ў зямлю, каб акукліцца]]
[[Файл:Acherontia atropos puppe Walter Schoen.jpg|thumb|Кукалка]]

[[Кукалка]] гладкая, бліскучая, даўжынёй 50-65 мм у самца і 65-75 мм у самкі, максімум да 80 мм. Вага кукалкі самцоў — 7-10 г, самак — 7-12 г&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

Адразу пасля акуклівання колер кукалкі можа быць ад жоўтага да крэмавага, часам з зялёным адценнем на спінцы. Праз 12 гадзін кукалка набывае канчатковую чырвона-бурую афарбоўку. Звычайна размяшчаецца ў зямлі на глыбіні 15-40 см, у ломкім земляным кокане&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;. Стадыя кукалкі доўжыцца каля месяца&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

== Паразітоіды ==

На розных стадыях жыццёвага цыкла бражнік мёртвая галава схільны да нападу пэўных тыпаў [[паразітоід]]аў: яйкавых, яйкавалічынкавых, лічынкавых, лічынкава-кукалкавых і кукалкавых&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;:

* {{bt-bellat||Ichneumonidae}}
** {{bt-bellat||Amblyjoppa fuscipennis}}
** {{bt-bellat||Amblyjoppa proteus}}
** {{bt-bellat||Callajoppa cirrogaster}}
** {{bt-bellat||Callajoppa exaltatoria}}
** {{bt-bellat||Diphyus longigena}}
** {{bt-bellat||Diphyus palliatorius}}
** {{bt-bellat||Ichneumon cerinthius}}
** {{bt-bellat||Netelia vinulae}}
* {{bt-bellat|Тахіны|Tachinidae}}
** {{bt-bellat||Compsilura concinnata}}
** {{bt-bellat||Drino atropivora}}
** {{bt-bellat||Masicera pavoniae}}
** {{bt-bellat||Winthemia rufiventris}}

== Колькасць ==
Часцей за ўсё сустракаецца адзінкава. Колькасць папуляцыі з году ў год моцна вар’іруе. Ваганні колькасці звязаны ў першую чаргу з надвор’ем і іншымі прыроднымі ўмовамі. У халодныя гады яна скарачаецца, а ў цёплыя — адразу ж узрастае&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

У халодныя зімы кукалкі ў сярэдняй паласе Еўропы могуць паміраць. Але колькасць аднаўляецца на наступны год за кошт мігруючых асобін. Са з’яўленнем нашчадкаў мігрантаў звязана тое, што другое пакаленне значна больш шматлікае, чым першае. У сярэдняй паласе самкі другога пакалення стэрыльныя&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

Аб агульнай колькасці можна меркаваць толькі ўскосна на падставе выяўляных кукалак.
Пастаяннае зніжэнне колькасці на тэрыторыі краін былога [[СССР]] абумоўлена хімічнай апрацоўкай палёў, асабліва бульбяных у барацьбе з {{bt-bellat|каларадскі жук{{!}}каларадскім жуком|Leptinotarsa decemlineata}}, якая прыводзіць да гібелі вусеняў і кукалак матыля&lt;ref name=&quot;Никитский&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Н. Б. Никитский, А. В. Свиридов. |загаловак = Насекомые Красной книги СССР|месца =М. |выдавецтва =Педагогика |год =1987 |старонкі = 176}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі па ахове ==
Мёртвая галава была занесена ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоныя кнігі]] [[УССР]] ([[1980]]) і СССР ([[1984]]).

Цяпер від выключаны з [[Чырвоная кніга Расіі|Чырвонай кнігі Расіі]], як той, што параўнальна распаўсюджаны і не мае патрэбы ў спецыяльнай ахове.

Занесены ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоную кнігу Украіны]], дзе яму прысвоена III катэгорыя — «рэдкія віды» — віды з невялікімі [[папуляцыя]]мі, якія ў дадзены час не адносяцца да катэгорыі «знікаючых» або «уразлівых»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Шапаренко О. Ю., Шапаренко С. О. |загаловак = Червона книга України|выданне = 2-e изд., с изменениями|месца = Харьков|выдавецтва =Торсинг Плюс |год = 2007 |старонак = 384 |isbn = 978-966-404-597-8|тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;.

З прычыны пастаяннага зніжэння колькасці на тэрыторыі краін былога [[СССР]] патрабуецца распрацоўка і ўвядзенне мер па ахове гэтага віду. Неабходныя меры аховы павінны ўключаць у сябе вывучэнне біялогіі віду, тэрмінаў яго развіцця, уплыву восеньскіх і зімовых халадоў, кармавых раслін, [[біятоп|біятапічнага]] размеркавання, а таксама распаўсюджвання, вызначэнне паўночнай мяжы арэала і зоны міграцый. На палях замест татальнай хімічнай апрацоўкі неабходна ўвядзенне інтэграванага метаду барацьбы з сельскагаспадарчымі шкоднікамі&lt;ref name=&quot;Никитский&quot;/&gt;.

== У культуры ==
[[Файл:Stamp of Azerbaijan 294.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] з выявай мёртвай галавы. [[Азербайджан]]]]

* Са змрочным малюнкам у выглядзе чэрапа на яго спінцы звязана нямала легенд — па павер’і, гэты матылёк быў прадвеснікам няшчасцяў, смерці, войнаў і эпідэмій&lt;ref name=&quot;mifi&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Владимир Алексеев. |загаловак =Бабочки в мифах и легендах |выдавецтва =Дрофа |год =2006 |старонак = 192|серыя =Исторический альбом |isbn =5-358-00249-9 }}&lt;/ref&gt;. Так, [[эпідэмія|эпідэмію]] [[1733]] года народ прыпісваў з’яўленню гэтага матылька. У [[Іль-дэ-Франс]] да гэтага часу вераць, што лускавінка з крылаў гэтага матыля, патрапіўшы ў вока, прычыняе слепату і магчымую хуткую гібель&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;.
* Пэўную ролю адыгрывае бражнік мёртвая галава ў фільме [[рэжысёр]]а [[Джонатан Дэмі|Джонатана Дэмі]] «[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]», знятым па матывах аднайменнага рамана {{нп3|Томас Харыс|Т. Харыса|ru|Харрис, Томас}}. {{нп3|Серыйны забойца|Маньяк-забойца|ru|Серийный убийца}} кладзе кукалку гэтага матылька ў рот сваім ахвярам. Для злачынца яны былі сімвалам перараджэння — ён хацеў ператварыцца ў жанчыну, як кукалка ў матылька. У арыгінальным рамане злачынец карыстаўся кукалкамі блізкароднаснага віду — {{bt-bellat||Acherontia styx}}, але ў кінаверсіі раману фігуруюць кукалкі бражніка мёртвая галава&lt;ref name=&quot;Kitching&quot;/&gt;.
* Міма выявы гэтага матылька не прайшлі пісьменнікі, у тым ліку і вялікі амерыканскі пісьменнік [[Эдгар Алан По|Эдгар По]]. Прыгожы і страшны матылёк апісаны ім у апавяданні «Сфінкс». Матылёк поўзаў па [[Павуцінне|павуцінню]] на акне, а герою аповеду здавалася, што істота рухаецца па далёкіх схілах узгоркаў. Выдуманы гіганцкі від гэтага матылька таксама згадваецца ў [[фантастыка|фантастычным]] [[апавяданне|апавяданні]] [[Аляксандр Раманавіч Бяляеў|Аляксандра Бяляева]] «Мёртвая галава». Згадваецца ён і ў гатычным [[раман]]е жахаў {{нп3|Сьюзен Хіл||ru|Хилл, Сьюзен}} «{{нп3|Я ў замку кароль||en|I'm the King of the Castle (novel)}}», дзе ім карысталіся, каб пасеяць страх у адным з маладых герояў.
* У маі [[1889]] года [[Вінцэнт ван Гог|Ван Гог]] напісаў карціну, якая паказвае матылька, названую ім {{нп3|Бражнік мёртвая галава (карціна Ван Гога)|«Бражнік мёртвая галава»|ru|Бражник мёртвая голова (картина Ван Гога)}}. Ван Гог памылкова палічыў, што перад ім гэты рэдкі ў Еўропе матылёк. На самай жа справе на карціне намалявана {{bt-bellat|Паўлінава вока малое|Saturnia pavonia}}. Музей Ван Гога ў Амстэрдаме пераназваў карціну ў «Імператарскі начны матылёк» («Паўлінавочка»)&lt;ref name=&quot;Harrison-DHM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/20/592.htm|title=Vincent van Gogh. Letter to Theo van Gogh. Written 22 May 1889 in Saint-Rémy|editor=Harrison, R|year=2011|work=Van Gogh Letters|publisher=WebExhibits (funded in part by U.S. Department of Education, Fund for the Improvement of Postsecondary Education).|access-date=2011-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6AVoiOUbk?url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/20/592.htm|archive-date=8 верасня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=2914&amp;collection=625&amp;lang=en|title=Emperor Moth, 1889|year=2005-2011|work=Permanent Collection|publisher=Van Gogh Museum|access-date=April 15, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6AVoiuPNH?url=http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=2914|archive-date=8 верасня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Навала матылькоў гэтага віду фігуруе ў [[ЗША|амерыканскім]] [[Фільм жахаў|фільме жахаў]] 2012 ад прадзюсара {{нп3|Сэм Рэймі|Сэма Рэймі|ru|Рэйми, Сэм}} і рэжысёра {{нп3|Уле Барнедаль|Уле Барнедаля|en|Ole Bornedal}} — «{{нп3|Шкатулка праклёну||ru|Шкатулка проклятия}}».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

== Спасылкі ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Мёртвая голова, бабочка}}
* [http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm Sphingidae of the Western Palaearctic] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221141904/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |date=21 снежня 2014 }}
* [http://tpittaway.tripod.com/china/a_atr.htm ACHERONTIA ATROPOS (Linnaeus, 1758)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121002045200/http://tpittaway.tripod.com/china/a_atr.htm |date=2 кастрычніка 2012 }}

{{Чырвоная кніга Беларусі|жывёла||III}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Бражнікі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Насякомыя на марках]]</text>
      <sha1>fqqq35ee8odqg1tl36vrh1b7xswj64i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157078</id>
      <parentid>5157034</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellis Novak</username>
        <id>30436</id>
      </contributor>
      <comment>/* У культуры */</comment>
      <origin>5157078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50529" sha1="dyka980gmp905tiund1n3ujw4znm7f3" xml:space="preserve">{{значэнні|Галава}}
{{Таксон
| name = Мёртвая галава
| regnum = Жывёлы
| image file =Acherontia atropos MHNT dos.jpg
| image title =
| image descr =
| parent = Acherontia
| rang = Від
| latin = Acherontia atropos
| author = [[Linnaeus]], [[1758]]
| syn =
* {{btname|Sphinx atropos|([[Linnaeus]], [[1758]])}}&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;,
* {{btname|Atropos solani|([[Oken]], [[1815]])}}&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;&gt;{{кніга|аўтар = J. J. de Freina.|загаловак =Die Bombyces und Sphinges der Westpalaearktis. Noctuoidea, Sphingoidea, Geometoidea, Bombycoidea Auflage |месца = München|выдавецтва =EFW Edition Forschung &amp; Wissenschaft Verlag GmbH |год =1987 |volume = 1|allpages = 405 |isbn = 3-926285-00-1}}&lt;/ref&gt;,
* {{btname|Acherontia sculda|([[Kirby]], [[1877]])}}&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.
| typus =
| children name =
| children =
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Acherontia atropos
| commons = Acherontia atropos
| iucn =
| eol = 868188
}}
'''Бражнік мёртвая галава''' (''Acherontia atropos'', ''Manduca atropos'') — матыль сямейства {{bt-bellat|Бражнікі{{!}}бражнікаў|Sphingidae}}.

Вялікі матыль з масіўным брушкам. Размах крылаў больш за 10 см. Самы буйны прадстаўнік сямейства ў фаўне [[Еўропа|Еўропы]]&lt;ref name=&quot;K_Lampert&quot;&gt;{{кніга|аўтар = К. Ламперт.|загаловак =Атлас бабочек и гусениц |месца =Минск |выдавецтва = Харвест|год =2003 |старонак =735 |isbn =985-13-1664-4 |тыраж = 5000 }}&lt;/ref&gt;, з’яўляецца другім паводле велічыні матыльком Еўропы (пасля {{bt-bellat|Сатурнія грушавая{{!}}сатурніі грушавай|Saturnia pyri}})&lt;ref&gt;''Хелгард Райххолф-Рим.'' Бабочки. Самый популярный справочник. — М.: Астрель, 2002.&lt;/ref&gt; і першым паводле памеру цела. Адметнай асаблівасцю з’яўляецца характэрны малюнак на [[Грудзі бесхрыбтовых|грудзях]], які нагадвае чалавечы [[чэрап]]&lt;ref name=&quot;Лер&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лер П. А.|загаловак=Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. 5. Ручейники и чешуекрылые. Ч. 3|год=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Изерский&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Изерский В. В.|загаловак=Бомбикоидные чешуекрылые и хохлатки Сибири и Дальнего Востока|месца=Киев|год=1999}}&lt;/ref&gt;, што паслужыла асноваю для стварэння цэлага шэрага легендаў і [[забабоны|забабонаў]] пра гэтага матыля.

== Этымалогія ==
Лацінская [[Бінамінальная наменклатура|бінамінальная назва]] ''Acherontia atropos'' узыходзіць да [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]]. [[Ахеран]] у міфалогіі — адна з 5 рэк у падземным царстве мёртвых&lt;ref name=&quot;mifi grecii&quot;/&gt;, таксама слова «Ахерон» ужывалася для абазначэння глыбіні і жахаў [[пекла]]. {{нп3|мойры|Атропас|ru|Мойры}} або Атропа ({{lang-el|Ἄτροπος}}, «няўхільная») — няўмольная, няўхільная доля (смерць) — імя адной з трох [[мойры|мойр]] — багінь лёсу, якія пераразалі нітку чалавечага жыцця&lt;ref name=&quot;mifi grecii&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Н. А. Кун. |загаловак =Мифы Древней Греции |месца = М.|выдавецтва = АСТ, Астрель |год = 2004 |старонак =400 |isbn =5-17-025345-1 |тыраж =10&amp;nbsp;000 }}&lt;/ref&gt;.

Беларуская назва «мёртвая галава» паходзіць ад характэрнай рысы афарбоўкі матыля — наяўнасці на грудзях жоўтага малюнка, які нагадвае чалавечы чэрап&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Каабак Л. В., Сочивко А. В.|загаловак=Бабочки мира|месца=М.|выдавецтва=Аванта+|год=2003|isbn=5-94623-008-5}}&lt;/ref&gt;. У большасці еўрапейскіх народаў гэты матылёк носіць назву, падобную па значэнні з беларускай&lt;ref name=&quot;K_Lampert&quot;/&gt;.

== Таксанамія і сістэматыка ==

{{userboxtop| toptext=&amp;nbsp;}}
{{clade| style=line-height:75%
|1={{clade
	|1=''[[Acherontia lachesis]]''
	|2={{clade
	   |1=''&lt;big&gt;'''Acherontia atropos'''&lt;/big&gt;''
	   |2=''[[Acherontia styx]]''
      }}
   }}
}}
{{userboxbottom}}

Першае навуковае апісанне бражніка мёртвая галава было зроблена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у яго працы «[[Сістэма прыроды|Systema naturæ]]», пад назвай ''Sphinx atropos''. Пазней, у 1809 годзе, нямецкі энтамолаг [[Якаб Генрых Ласпейрэса]] перанёс матылька ў выдзелены ім род ''[[Acherontia]]'', да якога ён адносіцца і па гэты дзень&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fauna Europaea, Version 1.3, 19.04.2007.|url=http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=295489|title=Acherontia atropos (Linnaeus 1758)|access-date=2009-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714042849/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=295489|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Род ''[[Acherontia]]'' вылучаюць у [[Трыба (біялогія)|трыбу]] {{btname|Acherontiini|''[[Boisduval]]'', 1875 г.}}. Сваяцтва паміж відамі ў межах трыбы цалкам не даследавана&lt;ref name=&quot;Kitching&quot;&gt;Ian J. Kitching: ''Phylogeny of the death´s head hawkmoth, Acherontia [Laspeyres], and related genera (Lepidoptera: Sphingidae, Acherontiini)'', Systematic Entomology 28 (2003) 71—88&lt;/ref&gt;.

== Біялагічнае апісанне ==
[[Файл:Acherontia atropos MHNT.jpg|thumb|250px]]
[[Файл:Acherontia atropos MHNT Tete de mort.jpg|thumb|250px|Малюнак на грудзях, які нагадвае чалавечы чэрап]]

Даўжыня пярэдняга [[Крыло насякомых|крыла]] 40-50 мм, максімальна — да 70 мм. Размах крылаў у [[самец|самцоў]] 90-115 мм, у [[самка|самак]] — 100—130 мм&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;helgard&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Хелгард Райххолф-Рим.|загаловак=Бабочки. Самый популярный справочник|месца=М.|выдавецтва=Астрель|год=2002}}&lt;/ref&gt;.

[[Палавы дымарфізм]] выяўлены слаба. Пярэднія крылы цёмна-бурыя, больш чым у 2 разы даўжэй сваёй шырыні, з прывостранай вяршыняй, з 2 папярочнымі шырокімі зубчастымі рыжавата-чорнымі палосамі са складаным малюнкам і жоўтым апыленнем. Іх вонкавы край роўны.

Заднія крылы вохрыста-жоўтыя з 2 папярочнымі цёмнымі палосамі, звычайна ў 1,5 разы даўжэй сваёй шырыні, прыкметна скошаны да задняга краю. Маюць неглыбокую выемку па сваім вонкавым краі перад анальным вуглом.

Вага самцоў 2-6 г, самак — 3-8 г&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;. [[Галава насякомага|Галава]] чорна-карычневая або амаль чорная.

[[Грудзі бесхрыбтовых|Грудзі]] чорна-карычневага або сінявата-бурага колеру з вохрава-жоўтым малюнкам, якія нагадваюць сабою чалавечы чэрап з чорнымі [[вочы|вачамі]]. Гэты малюнак зменлівы і можа цалкам адсутнічаць — напрыклад, у формы {{bt|Acherontia atropos|f=obsoleta}}&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |title=Sphingidae of the Western Palaearctic |access-date=8 лістапада 2012 |archive-date=21 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221141904/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Патагіі і [[Тэгула|тэгулы]] чарнавата-блакітныя.

Ніжні бок [[Грудзі бесхрыбтовых|грудзей]] і апошніх сегментаў [[брушка]] — вохрава-жоўтага колеру. Апошнія 2, радзей 3 сегменты брушка ў самца цалкам шэра-блакітныя, альбо чорныя. У самкі так афарбаваны толькі апошні сегмент&lt;ref&gt;Rolf Reinhardt, Kurt Harz: Wandernde Schwärmerarten. Totenkopf-, Winden-, Oleander- und Linienschwärmer. In: Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 596. 2., unveränderte Auflage. Westarp Wissenschaften, Magdeburg, Heidelberg, Berlin und Oxford 1996, ISBN 3-89432-859-2, S. 32.&lt;/ref&gt;.

Афарбоўка пярэдніх [[Крыло насякомых|крылаў]] зменлівая — можа быць рознай ступені інтэнсіўнасці, уключаючы наяўнасць плям і цёмных палос. У большасці выпадкаў пярэднія крылы бура-чорнага, месцамі чорнага колеру, падзеленыя на тры палі дзвюма папярочнымі, складана размаляванымі, хвалістымі палосамі жоўта-папялістага колеру. Заднія крылы вохрава-жоўтыя з дзвюма чорнымі папярочнымі палосамі. Вонкавая паласа шырэйшая, з зубчатым краем. Палосы зменлівыя па сваёй шырыні і афарбоўцы — могуць быць бурага колеру або выяўленымі настолькі моцна, што амаль зліваюцца адна з адной. На задніх крылах жылкі ''R''&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; і ''M''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; размяшчаюцца на кароткім агульным сцябле.

Брушка развітое, даўжынёй да 60 мм і дыяметрам да 20 мм&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;, пакрыта прылеглымі лускавінкамі. Яно без пэндзлікаў з лускавінак на канцы, жоўтае, з чорнымі кольцамі і падоўжнай шырокай сінявата-шэрай паласой па цэнтры. У самца брушка крыху завострана, у самкі — акругленае, ззаду тупое&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

[[Вочы]] круглыя​​, голыя. [[Хабаток]] кароткі, тоўсты, даўжынёй ад 10 да 14,5 мм&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;, пакрыты вейчыкамі. Губныя шчупікі добра развітыя, загнуты дагары, з вонкавага боку густа пакрытыя лускавінкамі, шчыльна прыціснутыя да галавы. Вусікі кароткія, стрыжнепадобныя, рэзка звужаныя і злёгку выгнутыя перад вяршыняй. Валодаюць 2 радамі вейчыкаў на вентральным баку кожнага членіка. У самкі яны верацёнападобныя, без вейчыкаў&lt;ref name=&quot;Лер&quot;/&gt;. Ногі скарочаныя і тоўстыя. Лапкі з 4 падоўжнымі радамі моцных шыпоў. Сярэднія і заднія лапкі заціснуты з бакоў. [[Пульвілус]] адсутнічае, [[параніхіум]] рэдукаваны да кароткай шырокай лопасці. Заднія галёнкі з 2 парамі шпор&lt;ref name=&quot;Лер&quot;/&gt;.

На цёмным грудным аддзеле цела матыля светлы малюнак у выглядзе чалавечага [[чэрап]]а з перакрыжаванымі пад ім касцямі, што паслужыла асновай для стварэння цэлага шэрагу легенд і забабонаў пра гэтага матылька. Брушка тоўстае з чорнымі і жоўтымі папярочнымі палоскамі і з блакітнавата-сіняй падоўжнай палосай.

== Арэал ==

[[Файл:Acherontia atropos distribution map cutted.png|thumb|Арэал мёртвай галавы.
{{legend-line|red solid 6px|''круглы год''}}
{{legend-line|orange solid 6px|''летні, міграцыйны''}}]]

Глабальны арэал з’яўляецца мульцірэгіянальным — ахоплівае Афрыку і заходнюю частку [[Палеарктыка|Палеарктыкі]].

[[Аўтахтоннасць|Аўтахтонны]] на поўдзень ад [[Альпы|Альпаў]]&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;. Бражнікі мёртвая галава распаўсюджаны ў трапічным і субтрапічным паясах [[Стары Свет|Старога Свету]] да [[Туркменія|Туркменіі]] на ўсходзе. Залёт гэтага віду адзначаны таксама ў наваколлі [[Паўладар]]а&lt;ref&gt;Dubatolov V.V., Titov S.V. 2011. Discovery of ''Acherontia atropos'' L. (Lepidoptera, Sphingidae) in North-East Kazakhstan // Amurian zoological journal. Vol. III. No 1. P. 58-59, colour plate V.&lt;/ref&gt; (Паўночна-Усходні [[Казахстан]]). Сустракаецца ў Паўднёвай, збольшага і Цэнтральнай [[Еўропа|Еўропе]], на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]], у [[Афрыка|Афрыцы]], [[Мадагаскар]]ы, Блізкім Усходзе, [[Сірыя|Сірыі]], [[Турцыя|Турцыі]], Паўночным [[Іран]]е&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pittaway93&quot;&gt;Pittaway, AR. 1993. The hawkmoths of the western Palaearctic. Harley Books, London&lt;/ref&gt;. У [[Крым]]у і Беларусі рэдкі залётны від.

На тэрыторыі Расіі маюцца знаходкі гэтага віду з многіх абласцей: [[Астраханская вобласць|Астраханскай]], [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай]], [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]], [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]], [[Пензенская вобласць|Пензенскай]] і з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]&lt;ref&gt;[http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16240.htm Мёртвая голова в Красной книге Краснодарского края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120409140627/http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16240.htm |date=9 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. На Каўказе сустракаецца ў [[Абхазія|Абхазіі]], [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева-Чаркесіі]], Усходняй [[Грузія|Грузіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]е. У Сібіры — непацверджаныя сабранымі экзэмплярамі паведамленні з поўдня Цюменскай вобласці&lt;ref&gt;Ситников, 2009; цыт. паводле: Dubatolov, Titov, 2011&lt;/ref&gt;.

Першапачатковай радзімай еўрапейскіх папуляцый з’яўляецца [[Паўночная Афрыка]]. Нават папуляцыі, якія жывуць на поўдні Еўропы, перыядычна маюць патрэбу ў папаўненні за кошт мігрантаў з больш паўднёвых рэгіёнаў&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;.

== Міграцыі і час лёту ==
Адносіцца да відаў, якія ажыццяўляюць штогадовыя пералёты на поўнач.

У залежнасці ад умоў надвор’я працягласць міграцыйных пералётаў можа адрознівацца. У спрыяльныя гады бражнікі далятаюць да [[Востраў Ісландыя|Ісландыі]]&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;. На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] такія мігрантныя асобіны знаходзілі пад [[Санкт-Пецярбург]]ам, [[Петразаводск]]ам і нават на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]].

''Acherontia atropos'' сустракаецца ў Афрыцы круглы год у пакаленнях, якія бесперапынна следуюць адно за адным. У Еўропе першыя мігруючыя матылькі з’яўляюцца, у большасці выпадкаў, пачынаючы з мая, часам ужо з сакавіка-красавіка, разам з асобнымі матылькамі, якія перажылі еўрапейскую зіму ў стане кукалкі.

Першая хваля мігруючых асобін слабее на працягу чэрвеня, другая хваля з’яўляецца ў жніўні і верасні&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;. Яйцы аплодненых самак спеюць падчас міграцыйнага палёту на поўнач. Калі паспяванне завершана, матылі больш не працягваюць палёт і, знайшоўшы кармавую расліну вусеняў, адкладаюць яйцы. Першыя матылькі ў большасці выпадкаў не знаходзяць расліны [[Бульба|бульбы]] у дастатковай колькасці і адкладаюць яйцы на іншыя кармавыя віды раслін.

З ліпеня да верасня матылі прылятаюць з поўдня ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральную]] і [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]]. На поўдні еўрапейскай часткі арэала дае два пакаленні ў год, у цёплую восень назіраецца і частковая трэцяя генерацыя.

== Месцапражыванне ==

Сустракаецца ў розных ландшафтах, пераважна ў далінах, у культурным ландшафце, на палях і плантацыях.
Таксама засяляе адкрытыя, парослыя хмызнякамі ландшафты. Аддае перавагу сухім раёнам, якія выграваюцца сонцам. У Цэнтральнай Еўропе сустракаецца пераважна ў культурных ландшафтах, часта на бульбяных палях і плантацыях&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

На [[Каўказ]]е сустракаецца ў перадгор’ях, радзей у нізінных мясцовасцях. У гарах падымаецца на вышыні да 700 метраў над [[узровень мора|узроўнем мора]]&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;, аднак падчас міграцыі можа залятаць на вышыні да 2500 метраў над узроўнем мора&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

== Асаблівасці біялогіі ==
[[Файл:Honey comb.jpg|міні|Пранікаючы ў гнёзды і вуллі [[Меданосная пчала|меданосных пчол]], бражнікі мёртвая галава ахвотна ядуць [[мёд]]]]
[[Паліфаг]], палівальцінны [[эўрыбіёнт]]. [[Імага]] актыўныя ў змярканні і да поўначы. Іх часта прыцягваюць штучныя крыніцы святла, аднак да іх прылятаюць толькі самцы і самкі, гатовыя да адкладвання яец.

Харчаванне [[імага]] адыгрывае важную ролю не толькі ў падтрыманні жыцця, але і для паспявання яец у целе самкі&lt;ref name=&quot;styx&quot;&gt;{{Cite web |url=http://tpittaway.tripod.com/china/a_sty.htm |title=Sphingidae of the Eastern Palaearctic — Acherontia styx |access-date=6 верасня 2013 |archive-date=4 студзеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104042639/http://tpittaway.tripod.com/china/a_sty.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Кароткі і тоўсты хабаток не дазваляе матылю харчавацца нектарам кветак і служыць для харчавання выцякаючымі драўнянымі сокамі, а таксама сокамі пашкоджаных пладоў і садавіны. Аднак да сілкавання апошнімі матылі звяртаюцца вельмі рэдка&lt;ref name=&quot;styx&quot;/&gt;. У адрозненне ад многіх іншых відаў, бражнік пры ўсмоктванні хабатком соку дрэў, мёду, вільгаці лічыць за лепшае не завісаць у палёце, а садзіцца на субстрат каля крыніцы ежы.

Бражнікі мёртвая галава ахвотна ядуць [[мёд]], пранікаючы ў гнёзды і вуллі [[Меданосная пчала|меданосных пчол]], дзе праколваюць ячэйкі [[соты|сот]] хабатком і смокчуць мёд, за адзін раз з’ядаючы 5-15 г. Можа пранікаць у [[Вулей|вуллі]] дзікіх і хатніх пчол.

Вусені вельмі вялікія, ярка-жоўтыя з сінімі, чорнымі і зялёнымі косымі палоскамі на сегментах. Кормяцца на травяністых раслінах сямейства паслёнавых, у тым ліку на [[бульба|бульбе]]. Ёсць звесткі аб развіцці вусеняў на дрэвава-кустовых раслінах — [[язмін]]е, брызгліне і інш. Зімуе кукалка ў глебе. Матыль, вусень і кукалка могуць выдаваць гукі.

Існавала тэорыя, што матылёк выдае гукі, падобныя да гукаў пчалінай маткі, якая нядаўна выйшла з кокана, абараняючы сябе, такім чынам, ад магчымасці быць забітым працоўнымі асобінамі пчол&lt;ref name=&quot;Akimushkin&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Акимушкин И. И. |загаловак = Мир животных |месца = М. |выдавецтва = Мысль |год = 1993|том = 3 |isbn =5-244-00444-1 }}&lt;/ref&gt;. Гэтая тэорыя не знайшла навуковага пацверджання&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;/&gt;, але ўсё роўна існуе сярод [[пчаляр]]оў і на старонках [[Жоўтая прэса|жоўтай прэсы]]&lt;ref&gt;{{cite web|date=2003-08-15|url=http://www.vremya.ru/print/77793.html|title=Время новостей № 150. Бабочка ошиблась континентом. В жаркой Европе появляются африканские насекомые|access-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094917/http://www.vremya.ru/print/77793.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2003-08-15|url=http://bee-products.narod.ru/content/intresting/intresting.html|title=Интересное о пчёлах и прополисе. Нападение «Мёртвой головы»|access-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120228053934/http://bee-products.narod.ru/content/intresting/intresting.html|archive-date=28 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

На самай справе гэтыя матылі супакойваюць пчол шляхам выдзялення хімічных рэчываў, якія маскіруюць іх уласны пах (хімічная [[мімікрыя]])&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;/&gt;. Да іх адносяцца чатыры [[тлустыя кіслоты]]: [[пальміталеінавая кіслата|пальміталеінавая]], [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]], [[Стэарынавая кіслата|стэарынавая]] і [[алеінавая кіслата|алеінавая]], якія сустракаюцца ў такой жа канцэнтрацыі і такіх жа суадносінах у меданосных пчол&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;/&gt;. Таксама матылі малаадчувальныя да пчалінага яду і ў эксперыментах вытрымлівалі да 5 укусаў пчол&lt;ref name=&quot;F. A. Moritz&quot;&gt;R. F. A. Moritz, W. H. Kirchner, R. M. Crewe: Chemical Camouflage of the Death's Head Hawkmoth (Acherontia atropos L.) in Honeybee Colonies, Naturwissenschaften 78 (1991) 179—182 {{doi|10.1007/BF01136209}} [http://www.culturaapicola.com.ar/apuntes/genetica/203.pdf PDF]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Але часам здараецца, што пчолы зажальваюць «рабаўніка» да смерці. Шкоднікам [[пчалярства]] не з’яўляецца з прычыны сваёй нізкай колькасці. Аднак многія пчаляры негатыўна ставяцца да гэтага матыля, лічачы яго шкоднікам. Таму часцяком яны імкнуцца ўсталяваць на ляткі ля вулляў драцяную сетку з вочкамі дыяметрам 8-9 мм, праз якія могуць пранікаць пчолы і трутні, але не бражнікі.

Бражнікі мёртвая галава, калі іх патрывожыць, выдаюць пранізлівы піск&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;. Як менавіта матылёк здабывае гэты гук, доўгі час заставалася загадкай. Гэтым пытаннем у [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] займаўся фізік і заолаг [[Рэнэ Антуан Рэамюр]]&lt;ref name=&quot;krima&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ефетов К. А., Будашкин Ю. И. |загаловак = Бабочки Крыма (Высшие разноусые чешуекрылые)|месца = Симферополь|выдавецтва = Таврия|год = 1990|старонак = 112 |серыя = Охрана окружающей среды}}&lt;/ref&gt;. Але толькі ў [[1920]] годзе {{нп3|Хейнрых Прэль||de|Heinrich Prell}}&lt;ref name=&quot;krima&quot;/&gt; выявіў, што гэты гук узнікае ў выніку ваганняў вырасту верхняй губы [[эпіфарынкс]]а, калі бражнік засмоктвае паветра ў горла і працісквае яго назад&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;. Вусень таксама можа выдаваць гук, але трэннем сківіц. За некалькі дзён да выхаду матыля гук можа выдаваць і кукалка ў выпадку яе механічнага раздражнення. Значэнне гэтых гукаў канчаткова не высветлена. Верагодна, яны служаць для адпужвання ворагаў.

== Размнажэнне ==

=== Яйцо ===
Авальнае, памерам 1,5×1,2 мм, матавае, бледна-зялёнага або блакітнага колеру&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;. Звычайна размяшчаецца на ніжнім баку лісця кармавых раслін.

=== Вусень ===
{{Фотакалонка|Bruco 1.jpg|Acherontia atropos larva 2.jpg|тэкст=Вусені бражніка мёртвая галава. Злева — тыповая жоўтая форма афарбоўкі, справа — таксама тыповая, але радзейшая зялёная форма.|ш=240|align=left}}

[[Вусень|Вусені]] даволі буйныя, з пяццю парамі ног. Вусені першага ўзросту дасягаюць даўжыні 12 мм і пакрытыя рэдкімі асобнымі невялікімі валасінкамі. Вусені 4 ўзросту ўжо дасягаюць даўжыні 40-50 мм, пры вазе да 4 г. Вусень 5 ўзросту — вялікі, гладкі, да канца свайго развіцця дасягае даўжыні 15 см, пры вазе 18-22 г&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

Сустракаюцца формы з рознай афарбоўкай: жоўта-блакітнай, зялёнай і бурай. Часцей за ўсё сустракаецца цытрынава-жоўтая з сінімі касымі палосамі, якія сыходзяцца на спіне пад вострым вуглом; цела, пачынаючы з 4 і па 11 сегмент, усеяна чорна-сінімі кропкамі. Рог выгнуты ў выглядзе літары «S», зярністы і шурпаты. Таксама сустракаюцца вусені з зялёнай афарбоўкай і з зялёнымі палосамі, а таксама шэра-бурыя з белым малюнкам. Апошні выгляд афарбоўкі не лічыцца нармальным, што даказваецца не толькі вялікай рэдкасцю такіх асобін у Еўропе, але і той акалічнасцю, што ў маладым узросце, а таксама пасля лінькі, часова бываюць зялёнай афарбоўкі.

Працягласць стадыі вусеняў складае каля 8 тыдняў&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

==== Кармавыя расліны ====
[[Файл:Acherontia atropos DH 028 06 10 28-02-MJ2.jpg|thumb|Вусені на расліне]]

Вусені харчуюцца, перш за ўсё, раслінамі сямейства {{bt-bellat|паслёнавыя|Solanaceae}}, пераважна {{bt-bellat|бульба{{!}}бульбай|Solanum tuberosum}}. Іншымі важнымі кармавымі раслінамі з гэтага ж сямейства з’яўляюцца: {{bt-bellat|ліцый звычайны|Lycium barbarum}}, {{bt-bellat|дурнап’ян|Datura}}, {{bt-bellat||Atropa belladonna}}, {{bt-bellat|тытунь|Nicotiana}}, {{bt-bellat||}}''[[Lycium europaeum]]'', а таксама {{bt-bellat|фізаліс|Physalis}}, {{bt-bellat||Solanum lycopersicum}}, {{bt-bellat|баклажан|Solanum melongena}}, {{bt-bellat||Solanum dulcamara}}, {{bt-bellat||Solanum nigrum}} і іншыя віды [[паслён|гэтага]] роду&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

Аднак вусені з’яўляюцца паліфагамі і таксама могуць харчавацца многімі відамі раслін з некалькіх сямействаў, у тым ліку&lt;ref name=&quot;K_Lampert&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;:

* {{bt-bellat|Адоксавыя|Adoxaceae}}: {{bt-bellat|бузіна|Sambucus}}, {{bt-bellat|каліна звычайная|Viburnum opulus}}
* {{bt-bellat|Парасонавыя|Apiaceae}}: {{bt-bellat|морква|Daucus}}, {{bt-bellat|кроп|Anethum}}
* {{bt-bellat||Apocynaceae}}: {{bt-bellat|алеандр|Nerium}}
* {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}: {{bt-bellat||Erigeron canadensis}}
* {{bt-bellat|Бігноніевыя|Bignoniaceae}}: {{bt-bellat||Catalpa bignonioides}}, {{bt-bellat||Tecomaria capensis}}
* {{bt-bellat|Капуставыя|Brassicaceae}}: {{bt-bellat|капуста|Brassica}}
* {{bt-bellat|Каноплевыя|Cannabaceae}}: {{bt-bellat|каноплі пасяўныя|Cannabis sativa}}
* {{bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}: {{bt-bellat|бружмель|Lonicera}}, {{bt-bellat|снежнаягаднік|Symphoricarpos}}
* {{bt-bellat|Брызглінавыя|Celastraceae}}: {{bt-bellat|брызгліна|Euonymus}}
* {{bt-bellat|Аксамітнікавыя|Amaranthaceae}}: {{bt-bellat|буракі|Beta}}
* {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}: {{bt-bellat|боб|Vicia faba}}
* {{bt-bellat||Hydrangeaceae}}: {{bt-bellat|жасмін|Philadelphus}}
* {{bt-bellat|Ясноткавыя|Lamiaceae}}: {{bt-bellat||Vitex agnus-castus}}
* {{bt-bellat|Маслінавыя|Oleaceae}}: {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}, {{bt-bellat|язмін|Jasminum}}, {{bt-bellat|бэз|Syringa}}, {{bt-bellat|біручына|Ligustrum}}, {{bt-bellat|масліна|Olea}}, {{bt-bellat||Phillyrea}}
* {{bt-bellat|Мальвакветныя|Malvales}}: {{bt-bellat|гібіскус|Hibiscus}}
* {{bt-bellat|Залознікавыя|Scrophulariaceae}}: {{bt-bellat||Paulownia}}
* {{bt-bellat|Трыпутнікавыя|Plantaginaceae}}: {{bt-bellat|ільвіны зеў|Antirrhinum}}
* {{bt-bellat|Ружакветныя|Rosales}}: {{bt-bellat|глог|Crataegus}}, {{bt-bellat|суніцы|Fragaria}}, {{bt-bellat|яблыня|Malus}}, {{bt-bellat|сліва дамашняя|Prunus domestica}}, {{bt-bellat|груша|Pyrus}}, {{bt-bellat|маліна звычайная|Rubus idaeus}}
* {{bt-bellat|Марэнавыя|Rubiaceae}}: {{bt-bellat||Galium tinctorium}}
* {{bt-bellat|Рутавыя|Rutaceae}}: {{bt-bellat|рута|Ruta}}, {{bt-bellat|апельсін|Citrus sinensis}}
* {{bt-bellat|Залознікавыя|Scrophulariaceae}}: {{bt-bellat||Buddleja}}, {{bt-bellat|дзіванна|Verbascum}}
* {{bt-bellat|Крапіўныя|Urticaceae}}: {{bt-bellat|крапіва|Urtica}}

На [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]] кармавымі раслінамі служаць&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Rolf Reinhardt, Kurt Harz: ''Wandernde Schwärmerarten. Totenkopf-, Winden-, Oleander- und Linienschwärmer.'' Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 596, Westarp &amp; Spektrum, Magdeburg, Heidelberg, Berlin und Oxford 1996, ISBN 3-89432-859-2&lt;/ref&gt;: {{bt-bellat||Cussonia}}, {{bt-bellat||Spathodea}}, {{bt-bellat||Cordia sebestena}}, {{bt-bellat||Tabebuia}}, {{bt-bellat||Nicotiana glauca}}, {{bt-bellat||Clerodendrum}}. У [[Азербайджан]]е і [[Дагестан]]е з кармавых раслін адзначаны таксама {{bt-bellat||Solanum persicum}}, {{bt-bellat||Zygophyllum fabago}} і {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

== Кукалка ==
[[Файл:Acherontia atropos raupe Walter Schoen.jpg|міні|Вусень бражніка мёртвая галава закопваецца ў зямлю, каб акукліцца]]
[[Файл:Acherontia atropos puppe Walter Schoen.jpg|thumb|Кукалка]]

[[Кукалка]] гладкая, бліскучая, даўжынёй 50-65 мм у самца і 65-75 мм у самкі, максімум да 80 мм. Вага кукалкі самцоў — 7-10 г, самак — 7-12 г&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

Адразу пасля акуклівання колер кукалкі можа быць ад жоўтага да крэмавага, часам з зялёным адценнем на спінцы. Праз 12 гадзін кукалка набывае канчатковую чырвона-бурую афарбоўку. Звычайна размяшчаецца ў зямлі на глыбіні 15-40 см, у ломкім земляным кокане&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;. Стадыя кукалкі доўжыцца каля месяца&lt;ref name=&quot;J. J. de Freina&quot;/&gt;.

== Паразітоіды ==

На розных стадыях жыццёвага цыкла бражнік мёртвая галава схільны да нападу пэўных тыпаў [[паразітоід]]аў: яйкавых, яйкавалічынкавых, лічынкавых, лічынкава-кукалкавых і кукалкавых&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;:

* {{bt-bellat||Ichneumonidae}}
** {{bt-bellat||Amblyjoppa fuscipennis}}
** {{bt-bellat||Amblyjoppa proteus}}
** {{bt-bellat||Callajoppa cirrogaster}}
** {{bt-bellat||Callajoppa exaltatoria}}
** {{bt-bellat||Diphyus longigena}}
** {{bt-bellat||Diphyus palliatorius}}
** {{bt-bellat||Ichneumon cerinthius}}
** {{bt-bellat||Netelia vinulae}}
* {{bt-bellat|Тахіны|Tachinidae}}
** {{bt-bellat||Compsilura concinnata}}
** {{bt-bellat||Drino atropivora}}
** {{bt-bellat||Masicera pavoniae}}
** {{bt-bellat||Winthemia rufiventris}}

== Колькасць ==
Часцей за ўсё сустракаецца адзінкава. Колькасць папуляцыі з году ў год моцна вар’іруе. Ваганні колькасці звязаны ў першую чаргу з надвор’ем і іншымі прыроднымі ўмовамі. У халодныя гады яна скарачаецца, а ў цёплыя — адразу ж узрастае&lt;ref name=&quot;helgard&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

У халодныя зімы кукалкі ў сярэдняй паласе Еўропы могуць паміраць. Але колькасць аднаўляецца на наступны год за кошт мігруючых асобін. Са з’яўленнем нашчадкаў мігрантаў звязана тое, што другое пакаленне значна больш шматлікае, чым першае. У сярэдняй паласе самкі другога пакалення стэрыльныя&lt;ref name=&quot;Sphingidae of the Western Palaearctic&quot;/&gt;.

Аб агульнай колькасці можна меркаваць толькі ўскосна на падставе выяўляных кукалак.
Пастаяннае зніжэнне колькасці на тэрыторыі краін былога [[СССР]] абумоўлена хімічнай апрацоўкай палёў, асабліва бульбяных у барацьбе з {{bt-bellat|каларадскі жук{{!}}каларадскім жуком|Leptinotarsa decemlineata}}, якая прыводзіць да гібелі вусеняў і кукалак матыля&lt;ref name=&quot;Никитский&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Н. Б. Никитский, А. В. Свиридов. |загаловак = Насекомые Красной книги СССР|месца =М. |выдавецтва =Педагогика |год =1987 |старонкі = 176}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі па ахове ==
Мёртвая галава была занесена ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоныя кнігі]] [[УССР]] ([[1980]]) і СССР ([[1984]]).

Цяпер від выключаны з [[Чырвоная кніга Расіі|Чырвонай кнігі Расіі]], як той, што параўнальна распаўсюджаны і не мае патрэбы ў спецыяльнай ахове.

Занесены ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоную кнігу Украіны]], дзе яму прысвоена III катэгорыя — «рэдкія віды» — віды з невялікімі [[папуляцыя]]мі, якія ў дадзены час не адносяцца да катэгорыі «знікаючых» або «уразлівых»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Шапаренко О. Ю., Шапаренко С. О. |загаловак = Червона книга України|выданне = 2-e изд., с изменениями|месца = Харьков|выдавецтва =Торсинг Плюс |год = 2007 |старонак = 384 |isbn = 978-966-404-597-8|тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;.

З прычыны пастаяннага зніжэння колькасці на тэрыторыі краін былога [[СССР]] патрабуецца распрацоўка і ўвядзенне мер па ахове гэтага віду. Неабходныя меры аховы павінны ўключаць у сябе вывучэнне біялогіі віду, тэрмінаў яго развіцця, уплыву восеньскіх і зімовых халадоў, кармавых раслін, [[біятоп|біятапічнага]] размеркавання, а таксама распаўсюджвання, вызначэнне паўночнай мяжы арэала і зоны міграцый. На палях замест татальнай хімічнай апрацоўкі неабходна ўвядзенне інтэграванага метаду барацьбы з сельскагаспадарчымі шкоднікамі&lt;ref name=&quot;Никитский&quot;/&gt;.

== У культуры ==
[[Файл:Stamp of Azerbaijan 294.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] з выявай мёртвай галавы. [[Азербайджан]]]]

* Са змрочным малюнкам у выглядзе чэрапа на яго спінцы звязана нямала легенд — па павер’і, гэты матылёк быў прадвеснікам няшчасцяў, смерці, войнаў і эпідэмій&lt;ref name=&quot;mifi&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Владимир Алексеев. |загаловак =Бабочки в мифах и легендах |выдавецтва =Дрофа |год =2006 |старонак = 192|серыя =Исторический альбом |isbn =5-358-00249-9 }}&lt;/ref&gt;. Так, [[эпідэмія|эпідэмію]] [[1733]] года народ прыпісваў з’яўленню гэтага матылька. У [[Іль-дэ-Франс]] да гэтага часу вераць, што лускавінка з крылаў гэтага матыля, патрапіўшы ў вока, прычыняе слепату і магчымую хуткую гібель&lt;ref name=&quot;kaabak&quot;/&gt;.
* Пэўную ролю адыгрывае бражнік мёртвая галава ў фільме [[рэжысёр]]а [[Джонатан Дэмі|Джонатана Дэмі]] «[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]», знятым па матывах аднайменнага рамана {{нп3|Томас Харыс|Т. Харыса|ru|Харрис, Томас}}. {{нп3|Серыйны забойца|Маньяк-забойца|ru|Серийный убийца}} кладзе кукалку гэтага матылька ў рот сваім ахвярам. Для злачынца яны былі сімвалам перараджэння — ён хацеў ператварыцца ў жанчыну, як кукалка ў матылька. У арыгінальным рамане злачынец карыстаўся кукалкамі блізкароднаснага віду — {{bt-bellat||Acherontia styx}}, але ў кінаверсіі раману фігуруюць кукалкі бражніка мёртвая галава&lt;ref name=&quot;Kitching&quot;/&gt;.
* Міма выявы гэтага матылька не прайшлі пісьменнікі, у тым ліку і вялікі амерыканскі пісьменнік [[Эдгар Алан По|Эдгар По]]. Прыгожы і страшны матылёк апісаны ім у апавяданні «Сфінкс». Матылёк поўзаў па [[Павуцінне|павуцінню]] на акне, а герою аповеду здавалася, што істота рухаецца па далёкіх схілах узгоркаў. Выдуманы гіганцкі від гэтага матылька таксама згадваецца ў [[фантастыка|фантастычным]] [[апавяданне|апавяданні]] [[Аляксандр Раманавіч Бяляеў|Аляксандра Бяляева]] «Мёртвая галава». Згадваецца ён і ў гатычным [[раман]]е жахаў {{нп3|Сьюзен Хіл||ru|Хилл, Сьюзен}} «{{нп3|Я ў замку кароль||en|I'm the King of the Castle (novel)}}», дзе ім карысталіся, каб пасеяць страх у адным з маладых герояў.
* У маі [[1889]] года [[Вінцэнт ван Гог|Ван Гог]] напісаў карціну, якая паказвае матылька, названую ім {{нп3|Бражнік мёртвая галава (карціна Ван Гога)|«Бражнік мёртвая галава»|ru|Бражник мёртвая голова (картина Ван Гога)}}. Ван Гог памылкова палічыў, што перад ім гэты рэдкі ў Еўропе матылёк. На самай жа справе на карціне намалявана {{bt-bellat|Паўлінава вока малое|Saturnia pavonia}}. Музей Ван Гога ў Амстэрдаме пераназваў карціну ў «Імператарскі начны матылёк» («Паўлінавочка»)&lt;ref name=&quot;Harrison-DHM&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/20/592.htm|title=Vincent van Gogh. Letter to Theo van Gogh. Written 22 May 1889 in Saint-Rémy|editor=Harrison, R|year=2011|work=Van Gogh Letters|publisher=WebExhibits (funded in part by U.S. Department of Education, Fund for the Improvement of Postsecondary Education).|access-date=2011-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6AVoiOUbk?url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/20/592.htm|archive-date=8 верасня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=2914&amp;collection=625&amp;lang=en|title=Emperor Moth, 1889|year=2005-2011|work=Permanent Collection|publisher=Van Gogh Museum|access-date=April 15, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6AVoiuPNH?url=http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=2914|archive-date=8 верасня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
* Навала матылькоў гэтага віду фігуруе ў [[ЗША|амерыканскім]] [[Фільм жахаў|фільме жахаў]] 2012 ад прадзюсара [[Сэм Рэймі|Сэма Рэймі]] і рэжысёра {{нп3|Уле Барнедаль|Уле Барнедаля|en|Ole Bornedal}} — «{{нп3|Шкатулка праклёну||ru|Шкатулка проклятия}}».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5

== Спасылкі ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Мёртвая голова, бабочка}}
* [http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm Sphingidae of the Western Palaearctic] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221141904/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |date=21 снежня 2014 }}
* [http://tpittaway.tripod.com/china/a_atr.htm ACHERONTIA ATROPOS (Linnaeus, 1758)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121002045200/http://tpittaway.tripod.com/china/a_atr.htm |date=2 кастрычніка 2012 }}

{{Чырвоная кніга Беларусі|жывёла||III}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Бражнікі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Насякомыя на марках]]</text>
      <sha1>dyka980gmp905tiund1n3ujw4znm7f3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міцкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144773</id>
    <revision>
      <id>5157070</id>
      <parentid>5046882</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5157070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2915" sha1="egyf6tjb438imsdxgeydeyqxlszcq1t" xml:space="preserve">'''Міцке́віч''' — беларускае прозвішча&lt;ref name = &quot;biryla&quot;&gt;''[[Мікалай Васілевіч Бірыла|Бiрыла М. В.]]'' Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. — Мінск: Навука і тэхніка, 1966. — C. 61. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;. Паходжанне прозвішча — ад уласнага імя Міцька (Дзмітрый, Зміцер)&lt;ref name = &quot;biryla&quot;/&gt;.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Алесь Міцкевіч]] (1919—2015) — беларускі грамадска-культурны, рэлігійны і свецкі дзеяч.
* [[Аляксандр Міцкевіч]] (1801—1871) — юрыст, прафесар права. Малодшы брат паэта Адама Міцкевіча.
* '''[[Адам Міцкевіч]]''' (1798—1855) — польскі паэт беларускага паходжання.
* [[Барыс Паўлавіч Міцкевіч]] — беларускі літаратуразнавец.
* {{NL|Валерый Міцкевіч}}
* [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] (1914—1996) — беларускі дзеяч культуры, вучоны-хімік, сын Якуба Коласа.
* [[Інеса Мікалаеўна Міцкевіч]] — беларускі журналіст, заслужаны работнік культуры Беларусі.
* '''[[Якуб Колас|Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч]]''' (1882—1956) — сапраўднае імя народнага паэта Беларусі Якуба Коласа.
* [[Марыя Дзмітрыеўна Міцкевіч]] (1891—1945) ― беларуская настаўніца, жонка Якуба Коласа.
* {{NL|Мікалай Міцкевіч}}
* {{NL|Міхал Міцкевіч}}
* [[Уладзімір Фёдаравіч Міцкевіч]] (1920—1983) — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч.
* [[Юзаф Міцкевіч]] — фізік.
* [[Юлія Міцкевіч]] (нар. 1979) — беларуская феміністка.
* [[Юліян Міцкевіч]] (1838—1863) — паўстанцкі камісар ковенскага ваяводства ў часе паўстання 1863—1864 гадоў.
* [[Яўген Пятровіч Міцкевіч]] (1893—1959) — савецкі выведнік, чэкіст.

== Гл. таксама ==
* [[Міцкевіч на скале Аю-Даг]] — карціна [[Валянцін Ваньковіч|Валянціна Ваньковіча]]
* [[5889 Міцкевіч]] — астэроід
* [[Міцкевіч (кратар)]]
{{зноскі}}
{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>egyf6tjb438imsdxgeydeyqxlszcq1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі дзяржаўны тэатр лялек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146395</id>
    <revision>
      <id>5156875</id>
      <parentid>5139869</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11011" sha1="6sbamvs3oyk7wfhrxzm5z9cb9j5qh0l" xml:space="preserve">{{картка тэатра 
|назва=Беларускі дзяржаўны тэатр лялек 
|месцазнаходжанне= [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вул. Энгельса]], 20, Мінск, Беларусь, 220030 
|lat_dir = |lat_deg = 53.899329|lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = 27.563361|lon_min = |lon_sec = 
|region     =   
|CoordScale = 
|Мінулыя назвы     =
|заснаваны              = 1938 
|дырэктар             = 
|мастацкі кіраўнік=
|галоўны рэжысёр     = [[Яўген Яўгеньевіч Карняг|Яўген Карняг]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://puppet-minsk.by/o-teatre/kollektiv/item/236-evgenij-kornyag |title=Руководство и творческий состав - Евгений Корняг  |publisher=Беларускі дзяржаўны тэатр лялек |accessdate=2024-03-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|галоўны дырыжор      =
|галоўны балетмайстар =
|галоўны хормайстар   =
|сайт=[https://puppet-minsk.by/ puppet-minsk.by]
|фота                 = Theater of puppetry, Minsk2.JPG
|памер               = 
|подпіс              =
|карта               = Беларусь Мінск Цэнтр
|Commons              = 
}}
''' Беларускі дзяржаўны тэатр лялек ''' — старэйшы [[Беларусь|беларускі]] [[лялечны тэатр]]&lt;ref&gt;[http://www.puppet-minsk.com/about/?lang=ru Белорусский государственный театр кукол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323234222/http://www.puppet-minsk.com/about/?lang=ru |date=23 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt; у Мінску. Размешчаны ў адным будынку з [[кінатэатр «Піянер» (Мінск)|кінатэатрам «Піянер»]] па [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліцы Энгельса]], 20.

== Гісторыя ==
Створаны [[15 ліпеня]] [[1938]] года, калі ў [[Гомель|Гомелі]] адбылося адкрыццё Дзяржаўнага тэатра лялек БССР &lt;ref&gt;[http://www.puppet-minsk.com/about/?id=history&amp;lang=ru О театре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070629173401/http://puppet-minsk.com/about/?id=history&amp;lang=ru |date=29 чэрвеня 2007 }}&lt;/ref&gt;. У [[1950]] годзе калектыў пераехаў у [[Мінск]].&lt;ref&gt;[http://m.if.by/place/14199 Белорусский государственный театр кукол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304124044/http://m.if.by/place/14199 |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;!--
[[Файл:Decorative mosaic panel in Minsk Puppet Theatre 01.JPG|міні|Дэкаратыўнае мазаічнае панно ў холле тэатра лялек]]
[[Файл:Decorative mosaic panel in Minsk Puppet Theatre 03.JPG|міні|Дэкаратыўнае мазаічнае панно ў холле тэатра лялек (працяг)]]
--&gt;
У [[2008]] годзе пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] тэатру прысвоена званне «[[Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.belarus-theatre.net/teatry/venueevents/12-teatr_kukol.html |title=Дзяржаўны тэатр лялек Рэспублікі Беларусь |access-date=1 студзеня 2013 |archive-date=11 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100711132342/http://belarus-theatre.net/teatry/venueevents/12-teatr_kukol.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Рэпертуар ==
[[Файл:27-2013-07-04-m.jpg|left|міні|Паштовая марка Беларусі]]
Спектаклі для дзяцей, вячэрнія спектаклі для дарослых&lt;ref&gt;[http://www.puppet-minsk.com/repertoire/?lang=ru Рэпертуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913123212/http://www.puppet-minsk.com/repertoire/?lang=ru |date=13 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Кіраўніцтва ==
=== Дырэктары ===
* [[Яўген Віктаравіч Клімакоў|Яўген Клімакоў]] (1985—2022)
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Сямёнаў|Дзмітрый Сямёнаў]] (2022—2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://puppet-minsk.by/o-teatre/kollektiv/item/244-semjonov-dmitrij-sergeevich |title=Руководство и творческий состав - Дмитрий Семёнов |publisher=Беларускі дзяржаўны тэатр лялек |date= |lang= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240304155637/http://puppet-minsk.by/o-teatre/kollektiv/item/244-semjonov-dmitrij-sergeevich |archivedate=4 сакавіка 2024 |accessdate=2024-03-04 |deadurl=no |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Таццяна Анатольеўна Тоўсцік|Таццяна Тоўсцік]] (2024—2026)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://puppet-minsk.by/o-teatre/kollektiv/item/244-semjonov-dmitrij-sergeevich |title=Руководство и творческий состав - Татьяна Толстик |publisher=Беларускі дзяржаўны тэатр лялек |accessdate=2025-03-22 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://people.onliner.by/2026/02/12/samyj-populyarnyj-teatr-minska-pokinul-ego-direktor |title=Самый популярный театр Минска покинул его директор |publisher=[[Onliner.by]] |accessdate=2026-02-13 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Галоўныя рэжысёры, мастацкія кіраўнікі ===
* [[Міхаіл Бабушкін]] (1940—1947) — мастацкі кіраўнік
* [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў| Аркадзь Аркадзьеў]] (1951—1955) — мастацкі кіраўнік
* [[Анатоль Аляксандравіч Ляляўскі]] (1956—1986) — галоўны рэжысёр
* [[Аляксей Анатолевіч Ляляўскі]] (1986—2023) — галоўны рэжысёр
* [[Яўген Яўгеньевіч Карняг]] (з 2024) — галоўны рэжысёр&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/belpuppet/posts/pfbid02RANZVuKQ9gDBkfegwvvdGTiuabemwVS8X4kMoAGPUWFhSyCuvuoDoBt4416uJE4yl |title=Яўген Карняг — галоўны рэжысёр Беларускага дзяржаўнага тэатра лялек  |publisher=Беларускі дзяржаўны тэатр лялек |lang=be |accessdate=2024-03-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20240306/1709741421-yaugen-karnyag-stau-galounym-rezhysyoram-belaruskaga-dzyarzhaunaga-teatra|title=Яўген Карняг стаў галоўным рэжысёрам Беларускага дзяржаўнага тэатра лялек|lang=be |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя супрацоўнікі ==
* [[Бенька|Святлана Залеская-Бень]] — рэжысёр.
* [[Настасся Уладзіславаўна Панкратава|Настасся Панкратава]] — загадчыца літаратурнай часткі.

== Гастролі ==
Тэатр гастраляваў у [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Германія|Германіі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Славенія|Славеніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[Эстонія|Эстоніі]]. Напрыклад, у [[2012]] годзе спектакль «Чаму старэюць людзі» быў паказаны на фестывалі «[[Залатая маска]]» у праграме МАСКА PLUS.&lt;ref&gt;[http://www.puppet-minsk.com/about/?id=festival&amp;lang=ru Афіцыйны сайт Беларускага дзяржаўнага тэатра лялек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014234438/http://www.puppet-minsk.com/about/?id=festival&amp;lang=ru |date=14 кастрычніка 2013 }}&lt;/ref&gt;.

== Цікавыя факты ==
* Рэжысёр [[Аляксей Анатолевіч Ляляўскі]], які паставіў спектакль «Драй швэстэрн», перамог у намінацыі «Лепшая праца рэжысёра-пастаноўшчыка» на Першай [[Нацыянальная тэатральная прэмія| Нацыянальнай тэатральнай прэміі]] (2011).
* Мастак [[Таццяна Нерсісян]], якая ўдзельнічала ў стварэнні спектакля «Вянчанне», перамагла ў намінацыі «Лепшая работа мастака-пастаноўшчыка» на Другой [[Нацыянальная тэатральная прэмія| Нацыянальнай тэатральнай прэміі]] (2012).

== Музей тэатра лялек ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;&quot; widths=150 heights=150 perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre D'Artagnan and Constance.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre D'Artagnan and three musketeers.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre Belarusian Vertep.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre Belarusian Vertep Souvenirs.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre Master and Margareth.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre Master and Margareth Berlios.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre Advertising bill Surinovich Volsky.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre Mayakovsky The Bug.JPG
Файл:Museum of Minsk Puppet Theatre Chekhov Paris Lelyavsky.JPG
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|puppet-minsk.by|Беларускага дзяржаўнага тэатра лялек}}
* [http://ato.by/teatr/teatr-kukol На карце]

{{Тэатры Беларусі}}
{{Тэатры Мінска}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1938 годзе]]
[[Катэгорыя:1938 год у Гомелі]]
[[Катэгорыя:1950 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Тэатры Мінска]]
[[Катэгорыя:Лялечныя тэатры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вуліца Энгельса (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны тэатр лялек| ]]
[[Катэгорыя:Аб’екты на марках]]</text>
      <sha1>6sbamvs3oyk7wfhrxzm5z9cb9j5qh0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браўн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150424</id>
    <revision>
      <id>5157081</id>
      <parentid>4998915</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5157081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5586" sha1="eq5qy0kprcokqt5tt7a3ct8dtnhz2wv" xml:space="preserve">'''Браўн''' ({{lang-en|Brown}}, {{lang-de|Braun}}) — карычневы.

* [[Brawn GP]] Ltd. — каманда Формулы-1.
* [[Браўн (кратар)|Браўн]] — кратар на Месяцы.

== Асобы ==
=== А ===
* [[Аляксандр Браўн]] (1805-1877)— нямецкі біёлаг, батанік, міколаг і палеантолаг.

=== Б ===
* [[Барнум Браўн]] (1873—1963) — амерыканскі палеантолаг.

=== В ===
* [[Вернер фон Браўн]] (1912—1977) — нямецкі канструктар ракетна-касмічнай тэхнікі.

=== Г ===
* [[Гаральд Браўн]] (1927—2019) — міністр абароны ЗША ў 1977—1981 гадах.
* [[Георг Браўн]] (1541—1622) — сярэднявечны тэолаг і клірык, укладальнік (супольна з Ф. Хогенбергам) і выдавец вядомага атласу еўрапейскіх гарадоў.
* [[Герберт Чарлз Браўн]] (1912—2004) — лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (1979).
* [[Гордан Браўн]] (нар. 1951) — прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі з 27 чэрвеня 2007 да 11 мая 2010.
* [[Грэйс Браўн]] (нар.1992) — аўстралійская велагоншчыца, алімпійская чэмпіёнка.
* [[Гжэгаж Браўн]] (нар. 1967) —  польскі палітык, рэжысёр, сцэнарыст, выкладчык і публіцыст.

=== Д ===
* [[Джо Эванс Браўн]] — амерыканскі акцёр
* [[Джон Браўн]] (1800—1859) — адзін з лідараў абаліцыянісцкага руху ў ЗША.
* [[Джордж Браўн]] (Броўн) (1801—1879) — гісторык, бібліёграф, педагог.
* [[Джордж Браўн (ваенны)|Джордж Браўн]] (1918—1978) — амерыканскі ваенны дзеяч, генерал ВПС ЗША, удзельнік Другой сусветнай, Карэйскай і В’етнамскай войнаў.
* [[Дэн Браўн]] (нар.1964) — амерыканскі пісьменнік, журналіст, музыкант, аўтар раманаў «Код да Вінчы» і «Анёлы і дэманы».
* [[Джэймс Браўн]] — амерыканскі спявак
* [[Джэймс Браўн (акцёр)|Джэймс Браўн]] — амерыканскі [[акцёр]] і [[спявак]].
* [[Джэймс Кук Браўн]] (1921—2000) — стваральнік [[штучная мова|штучнай мовы]] [[лаглан]].
* [[Джэйсан Браўн (фігурыст)]]
* [[Дэвід Мак-Даўэл Браўн]] — астранаўт НАСА

=== Е ===
* [[Ева Браўн]] (1912—1945) — жонка Адольфа Гітлера.
=== І ===
* [[Ірвінг Браўн]] — амерыканскі прафсаюзны дзеяч
=== К ===
* [[Кайлін Браўн]] — амерыканскі лёгкаатлет.
* [[Карл Фердынанд Браўн]] (1850—1918) — нямецкі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1909).
* [[Кертыс Браўн]] (нар. 1956) — касманаўт ЗША.
* [[Кларэнс Браўн]] — амерыканскі кінарэжысёр.

=== Л ===
*[[Луіза Браўн]] (нар. 1978) — першы чалавек, які з'явіўся на свет у выніку [[Экстракарпаральнае апладненне|экстракарпаральнага апладнення]].

=== М ===
* [[Майкл Сцюарт Браўн]] (нар.1941)— лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1985).
* [[Маціяш Бернард Браўн]] (1684-1738) — чэшскі скульптар.
* [[Мікалай Леапольдавіч Браўн]] (1902-1975) — рускі паэт.
* [[Мішэль Браўн]] - брытанскі даследчык сярэднявечных рукапісаў

=== О ===
* [[Олівер Браўн]], англійскі гулец у снукер

=== Р ===
* [[Роберт К. Браўн]], амерыканскі вайсковец і журналіст

=== С ===
* [[Скай Браўн]], брытанская скейтбардыстка

=== Т ===
* [[Т’ерп Браўн]] (нар. 1979) — амерыканскі [[Баскетбол|баскетбаліст]].

=== У ===
* [[Уладзімір Генадзевіч Браўн]] (нар. 1946) — беларускі архітэктар.

=== Ф ===
* [[Форд Мэдакс Браўн]] — англійскі мастак

=== Х ===
* [[Хасэ Луіс Браўн]] (нар. 1956) — аргенцінскі футбаліст.

=== Ч ===
* [[Чарлз Брокдэн Браўн]] — амерыканскі пісьменнік.

=== Э ===
* [[Эдзісан Браўн]] (1830—1913) — амерыканскі батанік, федэральны суддзя ЗША
* [[Эрнест Уільям Браўн]] (1866—1938) — брытанскі матэматык і астраном

== Тапонім ==
* [[Браўн (акруга, Ілінойс)]]

== Гл. таксама ==
* [[Жозіяс Браўн-Бланке]]

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>eq5qy0kprcokqt5tt7a3ct8dtnhz2wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барычэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156703</id>
    <revision>
      <id>5157235</id>
      <parentid>3691646</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5157235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="853" sha1="76yc8cpmvpdcqycdsmo247sqn3ksccn" xml:space="preserve">'''Барычэўскі''' — прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксей Іванавіч Барычэўскі]] (1914—1987) — беларускі акцёр.
* [[Арцём Іванавіч Барычэўскі]] (1891—1969) — Герой Савецкага Саюза
* [[Іван Пятровіч Барычэўскі]] (1810—1887) — археолаг, гісторык і этнограф
* [[Канстанцін Ігаравіч Барычэўскі]] (нар. 1990) — беларускі лёгкаатлет.
* [[Клеменс Барычэўскі]] (1828 — пасля 1880) — беларускі скульптар.
* [[Яўген Іванавіч Барычэўскі]] (1883—1934) — беларускі літаратуразнавец і перакладчык

{{спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>76yc8cpmvpdcqycdsmo247sqn3ksccn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богаяўленскі манастыр (Магілёў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159396</id>
    <revision>
      <id>5157024</id>
      <parentid>5128960</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12085" sha1="2qocp1p2b9ss9lq1itmfihc10ypr5pt" xml:space="preserve">{{Славутасць
 |Беларуская назва         = Богаяўленскі манастыр
 |Арыгінальная назва    = 
 |Выява              = Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (1909).jpg
 |Подпіс выявы      = Манастыр і званіца ў 1909 г.
 |Шырыня выявы       = 
 |Сучасны статус       = {{ГККРБ 4|513Г000008}}
 |Краіна                   = Беларусь
 |Краіна2                  = 
 |Назва месцазнаходжання  = Горад
 |Месцазнаходжанне           = [[Магілёў]]
  |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 53|lat_sec = 44.55
  |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 19|lon_sec = 55.98
  |region     = 
  |CoordScale = 1000
|На карце                =Беларусь Магілёўская вобласць
 |Канфесія                = Руская праваслаўная царква
 |Епархія                  = 
 |Ордэнская прыналежнасць = 
 |Тып манастыра            = 
 |Архітэктурны стыль      = барока
 |Аўтар праекта            = 
 |Архітэктар               = 
 |Заснавальнік               = 
 |Першае згадванне        = 
 |Пачатак будаўніцтва     = 1620
 |Заканчэнне будаўніцтва  = 1639
 |Заснаванне                = XVII стагоддзе
 |Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
 |Скасаваны                = 1928 
 |Будынкі                   = {{Славутасць/Будынкі|Богаяўленская царква|Царква Іаана Багаслова||||}}
 |Вядомыя жыхары      = 
 |Вядомыя насельнікі     = 
 |Рэліквіі                 = 
 |Настаяцель               = 
 |Стан                = Не існуе
 |Сайт                     = 
 |Commons                  = 
}}
'''Магілёўскі Богаяўленскі манастыр''' — манастыр, які існаваў у [[17 стагоддзе|XVII]]—[[20 стагоддзе|XX]] стагоддзях у [[Магілёў|Магілёве]]. Адзін з буйнейшых праваслаўных манастыроў на Беларусі. З ім звязаная дзейнасць [[магілёўскае праваслаўнае брацтва|магілёўскага праваслаўнага брацтва]], пераведзенага са Спаскага манастыра.

== Гісторыя ==
[[Файл:Памятная дошка з эпітафіяй у памяць інака Арсенія Азаровіча.JPG|міні|злева|Памятная дошка з эпітафіяй у памяць інака Арсенія Азаровіча з Богаяўленскага манастыра. 1652 г.]]
У канцы [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]] манастырскі комплекс складалі мураваныя цэрквы Богаяўленская і «цёплая» (зімовая) Іаана Багаслова, пабудаваная ў канцы 1630-х гадоў, [[званіца]], будынак брацкай друкарні, крамы, драўляныя будынкі шпіталя, дом настаяцеля, гаспадарчыя пабудовы. Будаўніцтва манастыра пачатае ў [[1618]] годзе на месцы дома з пляцам (на вул. Шклоўскай, цяпер вул. [[Першамайская вуліца (Магілёў)|Першамайская]]), купленага ў княгіні [[Саламярэцкія|Саламярэцкай]] (фундатар князь [[Ян Фелікс Агінскі|Ян Агінскі]]).

Богаяўленская царква пабудаваная Варламам Палоўкам і Арсеніем Азаровічам у [[1633]]—[[1636]] гг. у стылі ранняга [[барока]] паводле прывілея на новую забудову, падпісанага каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]].

Каля [[1750]] года былыя магілёўскія войты [[Карабанькі]] прыбудавалі да [[Богаяўленская царква (Магілёў)|царквы Богаяўлення]] [[прыдзел]] у імя Феадосія Пячэрскага і вялікі [[прытвор]]&lt;ref name=&quot;ММС&quot;&gt;{{крыніцы/Мастацтва магілёўскіх старадрукаў|с=118}}&lt;/ref&gt;. У сутарэннях прыдзела хаваліся прадстаўнікі роду&lt;ref&gt;Алесь Асіпцоў. 100 зруйнаваных архітэктурных помнікаў Магілёву. [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=50898-1.pdf Богаяўленскі сабор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210613230755/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=50898-1.pdf |date=13 чэрвеня 2021 }}. [[Тыднёвік Магілёўскі]]. 14-20 красавіка 2000 г. № 14 (78)&lt;/ref&gt;.

У [[1928]] г. абедзве царквы былі закрыты, у іх будынках размяшчаліся цэнтральныя архівы БССР. Комплекс разбураны ў Другую сусветную вайну.

На манастырскіх могілках знаходзіліся пахаванні героя [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны]] генерала кавалерыі [[Сямён Васільевіч Каханаў (генерал ад кавалерыі)|Сямёна Васілевіча Каханава]], архімандрыта манастыра Афанасія. У царкоўнай агароджы гэтага ж манастыра быў пахаваны адзін з магілёўскіх губернатараў — [[Мікалай Аляксандравіч Скалон|Мікалай Скалон]], а ў самой царкве яго трэцяя дачка Алена. Там жа пахавана прадстаўніца вядомага [[Карабанькі|шляхецкага роду]] Пелагея Пятроўна Карабанькава&lt;ref name=&quot;zviazda&quot;&gt;{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20190731/1564591997-carskiya-arhivy-dapamagli-nastaunicy-z-magilyova-znaysci-unikalnuyu |title=Царскія архівы дапамаглі настаўніцы з Магілёва знайсці ўнікальную інфармацыю пра дарэвалюцыйныя пахаванні |access-date=16 снежня 2020 |archive-date=28 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128221054/http://zviazda.by/be/news/20190731/1564591997-carskiya-arhivy-dapamagli-nastaunicy-z-magilyova-znaysci-unikalnuyu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Архітэктура ==
[[Файл:Mahiloŭ, Škłoŭskaja, Bohajaŭlenski. Магілёў, Шклоўская, Богаяўленскі (M. Astankovič, 1901).jpg|250px|left|міні|Богаяўленская царква ў 1890]]
[[Файл:Mahiloŭ, Bohajaŭlenskaja. Магілёў, Богаяўленская (1909).jpg|250px|міні|злева|Іканастас у манастыры. 1910]]
Царква — мураваная трохвежавая [[апсіда|трохапсідная]] дзесяцістаўповая крыжова-купальная [[базіліка]] з васьмігранным [[Барабан (архітэктура)|барабанам]] і купалам (пастаўлены ў [[1700]] г.) над [[сяродкрыжжа]]м. Галоўны фасад (перабудаваны ў XVIII ст.) меў ярусную кампазіцыю, завяршаўся дзвюма вежамі і фігурным [[франтон]]ам паміж імі. Верхні ярус быў аздоблены плоскімі [[арка|арачнымі]] [[ніша]]мі з гіркамі. Інтэр'ер быў багата размаляваны, меў [[пазалота|пазалочаны]] разны [[іканастас]] ([[XVII]]—[[XVIII]] стст.) работы мясцовых майстроў з абразамі іканапісца Афанасія Пігарэвіча і іншых у сярэбраных абкладах ([[1755]] г.) работы магілёўскага чаканшчыка Пятра Слізіка (Сліжыка).

У [[1657]] г. побач з царквой пачата будаўніцтва чатырох'яруснай вежы-[[званіца|званіцы]], на якой у 1686 г. устаноўлены гадзіннік, зроблены манахам Макарыем. Царква разбуралася ў [[1708]] г. і [[1748]] г., у [[1750]]—[[1760]] гг. праводзіліся аднаўленчыя работы, з 1812 г. была паўразбурана, у [[1850]] г. поўнасцю адноўлена, у 1866 г. адноўленыя мураваная [[брама]] і [[званіца]]. Прасторавая кампазіцыя царквы аказала значны ўплыў на архітэктарскае аблічча шэрага праваслаўных храмаў Беларусі.

== У мастацтве ==
[[Файл:Mahiloŭ. Магілёў (V. Vaščanka, 1702).jpg|250px|міні|«[[Градъ Могилевъ]]»]]
Даследчыкі сцвярджаюць, што выява Богаяўленскага манастыра змешчана на гравюры «[[Градъ Могилевъ]]» [[Васіль Максімавіч Вашчанка|В. Вашчанкі]], надрукаванай у 1702—1703 годзе ў «Кнізе жыцій святых».

На гравюры адлюстравана частка панарамы [[Нагорскі пасад|Старога горада]] з боку [[Шклоўскі пасад|Шклоўскага пасада]]. Вывучэнне гравюры дазваляе сцвярджаць, што змешчаная ў цэнтры гравюры мураваная трохнефавая [[апсіда|трохапсідная]] [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальная]] [[базіліка]] з'яўляецца Богаяўленскім храмам. 3 правага боку чатырох'ярусная манастырская [[званіца]], за ёй — дамкі жаночага Богаяўленскага манастыра. Злева — цёплая царква Іаана Багаслова і манастырскія карпусы, у якіх размяшчалася ў той час [[Магілёўская брацкая друкарня|брацкая друкарня]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|||465}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|513Г000008}}
{{Commons|Category:Bohajaŭlienski Monastery in Mahilioŭ}}
* {{radzima|6802}}
* {{Архіварта|magiljouski-bogajaulenski-manastyr}}

{{Славутасці Магілёва}}

[[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Манастыры Магілёва]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1928 годзе]]
[[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Магілёва]]
[[Катэгорыя:Магілёўская школа дойлідства]]
[[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Магілёве]]</text>
      <sha1>2qocp1p2b9ss9lq1itmfihc10ypr5pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белітунг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162865</id>
    <revision>
      <id>5156997</id>
      <parentid>4659794</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6392" sha1="25xfgrpnuwml412l71ybjmni5edrp92" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва             = Белітунг
 |Нацыянальная назва=  id/Belitung
 |Карта                =Belitung Topography.png
 |Краіна                    = Інданезія
  |Рэгіён           = 
  |Раён = Бангка—Белітунг
  |UTC                      = 
 |Акваторыя                 = Ціхі акіян
 |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 50|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg =  107|lon_min = 55|lon_sec = 
 |region              = 
 |CoordScale          = 
 |Плошча              = 4478
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня               =  500
 |Насельніцтва            = 
 |Год                 = 
 |Выява          = COLLECTIE TROPENMUSEUM Strandgezicht met vissersvloot op Billiton TMnr 10010670.jpg
 |Памер выявы   = 
 |Подпіс выявы  = Фота першай паловы XX ст.
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Belitung
}}
'''Беліту́нг''' ({{lang-id|Belitung}}) — адзін з двух найбуйнейшых [[востраў|астравоў]] [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Бангка–Белітунг]]. Плошча — 4 478 км². Насельніцтва (2008 г.) — 135 000 чал.&lt;ref&gt;[http://www.thejakartapost.com/news/2010/02/21/belitung-a-perfect-getaway.html Belitung : A perfect getaway]&lt;/ref&gt;

== Геаграфія ==
Востраў Белітунг месціцца ў заходняй частцы [[Інданезія|Інданезіі]], у 92 км на ўсход ад [[востраў Бангка|вострава Бангка]], у 352 км на паўночны ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]] і ў 9600 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а.

Складзены пераважна крышталічнымі пародамі. [[Граніт]]ныя [[скала|скалы]] і ўзгоркі ў цэнтры вострава ўзвышаюцца да 500 м. Пераважаюць [[пясок|пясчаныя]] і [[Поймавыя глебы|алювіяльныя глебы]], россыпы асадкавых парод. На Белітунгу здабываюць [[волава]] і [[буры вугаль]].

[[Клімат]] экватарыяльны вільготны. Сярэднегадавая колькасць ападкаў каля 3000 мм.

== Гісторыя ==
Карэннымі насельнікамі вострава лічацца [[малайцы]]-''белітунг'' (''Urang Belitong''), якія перасяліліся сюды ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст., займаліся [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] і [[рыбалоўства]]м&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=14374&amp;rog3=ID Belitung of Indonesia]&lt;/ref&gt;. Да пачатку [[19 стагоддзе|XIX]] ст. востраў фармальна належаў [[султан]]у [[Палембанг]]а. У рэчаіснасці, мясцовыя малайскія абшчыны ўзначальвалі [[шаманізм|шаманы]]-''дукун''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.frontiersusa.org/site/PageNavigator/about/about_people_groups_belitung |title=Belitung People Group |access-date=22 мая 2013 |archive-date=30 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130033558/http://www.frontiersusa.org/site/PageNavigator/about/about_people_groups_belitung |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1812]] г. быў далучаны да валоданняў [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]], у [[1824]] г. перададзены [[Нідэрланды|Нідэрландам]].

Галандцы адкрылі на Белітунгу радовішчы [[волава]]. Для яго здабычы ў [[1850]] г. была створана «Кампанія Білітон» (''Billiton Maatschappij''), якая да [[1958]] г. фактычна з’яўлялася галоўным адміністратарам. Для працы на радовішчах прыцягваліся закантрактаваныя [[кітайцы|кітайскія]] рабочыя.

У [[1949]] г. Белітунг увайшоў у склад [[Інданезія|Інданезіі]]. У 1958 г. мясцовая [[прамысловасць]] была нацыяналізавана. Дзяржава спрыяла перасяленню беззямельных сялян з [[Суматра|Суматры]], [[Востраў Мадура|Мадуры]] і [[Балі (востраў)|Балі]]. У [[2000]] г. была створана правінцыя [[Бангка–Белітунг]].

== Эканоміка ==
Асновай эканомікі з’яўляюцца здабыча [[волава]] і [[буры вугаль|бурага вугалю]], а таксама [[сельская гаспадарка]]. [[Рыбалоўства]] мае дадатковае значэнне. У адрозненне ад суседняга [[востраў Бангка|вострава Бангка]], Белітунг пакуль застаецца найменей развітай часткай Заходняй [[Інданезія|Інданезіі]]. Тут амаль не пашыраны [[турызм]]. У многіх частках вострава няма водаправодаў і [[Электрычнасць|электрычнасці]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=554|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вялікія Зондскія астравы]]
[[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]]</text>
      <sha1>25xfgrpnuwml412l71ybjmni5edrp92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блонь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164038</id>
    <revision>
      <id>5157019</id>
      <parentid>5148127</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27397" sha1="kil4v5e2z5uwgt6j5bdtu2xv8cgxa81" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус = Аграгарадок
 |беларуская назва = Блонь
 |краіна = Беларусь
 |тэлефонны код = +375 1713
 |паштовы індэкс = 222831
 |аўтамабільны код = 5
 |выява = Bloń._Блонь_(2022)_02.jpg
 |подпіс = Блонь у 2022 г. На фоне [[Царква Святой Тройцы (Блонь)|царква Святой Тройцы]]
 |вобласць = Мінская
 |раён = Пухавіцкі
 |сельсавет = Блонскі
|lat_dir = N
 |lat_deg = 53
 |lat_min = 31
 |lat_sec = 39.66
|lon_dir = E
 |lon_deg = 28
 |lon_min = 10
 |lon_sec = 31.36
|вышыня цэнтра НП = 157
}}
'''Блонь'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bloń}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0021794&amp;q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 23 января 2009 года № 137 &quot;О преобразовании деревни Блонь Блонского сельсовета в агрогородок&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Блонскі сельсавет|Блонскага сельсавета]]. Месціцца за 1 км на поўдзень ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 51 км ад [[Мінск]]а, 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Пухавічы (станцыя)|Пухавічы]], на рацэ [[Цітаўка (прыток Свіслачы)|Цітаўка]].

== Назва ==
Першапачатковая назва — сяло Балоннае, Балонскае. Балонь, балонне — нізкі заліўны луг каля ракі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 29&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://slounik.org/906337.html|title = Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. У 5 т. Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1977–1984|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Błoń, Jezuicki. Блонь, Езуіцкі (1900).jpg|міні|злева|[[Касцёл і кляштар езуітаў (Блонь)|Касцёл езуітаў у Блоні]], другая палова XIX ст.]]
У пісьмовых крыніцах Блонь вядома з XVI стагоддзя. У 1582 годзе сяло Балоннае (Балонскае) у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

Маёнтак Блонь належаў розным асобам. Адзін з іх, [[Юзаф Бака]], у 1745 годзе заснаваў у Блоні місію [[Езуіты|езуітаў]]. Юзаф (1707—1780), сын Адама Бакі, скарбніка [[Мсціслаў|мсціслаўскага]], у 1723 годзе ўступіў у ордэн езуітаў і пабудаваў у 1742 годзе ў Блоні драўляны [[касцёл]], а ў 1745 годзе — драўляны [[кляштар]] (дом, які стаў рэзідэнцыяй езуіцкай місіі). Паводле мясцовых паданняў, касцёл і рэзідэнцыя злучаліся падземным ходам. Пасля смерці Юзафа Бакі маёнтак Блонь перайшоў ва ўласнасць айцоў-езуітаў&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] Каталіцкія храмы на Беларусі//Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2000&lt;/ref&gt;, але дзейнасць езуіцкай місіі была спынена.

=== Пад уладай Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1793 года сяло ў Пухавіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], з 1795 года Блонь атрымала статус [[мястэчка]].

Паводле перапісу 1800 года былі мястэчка і сяло Блонь, у якіх быў касцёл, 2 царквы і карчма. У 1826 годзе была пабудавана [[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Свята-Троіцкая царква]].

У пачатку XIX стагоддзя маёнтак ненадоўга перайшоў да Панінскіх, а потым да Асоўскіх. За ўдзел уладальніка маёнтка ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863 года]], расійскія царскія ўлады канфіскавалі маёнтак, а пазней перадалі яго ва ўладанне чыноўніку Іосіфу Бонч-Асмалоўскаму, сапраўднаму стацкаму саветніку, члену Губернскай прысутнасці па сялянскіх справах. [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Анатоля Бонч-Асмалоўскага]], сына Іосіфа, выгналі за ўдзел у хваляваннях з [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] і саслалі ў Блонь да бацькі. Бацька завяшчаў сядзібу сыну без права продажу&lt;ref&gt;[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федарук А. Т.]] «Старадаўнія сядзібы Мінскага краю» — Мн.: Поліфакт. — Лекцыя, 2000. — 416 с.&lt;/ref&gt;. Паводле спісу землеўладальнікаў Пухавіцкай воласці Мінскай губерні 1889 года, падрыхтаванага І. Е. Краўцовым, Асмалоўскі-Бонч Анатоль Восіпавіч, дваранін, праваслаўны, валодаў, сярод іншых, маёнткам Блонь [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] на 880 дзесяцін зямлі.

У 1869 годзе ў Блоні адкрыта народнае вучылішча, у якім на 1892 года вучылася 55 хлопчыкаў і 3 дзяўчынкі. У 1877 годзе закладзены крухмальны завод. Паводле звестак 1866 года ў сяле была праваслаўная царква, касцёл, вадзяны млын, [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]] (65 вучняў), адбываліся 2 штогадовыя таржкі, у маёнтку Бонч-Асмалоўскіх была бібліятэка і народніцкі гурток на чале з Анатолем Бонч-Асмалоўскім.

==== Рэвалюцыйная дзейнасць Бонч-Асмалоўскіх ====
[[Файл:Bloń, Bonč-Asmaloŭskija. Блонь, Бонч-Асмалоўскія (2022) 13.jpg|міні|[[Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх (Блонь)|Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх]] у Блоні]]
У 1899 годзе Анатоль Бонч-Асмалоўскі са сваёй жонкай [[Варвара Іванаўна Бонч-Асмалоўская|Варварай Бонч-Асмалоўскай]] (Вахоўскай) заснавалі ў вёсцы так званую ''Блонскую сялянскую арганізацыю'', якая праіснавала да 1908 года, у межах якой праводзілі адукацыйна-асветніцкую дзейнасць сярод сялян. Найбольш кемлівым сялянам гаспадары маёнтка давалі кнігі, праводзілі ў маёнтку вечарынкі для сялян, сваіх дзяцей пасылалі ў мясцовую сельскую школу, летам аддавалі ў работнікі да сялян. Пасля ўзнікнення ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў канцы 1890-х гадоў Рабочай партыі палітычнага вызвалення Расіі, адным з кіраўнікоў якой стаў Бонч-Асмалоўскі, сярод жыхароў Блоні і суседніх вёсак узмацнілася рэвалюцыйная агітацыя. Гэтаму садзейнічалі таксама сябры Бонч-Асмалоўскага па партыі, таксама народнікі, муж і жонка С. Клячко і Л. М. Клячко-Радзівонава, якія ў 1896 годзе прыехалі ў [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]]&lt;ref&gt;[http://www.sb.by/?area=content&amp;articleID=24342 Чёрный передел в Блони.]&lt;/ref&gt;. У выніку, у 1899 годзе сярод сялян Блоні ўзнік тайны гурток самаразвіцця і ўзаемадапамогі. У ім налічвалася каля 20 чалавек: М. і А. Цехановічы, Н. і C. Мігуцкія, Р. Абрачынскі, М. Васкабойнік, А. Буцанец і іншыя. Гурток меў бібліятэку, аказваў матэрыяльную дапамогу сялянам. На сходах гурткоўцы абмяркоўвалі палітычныя і эканамічныя праблемы, распаўсюджвалі рэвалюцыйную літаратуру. Пад уплывам гуртка знаходзіліся і жыхары суседніх вёсак — [[Клятное (Пухавіцкі раён)|Клятное]], [[Кляцішына|Кляцішын]], [[Сінча]], [[Церабуты (Пухавіцкі раён)|Церабуты]]. У 1898—1899 гадах у маёнтку некалькі месяцаў жыла народніца [[Кацярына Канстанцінаўна Брэшка-Брашкоўская|Кацярына Брэшка-Брашкоўская]]. Таксама ў Блонь прыязджалі нарадаволец С. П. Кавалік, народнікі [[Р. А. Гершуні]], Я. К. Судзілоўская, Е. У. Нікіфарава і Л. П. Нікіфараў, марксісты С. Мяржынскі і П. Румянцаў, рускі пісьменнік Я. Чырыкаў і іншыя. У 1901 годзе гурток быў разгромлены. Бонч-Асмалоўскі з сынам [[Іван Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі|Іванам]] і М. Цехановіч на 4 гады адпраўлены ў ссылку, астатнія ўзяты пад асобы нагляд паліцыі.

У 1903 годзе вакол селяніна В. Катка (Федарончыка), які знаходзіўся пад уплывам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]], пачаў складацца новы гурток. У яго ўвайшлі жыхары Блоні В. Кавальчук, Р. Сарачынскі, В. Цехановіч і А. Буцанец. Сходкі праводзілі ў доме В. Слаболера. Удзельнікі гуртка распаўсюджвалі сярод сялян антыўрадавыя і антырэлігійныя погляды. Аднак, ужо ў траўні 1903 года, Каток быў высланы на жыхарства ў [[Мінск]], і дзейнасць гуртка была прыпынена. Зноў актывізавалася ў канцы 1904 года, пасля вяртання са ссылкі Бонч-Асмалоўскага і М. Цехановіча, якія ў 1905 годзе заснавалі суполку Усерасійскага сялянскага саюза, у рабоце якой прымалі ўдзел эсэры, прадстаўнікі мінскіх арганізацый [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]] і [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]].

Сумеснымі намаганнямі рэвалюцыйных партый у Блоні пачалася падрыхтоўка сялян-агітатараў, якія разыходзіліся па суседніх маёнтках і вёсках. Агітатары наймаліся батракамі, кавалямі і цеслярамі, яны вялі масавую прапаганду рэвалюцыйных ідэй, рыхтавалі выступленні сялян супраць памешчыкаў. Прадстаўнікі Блоні — Анатоль Бонч-Асмалоўскі і Р. Гайдук — удзельнічалі ва Устаноўчым з’ездзе Усерасійскага сялянскага саюза (31.07 — 1.08.1905). З дапамогай свядомых сялян — М. Лукашыка, М. Цехановіча, Катка, С. Мігуцкага, Дз. Васкабовіча, В. Шыбайлы рэгулярна праводзіліся мітынгі, якія збіралі да 500 чалавек з навакольных мясцін. З 1906 года, у сувязі з узмацненнем паліцэйскага рэжыму, дзейнасць палітычнага гуртка ў Блоні страціла сваю актыўнасць, паменшыўся ўплыў РСДРП і Беларускай сацыялістычнай грамады. Анатоль Бонч-Асмалоўскі с жонкай і сынам, а таксама найбольш актыўныя з сялян былі прыцягнуты да судовага следства. У сядзібе выявілі склад забароненай літаратуры, якая паступала ў Блонь з-за мяжы і перадавалася ў Пецярбург.

=== Найноўшы час ===
[[Файл:Błoń, Śviatoha Jana. Блонь, Сьвятога Яна (1901-20).jpg|міні|злева|Новы касцёл Святога Яна, пач. XX ст.]]
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].
[[Файл:Błoń. Блонь (1929).jpg|міні|Электрыфікаваная хата ў Блоні, 1929 г.]]
З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх нацыяналізаваная. У 1922 годзе працавала школа 1-й ступені. На базе колішняга маёнтка створаны саўгас «Чырвонае Полымя», меў 2 млыны, крупадзёрку, маслабойку, у 1924 годзе лесапільны і крухмальны завод, пры якім была электрастанцыя, малатарня, кармарэзка, мукамольня. з 20 жніўня 1924 года цэнтр Блонскага сельсавета Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У пачатку 1930-х працавалі саўгас «Блонь», калгас «Асаавіяхім», былі 2 кузні, 2 сталярныя і слясарныя майстэрні.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Было спалена 119 з 189 дамоў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8807|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-24|archive-date=10 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910232725/http://db.narb.by/search/8807|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1967 годзе да Блоні быў далучаны Пасёлак Саўгаса «Індустрыя».

== Насельніцтва ==
* 1886 год — 86 двароў, 776 жыхароў
* 1897 год — 935 жыхароў
* пач. XX ст. — 158 двароў, 1034 жыхары; маёнтак — 156 жыхароў
* 1917 год — 244 двароў, 1100 жыхароў; маёнтак — 214 жыхароў
* 1970 год — 475 двароў, 1590 жыхароў
* 1999 год — 1825 чалавек
* 2002 год — 716 двароў, 1801 жыхар
* 2010 год — 1740 чалавек
* 2012 год — 1780 чалавек
* 2019 год — 2038&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-24|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Інфраструктура ==
[[Файл:Błoń 02.JPG|міні|Цэнтр Блоні]]
* [[Блонская сярэдняя школа]]&lt;ref&gt;https://blon.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190225115441/https://blon.schools.by/ |date=25 лютага 2019 }}&lt;/ref&gt;
* Дзіцячы сад
* Фельчарска-акушэрскі пункт
* Лазня

== Культура ==
[[Файл:Блонь. Дом культуры.jpg|міні|Блонскі Дом культуры]]
З 19 жніўня 1982 г у вёсцы дзейнічае народны калектыў «Зарачанка»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=38632 |title=Архіўная копія |access-date=24 жніўня 2019 |archive-date=23 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823114948/http://www.gorka.by/?p=38632 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* Блонская сельская бібліятэка (1953)
* Раённы краязнаўчы музей (былы сядзібны дом Бонч-Асмалоўскіх)
* Дом культуры

== Славутасці ==
* [[Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх (Блонь)|Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх]]
** Дом для прыслугі (XIX ст.)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://problr.by/usadba-bonch-osmolovskix-dom-dlya-prislugi.html |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2019 |archive-date=8 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408024945/http://problr.by/usadba-bonch-osmolovskix-dom-dlya-prislugi.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
** Крухмальны завод (XIX ст.)&lt;ref&gt;https://orda.of.by/.add/showimage.php?image=../.ga/b/blon/krahmal/nf/.big/img_5977_1594.jpg&lt;/ref&gt;.
* [[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Царква Святой Тройцы]]
* [[Брацкая магіла (Блонь)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]]
* Брацкая магіла — «Папова горка». Ва ўрочышчы «Папова горка» ў 1966 годзе на месцы расстрэлу, знаходзіцца брацкая магіла і абеліск, дзе пахавана 1290 чалавек, з іх 30 партызан. 22 верасня 1941 года акупацыйнай уладай былі расстраляныя 1260 мірных грамадзян яўрэйскай нацыянальнасці з Мар’інай Горкі і Пухавічаў.

=== Страчаная спадчына ===
* [[Касцёл і кляштар езуітаў (Блонь)|Касцёл і кляштар езуітаў]]

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;&quot; perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Bloń, Bonč-Asmaloŭskija. Блонь, Бонч-Асмалоўскія (2022) 11.jpg|[[Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх (Блонь)|Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх]]
Bloń. Блонь (2022) 03.jpg|[[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Царква Святой Тройцы]]
Брацкая магiла савецкiх воiнаў у Блонi 2.jpg|Брацкая магіла савецкіх вайскоўцаў Другой сусветнай вайны
Błoń, Śviatoha Jana. Блонь, Сьвятога Яна (1914).jpg|Касцёл Святога Яна (страчаны)
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Вядомыя асобы ==
* [[Глеб Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (1890—1943, маёнтак Блонь, цяпер а/г Блонь) — савецкі [[антраполаг]] і [[археолаг]] (спецыяліст па ранняму палеаліту); этнограф (народы Крыма і Каўказа); [[геолаг]], [[доктар гістарычных навук]]
* [[Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (1884—1938) — [[эканаміст]], [[публіцыст]].
* [[Іван Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (1881—1969) — грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст.
* [[Міхаіл Раманавіч Змачынскі]] (1937—2009) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971).
* [[Аляксандр Міхайлавіч Ажгірэй]] (нар. 1946) — кандыдат эканамічных навук.
* [[Іван Іванавіч Пятроўскі]] (1923—1973) — [[фізік]], [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1955), дацэнт (1957).
* [[Мікалай Пракопавіч Кавальчук]] — генерал-маёр.
* [[Марат Антонавіч Вількоцкі]] (нар. 1947) — фізік, доктар тэхнічных навук.
* [[Анатоль Францавіч Разынка]] (1890—1937) — савецкі ваенны дзеяч, [[камбрыг]].
* [[Леанід Васілевіч Сарачынскі]] (1937—2020) — вучоны ў галіне [[земляробства]] і аховы раслін, [[доктар сельскагаспадарчых навук]]&lt;ref name=&quot;БЭ14&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|14}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сцяпан Піліпавіч Ажгірэй]] (1905—1981) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1948), дацэнт.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блонь|118—119}}
* ''Бонч-Асмалоўскі А. В.'' Эпоха 1905 г. Мае ўспаміны //Полымя. 1925, № 6-7
* ''Зіміонка А.'' Сацыялістычны рух на Беларусі. II. Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў// Беларусь: Нарысы гісторыі, эканомікі, культуры і рэвалюцыйнага руху. Мн., 1924. С. 152, 156.
* ''Савіцкая Л.'' Група Бонч-Асмалоўскага // Полымя. 1967, № 5
* ''Клейн Б.'' Дело Бонч-Осмоловских // Клейн Б. В годину испытаний: Ист.-лит. очерки. Мн., 1986
* [http://orda.of.by/.add/gallery.php?blon/manor_main/art/aft ''Афтанази Р.'' «Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej» 1991 — 97 гг. ]
* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9
* [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|''Алесь Карлюкевіч'']]. У Блоні, дзе месціцца сядзіба рэвалюцыйных памешчыкаў // Маладосць, № 12, 2014
* [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]]. {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|249|Błoń}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Блонскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Блонь| ]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]</text>
      <sha1>kil4v5e2z5uwgt6j5bdtu2xv8cgxa81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бранскі фронт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167820</id>
    <revision>
      <id>5157041</id>
      <parentid>4580736</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10750" sha1="5hjkefjx7kszrj87abie9dqwara25o3" xml:space="preserve">{{Ваеннае падраздзяленне
|назва                = Бранскі фронт
|выява                = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]]
|подпіс               = [[Эмблема]] [[Узброеныя сілы|УС]]
|гады                 = [[14 жніўня]] [[1941]] года, [[24 снежня]] [[1941]] года, [[28 сакавіка]] [[1943]] года - [[10 лістапада]] [[1941]] года, [[12 сакавіка]] [[1943]] года, [[10 кастрычніка]] [[1943]] года
|краіна               = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]
|падначаленне         = [[Камандуючы|камандуючаму]] [[войскі|войскамі]] [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]]у
|у складзе            = [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]]
|тып                  = фронт
|уключае_у_сябе       = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб'яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы
|роля                 = абарона
|памер                = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб'яднанне]]
|камандная_структура  = 
|размяшчэнне          = 
|мянушка              = 
|заступнік            = 
|дэвіз                = 
|колеры               = 
|марш                 = 
|талісман             = 
|рыштунак             = 
|бітвы                = [[Вялікая Айчынная вайна]]
|знакі_адрозненні     = 
|цяперашні_камандзір  = 
|вядомыя_камандзіры   = '''Камандуючыя войскамі''', гл. спіс
}}
'''Бранскі фронт''' — [[Ваенная аперацыя|аператыўнае]] [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] (фронт) [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (РСЧА), у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]].

== Першае фарміраванне ==
Сфарміраваны [[14 жніўня]] [[1941]] года на стыку [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага]] і [[Рэзервовы фронт|Рэзервовага франтоў]] для прыкрыцця Бранскага кірунку. На сфарміраванне кіраўніцтва ([[штаб]]а) фронту былі накіраваны рэшткі кіравання [[20-ы стралковы корпус|20-га стралковага корпуса]] і штаб [[25-ы мехкорпус|25-га мехкорпуса]]. Штаб-кватэра — [[Бранск]].

[[Камандуючы|Камандуючым]] [[войскі|войскамі]] фронту быў прызначаны [[генерал-лейтэнант]] [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]], начальнікам штаба — [[генерал-маёр]] [[Георгій Фёдаравіч Захараў|Г. Ф. Захараў]], начальнікам артылерыі фронту — генерал-маёр М. П. Дзмітрыеў, камандуючым [[Ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветранымі сіламі]] ([[ВПС]]) фронту — генерал-маёр [[Фёдар Пятровіч Палынін|Ф. П. Палынін]].

У складзе фронту спачатку было кіраўніцтва і дзве арміі:
* [[13-я армія, СССР|13-я армія]] (камандуючы — генерал-маёр [[Канстанцін Дзмітрыевіч Голубеў|К. Д. Голубеў]], з 31 жніўня — генерал-маёр [[Аўксенцій Міхайлавіч Гараднянскі|А. М. Гараднянскі]]) вяла цяжкія [[Бой|баі]] і адыходзіла на поўдзень і паўднёвы ўсход пад націскам [[2-я танкавая група, Германія|2-й танкавай групы]] [[Хайнц Вільгельм Гудэрыян|Гудэрыяна]].
* ізноў створаная магутная [[50-я армія]] (камандуючы — генерал-маёр [[Міхаіл Пятровіч Пятроў (генерал)|М. П. Пятроў]]) прыкрывала парыў паміж 13-й арміяй і [[Рэзервовы фронт|Рэзервовым фронтам]].

26 жніўня ў сувязі з расфарміраваннем [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]] дзве яго арміі ([[3-я армія (СССР)|3-я]] і [[21-я армія, СССР|21-я]]) былі перададзены ў падначаленне Бранскага фронту.
* [[21-я армія, СССР|21-я армія]] (камандуючы — генерал-лейтэнант [[Васіль Іванавіч Кузняцоў|В. І. Кузняцоў]]) аб'яднала войскі 3-й і 21-й армій, якія адыходзілі з раёна [[Гомель|Гомеля]] і [[Мазыр|Мазыра]].
* штаб 3-й арміі (камандуючы — генерал-маёр [[Якаў Рыгоравіч Крэйзер|Я. Р. Крэйзер]]) прыняў войскі на стыку 13-й і 50-й армій.
[[Выява:Karte - Kesselschlacht bei Brjansk 1941.png|міні|злева|Дзеянні 2-й, 4-й танкавых груп і 2-й арміі, вермахта, супраць войскаў Бранскага фронту, у перыяд [[30 верасня]] — [[23 кастрычніка]] [[1941]] года.]]
30 верасня пачаўся [[наступ]] нямецкіх войскаў [[група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] на [[Масква|Маскву]]. Большая частка войскаў Бранскага фронту апынулася ў [[акружэнне|акружэнні]], камандуючы войскамі фронту генерал-палкоўнік А. І. Яроменка быў паранены і 14 кастрычніка яго змяніў генерал-маёр [[Георгій Фёдаравіч Захараў|Г. Ф. Захараў]], а з 7 кастрычніка 1941 — [[генерал-маёр]] [[Міхаіл Пятровіч Пятроў (генерал)|М. П. Пятроў]] (паранены, а затым памёр ад ран 10 кастрычніка), начальнік штаба — [[палкоўнік]] [[Леанід Міхайлавіч Сандалаў|Л. М. Сандалаў]].
Бранскі фронт расфарміраваны [[10 лістапада]] 1941 года.

== Другое фарміраванне ==
Сфарміраваны [[24 снежня]] [[1941]] года. Войскі фронту бралі ўдзел у [[Бітва за Маскву|наступальным этапе Маскоўскай бітвы]], у [[Балхоўская аперацыя|Балхоўскай аперацыі]], у [[Варонежска-Варашылаўградская аперацыя|Варонежска-Варашылаўградскай абарончай аперацыі]], у [[Варонежска-Харкаўская аперацыя|Варонежска-Харкаўскай наступальнай аперацыі]], у [[Малаархангельская аперацыя|Малаархангельскай аперацыі]].

Камандуючыя:
* [[генерал-палкоўнік]] [[Якаў Цімафеевіч Чэрэвічэнка|Я. Ц. Чэрэвічэнка]] (да 2 красавіка 1942 года)
* генерал-лейтэнант [[Піліп Іванавіч Голікаў|П. І. Голікаў]] (да 7 ліпеня 1942 года)
* генерал-лейтэнант [[Нікандр Яўлампіевіч Чыбісаў|Н. Я. Чыбісаў]] (да 13 ліпеня 1942 года)
* генерал-лейтэнант [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскі]] (да 27 верасня 1942 года)
* генерал-лейтэнант [[Макс Андрэевіч Рэйтэр|М. А. Рэйтэр]] (да 12 сакавіка 1943 года)
[[12 сакавіка]] [[1943]] года пераназваны ў [[Рэзервовы фронт]] (другога фарміравання).

== Трэцяе фарміраванне ==
Сфарміраваны 28 сакавіка [[1943]] года. Войскі фронту ўдзельнічалі ў [[Арлоўская аперацыя, 1943|Арлоўскай аперацыі]], [[Бранская аперацыя|Бранскай аперацыі]].

Камандуючыя:
* генерал-палкоўнік [[Макс Андрэевіч Рэйтэр|М. А. Рэйтэр]] (да 5 чэрвеня 1943 года)
* генерал-палкоўнік [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|М. М. Папоў]]

З [[10 кастрычніка]] 1943 года — [[Прыбалтыйскі фронт]].

== Спасылкі ==
{{вікікрыніцы|Катэгорыя:Дакументы Бранскага фронту}}
* [http://bse.sci-lib.com/article117707.html «Фронт» у ВСЭ]
* [http://ww2doc.50megs.com/Issue43/Issue43_161.html Справаздача штаба Ваенна-паветраных сіл Бранскага фронту штабу Ваенна-паветраных сіл Чырвонай Арміі пра баявыя дзеянні авіяцыі фронту ў жніўні-снежні 1941 года (31 снежня 1941 года)]
* [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Усе франты Вялікай Айчыннай вайны]
* [http://www.admin.debryansk.ru/projects/front/ Сайт, прысвечаны гераічнай біяграфіі Бранскага фронту]

{{Узброеныя сілы СССР у ВАВ}}

[[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Бранскі фронт| ]]</text>
      <sha1>5hjkefjx7kszrj87abie9dqwara25o3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бетаві</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173506</id>
    <revision>
      <id>5157015</id>
      <parentid>5047793</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8679" sha1="k7igjytqxsavi3ckjbvojc47nk44nwa" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Бетаві&lt;br /&gt; (''Orang Betawi'')
 | image     = [[Выява:COLLECTIE TROPENMUSEUM Tanjidor orkest tijdens de viering van het Chinees Nieuwjaar TMnr 20017929.jpg|300px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = 5163 тыс.
 | popplace  = [[востраў Ява]]  
 | langs     = бетаві
 | rels      = [[іслам]], [[хрысціянства]]
 | related   = [[яванцы]], [[малайцы]]
}}
'''Бетаві''', таксама '''мала́йцы Бата́віі''', '''мала́йцы Джака́рты''', '''батаўцы''' (саманазва ''Orang Betawi'') — група насельніцтва змешанага паходжання на [[востраў Ява|востраве Ява]], карэнныя жыхары [[Джакарта|горада Джакарта]]. У [[Інданезія|Інданезіі]] разглядаюцца як асобны народ&lt;ref&gt;[http://www.thejakartapost.com/news/2010/08/26/betawi-or-not-betawi.html Betawi or not Betawi?]&lt;/ref&gt;. Прыкладная агульная колькасць (2013 г.) - 5163 тыс. чал.&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=10815&amp;rog3=ID Betawi of Indonesia]&lt;/ref&gt;

==Паходжанне==
Бетаві з'яўляюцца [[крэолы|крэоламі]], нашчадкамі прадстаўнікоў розных народаў, якія сяліліся ў [[Джакарта|Джакарце]] (у [[1621]] - [[1942]] гг. — Батвіі) пасля таго, як у [[17 стагоддзе|XVII]] ст. яна была пераўтворана ў [[Нідэрланды|галандскую]] [[калонія|калонію]]. Сярод продкаў бетаві былі [[рабства|рабы]] з розных кутоў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], выхадцы з [[востраў Ява|Явы]], [[Еўропа|еўрапейцы]] (пераважна [[галандцы]], [[фрызы]], [[партугальцы]] і [[немцы]]), [[кітайцы]], [[арабы]] і г. д. Нягледзячы на тое, што [[культура]] і [[мова]] бетаві фарміраваліся пад значным уздзеяннем еўрапейскай і яванскай культур, яны не разглядаліся як пасярэднікі паміж каланізатарамі і карэнным насельніцтвам [[Інданезія|Інданезіі]], не былі прадстаўлены ў [[эліта|элітных]] колах чыноўнікаў і адміністратараў, мелі  нізкі сацыяльны статус. Пасля набыцця незалежнасці Інданезіі сітуацыя моцна не змянілася. Толькі ў 1970-ых гг. улады Джакарты звярнулі ўвагу на самабытнасць мясцовай малайскай культуры і сталі садзейнічаць яе вывучэнню і развіццю.

==Асаблівасці культуры==
Бетаві жывуць пераважна ў межах так званай Вялікай [[Джакарта|Джакарты]], працуюць рабочымі, гандлярамі, рамеснікамі, але сярод іх таксама ёсць і сяляне, якія займаюцца вырошчваннем і продажам [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]]. У апошнія дзесяцігоддзі сфарміраваўся бетаўскі пласт [[Інтэлігенцыя|прафесійных інтэлектуалаў]]. [[Сям’я|Сем'і]] пераважна малыя нуклеарныя. Захаванню еднасці бетаві спрыяе стварэнне ў горадзе асаблівых кварталаў і раёнаў, населеных прадстаўнікамі гэтага народа.

У [[культура|культуры]] бетаві прасочваюцца рысы [[кітайцы|кітайскага]], [[арабы|арабскага]], [[Еўропа|еўрапейскага]] і асабіста [[Інданезія|інданезійскага]] ўплыву. Гэта асабліва ярка прасочваецца ў [[вяселле|вясельных]] традыцыях. Вясельная [[вопратка]] нявесты запазычана з кітайскай культуры, а вопратка жаніха паўтарае рысы вясельнай вопраткі ў [[Індыя|Індыі]] і арабскіх краінах. У той жа час, [[музыка|музычнае]] і [[танец|танцавальнае]] [[мастацтва]], а таксама [[кулінарыя]] маюць сваю арыгінальную спецыфіку. Напрыклад, бетаўскі танец ''японг'' заснаваны на [[сунды|сундскім]] танцы ''джайпанган'', аднак пасля ўнясення ў яго кітайскай стылістыкі стаў адрознівацца як ад арыгіналу, так і ад кітайскіх форм. 

Знакаміты [[тэатр]]альныя вулічныя відовішчы ''андэл-андэл'', што суправаджаюцца выступленнем лялек да 2,5 - 3 м у вышыню:

[[File:Ondel-Ondel Betawi.jpg|300 px|''Андэл-андэл'']]

==Мова==
[[Мова]] бетаві з'яўляецца [[крэольскія мовы|крэольскай]], належыць да [[Аўстранезійцы|аўстранезійскай сям'і моў]], блізкая да [[яванская мова|яванскай]], [[інданезійская мова|інданезійскай]] і [[малайская мова|малайскай моў]]. [[Літаратура]] на мове бетаві ўзнікла ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Адным з першых аўтараў быў Мухамад Бакір&lt;ref&gt;[http://www.thejakartapost.com/news/2013/07/15/pluralism-classic-betawi-literature.html Pluralism in classic Betawi literature]&lt;/ref&gt;.

==Рэлігія==
Каля 9% вернікаў бетаві спавядаюць [[хрысціянства]] (пераважна [[пратэстантызм]]). Большасць астатніх вернікаў — [[мусульмане]], радзей прадстаўнікі [[паганства|традыцыйных культаў]].

{{зноскі}}

==Спасылкі==
{{Commonscat|Betawi}}
*[http://www.indo.com/destinations/betawi.html Betawi: Jakarta's Indigenous People] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518175627/http://www.indo.com/destinations/betawi.html |date=18 мая 2013 }}
*[http://www.thejakartaglobe.com/blogs/traditional-betawi-culture-made-a-comeback-through-musical/ Ian Dulkowski, Traditional Betawi Culture Made a Comeback Through Musical]
*[http://www.eth.mpg.de/cms/de/people/d/knoerr/construction-transformation-identity.html Orang Betawi, Orang Jakarta, Orang Indonesia: Construction and transformation of ethnic, urban and national identity in Jakarta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110517110135/http://www.eth.mpg.de/cms//de/people/d/knoerr/construction-transformation-identity.html |date=17 мая 2011 }}
*[http://journal.uad.ac.id/index.php/Psychology/article/view/1581/941 Miwa Patnani, DESCRIPTION OF HAPPINESS ON THE BETAWI PEOPLE IN PERKAMPUNGAN BUDAYA BETAWI SETU BABAKAN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131022171715/http://journal.uad.ac.id/index.php/Psychology/article/view/1581/941 |date=22 кастрычніка 2013 }}
*[http://www.jakarta.go.id/eng/news/2011/12/betawi-region Betawi Region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130831112803/http://www.jakarta.go.id/eng/news/2011/12/betawi-region |date=31 жніўня 2013 }}
*[http://www.beritajakarta.com/english/aboutjakarta/jn_culture.asp Jakarta Now - Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130624013619/http://www.beritajakarta.com/english/aboutjakarta/jn_culture.asp |date=24 чэрвеня 2013 }}

[[Катэгорыя:Народы Азіі]]
[[Катэгорыя:Народы Інданезіі]]
[[Катэгорыя:Народы Явы]]
[[Катэгорыя:Аўстранезійцы]]</text>
      <sha1>k7igjytqxsavi3ckjbvojc47nk44nwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенгт Даніельсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180140</id>
    <revision>
      <id>5156999</id>
      <parentid>4632654</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2028" sha1="banmo9c3wba4y0mw1scer3fodcoifvf" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Даніельсан}}
{{Вучоны
 |Арыгінал імя       = Bengt Danielsson
 |Навуковая сфера        = [[этнаграфія]]
 |Альма-матэр          = [[Упсальскі ўніверсітэт]]
 |Вядомы як         = даследчык [[Палінезія|Палінезіі]]
 |Узнагароды і прэміі     = [[Прэмія «За правільны лад жыцця»]]
}}
'''Бенгт Эмерык Даніельсан''' ({{lang-sv|Bengt Emmerik Danielsson}}; {{ДН|6|7|1921}}, {{МН|Крукек||}}, [[Швецыя]] — {{ДС|4|7|1997}}, {{МС|Стакгольм||}}) — шведскі этнограф, дырэктар Шведскага нацыянальнага музея этнаграфіі (1967—1971), удзельнік экспедыцыі на плыце «[[Кон-Цікі]]».

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Work and Life on Raroia. An Acculturation Study from the Tuamotu Group, French Oceania. M.: Almqvist &amp; Wiksells, [[Упсала]], 1955 г. Ph.D.

== Спасылкі ==
* [http://www.rightlivelihood.org/danielsson.html Пра Бенгта Даніельсана на сайце прэміі «Right Livelihood Award»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927000304/http://www.rightlivelihood.org/danielsson.html |date=27 верасня 2007 }} {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20090623075146/http://www.greenleft.org.au/1992/41/3974 Пра Бенгта Даніельсана на сайце «Green Left»] {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Даніельсан Бенгт}}
[[Катэгорыя:Вучоныя Швецыі]]
[[Катэгорыя:Падарожнікі Швецыі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі Аўстраліі і Акіяніі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Упсальскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя консулы Швецыі]]</text>
      <sha1>banmo9c3wba4y0mw1scer3fodcoifvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бостанская бойня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182965</id>
    <revision>
      <id>5157031</id>
      <parentid>4281031</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T02:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7595" sha1="4kl7vw5sw83a2s8r4pajsabc7e8o27z" xml:space="preserve">[[Файл:Boston Massacre, 03-05-1770 - NARA - 518262.jpg|thumb|Літаграфія XIX ст., па матывах гравюры Пола Рэвіра, прысвечанай бостанскай бойне.]]
«'''Бостанская бойня'''» ({{lang-en|Boston massacre}}) альбо «'''інцыдэнт на Кінг-стрыт'''» ({{lang-en|Incident on King Street}}) — сутычка паміж брытанскімі ваеннымі і жыхарамі горада [[Бостан]]а, якая адбылася [[5 сакавіка]] [[1770]] г.

== Прычыны падзеі ==
Пасля Франка-індзейскакй вайны (1757—1763 гг.) брытанскі ўрад прыняў некаторыя непапулярныя меры адносна жыхароў 13 англійскіх калоній. Сярод іншага ім было забаронена перасяляцца на новыя землі Паўночнай Амерыкі, якія належалі Брытанскай Кароне. У выніку гэтага расла напружанасць паміж каланістамі і метраполіяй. Калі Брытанскі ўрад прыняў рашэнне ўвесці армію ў некаторыя гарады калоній, напружанасць дасягнула свайго піка.

== Ход падзеі ==
Брытанскія вайсковыя патрулі рэгулярна былі аб’ектам насмешак з боку каланістаў. 5 сакавіка 1770 г. натоўп з некалькіх дзясяткаў бостанцаў распачаў пікет ля будынку мытні з англійскімі таварамі з абразамі у бок адзінага вартавога&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.re-nt.ru/boston_reznya.php |title=Архіўная копія |access-date=27 лістапада 2013 |archive-date=1 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131001010400/http://www.re-nt.ru/boston_reznya.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. На дапамогу вартавому прыйшоў вайсковы патруль капітана Прэнстана. Калі ў патруль пачалі кідаць снежкі і каменні, вайскоўцы сталі страляць на паражэнне. У выніку загінулі 3 бостанца, яшчэ 11 былі паранены, 2 з параненых памерлі. Мітынг быў спынены, але людзі разышліся толькі калі ўлады паабяцалі правесці аб’ектыўнае расследаванне здарэння. Сярод вайскоўцаў не было ні загінуўшых, ні параненых.

=== Спіс загінуўшых ===
* Сэмюель Грэй
* Джэймс Колдвэл
* Крыспэс Аттакс
* Сэмюель Мейврык
* Патрык Кар

== Значэнне падзеі ў гісторыі ==
Ацэнкі сучаснікаў гэтай падзеі былі рознымі, аб чым сведчыць той факт, што амерыканцы называюць яе бойняй ці разнёй, а брытанцы — інцыдэнтам. З аднаго боку Прэнстана і яго людзей асуджалі за забойства бяззбройных, і сам капітан разам з 8 салдатамі былі арыштаваны, іх судзілі і ўсіх апраўдалі за выключэннем двух салдат, прысуджаных да кляймення вялікага пальца&lt;ref&gt;[http://cabal-ussr.livejournal.com/8000.html]&lt;/ref&gt;. (Судзілі і некалькіх бостанцаў, і таксама апраўдалі.) З другога боку, адкрытым заставалася пытанне, ці была пагроза агрэсіі бостанцаў супраць брытанскіх вайскоўцаў. Трэба зазначыць, што снежкі і каменні магчыма выкарыстоўваць не толькі як сродак абразы, але і як сапраўдную зброю&lt;ref&gt;[http://www.arche.by/by/page/science/15091 Дзве грамадзянскія вайны амерыканцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130730225039/http://www.arche.by/by/page/science/15091 |date=30 ліпеня 2013 }}, Аўтар А. Берастоўскі // ARCHE&lt;/ref&gt;.

Пасля гэтай акцыі напружанне ў Бостане ўзрасло настолькі, што брытанская адміністрацыя вырашыла вывесці войскі з горада&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/190/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424075601/http://vokrugsveta.ru/chronograph/190/ |date=24 красавіка 2013 }}&lt;/ref&gt;. Былі адменены многія непапулярныя законы, захаваўся падатак на чай як сімвал права метраполіі ўстанаўліваць падаткі ў калоніях&lt;ref&gt;[https://www.istpravda.ru/bel/research/4287/ Выкрыццё міфаў пра Бостанскае чаяпіцце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130714025313/http://www.istpravda.ru/bel/research/4287/ |date=14 ліпеня 2013 }} Аўтар Рэй Рафаэл, Бел. пераклад А. Берастоўскага // Историческая правда&lt;/ref&gt;.

Пазней яшчэ адна акцыя бостанцаў, вядомая як [[Бостанскае чаяпіцце]], падняла новую хвалю процістаяння, каланістаў і метраполіі, што прывяло да Рэвалюцыйнай вайны за незалежнасць і ўзнікнення новай дзяржавы — [[ЗША]].

У [[1888]] г. памяць 5 бостанцаў, загінуўшых у 1770 г., ушанавалі ўсталяваннем абеліска ў Бостане.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://cabal-ussr.livejournal.com/8000.html Бостонская бойня] // CABAL’s Core Память забытых войн и бунтов
* [http://www.arche.by/by/page/science/15091 Дзве грамадзянскія вайны амерыканцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130730225039/http://www.arche.by/by/page/science/15091 |date=30 ліпеня 2013 }}, Аўтар А. Берастоўскі // ARCHE
* [http://berastouski.blogspot.com/2013/12/blog-post_23.html Два выбуха, якія спарадзілі ЗША], // Блог Андрэя Берастоўскага (таксама з некаторымі змяненнямі апублікавана пад назвай «[http://www.istpravda.ru/bel/research/8538/ Бостанская „бойня“ ці Інцыдэнт на Кінг Стрыт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140418091153/http://www.istpravda.ru/bel/research/8538/ |date=18 красавіка 2014 }}» на партале «Историческая правда»)

{{гісторыя ЗША}}

[[Катэгорыя:Гісторыя ЗША]]
[[Катэгорыя:Гісторыя трынаццаці калоній]]
[[Катэгорыя:Бостан]]</text>
      <sha1>4kl7vw5sw83a2s8r4pajsabc7e8o27z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Братні саюз літоўскай моладзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183184</id>
    <revision>
      <id>5157046</id>
      <parentid>4918182</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7986" sha1="hzvjrubmf0084uu54kz6cqqgfrg7yvw" xml:space="preserve">{{Картка:Партыя
 |назва партыі            = Братні саюз літоўскай моладзі
 |назва на мове арыгінала = {{lang-pl|Związek Bratni Młodzieży Litewskiej}}
 |лагатып                 = 
 |шырыня лагатыпа         = 
 |подпіс                  = 
 |лідар                   = Францішак Далеўскі, Аляксандр Далеўскі
 |прэзідэнт               =
 |старшыня                = 
 |генеральны сакратар     = 
 |першы сакратар          = 
 |прэзідыум               = 
 |сакратар                = 
 |заснавальнік            = 
 |дата заснавання         = [[1846]]
 |дата роспуску           = [[1849]]
 |аб'яднанне              = 
 |штаб-кватэра            = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]]
 |ідэалогія               = [[незалежнасць]], [[дэмакратыя|дэмакратызм]]
 |інтэрнацыянал           = 
 |саюзнікі                =
 |моладзевая арганізацыя  = 
 |колькасць членаў        = 
 |дэвіз                   = 
 |Месцаў у ніжняй палаце  = 
 |Месцаў у ніжняй палаце_параметр  = 
 |Месцаў у верхняй палаце          = 
 |Месцаў у верхняй палаце_параметр = 
 |Месцаў у Еўрапарламенце       = 
 |гімн                          = 
 |партыйны друк                 = 
 |персаналіі                    = 
 |афіцыйны сайт                 = 
}}

'''Бра́тні саю́з літо́ўскай мо́ладзі''' ({{lang-pl|Związek Bratni Młodzieży Litewskiej}}) ― тайная моладзевая арганізацыя, якая існавала ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]] ў [[1846]]—[[1849]] гадах.

== Гісторыя заснавання ==
Назва саюза супадае са радком з польскага куплета [[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыяналу]], які да таго часу яшчэ не быў напісаны:

: ''Bój to jest nasz ostatni'',
: ''Krwawy skończy się trud'',
: ''Gdy Związek nasz bratni''
: ''Ogarnie ludzki ród!''

Саюз заснаваны ў [[Вільня|Вільні]] мясцовымі збяднелымі шляхціцамі-католікамі [[Францішак Далеўскі|Францішкам]] і [[Аляксандр Далеўскі|Аляксандрам Далеўскімі]]&lt;ref&gt;[http://www.ohio.edu/chastain/ip/lithua.htm Przemyslaw Matusik. Lithuanian Youth Fraternity]&lt;/ref&gt;. Спачатку ў яго ўваходзілі А. Янкоўскі, {{нп3|К. Маеўскі|Караль Маеўскі|ru|Маевский, Караль}}, В. Клечкоўскі, Э. Ёдка, К. Дабкевіч. Саюз аб’ядноўваў студэнцкую польскамоўную каталіцкую моладзь. У 1848 годзе да яго далучыліся [[разначынцы]], рамеснікі, дробная шляхта&lt;ref&gt;Stanisław Kościałkowski, Aleksander Dalewski, Franciszek Dalewski w: Polski Słownik Biograficzny, t. IV. — Krakow, 1938.&lt;/ref&gt;.

== Мэты і праграма Саюза ==
[[Файл:Karol Majewski (Beyer).jpg|thumb|Караль Маеўскі ― адзін з кіраўнікоў Саюза літоўскай моладзі]]
У праграме былі вылучаны патрабаванні незалежнасці [[Рэч Паспалітая|«Польшчы» (гэта значыць былых зямель федэрацыйнай польска-літоўскай Рэчы Паспалітай)]] і абвяшчэнне яе рэспублікай, ліквідацыі ўсіх саслоўных [[Прывілей|прывілеяў]], вызваленне сялян і надзяленне іх зямлёй. Сябры саюза вялі агітацыю ў [[Вільня|Вільні]], [[Навагрудак|Наваградку]], [[Ліда|Лідзе]], [[Слонім]]е і іншых гарадах&lt;ref&gt;''Суднік С., Сліўкін В.'' [http://pawet.net/library/history/city_district/war/1863/Лідчына_ў_паўстаньні_1863_года.html Лідчына ў паўстаньні 1863 года] // [[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі Летапісец]]. — 2002. — № 4.&lt;/ref&gt;. Яны спрабавалі прыцягнуць на свой бок нават салдат [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] і Мінскага гарнізона. На 5 красавіка 1849 года было прызначана паўстанне. Змоўшчыкі разлічвалі на хуткі пачатак руска-прускай вайны&lt;ref&gt;[http://www.ohio.edu/chastain/ip/lithua.htm Lithuanian Youth Fraternity]&lt;/ref&gt;.

== Разгром Саюза літоўскай моладзі ==
27 сакавіка 1849 года пачаліся арышты, да следства было прыцягнута каля 200 чалавек (17 % з іх былі рамеснікамі, 25 % ― навучэнцы, астатнія ― з дробнай шляхты). Кіраўнікі і найбольш актыўныя члены прысуджаныя да смяротнага пакарання, замененага катаржнымі работамі ад 10 да 15 гадоў. Многія сябры Саюза пасля ўдзельнічалі ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскім паўстанні (1863—1864)]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|3к|Братні саюз літоўскай моладзі|Н. М. Махнач|250}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|2|Братні саюз літоўскай моладзі|Н. М. Махнач|72}}
* ''Смалянчук А. Ф.'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.
* ''Неупокоев В.'' Крестьянские волнения в помещичьей деревне Литвы накануне объявления рескрипта от 20 ноября 1857 года // Уч. Записки Вильнюсского ун-та, Сер. Обществ. наук, т. 1, Вильнюс, 1954.
* ''Драницын С.'' [http://www.detskiysad.ru/raznlit/pol.html Польское восстание 1863 года и его классовая сущность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121112202545/http://detskiysad.ru/raznlit/pol.html |date=12 лістапада 2012 }}. — Л.: Гос. соц.-экономич. изд-во, 1937.
* ''Kosman M.'' Dalewski i Oskierka bojownicy o sprawę narodową // Ciechanowicz J., Kosman B., Kosman M. Na wileńskiej Rossie. — Poznań, 1990.
* ''Aleksandravičius E.'', ''Kulakauskas A.'' Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku. — Kraków, 2003.

[[Катэгорыя:Тайныя таварыствы]]
[[Катэгорыя:Палітычныя змовы]]
[[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі беларускай гісторыі]]
[[Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Вільні]]
[[Катэгорыя:Паўстанні]]</text>
      <sha1>hzvjrubmf0084uu54kz6cqqgfrg7yvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бружмель ядомы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185125</id>
    <revision>
      <id>5157071</id>
      <parentid>4875655</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7119" sha1="tr5ovrpu9mk32ytsnyihp8sjyrkm55t" xml:space="preserve">{{Таксон
| regnum            = Расліны
| image file        = Lonicera edulis 1.JPG
| image title       = 
| image descr       = 
| parent            = Lonicera caerulea
| rang              = Разнавіднасць
| latin             = Lonicera caerulea var. edulis
| author            = [[Turcz.]]
| syn               = 
| children          = 
| range map         = 
| range map caption = 
| range map width   = 
| range legend      = 
| iucnstatus        = 
| wikispecies       = Lonicera caerulea var. edulis
| commons           = Category:Lonicera edulis
| iucn              = 
| grin             = 22572
}}
[[Файл:Lonicera edulis 2.JPG|міні|250px|Ягада бружмеля ядомага]]
'''Бружмель ядомы''' (''Lonicera caerulea var. edulis'' ці ''Lonicera edulis'') — [[куст]] з ядомымі пладамі, разнавіднасць біялагічнага [[Біялагічны від|віду]] {{bt-bellat||Lonicera caerulea}} [[род]]у {{bt-bellat|Бружмель|Lonicera}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}.

== Батанічнае апісанне ==
[[Лістападныя расліны|Лістападны]] куст да вышынёй 1-1,5 м&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г.
|частка         = Жимолость съедобная черная
|загаловак      = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн
|выдавецтва     = Ураджай
|год            = 1975
|том            = 
|старонкі       = 46-48
|старонак       = 200
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 130 000
}}&lt;/ref&gt;. Маладыя [[парасткі]] тонкія, апушаныя, зялёныя, месцамі з фіялетавым адценнем. Старыя ля аснавання дасягаюць таўшчыні 3 см, кара на іх жаўтлява-бурая, без пуху, адслойваецца вузкімі палоскамі. [[Крона дрэва|Крона]] густая, шарападобная, добра разгалінаваная&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

[[Лісце]] даўгавата-ланцэтнае з завостранымі вяршынямі, даўжынёй да 7 см, з дыскападобнымі [[прылістак|прылісткамі]], зрослымі з кароткімі хвосцікамі. Маладое лісце густа апушанае, на старых пух рэдкі або адсутнічае.

[[Пупышкі]] бружмелю распускаюцца рана, кветкавыя на 2-5 тыдняў раней, чым вегетатыўныя&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

[[Кветка|Кветкі]] двухполыя, жаўтлявыя, дробныя, варонкападобныя, размешчаны па 2-4 у пазухах лісця&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;. Час цвіцення — май — пачатак чэрвеня.

[[Плод|Плады]] цёмна-блакітныя з шызым васковым налётам, даўжынёй да 2 см, у дыяметры каля 1 см&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;, форма разнастайная: цыліндрычныя, даўгавата-эліптычныя, часам круглявыя. Спеюць у канцы чэрвеня-ліпеня. Мякаць сакавітая, чырвона-фіялетавая, на смак нагадвае [[буякі]].

[[Насенне]] дробнае, светла-карычневае, даўжынёй каля 2 мм.

== Арэал і экалогія ==

Расце ва [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]] і на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], а таксама ў [[Карэя|Карэі]] і [[Кітай|Кітаі]]. У месцах свайго натуральнага росту бружель ядомы ўтварае вялікія зараснікі ў выглядзе падлеску [[змяшаныя лясы|змяшаных лясоў]]. Зараснікі часцей за ўсё змяшчаюцца ў сырых месцах горных схілаў, па вырубках, узлесках, берагах і поймах рэк, па ваколіцах тарфянікаў і мохавых балот&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

Зімастойкая расліна, расце вельмі марудна&lt;ref name=&quot;ДПЯ&quot;/&gt;.

== Ужыванне ==
Плады гэтага бружмеля ядомыя, на смак кісла-салодкія. Іх спажываюць у свежым выглядзе, а таксама робяць [[варэнне]], [[кампот]]ы, [[сок]]. Разам з іншымі ядомымі відамі выкарыстоўваецца ў [[селекцыя|селекцыі]], з мэтай вывядзення больш буйнаплодных і ўраджайных [[сорт|сартоў]].

Часам бружмель ядомы вырошчваюць у якасці [[дэкаратыўная расліна|дэкаратыўнай расліны]].

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак =Деревья и кустарники СССР |адказны =Под ред. П. И. Лапина |выданне = |месца =М. |выдавецтва =&quot;Мысль&quot; |год =1966 |старонкі =533-534}}
* {{кніга|загаловак = Деревья, кустарники и лианы: Справочное пособие|адказны =Н. Б. Гроздова, В. И. Некрасов, Д. А. Глоба-Михайленко. Под ред. д-ра биол. наук В. И. Некрасова |месца =М. |выдавецтва =Лесн. пром-сть |год =1986 |старонкі =121}}

== Спасылкі ==
* [http://gardenweb.ru/zhimolost Статья о съедобных видах жимолости на сайте GardenWeb] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210903155402/http://gardenweb.ru/zhimolost |date=3 верасня 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://manstar.ru/ghimolost.html Подробное описание жимолости съедобной и полезные советы по выращиванию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150215055140/http://manstar.ru/ghimolost.html |date=15 лютага 2015 }} {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Бружмель]]
[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Пладовыя кусты]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]]
[[Катэгорыя:Ягадныя культуры]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1845 годзе]]</text>
      <sha1>tr5ovrpu9mk32ytsnyihp8sjyrkm55t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каломба (тэлесерыял)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186677</id>
    <revision>
      <id>5157073</id>
      <parentid>4766893</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6278" sha1="9c296rt7ti7o74cobykk2n3ajgec9zc" xml:space="preserve">{{значэнні2|Каломба (значэнні)}}
{{Тэлесерыял
| Беларуская назва           = Каломба
| Арыгінальная назва          = Columbo
| выява      = [[Выява:Peter Falk Colombo 1973.jpg|200px]]
| подпіс          = Каломба ў выкананні Пітэра Фалька
| жанр             = [[дэтэктыў]]
| месца_здымак      = [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]
| даўжыня            = 
| кампазітар       = [[Генры Манчыні]]&lt;br /&gt;[[Дзік Дэ-Бенедыкці]]&lt;br /&gt;[[Дэйв Грузін]] і іншыя
| аўтар            = 
| прадзюсар         = 
| рэжысёр         = 
| сцэнарыст        = [[Рычард Левінсан]], [[Уільям Лінк]]
| у ролях          = [[Пітэр Фальк]]
| студыя           = [[Universal Studios]]
| краіна           = {{сцягафікацыя|ЗША}}
| Мова             = [[англійская мова|англійская]]
| тэлеканал        = [[NBC]] (1968–1978)&lt;br /&gt;[[American Broadcasting Company|ABC]] (1989–2003)
| першы_паказ     = 20 лютага 1968 года
| апошні_паказ  = 30 студзеня 2003 года
| сезонаў          = 13
| колькасць            = 69
| сайт             =
| imdb             = 1466074
| tv_com           = columbo
}}
'''Каломба''' — амерыканскі [[тэлесерыял]], які здымаўся ў перыяды з [[1968]] па [[1978]] гады, а таксама ў [[1989]]—[[2003]] гады. Галоўную ролю лейтэнанта Каломба, дэтэктыва аддзелу лос-анджэлескай паліцыі, згуляў [[Пітэр Фальк]]&lt;ref&gt;Collins, Glenn (November 28, 1990). [http://www.nytimes.com/1990/11/28/movies/falk-s-career-strategy-who-needs-a-strategy.html «New York Times»]. The New York Times&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hochswender, Woody (December 15, 1991). [http://www.nytimes.com/1991/12/15/arts/television-just-one-more-thing.html «New York Times»]. The New York Times&lt;/ref&gt;. Аўтарам сцэнарыя з'яўляюцца [[Уільям Лінк]] і [[Рычард Левінсан]]. Сюжэт серыяла часцяком мае перавернуты фармат дэтэктыва, гэта значыць амаль кожны эпізод пачынаецца са здзяйснення злачынства і паказу злачынцаў. Потым сюжэт у асноўным круціцца вакол таго, як злачынец, асоба якая ўжо вядомая гледачам, нарэшце, будзе выкрыты і арыштаваны.

Галоўным персанажам з'яўляецца прыязны, шматслоўны, растрапаны, але вельмі пільны паліцэйскі-вышукнік італьянскага паходжання ў старым балоневым плашчы і [[цыгара]]й у зубах, які кантактуе з забойцамі, амаль адразу здагадваецца на асобу забойцы, але збірае доказы перш чым іх выкрыць. Першапачаткова забойцы мірна ставяцца да лейтэнанта, прыдумваючы адказы на яго пытанні, але з цягам часу Каломба ўсё больш раздражняе іх сваімі пытаннямі. Нягледзячы на яго несамавіты выгляд і ўяўную разгубленасць, Каломба пранікліва вырашае ўсе справы і забяспечвае ўсе дадзеныя, неабходныя для прад'яўлення абвінавачвання. яго ўвага на дэталі і нястомны вылучаны падыход, хоць відавочны для гледача, часцяком становіцца ясным для забойцы толькі ў канцы сюжэтнай лініі.

Серыі ўсіх фільмаў, як правіла, маюць даўжыню ад 73 да 100 хвілін. Тэлесерыял трансляваўся больш чым на 80 тэлеканалах, якія ахопліваюць 44 краіны. У [[1997]] годзе эпізод «Забойства па кнізе» заняў 16 месца з 100 найвялікшых эпізодаў усіх часоў паводле версіі часопісу [[TV Guide]]&lt;ref&gt;100 Greatest Episodes of All Time. TV Guide. 1997.&lt;/ref&gt;. У [[1999]] годзе гэты жа часопіс змясціў лейтэнанта Каломба на 7 радок свайго спісу 50 найвялікшых тэлевізійных персанажаў усіх часоў&lt;ref&gt;TV Guide Guide to TV. Barnes and Noble. 2004. p. 651. ISBN 0-7607-5634-1.&lt;/ref&gt;. У [[2013]] годзе [[Гільдыя пісьменнікаў ЗША]] ўключыла серыял у свой спіс лепшых серыялаў, паставіўшы яго на 57 радок&lt;ref&gt;[http://www.wga.org/content/default.aspx?id=4857 101 Best Written TV Series] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140905015721/http://www.wga.org/content/default.aspx?id=4857 |date=5 верасня 2014 }}. WGA.org&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{imdb title|id=1466074|title=«Каломба»}}
* [http://www.peterfalk.com/ Сайт Пітэра Фалька]
* [http://www.museum.tv/archives/etv/C/htmlC/columbo/columbo.htm Каломба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110804233153/http://www.museum.tv/archives/etv/C/htmlC/columbo/columbo.htm |date=4 жніўня 2011 }} ў энцыклапедыі тэлевізіі

[[Катэгорыя:Тэлесерыялы 1968 года]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя тэлесерыялы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра паліцэйскіх]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Лос-Анджэлес]]</text>
      <sha1>9c296rt7ti7o74cobykk2n3ajgec9zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блакітная дывізія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192003</id>
    <revision>
      <id>5157017</id>
      <parentid>5018376</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22773" sha1="l1uu71vltlsh86nz7fh8ef6byop8e8o" xml:space="preserve">{{Ваеннае падраздзяленне
|назва=250-я пяхотная дывізія вермахта&lt;br /&gt;«Блакітная дывізія» ({{lang-es|División Azul}})&lt;br /&gt;{{lang-de|250. Einheit spanischer Freiwilliger}}
|выява=[[Выява:Blue division.svg|150px]]
|подпіс=Нарукаўная нашыўка дывізіі
|гады=[[24 чэрвеня]] [[1941]] — [[10 кастрычніка]] [[1943]]
|краіна={{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Трэці рэйх]]&lt;br /&gt;{{Сцяг Іспаніі (1939-1945)}} [[Гісторыя Іспаніі#Іспанская рэспубліка|Іспанія]]
|падначаленне=
|у складзе=[[Выява:Balkenkreuz.svg|22px]] [[Вермахт]]
|тып=[[пяхотная дывізія]]
|уключае_ў_сябе=3 [[полк|палкі]], 8 [[батальён]]аў, {{nobr|1 [[дывізіён]]}}
|роля=
|памер=18 693 (ліпень 1941)
|камандная_структура=
|размяшчэнне=[[СССР]]
|мянушка=
|заступнік=
|дэвіз=
|колеры=
|марш={{lang-es|[[Tercios Heroicos]]}}
|талісман=
|рыштунак=
|бітвы=
[[Вялікая Айчынная вайна|Усходні фронт]]:
* [[Блакада Ленінграда]]:
** [[Ціхвінская абарончая аперацыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/05.html |title={{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117095051/ |date=17 студзеня 2012 }} ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА -&amp;#91; Военная история &amp;#93;- Крестовый поход на Россию |access-date=28 лютага 2014 |archive-date=17 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117095051/http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/05.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
** [[Ціхвінская стратэгічная наступальная аперацыя]]
** [[Аперацыя «Палярная Зорка»]]
*** [[Краснаборская аперацыя, 1943|Краснаборская аперацыя]]
|знакі_адрознення=
|цяперашні_камандзір=
|вядомыя_камандзіры=[[Агусцін Муньяс Грандэс]], &lt;br /&gt;
[[Эміліа Эстэбан-Інфантэс]]
}}
'''250-я дывізія іспанскіх добраахвотнікаў ''' ({{lang-de|250. Einheit spanischer Freiwilliger}}), больш вядомая як '''Блакітная дывізія''' ({{lang-es|División Azul}}, {{lang-de|Blaue Division}}) — дывізія з [[Іспанія|іспанскіх]] добраахвотнікаў, якія змагаліся на баку Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Намінальна лічачыся ўкамплектаванай членамі «[[іспанская фаланга|іспанскай фалангі]]», насамрэч «Блакітная дывізія» ўяўляла сабою сумесь салдат рэгулярных войскаў, ветэранаў грамадзянскай вайны і членаў фалангісцкай міліцыі. Была складзена паводле іспанскіх канонаў: чатыры пяхотныя палкі і адзін артылерыйскі.&lt;ref&gt;http://www.echo.msk.ru/programs/victory/703276-echo/ Мігель Фернандэс Бас — шэф бюро іспанскага агенцтва навін «EFE» у Маскве пра «Блакітную дывізію»&lt;/ref&gt;

== Узнікненне і асаблівасці падраздзялення ==
[[Франсіска Франка]], не жадаючы адкрыта ўцягваць Іспанію ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] на боку [[Адольф Гітлер|Гітлера]] і ў той жа час імкнучыся ўмацаваць [[іспанская Фаланга|рэжым Фалангі]] і забяспечыць бяспеку краіны, заняўшы становішча [[узброены нейтралітэт|ўзброенага нейтралітэту]], падаўшы Германіі на ўсходнім фронце дывізію добраахвотнікаў, якія пажадалі змагацца на боку немцаў супраць [[СССР|Савецкага Саюза]]. Дэ-юрэ Іспанія захоўвала нейтралітэт, у саюзнікі Германіі не ўваходзіла, і вайну СССР не аб'яўляла. Дывізія здабыла сваю назву з-за блакітных кашуляў — формы Фалангі.

Міністр замежных спраў [[Рамон Серано Суньер|Суньер]], аб'яўляючы 24 чэрвеня 41-га года пра фарміраванне «Блакітнай дывізіі», сказаў што СССР вінаваты ў іспанскай [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне]], у тым, што гэтая вайна зацягнулася, у тым, што былі масавыя растрэлы, што былі несудзебныя расправы. Па ўзгадненні з немцамі была зменена прысяга — яны прысягаліся не фюрару, а барацьбе супраць камунізму.&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/victory/703276-echo/ Мігель Бас — шэф бюро іспанскага агенцтва навін «EFE»]&lt;/ref&gt;
 
Матывацыі ў добраахвотнікаў былі розныя: ад жадання адпомсціць за загінулых у грамадзянскай вайне блізкіх, да (у былых рэспубліканцаў — яны, як правіла, і склалі асноўную масу перабежчыкаў на бок [[Савецкая армія|савецкага войска]]) жадання схавацца. Былі людзі, якія шчыра жадалі загладзіць сваё рэспубліканскае мінулае. Шматлікія кіраваліся карыслівымі меркаваннямі — ваенныя дывізіі атрымлівалі прыстойнае па тых часах дараванне ў Іспаніі, плюс дараванне нямецкае (адпаведна 7,3 пэсэты ад іспанскага ўрада і 8,48 пэсэтаў ад нямецкага камандавання ў дзень)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.
 
Былы старшыня братэрства дывізіі, які быў яе баец распавядаў пра свой шлях у яе шэрагі:
{{пачатак цытаты}}У мяне ідэалогіі не было ніякай. Я спакойна жыў пад Ціролем, прыляцеў самалёт савецкай вытворчасці, скінуў савецкую бомбу. І, хутчэй за ўсё, лётчык быў савецкі. Загінула ўся мая сям'я. Я паўтараю: мне вось у той момант было 14 гадоў. Да моманту пачатку вайны з Савецкім Саюзам мне было 17 гадоў. Вядома, я жадаў адпомсціць. І я паехаў у Расію вярнуць візіт ветлівасці.{{канец цытаты|крыніца=[http://www.echo.msk.ru/programs/victory/703276-echo/ «Блакітная дывізія» і іншыя іспанцы]}}
[[Выява:Regimiento Pimentel 2 Bat.jpg|thumb|150px|Сцяг 2-га Батальёна]]
[[13 ліпеня]] [[1941]] дывізія, якая налічвала 18 693 чалавека (641 афіцэр, 2272 унтар-афіцэры, 15 780 ніжніх чыноў)&lt;ref name=&quot;isp&quot;&gt;Дробзяко С. І., Романько О. В., Сямёнаў К. К. Замежныя фарміраванні Трэцяга рэйха. —М.:АСТ: Астрель, 2009 ISBN 978-5-271-23888-8&lt;/ref&gt;, адбыла з Мадрыду і была перакладзена ў Германію для пяцідзённай ваеннайй падрыхтоўкі на навучальным палігоне ў горадзе [[Графенвер]]. Першы камандуючы дывізіі быў ветэран грамадзянскай вайны Аўгусцін Муньяс Грандэс. Пачынальна з Польшчы дывізія прасоўвалася на фронт пешым маршам.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
Пасля гэтага яна была перададзена [[вермахт]]а ў якасці 250-й [[пяхота|пяхотнай]] дывізіі. За ўвесь час існавання дывізіі праз яе склад прайшло больш за 40 тысяч чалавек (па іншых крыніцах і адзнакам — больш за 50 тыс.).

== Баявыя дзеянні ==
Блакітная дывізія трымала абарону пад Ленінградам і лічылася ў савецкага камандавання слабым звяном. Аднак падчас аперацыі «[[Аперацыя «Палярная Зорка»|Палярная зорка]]» па вызваленні Ленінградскай вобласці, якая праводзілася на ўчастку фронту пад [[Чырвоны Бор, Тосненскі раён|Чырвоным Борам]] даўжынёю амаль у 60 кіламетраў, чатыры савецкія дывізіі (прыблізна 44 тысячы чалавек) і 2 танкавых палка не змаглі прадраць абарону іспанцаў (каля чатырох з паловаю тысяч чалавек). Савецкія войскі панеслі на гэтым участку вялікія страты.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;

Яшчэ ў Польшчы выявілася адмысловае стаўленне іспанцаў да дысцыпліны. Некалькі салдат сышло ў самаволку ў грамадзянай адзежы і былі затрыманы гестапа — з-за сваёй асмуглай знешнасці яны былі падобныя на яўрэяў. Таварышы вызвалілі сваіх пасля перастрэлкі.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
Пра дысцыпліну ў дывізіі кажа і такі факт:
{{пачатак цытаты}}…бургамістар ([[Ноўгарад]]а) Марозаў загінуў ад рук іспанскага салдата з «Блакітнай дывізіі». Улады арганізавалі выдачу малака цяжарным жанчынам. Штораніцы выстрайвалася чарга, у якую паволі сталі прыстройвацца салдаты «Блакітнай дывізіі». Яны мірна стаялі ўперамешку з цяжарнымі жанчынамі, не патрабуючы сабе лішняга. Атрымлівалі агульную норму і паважна выдаляліся. Але бургамістар Марозаў, абураны тым, што малака катастрафічна бракуе, неяк прыйшоў ва ўправу ў стане сярэдняга алкагольнага ап'янення і спусціў аднаго з іспанцаў з лесвіцы штурхялём пад зад. Пералічыўшы носам усе прыступкі, іспанец ускочыў і разрадзіў у галаву гарадскога магазін свайго пісталета…{{канец цытаты|крыніца=&lt;ref&gt;{{кніга
 |аўтар         = Ковалев Б. М.
 |загаловак      =  Нацистская оккупация и коллаборационизм в России. 1941—1944
 |адказны = 
 |спасылка        = 
 |месца         = М.
 |выдавецтва  = АСТ, Транзиткнига
 |год           = 2004
 |старонак       = 544
 |старонкі      = 41
 |isbn          = 5-17-020865-0
 |тыраж          = 5000
}}&lt;/ref&gt;}}

Гэта спалучэнне высокай баяздольнасці і разгільдзяйства было адзначана пасля бою ў Чырвоным Боры выказваннем генерала Гальдэра: {{цытата|Калі вы ўбачыце нямецкага салдата няголенага, з расшпіленай гімнасцеркай і п'янага, не спяшаецеся яго арыштоўваць — хутчэй за ўсё, гэта іспанскі герой.}} Гэтая фраза дагэтуль вісіць у клубе ветэранаў Блакітнай дывізіі ў Мадрыдзе.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;

Сярод ваенных дывізіі былі нярэдкія выпадкі пераходу на бок Чырвонага войска, не ў апошнюю чаргу з-за грубіянства ўласных афіцэраў і беднага сілкавання&lt;ref&gt;РГАСПИ. Ф. 17, Оп. 125, Д. 97. Л. 55-56. Гл. таксама: РГВА. Ф. 1372k, Оп. 3, Д. 1435—1452.&lt;/ref&gt;.

== Фінал баявога шляху ==
[[Выява:Spanische Legion 3 Bat.jpg|150px|thumb|[[Сцяг]] 3-га [[батальён]]а ([[бандэра|бандэры]]) іспанскага легіёна [[вермахт]]а]]
З-за моцнага замежнапалітычнага ціску [[Франсіска Франка]] [[20 кастрычніка]] [[1943]] прыняў рашэнне пра вывядзенне «Блакітнай дывізіі» з фронту і расфарміраванне падраздзялення. Шматлікія іспанцы, аднак, да заканчэння вайны засталіся ў атрадах нямецкага войска добраахвотна. Немцы, не жадаючы губляць патэнцыйных салдат, адкрылі шырокую прапаганду адносна ўступу добраахвотнікаў у «[[Нямецкі замежны легіён]]», які знаходзіўся, у адрозненне ад «Блакітнай дывізіі», вылучна пад нямецкім камандаваннем. Як правіла, усе яны былі ў войсках СС, якія ваявалі да самага канца.
У акружаным Берліне да капітуляцыі ваявала 7 000 іспанцаў.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;

=== Страты ===
[[Выява:Cementerio de la Almudena 04jul07 09.JPG|thumb|Манумент загінулым салдатам Блакітнай Дывізіі на могілкі Альмудэна.]]
За час баёў з [[Чырвоная Армія|Чырвоным Войскам]] Блакітная дывізія панесла наступныя страты:&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
* 4&amp;nbsp;957 забітых
* 8&amp;nbsp;766 параненых
* 326 згінулі бяз вестак
* 372 патрапілі ў палон (большасць вярнуліся ў Іспанію ў [[1954]] годзе).

Генерал [[Эміліа Эстэбан-Інфантэс]], які камандаваў «Блакітнай дывізіяй», у сваёй кнізе «Блакітная дывізія. Добраахвотнікі на Усходнім фронце» прыводзіць наступныя лічбы стратаў праціўніка, якія, хутчэй за ўсё, немагчыма праверыць: 14 тысяч — на [[Волхаўскі фронт|Волхаўскім фронце]] і 32 тысячы — на [[Ленінградскі фронт|Ленінградскім]] (зіма — вясна [[1943]] годзе). Іншыя лічбы, з той жа абмоўкай, прыводзіць Мігель Бас: дывізія знішчыла каля 17 тысяч савецкіх байцоў.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
 
У Франкіскай Іспаніі велізарным аўтарытэтам карысталася царква і рэлігія. Напрыклад, падчас савецкага артабстрэлу, некалькі снарадаў патрапілі ў цэнтральны купал [[Сафійскі сабор (Ноўгарад)|храма Святой Сафіі]] ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], і крыж пачаў звальвацца на зямлю. іспанскія сапёры выратавалі крыж, адрэстаўравалі падчас вайны, і ён быў адпраўлены ў Іспанію. У сямідзесятых гадах, яшчэ пры жыцці Франка крыж стаяў у Інжынернай акадэміі. Пад ім быў надпіс, што гэты крыж знаходзіцца на захоўванні ў Іспаніі і вернецца ў Расію, калі знікне бязбожны бальшавіцкі рэжым (пасля вайны савецкі рэжым абвінаваціў іспанцаў у рабаванні). Крыж вернуты ў 2004 годзе.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;

=== Далейшы лёс ===
Шматлікія былыя салдаты «Блакітнай дывізіі» зрабілі паспяховую ваенную кар'еру ў паваеннай Іспаніі.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* «Крестовый поход на Россию»: Сборник статей. — М.: Яуза, 2005. ISBN 5-87849-171-0
* Esteban-Infantes, E. «Blaue Division. Spaniens Freiwillige an der Ostfront. Aus dem Spanischen von Werner Haupt.» [[Гамбург]], 1958. {{ref-de}}
* Gerald R. Kleinfeld and Lewis A. Tambs. ''Hitler’s Spanish Legion: The Blue Division in Russia''. Southern Illinois University Press (1979), 434 pages, ISBN 0-8093-0865-7. {{ref-en}}
* Xavier Moreno Juliá. ''La División Azul: Sangre española en Rusia, 1941—1945''. Barcelona: Crítica (2005).{{ref-es}}
* Wayne H. Bowen. ''Spaniards and Nazi Germany: Collaboration in the New Order''. University of Missouri Press (2005), 250 pages, ISBN 0-8262-1300-6. {{ref-en}}
* Antonio de Andrés y Andrés — Artillería en la División Azul
* Eduardo Barrachina Juan — La Batalla del Lago Ilmen: División Azul
* Carlos Caballero &amp; Rafael Ibañez — Escritores en las trincheras: La División Azul en sus libros, publicaciones periódicas y filmografía (1941—1988)
* Fernando J. Carrera Buil &amp; Augusto Ferrer-Dalmau Nieto — Batallón Román: Historia fotográfica del II/269 Regimiento de la División Azul
* Juan Chicharro Lamamié — Diario de un antitanquista en la División Azul
* Jesús Dolado Esteban (etc) — Revista de comisario: el cuerpo de Intervención Militar de la División Azul 1941—1944
* Arturo Espinosa Poveda — Artillero 2º en la gloriosa División Azul
* Arturo Espinosa Poveda — ¡Teníamos razón! Cuando luchamos contra el comunismo Soviético
* Emilio Esteban-Infantes Martín — Blaue Division: Spaniens freiwillige an der Ostfront
* Miguel Ezquerra — Berlin a vida o muerte
* Ramiro García de Ledesma — Encrucijada en la nieve: Un servicio de inteligencia desde la División Azul
* José García Hispán — La Guardia Civil en la División Azul
* César Ibáñez Cagna — Banderas españolas contra el comunismo
* Gerald R. Kleinfeld &amp; Lewis A. Tambs — Hitler’s Spanish Legion: The Blue Division in Russia
* Vicente Linares — Más que unas memorias: Hasta Leningrado con la División Azul
* Torcuato Luca de Tena — Embajador en el infierno: Memorias del Capitán de la División Azul Teodoro Palacios
* Xavier Moreno Julia — La División Azul: Sangre española en Rusia 1941-45
* Juan José Negreira — Voluntarios baleares en la División Azul y Legión Azul (1941—1944)
* Ricardo Recio — El servicio de intendencia de la División Azul
* José Mª Sánchez Diana — Cabeza de Puente: Diario de un soldado de Hitler
* John Scurr &amp; Richard Hook — Germany’s Spanish Volunteers 1941-45
* Luis E. Togores — Muñoz Grandes: Héroe de Marruecos, general de la División Azul
* Manuel Vázquez Enciso — Historia postal de la División Azul
* Enrique de la Vega — Arde la Nieve: Un relato histórico sobre la División Azul
* Enrique de la Vega Viguera — Rusia no es culpable: Historia de la División Azul
* José Viladot Fargas — El espíritu de la División Azul: Possad
* Díaz de Villegas — La División Azul en línea.

== Спасылкі ==
* [http://www.feldgrau.com/InfDiv.php?ID=163 The 250. Infanterie-Division by Jason Pipes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624000945/http://www.feldgrau.com/InfDiv.php?ID=163 |date=24 чэрвеня 2016 }}
* [http://www.axishistory.com/index.php?id=3849 The 250. Infanterie-Division on the Axis History Factbook]
* [http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/05.html С. П. Пожарская. іспанская «Блакітная дывізія» на савецка-нямецкім фронце (1941—1943 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117095051/http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/05.html |date=17 студзеня 2012 }}
* [http://nsl-archiv.com/Tontraeger/Musik/Fremde-Sprachen/Soldatenlieder%20-%20Canto%20a%20La%20Division%20Azul%20(ES,%201m%2033s).mp3 Гімн Блакітнай дывізіі]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.fast-autos.net/diecast-cars-models/diecast-car-image-large/wwii-orig-spanish-emergency-money-blue-division-azul_220732400086.jpg Плакат Блакітнай дывізіі]

{{Узброеныя сілы Германіі ў ДСВ}}

[[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Замежныя добраахвотнікі вермахта]]</text>
      <sha1>l1uu71vltlsh86nz7fh8ef6byop8e8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5156899</id>
      <parentid>5156029</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5156899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="dbr4h6wcz9459lvgnjaphmezt6id99y" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Юзаф Міцкевіч|2026-06-21T08:13:21Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Брацкая магіла (Асінагарадок)|2026-06-20T19:40:19Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Абарончае дойлідства Беларусі (XIII—XVIII стагоддзі)|2026-06-19T14:42:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Вуліца Сечанава (Мінск)|2026-06-15T12:04:41Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Вуліца Свірыдава (Гомель)|2026-06-14T08:36:07Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Палац лёгкай атлетыкі (Гомель)|2026-06-14T07:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Юбілейная вуліца (Гомель)|2026-06-13T12:03:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Вуліца Кожара (Гомель)|2026-06-13T11:05:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Стадыён ільнокамбіната (Орша)|2026-06-13T06:54:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Орша)|2026-06-13T06:47:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Дзяржынск)|2026-06-13T06:25:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Стадыён СДЮШАР-8 (Гомель)|2026-06-13T06:09:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|РЦАП-Стайкі (стадыён)|2026-06-13T05:42:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Папернік (стадыён, Светлагорск)|2026-06-12T17:00:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Клецк)|2026-06-12T16:45:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Юнацтва (стадыён, Асіповічы)|2026-06-12T16:30:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Цэнтральны (стадыён, Рэчыца)|2026-06-12T16:20:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Хваля (стадыён, Пінск)|2026-06-12T16:09:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dbr4h6wcz9459lvgnjaphmezt6id99y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская міфалогія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194053</id>
    <revision>
      <id>5156847</id>
      <parentid>5044621</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114344" sha1="g598ebf9hjtqdeapc5u0xq6nltxi54l" xml:space="preserve">'''Беларуская міфалогія''' — сістэма [[міф]]аў і ўяўленняў пра навакольны свет. З’яўляецца адной са [[Славянская міфалогія|славянскіх міфалогій]] і — шырэй — адной з [[Праіндаеўрапейская рэлігія|індаеўрапейскіх]]. Уключае:

* [[Язычніцтва|язычніцкую]] міфалогію [[Балты|балтаў]] (якія жылі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Старажытны свет|Старажытнасці]] і ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]);
* язычніцкую [[Славянская міфалогія|міфалогію славян]];
* павер’і беларускіх сялян, якія можна сустрэць у вёсках нават сёння. Гэта: 1) [[Беларуская народная дэманалогія|вера ў духаў]] ([[хатнік]], [[багнік]], [[лясун]], [[пушчавік]], [[мара]] і інш), 2) «[[Народная Біблія]]» — напалову язычніцкія, напалову хрысціянскія легенды пра Бога, [[Чорт]]а, [[Багародзіца|Дзеву Марыю]], [[Хрыстос|Хрыста]]; язычніцкія сюжэты спалучаюцца ў іх з хрысціянскімі імёнамі; 3) паданні аб тым, адкуль з’явіліся пэўныя рэкі, азёры, назвы гарадоў, вёсак.

У вывучэнні беларускай шэраг праблем.

* Калі [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфалогіі грэкаў]] і [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаваў]] добра вывучаны, то пра беларускую амаль нічога не вядома — дайшло вельмі мала пісьмовых звестак.
* '''Шмат фальсіфікацый і «рэканструкцый»''' — у мінулым многія даследчыкі ([[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]], [[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Міхаіл Кацар]]) апісалі шмат сумнеўных бостваў, якіх на праўдзе ў беларускай міфалогіі ніколі не было, цяпер іх вылучаюць у асобную групу '''[[Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі|«кабінетных» багоў і духаў беларускай міфалогіі]]'''.

Беларуская міфалогія прыцягвае ўвагу беларускіх творцаў — пісьменнікаў і мастакоў. Ствараюцца літаратурныя творы, натхнёныя народнымі павер’ямі («[[Жаўнер і вужалка]]» [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алега Грушэцкага]], «Я, Сямён і барабашка» і іншыя).

== Крыніцы ==
Вылучаюць групы крыніц рознага часу, паходжання і верагоднасці:

* Апавядальныя крыніцы ([[летапіс]]ы, «словы», павучанні супраць [[язычніцтва]]).
* Археалагічныя матэрыялы ([[ідал]]ы, язычніцкія амулеты).
* [[Беларускі фальклор|Вусныя народныя творы]]: песні, легенды, [[Беларускія казкі|казкі]], замовы, балады, загадкі.
* Народныя павер’і пра духаў, пра ўладкаванне сусвету.
* Народная вышыўка (стылізаваныя выявы [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|сусветнага дрэва]], жаночых фігур, старажытныя сімвалы жывёл, багацця, ураджаю).
* Народная архітэктура — выявы Сонца, змяі, вады, агню на [[ліштва]]х.
* Побытавыя рэчы — выявы Сонца на каўшах, [[прасніца]]х.

=== Апавядальныя крыніцы ===
Сярэднявечныя крыніцы ([[Аповесць мінулых часоў]] (у тым ліку яе асобныя спісы, як [[Радзівілаўскі летапіс]]), [[Слова пра паход Ігараў]], павучанні супраць язычніцтва) напісаныя хрысціянамі. Язычніцкую міфалогію яны апісваюць вельмі коратка і пераважна з негатыўнага боку. Ад саміх язычнікаў не дайшло пісьмовых звестак, бо славяне ў свой дахрысціянскі час не не мелі пісьменства.

=== Археалагічны матэрыял ===
* Язычніцкія ідалы (фігуркі багоў, духаў, свяшчэнных жывёл). Шэраг ідалаў адносіцца да Сярэднявечча ([[слонімскі ідал]], [[Шклоўскі ідал|шклоўскі]], [[Грабавецкі ідал|грабавецкі]], [[Даўгінаўскі ідал|даўгінаўскі]]) і мог належыць славянам ці балтам. Некаторыя каменныя крыжы сёння ўшаноўваюцца ў вёсках як хрысціянскія, але маюць чалавекападобную форму і раней былі язычніцкімі ідаламі. У [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] такія крыжы завуцца «[[каменныя дзевачкі]]» (адсюль здагадка, што калісьці яны былі звязаны з нейкім жаночым боствам).
* Рэшткі язычніцкіх капішчаў ([[Мінскае капішча]], капішча ў Верхаўлянах, [[Ходасавіцкае свяцілішча]] і іншыя).
* Амулеты, якія насілі на шыі: фігуркі коней з салярнымі арнаментамі або фігуркі сякеры, якая была звязаны з культам [[Пярун]]а.
* Прадметы побыту з язычніцкімі арнаментамі, пераважна салярнымі (грабеньчыкі, кераміка).
&lt;gallery&gt;
Shklovsky idol.jpg|Шклоўскі ідал
Bućkowski idal front.Jpg|Буцькоўскі ідал ([[Буцькі]], Пружанскі раён), магчыма, пазней на ім высечаны крыж
&lt;/gallery&gt;

=== Вусная народная творчасць ===
Народныя легенды, песні, казкі ў Беларусі пачалі запісваць толькі ў ХІХ-ХХ стагоддзях. Сярод найболей выбітных этнографаў і фалькларыстаў: [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. Дабравольскі]], [[А. Кіркор]], [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], В. О. Невяровіч, [[А. К. Сержпутоўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманаў]], [[М. Я. Нікіфароўскі]], [[П. Шэйн]], [[Павел Пятровіч Дземідовіч|П. Дземідовіч]], [[К. П. Тышкевіч]], [[Я. Баршчэўскі]] і інш.

=== Народныя павер’і ===
Народныя вераванні ў духаў ([[лясун]], [[багнік]], [[пушчавік]], [[мара]], [[Балотнік (міфалогія)|балотнік]], [[стрыга]] і інш) маюць язычніцкае паходжанне. Таксама паводзіны і функцыі многіх багоў перанялі на сябе хрысціянскія святыя: [[Юрай|святы Юр’я]] — функцыі [[Ярыла|Ярылы]], [[Параскева Пятніца]] — функцы [[Мокаш]]ы, [[Святы Ілля (фальклор)|святы Ілля]] — функцыі [[Пярун]]а, а святыя [[Мікалай Цудатворац|Мікола]], Улас і Сцяпан — функцыі [[Вялес]]а.


== Язычніцкія багі ==
У [[Старажытны свет|Старажытнасці]] і [[Ранняе Сярэднявечча|Раннім Сярэднявеччы]] амаль усю [[Беларусь]] (акрамя [[Палессе|Палесся]]) насялялі [[балты]]. Назвы тапанімікі ([[Дзявочыя горы]], [[Мар’іна Горка]]), назва «перкуна кулька», якую давалі першабытным каменным сякерам у некаторых мясцінах Беларусі, — сведчыць, што ў балцкі час тут шанаваліся багі [[Дзіевас]], [[Маря]], [[Пяркунас]].

Увогуле сярод балцкіх багоў вядомыя [[Аўстра]] (багіня ранішняй зоркі), [[Лайма]] (багіня лёсу), [[Саўле]] (багіня сонца), [[Велс]] (бог хатняй жывёлы, багацця), [[Ашвьяняй]] (багі-блізняты, якія кіравалі калясніцай сонца), [[Вітаўтус]] (бог коней), [[Жаміта]] (багіня зямлі), [[Вакарэ]] (багіня вячэрняй зоркі) і інш. Усе яны маглі шанавацца старажытнымі балтамі Беларусі.

Са славянскімі багамі ўсё болей складана. Па крыніцах вядомы шэраг багоў усходніх славян ([[Вялес]], [[Пярун]], [[Мокаш]], [[Стрыбог]], [[Даждзьбог|Дажбог]], [[Сварог]], [[Ярыла]], [[Пераплут]] і іншыя) і заходніх ([[Белбог]], [[Чарнабог]], [[Яравіт]], [[Святавіт]], [[Ругевіт]], [[Трыглаў]], [[Провэ]] і іншыя). Але невядома дакладна, якіх багоў менавіта шанавалі на тэрыторыі Беларусі.

Паводле [[Дзмітрый Скварчэўскі|Дзмітрыя Скварчэўскага]], у Беларусі засталіся сляды (тапаніміка, паданні, назвах святаў) толькі двух славянскіх багоў — [[Вялес]]а і [[Пярун]]а, яшчэ, магчыма, [[Ярыла|Ярылы]]. Назвы Мокашава балота, Мокіш могуць быць слядамі культа багіні [[Мокаш]]. Акрамя таго, у замовах, прыказках, легендах, павер’ях засталося шмат персанажаў, якім маглі адпавядаць язычніцкія багі: [[Зара-Зараніца]], [[Маці-Зямля]], [[Увасабленне|увасабленні]] [[Сонца (беларуская міфалогія)|Сонца]], Месяца, багіня Доля (або Тры Долі). Але невядома, як звалі гэтых персанажаў у язычніцкі час, як выглядаў іх культ.

=== Вялес ===
{{main|Вялес}}
Бог хатняй жывёлы, палявання, багацця. Таксама бог смерці, замагільнай краіны, бог [[Зіма|зімы]]. Пасля прыходу хрысціянства яго функцыі перанялі: [[Мікалай Цудатворац|святы Мікола]] (як верылі ў народзе, ён даглядае коней), [[Юрай|святы Юр’я]] (які ахоўвае кароў), святы Сцяпан, [[Улас (фальклор)|святы Улас]] і іншыя. У Беларусі Вялес быў звязаны з культам камянёў. Ёсць меркаванне, што яму даўней былі прысвечаны камяні, сёння вядомыя пад назвамі Вол, Валы, Быкі, шматлікія Чортавы камяні, [[Сцёп-камень]], магчыма, [[Камень-кравец]] і інш&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Родныя вобразы. Вялес |url=http://rv-blr.com/dictionary/show/712 |accessdate=23 красавіка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180507022153/http://rv-blr.com/dictionary/show/712 |archivedate=7 мая 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Пярун ===
{{main|Пярун}}
Бог маланак і грому, ахоўнік князя і дружыны. Роднасці такім індаеўрапейскім багам, як [[Індыя|індыйскі]] [[Парджанья]], [[Хеты|хецкі]] [[Пірва]]. У [[Пракопій Кесарыйскі|Пракопія Кесарыйскага]] (6 ст.) згадваецца як вярхоўны бог [[Славяне|славян]]&lt;ref&gt;’’[[Пракопій Кесарыйскі]].'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_p/prkp3goty14.html Вайна з готамі. Кніга VII (кніга III Вайны з готамі)]&lt;/ref&gt;. Узначальвае [[Кіеўскі пантэон]], які князь [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімір]] пабудаваў у 980 годзе. Пасля прыходу хрысціянства яго рысы і функцыі пераняў святы [[Ілья (прарок)|Ілля-прарок]]. Як верылі ў народзе, ён рухаўся па небе на калясніцы і кідаў стрэлы-маланкі, каб біць імі чарцей&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4453 Родныя вобразы. Пярун]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Слова «пярун» і цяпер ёсць у [[Беларуская мова|беларускай мове]] як сінонім [[Маланка|маланкі]]. Знаходзячы каменныя сякеры, зробленыя [[Каменны век на Беларусі|першабытнымі людзьмі]], сяляне лічылі іх стрэламі Пяруна, якія той кідае на зямлю ў выглядзе маланак. Іх выкарыстоўвалі ў народнай магіі.

Як багі-грамабоі іншых [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх народаў]], Пярун выступае як змагар са змеем. У паданні пра [[Змееў камень]] ён [[Лукомскі цмок|забівае цмока]], пасля чаго пачынаюцца жудасныя дажджы, якія пагражаюць затапіць увесь свет. Гэта пераклікаецца з [[Індыя|індыйскім]] міфам пра бога-грамабоя [[Індра|Інду]] і яго ворага — змею [[Врытра|Врытру]], які трымае ў палоне воды, выклікаючы засуху. Калі ж Індра забівае яго, воды вызваляюцца, і пачынаюцца дажджы.

=== Мокаш ===
{{main|Мокаш}}
Багіня, вобраз якой навукоўцы звязваюць з [[ткацтва]]м, жаночымі рамёствамі ў цэлым, а таксама з ураджаем. Невядома, ці ўшаноўвалася яна на тэрыторыі Беларусі. Адзінкавыя прыклады тапанімікі (Мокашава балота, Мокіш) Зміцер Скварчэўскі лічыць недастатковай аргументацыяй&lt;ref&gt;[http://budzma.by/news/recenziya-na-knihu-yazychnictva-starazhytnykh-byelarusaw.html Рэцэнзія на кнігу «Язычніцтва старажытных беларусаў»]&lt;/ref&gt;. В. В. Іванаў і У. Н. Тапароў лічылі, што Макош была жонкай бога [[Пярун]]а, якую той ратаваў ад Змея{{sfn|Иванов, Топоров|1983|с=}}. Пасля прыходу хрысціянства функцыі Мокашы пераняла святая [[Святая Параскева|Параскева Пятніца]], якая таксама ахоўвала жанчын, што займаюцца прадзеннем і [[ткацтва]]м&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3533 Родныя вобразы. Мокаш]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Сумнеўныя багі ==

=== Доля (тры Долі) ===
{{Асноўны артыкул|Доля (міфалогія)}}
Багіня Доля не згадваецца ў пісьмовых крыніцах, але сляды яе культа шырока прадстаўлены ў вуснай творчасці, перадусім у [[Замовы|замовах]]. Часта выступае не як адзіная асоба, а ў выглядзе трыяды жаночых персанажаў («тры дзявіцы», «тры панны», «тры Дзевы Марыі»).
* «На сінім моры дуб зялёны, сядзіць тры дзявіцы. Адна віна варыць, другая ўрок знімая, a трэцяя на сіня мора адпраўляя…».
* « На моры, на акіяне стаіць дуб, пад тым дубам тры дзявіцы. То ж не дзявіцы — родныя сястрыцы…»
* «…пайду на сіняе мора. На сустрэчу мне тры родных сястрыцы: першая Мар’я, другая Дар’я, трэцяя Варвара».
* «…пайду я ў чыстае поле. Там сустрэну тры дзевіцы-красавіцы. Яны ідуць, залатыя замкі нясуць, — сярэбраныя ключы нясуць…»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Замовы / Уклад., сістэм. тэкстаў, уступ. арт. і камент.3-26Г А. Барташэвіч; Рэдкал.: А. С. Фядосік (гал. рэд.) і інш.— Мн.: Навука і тэхніка,1992.—597&lt;/ref&gt;.

Як заўважае [[Зміцер Скварчэўскі]], яны аналагічныя такім багіням, як [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскія]] [[норны]] (якія таксама сядзяць пад дрэвам і ткуць — у дадзеным выпадку нітку жыцця кожнага чалавека), [[Старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскія]] [[мойры]], рымскія паркі, [[Літоўская міфалогія|літоўскай]] багіні [[Даля]].

Магчыма, у кожнай з трох Доляў было сваё імя. Імаверныя функцыі багінь: вызначэнне лёсу чалавека, лекаванне ад хваробаў&lt;ref&gt;[https://zmicierbielapol.livejournal.com/181415.html Містэрыя крыві і глебы. Доля (тры Долі)]&lt;/ref&gt;.

=== Маці-Зямля ===
{{main|Маці-Зямля (беларуская міфалогія)}}

=== Персаніфікацыі Сонца, Месяца, Зорак ===
* [[Сонца (беларуская міфалогія)|Сонца]]. У Кіеве ў 980 г. стаяў ідал [[Даждзьбог|Дажбога]] — як мяркуецца, бога Сонца. Але ў Беларусі не знойдзена ніводнай згадкі пра гэтага бога. Таму невядома, якое боства адказвала за Сонца ў беларускіх славян. Балтам жа была характэрна Саўле — сонечная багіня. У беларускіх [[Калядныя песні|калядных песнях]] Сонца — жанчына і з’яўляецца жонкай [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], а зоркі — іх дзеці. У казках Сонца — мужчынскі вобраз. У [[Беларускія казкі|казках]] «Залатое пяро», «Тром-Сын Бязыменны» герой прыходзіць у палац, дзе жыве само Сонца, і тое адкрывае яму таемныя веды. Там жа высвятляецца, што Сонца кахае марскую дзяўчыну (у розных казках яе завуць Настасея-Прыгажуня, Дзеўка-Паланянка), якая плавае на лодцы па моры.
* Месяц. У калядных песнях Месяц апісаны як муж Сонца, «бацька» нябеснай сям’і.
{{Цытата|
: Яснае сонца — то жонка яго, 
:Ясны месяц — то сам гаспадар, 
:Што дробныя звёзды — то дзеткі яго, 
:Што цёмная хмарка — то жыта яго…
&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Зімовыя песні. Рэд. М.Я. Грынблат. Мінск: Навука і тэхніка, 1975. 736 с. (БНТ)&lt;/ref&gt;.}}
[[Літоўская міфалогія|Літоўцам]] характэрны міф, дзе Месяц (Mėnuo) і Сонца (Saulė) — муж і жонка. Але аднойчы Месяц закахаўся ў ранішнюю зорку (Aušrinė), за што бог Пяркунас пакараў яго: з таго часу Месяц расце і змяншаецца. У старажытных беларусаў, відаць, быў падобны міф. Яго рэха ёсць у народных песнях:
{{Цытата|
:Ходзіць, паходзіць месяц па небу, 
:Кліча ж, пакліча зару з сабою: 
:– Хадзем жа, зара, гдзе ж госпад жыве…
&lt;ref&gt;[http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57412/1/Аляксандр%20Васільчук.%20Матыў_нябеснай%20сям%27і%20_ў%20беларускім%20фальклоры.pdf Аляксандр Васільчук. Матыў нябеснай сям’і ў беларускім фальклоры]&lt;/ref&gt;.}}
Гэты міф, магчыма, народжаны рэальнай [[Астраномія|астранамічнай]] з’явай: раніцай ці вечарам, калі Сонца або яшчэ не ўзыйшло, або заходзіць, адбываецца збліжэнне на небе Месяца і ранішняй (ці вячэрняй) зары.
Месяц мог быць адным з найболей старажытных багоў. У адной замове сказана, нібы ён існаваў у самым пачатку свету: «…як начынаўся свет, было на свеці тры царыкі: первы царык — зялёны дуб у полі, другі царык — белы камень на моры, трэці царык — шырокі месяц на небі»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
* [[Зара-Зараніца]]. Згадваецца ў народных замовах, дзе лечыць ад хвароб, ратуе ад злых чараўнікоў: «Зара-зараніца, божжа памашніца, і Прачыстая маці, памажы памагаці…» (пачатак замовы ад зубнога болю)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Магчыма, да прыходу [[хрысціянства]] была багіняй.

=== Ярыла ===
[[Ярыла]] не згаданы ў сярэднявечных крыніцах, але фігуруе ў асобных рэгіянальных народных песнях і веснавых святах 18-19 стагоддзяў. У. Тапароў і Вяч. Іванаў лічылі, што гэты персанаж — рэха старажытнага бога вясны, прыроды і ўрадлівасці. З іншага боку ёсць думка, што гэта проста позні фальклорны вобраз. У Беларусі часта змешваўся з вобразам [[Юрай|святога Юр’я]], які, як і Ярыла, адказваў за вясну, цеплыню, а таксама даглядаў кароў і кіраваў ваўкамі. У народных песнях згадваецца як Юр’я, Юрыла…
{{Цытата|
:Падай, Юрыла, ключы і замкі
:Адамкнуці красну вясну,
:Красну вясну, цёпла лецейка,
:Цёпла лецейка, спела жыцейка!
&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.&lt;/ref&gt;.}}

=== Спарыш ===
[[Спарыш]] — персанаж, звязаны з добрым ураджаем. Павел Шэйн лічыў яго язычніцкім богам, аналагічным [[Балты|балцкаму]] [[Юміс]]у, аднак Д. Краўчанка з гэтым не згодны. «Спарышам» у Беларусі звалі падвоены каласок ці падвоенае зерне. Нейкі персанаж з імем Спарыш згадваецца ў народных песнях:
{{Цытата|
:Прыспары мне, Спарыш,
:І ў доме, і ў полі,
:І ў гумне, і ў двары,
:І ў клеці, і ў печы,
:І ў клеці карабом,
:І ў печы шрагом...
&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/5493 Родныя вобразы. Спарыш].&lt;/ref&gt;}}

=== Яшчар ===
[[Яшчар (бог)|Яшчар]] -- персанаж з такім імем згадваецца ў беларускай народнай гульні. Ён сядзіць на залатым крэсле і абірае сабе нявесту.{{Цытата|
:Сядзі, сядзі Яшчар,
:Гэй нам гэй!
:У залатым крэсле,
:У ляскавым кусце.
:Гарэшкі тлушча.
:Бяры сабе жонку.
:Каторую хочаш...
&lt;ref&gt;[http://galinaartemenko.livejournal.com/30752.html Гульня &quot;Яшчар&quot;]&lt;/ref&gt;.}}
Археолаг [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Барыс Рыбакоў]] меркаваў, што Яшчар — старажытны язычніцкі бог, а выбар нявесты ў гульні — гэта рэха выбару дзяўчыны дзеля прынясення ў ахвяру дадзенаму богу. Але многія даследчыкі лічаць гіпотэзу слабай. Былі спробы разглядваць персанажа народнай гульні як духа-продка, прашчура.

== Кабінетныя багі ==
{{Асноўны артыкул|Кабінетныя багі і духі беларускай міфалогіі}}
Кабінетныя боствы — персанажы, якіх, хутчэй за ўсё, ніколі не было ў рэальнай старажытнай міфалогіі. Даследчыкі або выдумалі іх, або памылкова рэканструявалі, няправільна зразумеўшы фальклорныя запісы&lt;ref&gt;[http://www.belhistory.eu/maksim-znak-mify-mifalogiya-i-mifolagi/ Максім Знак. Міфы, міфалогія і міфолагі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624170907/http://www.belhistory.eu/maksim-znak-mify-mifalogiya-i-mifolagi/ |date=24 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Жытняя баба]] — быццам бы багіня ўрадлівасці. Прапанавана [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскім]]. Няма падстаў меркаваць, што такі персанаж існаваў. «Бабай» у народзе звалі апошні зжаты сноп, які апраналі ў жаночую кашулю і хустку.
* [[Жыцень]] — прапанаваны П. Шпілеўскім як бог восені, ураджаю. Хутчэй за ўсё гэта памылкова зразумелы вобраз палевіка — духа палёў.
* [[Жэўжык]] — прапанаваны П. Шпілеўскім апякун рэк.
* [[Талака, багіня|Талака]] — гэтак звалася добраахвотная калектыўная праца сялян. П. Шпілеўскі вырашыў, што гэтае імя насіла багіня.
* [[Лазавік (міфалогія)|Лазавік]] — такі персанаж існаваў, але гэта быў дух, што жыў у лазе ля балота. П. Шпілеўскі памылкова апісаў яго як бога.
* [[Пасвіст]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бажок. Магчыма, выклікаў дрэннае надвор’е.
* [[Дзявоя]] — прапанаваная П. Шпілеўскім багіня дзявоцтва, апякунка незамужніх дзяўчын.
* [[Зюзя]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог зімы. Барадаты, з булавой, б’ючы якой па пнях выклікаў мароз. Магчыма, існаваў не бог, а дух з падобнымі функцыямі.
* [[Жыжаль]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог агню, які быццам бы жыў пад зямлёю. На самой справе «жыжам» матулі звалі агонь у размове з маленькімі дзецьмі.
* [[Паляндра]] — прапанаваная П. Шпілеўскім багіня смерці.
* [[Любмел]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог шлюбу.
* [[Знічка]] — паводле П. Шпілеўскага, ахоўніца магільнікаў, гаспадыня магільных духаў. Уяўлялася як хударлявая, тонкая бледная дзяўчына.
* Цёця — прапанаваная П. Шпілеўскім багіня ўраджаю і шлюбу.
* Лёля — спрэчная багіня веснавога абуджэння і кахання. Сцвярджалася, што ўяўлялі яе прыгожай, высокай і маладой дзяўчынай, апранутай у белую сукенку з вянком палявых кветак на галаве, яна быццам была вельмі шчодрая, кожнай вясною давала дзяўчатам вянкі, якія тыя захоўвалі да наступнай вясны.
* [[Бялун]] — прапанаваны А. Кіркорам вярхоўны бог, стваральнік свету, тоесны Белбогу. Пра слабасць гэтай гіпотэзы піша Максім Знак. Найхутчэй Бялун — змешванне рысаў двух духаў — палевіка і ахоўніка скарбаў.
* [[Шчадрэц]] — прапанаваны П. Шпілеўскім бог балявання, бяседы.
* [[Лада (міфалогія)|Лада]] — быццам бы багіня вясны, шлюбу і кахання. Сёння большасць даследчыкаў сумняваецца ў існаванні такой багіні ў славянскіх міфалогіях.
* [[Купала]] — персаніфікацыя свята Купалле; некаторыя даследчыкі лічылі его богам.
* [[Каляда]] — персаніфікацыя свята Каляды.

== Стварэнне свету (касмагонія) ==
Паколькі аб беларускай міфалогіі вельмі мала звестак, міф аб стварэнні свету не захаваўся. Яго фрагменты засталіся ў паданнях, песнях і казках, якія пачалі запісваць усяго 160—100 гадоў назад.

=== Агульныя індаеўрапейскія матывы ў народных песнях і паданнях ===
У адным паданні ([[Віцебская вобласць|Віцебшчына]]) спачатку не было зямлі, паўсюль стаяла «мёртвая вада», а пасярод яе — камень. [[Пярун]] пачаў кідаць маланкі па гэтым камні. Адскочылі тры «яскаркі» — жоўтая, белая і чырвоная. Яны трапілі ў першароднае мора. Тое ўскаламуцілася, зямля аддзялілася ад вады, утварылася суша, на якой завялося ўсё жывое, у тым ліку першы чалавек — Бай.

Матыў, калі агонь (ці іскры) падаюць на першародную ваду, і нараджаецца зямля, характэрны [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскім]] міфалогіям. У індыйскім міфе [[Агні]] (бог агню) пралівае сваю полымя на воды, ад чаго нараджаюцца зямля і неба. У іншым міфе [[Індыя|Індыі]] сонечны бог [[Вішну]] пралівае на ваду сваё семя; у вадзе нараджаецца яйка, з якога вылупляецца бог [[Брахма]]. Верхняя палова яйка робіцца небам, ніжняя — зямлёй. У [[Скандынаўская міфалогія|скандынаўскім міфе]] вогненная іскра сагравае каменную глыбу, і з яе вылупляецца велікан [[Імір]]. Пазней багі забіваюць яго, з цела гіганта яны будуюць зямлю, з крыві — рэкі і мора, з чэрапа — нябесны купал.

Гэты матыў сустракаецца і ў беларускіх калядных песнях.

{{Цытата|
:Ліпка ў чыстым полі стаяла
:І свечка гарэла,
:Іскра пала і мястэчка стала.
&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Зімовыя песні. Рэд. М.Я. Грынблат. Мінск: Навука і тэхніка, 1975. 736 с. (БНТ)&lt;/ref&gt;.}}

У адных індаеўрапейскіх міфах зямля і неба адразу нараджаюцца ў першародных водах, у іншых там нараджаецца персанаж (магутны бог, велікан, першачалавек), які пазней гіне, і з яго цела ўтвараюцца зямля, рэкі, камяні… Старажытным беларусам мог быць уласцівы другі варыянт. Так ці інакш, у песнях захавалася шмат матываў, дзе гіне нейкі персанаж, і ўсё наваколле ўтвараецца з яго цела, крыві, рук, ног, вачэй. У адной баладзе дзяўчына ўтапілася ў рацэ, і яе цела як бы «ператварылася» ў навакольны краявід:

{{Цытата|
:…Ты не еш, брацец, рыбы-бялугі, 
:Рыба-бялуга – да то цела маѐ.
:Не пей, брацец, з мора вады,
:А ў моры вада – да то кроў мая.
:Ты не еш брацец, ты малініцы,
:А малініца – да то губы мае.
:Ты не еш брацец, ты смародзіны,
:А смародзіна – да то глазы мае.
:Не збівай, брацец, зямчужнай расы, 
:Зямчужная раса – да то слѐзы мае. 
:Не тапчы брацец, шалковай травы, 
:Шалкова трава – то каса мая.
&lt;ref&gt;Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. С. 560.&lt;/ref&gt;.}}

Яшчэ ёсць баладны сюжэт, дзе малады хлопец ператвараецца ў явар (ці ў гару), яго валасы — у траву, пояс — у сцежку, хустка — у рэчку і г.д. Падобны матыў мы бачым:
* у індыйскім міфе, дзе велікан [[Пуруша]] быў прынесены ў ахвяру; з яго ног атрымалася зямля, з галавы — неба, з вока — сонца&lt;ref&gt;Гурскі А. І. Пазаабрадавая паэзія / А. І. Гурскі, Г. А. Пятроўская, Л. М. Салавей; навук. рэд. А. С. Фядосік. Мінск: Беларус. навука, 2002. 564 с. (Беларус. фальклор: жанры, віды, паэтыка; Кн.3)&lt;/ref&gt;;
* у літоўскім паданні, дзе Бог адсек галаву анёлу; з галавы атрымаўся Месяц, з цела — высокі прыгорак, з крыві — рэкі і азёры, з касцей — камяні.

=== Сюжэт «нырэц за зямлёй» ў беларускіх легендах ===
Апісаныя вышэй матывы характэрныя індаеўрапейскім народам. Матыў «нырэц за зямлёй» характэрны, у прыватнасці, фіна-уграм&lt;ref&gt;[http://www.witchmirror.ru/Mif/Finnoygr/all_born.html Сотворение мира в финно-угорской мифологии]&lt;/ref&gt;.
 
У Беларусі сустракаюцца паданні, паводле якіх спачатку быў акіян, без сушы. [[Чорт]] нырнуў углыб і прынёс з дна пяску, каб Бог пабудаваў сушу.

У адным паданні Бог ішоў па вадзе. Бачыць: плыве пузыр. Бог пытае: «Хто ты?». «Бог», — адказвае нехта з пузыра. — «Хто ж тады я?» — «А ты — над багамі Бог». Бог разарваў пузыр, адтуль вылез Чорт. Па загадзе Бога ён нырнуў у першародны акіян і прынёс пяску. Бог пабудаваў сушу. Але частку пяску Чорт схаваў за шчаку. Не вытрываўшы, ён урэшце пачаў плявацца тым пяском, утвараючы на маладой сушы горы і балоты&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/culture/belarusion-culture-tradition.html?page=7 Беларуская культурная традыцыя]&lt;/ref&gt;.

Хрысціянскія імёны з’явіліся ў персанажаў даволі позна. Сам сюжэт язычніцкі. Ён характэрны многім народам [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У [[Мардва|мардоўскім]] міфе за зямлёй нырае шайтан, а сушу з пяску будуе сонечны бог [[Чам-паз]]. У [[Ненцы|ненцаў]] гэта птушка люры і бог [[Нум]] адпаведна, у [[мансі]] — падземны бог Куль-Атыр і нябесны бог Нум-Торум… У міфе [[Сіў|індзейцаў сіў]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Дакота]]) за пяском нырае андатра, а сушу будуе павук Іктомі. Як лічыць [[Юрый Бярозкін]], «міф пра нырца» узнік у [[Каменны век|Каменным веку]], у Паўднёвай [[Азія|Азіі]]. І адтуль разам з першабытнымі міграцыямі быў разнесены па [[Еўразія|Еўразіі]] і трапіў у Паўночную Амерыку&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2007/324/10.pdf КОСМОГОНИЧЕСКИЕ СЮЖЕТЫ «НЫРЯЛЬЩИК ЗА ЗЕМЛЕЙ» И «ВЫХОД ЛЮДЕЙ ИЗ ЗЕМЛИ»]&lt;/ref&gt;.

=== Асілкі ===
У міфах многіх індаеўрапейскіх народаў да людзей Зямлю насялялі вяліканы, часты варожыя багам (грэчаскія [[тытаны]], скандынаўскія [[хрымтурсы]], індыйскія [[асуры]]). У Беларусі асколкі падобнага міфа захаваліся ў народных паданнях. Яны сцвярджаюць, што раней на зямлі жылі вяліканы («асілкі»), якія ростам былі як дрэвы ў лесе. Яны пракапалі азёры і рэкі, насыпалі горы, раскідалі [[валун]]ы па зямлі. Лютыя і дзікія, яны крыўдзілі жывёл, валілі дрэвы, кідалі камні ў неба, за што і былі знішчаны.

[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскі]] прыводзіць паданне, быццам нейкі час па зямлі хадзіў апошні асілак. Вялікан быў стары і сляпы, і таму насіў на плячах простага чалавека: той казаў яму, куды ісці. Але аднойчы асілак зачапіўся за прыгорак, упаў і разбіўся на кавалкі.

Паводле аднаго з паданняў, цяперашнія людзі былі б тым асілкам ростам па калена. А пазней будуць жыць зусім дробныя людзі, якія будуць ужо па калена цяперашнім&lt;ref&gt;Лобач В. А. Волаты ­и асілкі в легендах и преданиях Витебщины // Живая старина, № 3, 2014, М. Центр культурных стратегий и проектного управления — с. 24-28&lt;/ref&gt;.

=== Стварэнне людзей ===
[[Файл:5.díl html m7f5788f4.png|міні|180px|Кветка [[Мар’яннік]], таксама вядомая ў народзе як «браткі», «брат-сястрыца».]]
Язычніцкі міф пра стварэнне чалавека не захаваўся, але захаваліся яго магчымыя сляды ў фальклоры.

У беларускіх баладах і купальскіх песнях папулярны сюжэт: дзяўчына і хлопец закахаліся і ажаніліся; а потым, зразумеўшы, што яны — родныя сястра і брат, вырашаюць з гора ператварыцца ў кветку мар’яннік. З брата атрымаліся жоўтыя пялёсткі, з сястры — сінія.
{{Цытата|
:Пойдзем, братка, гарою,  
:Рассеемся травою.
:На браточку — сіні цвет, 
:На сястрыцы жоўценькі. 
:Будуць дзеці цвяты рваць,
:Будуць нас успамінаць… 
&lt;ref&gt;Балады. У 2-х кнігах, кн. 1 / Уклад., сістэматызацыя, уступ, артыкул і камент. Л.М. Салавей; Уступ,артыкул, уклад, і сістэматызацыя напеваў Т.А. Дубковай; Рэд. К.П. Кабашнікаў, В.І. Ялатаў. — Мн.: «Навука і тэхніка», 1977. — 784 с. (АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. Беларус. нар. творчасць). —49,0 др. арк.&lt;/ref&gt;}}
У гэтых песнях можа быць схаваны старажытны міфалагічны сюжэт. Брат («жоўты цвет») можа сімвалізаваць агонь і жыццё, а сястра («сіні цвет») — ваду і смерць&lt;ref&gt;Мадлевская Е. Л. Русская мифология. Энциклопедия. — СПб.: Мидгард, 2005. — 778 с.&lt;/ref&gt;.

Магчыма, гэты сюжэт — рэшта старажытнага індаеўрапейскага міфа. Яго рэха захавалася, напрыклад, у іранскім міфе. Бог [[Ахура Мазда]] стварыў першага чалавека, якога звалі [[Гаямард]]. Калі ён памёр, на тым месцы вырасла расліна рэвень. Праз 40 гадоў рэвень раздзяліўся, і з яго ўватыраліся два блізняты: брат Маш’я і сястра Маш’яна. У 15 гадоў яны ажаніліся, і ад іх дзяцей пайшоў увесь род чалавечы&lt;ref&gt;Сяргей Санько. Дуалістычныя касмагоніі і беларускія рэфлексы індаеўрапейскай блізнячай міфалогіі // Druvis, № 3, 2008&lt;/ref&gt;.

Сустракаюцца іншыя паданні, дзе Бог лепіць чалавека з гліны. У адным з іх [[Адам]] і [[Ева]] былі злеплены і пакладзены сушыцца. А каб да іх не дабраўся Чорт, Бог паставіў стварыў [[Сабака свойскі|сабаку]]. Сабака ў той час быў зусім голы, без поўсці. Хітры Чорт напусціў холад, каб сабака задрыжаў, а потым пакрыў яго футрам. Сабака падабрэў і пусціў Чорта да людзей, які іх адразу апаганіў. З таго часу людзі грэшныя.

Падобныя паданні сустракаюцца ў большасці славянскіх народаў. Як мяркуе Ю. Е. Бярозкін, у гэтым міфе хрысціянскія толькі імёны, а сюжэт узыходзіць да старажытнага індаеўрапейскага міфа, які ўзнік яшчэ ў Бронзавым Веку. Выглядаў ён меркавана так. Спачатку нябесны бог зляпіў людзей з гліны і паклаў сушыцца. Але конь разбіў гліняныя фігуркі, разумеючы, што аднойчы людзі запрагуць яго ў воз. Тады нябесны бог зляпіў людзей нанова і гэтым разам паставіў вартаваць сабаку&lt;ref&gt;''Березкин Ю. Е.'' [http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-210-4/978-5-88431-210-4_01.pdf Собака и лошадь: к реконструкции древней мифологии евразийских степей] // Зографский сборник, вып. 3. СПб.: МАЭ РАН, 2013. С. 5-37.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне свету (касмалогія) ==
Як старажытныя народы Беларусі апісвалі сусвет, невядома. Рэшткі міфічнай касмалогіі захаваліся ў позніх павер’ях, паданнях, песнях, казках і замовах. Яны малююць наступную карціну.

* Зямля плоская і стаіць на рыбе, якая плавае ў сусветным акіяне. У некаторых павер’ях зямлю трымаюць два, тры ці чатыры кіты. Калі яны паварушацца, зямля патоне ці згарыць у агні, бо ў сярэдзіне яе зіхаціць полымя&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;&gt;Зямля стаіць пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер’і / уклад., прадм., пераклад, бібл. У. Васілевіча. — Кн. 1. — Мінск: Беларусь, 2010. — 574 с.&lt;/ref&gt;.
* У цэнтры плоскай зямлі стаіць чароўная гара.
* На гары расце [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|Сусветнае дрэва]]. З-пад каранёў яго выцякаюць магічныя рэкі, а ў галінах жывуць чароўныя птушкі.
* Усяго існуе сем нябёс, мы бачым толькі ніжняе. На верхнім жыве Бог&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;.
* [[Вясёлка (беларуская міфалогія)|Вясёлка]] высмоктвае ваду з зямлі і дастаўляе на неба, адкуль тая зноў праліваецца дажджом. Вясёлка можа зацягнуць у сябе чалавека, які блізка да яе падбярэцца. Таму, пабачыўшы вясёлку, сяляне часта заганялі ў хату дзяцей&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;.
* [[Вецер (беларуская міфалогія)|Вецер]] — вялізны тоўсты чалавек з гусінай дзюбай замест рта, з якой ён моцна дзьмухае&lt;ref&gt;Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.&lt;/ref&gt;.
* Пад зямлёй таксама жывуць людзі, але слабыя і кволыя, бо там няма сонца. Яшчэ там шмат рэк і азёр, вада якіх магла б затапіць зямлю&lt;ref name=&quot;ReferenceD&quot;/&gt;.

=== Сусветная гара ===
Сусветная гара знаходзіцца ў цэнтры плоскай Зямлі; яе вяршыню насяляюць багі, духі, звышнатуральныя істоты. Падобныя вобразы ёсць у многіх індаеўрапейскіх міфалогіях (гара Алімп у грэкаў, гара Меру у індыйцаў і інш). Якой сусветная гара паўставала ў беларускай язычніцкай міфалогіі, невядома. Але пазнейшыя замовы, казкі, песні надзяляюць яе рознымі рысамі:

* У казках і замовах яна завецца па-рознаму: Вогненная, Кіпучая, Багарнейская, Крышталёвая, Сіяньская, Падвоблачная, Залатая…
* З яе вяршыні сцякаюць рэкі. У калядных песнях Бог (або [[Салавей звычайны|салавей]], [[Сокалападобныя|сокал]]) раняе слязу на вяршыню гары, і ад яе цячэ рака.
* У казках з гары сцякаюць чароўныя крыніцы жывучай і гаючай вады. Ад першай мёртвы ажывае, ад другой зарастаюць любыя раны. У замовах з-пад гары цякуць магічныя рэкі (малочная, крывяная і вадзяная) або лекавыя крыніцы («…стаіць гара высокая, там растуць дубы вячыстыя… там бяжыць вада цудоўная.»).
* Простаму смяротнаму не пад сілу дабрацца да чароўнай гары. У казках па жывую ваду пасылаюць крумкача ці воўка.
* Гару часта атачае вогненная рака («Ехаў [[Ісус Хрыстос|Cyc Хрыстос]] з Сіяньскія гары на сівом кані, чараз агнянную раку…»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;)
* На вяршыні гары стаіць прастол ці багаты ложак, на якім сядзіць то [[арханёл]] [[Міхаіл (архістратыг)|Міхаіл]], то [[Хрыстос]], то [[Багародзіца|Дзева Марыя]], то [[Юрай|святы Юр’я]]. Магчыма, у язычніцкай міфалогіі вяршыня гары было жытлом багоў. У адной замове «жыхар» вяршыні мае таямнічыя, не хрысціянскія рысы: на Сіяньскай гары стаіць хатка, у якой жыве «дзедзька-лябедзька» імем Аўдзейка, з жалезнай пугай; ён лекуе хваробы. У іншай замове на гары жыве маленькі старэнькі дзядок. Гэта пераклікаецца з [[Старажытнагрэчаская міфалогія|міфамі грэкаў]], дзе багі жылі на гары [[Алімп]].
* У некаторых паданнях [[Пекла]] з грэшнікамі знаходзіцца ўнутры гары. Магчыма, менавіта ў гары месцілася язычніцкая краіна мёртвых.
* У калядных песнях на вяршыні гары жывуць Сонца, Месяц і зоркі.
{{Цытата|
:Залата гара,
:А на той гарэ
:Церамок стаіць,
:А ў тым церамку
:Тры ваконечкі.
:Адно ваконца —
:Яснае сонца,
:Другое ваконца —
:Дробныя звёзды,
:Трэцяе ваконца —
:Ясны месяц. 
&lt;ref&gt;Зімовыя песні. – Мн., БНТ, 1972.&lt;/ref&gt;.}}

=== Сусветнае дрэва ===
{{main|Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)}}
Сусветнае дрэва, імаверна, знаходзіцца на вяршыні сусветнай гары. У казках яно фігуруе як [[дуб]], у замовах — як «явар зялёны», «дуб-старадуб», «іва зялёная», «ліпа Матруна», «ліпавы куст», «вярба» ці ўвогуле «два дубочкі», «дванаццаць дубоў».

У розных [[Замовы|замовах]] згадваюцца розныя рысы і дэталі, звязаныя з сусветным дрэвам:
* У дуба то сем, то дванаццаць вялізных галін («какатоў»). Часам ён увогуле без карэння, без галля ці карэннем уверх, галінамі ўніз.
* Ля дуба жывуць «тры дзявіцы», якія шыюць, ткуць, прадуць і лекуюць розныя хваробы. У іншых замовах замест іх — «баба без зуба», «старая бабка», якая забірае хваробы. У адной замове з явара выходзяць «сем дзевак».
* Ля дрэва стаіць прастол, а на ім сядзіць Гасподзь Бог (або [[Ісус Хрыстос|Іісус Хрыстос]]).
* На дрэве жыве «сізы арол» з залатой дзюбай, срэбранымі кіпцюрамі. Дзюбай ён вымае з цела людзей хваробы і нясе ў дальнія горы, у балоты…
* У галінах жыве арол (ці сарокі, вароны, крумкачы) без крылаў, без ног, без пер’я.
* Некаторыя замовы просяць святога Абрама і святога Адама узяць у чалавека хваробу і занесці «у сухі дуб», «дзе вецер не вее, дзе сонца не грэе».
* На галінах сядзіць шмат птушак, галоўная з іх — крумкач з меднымі крыламі, жалезнымі кіпцюрамі, стальной дзюбай.
* Ля дуба стаіць прыгожы багаты ложак, на ім ляжыць «магучы багатыр сівы воўк», уладар над усімі ваўкамі.
* Пад камянем ля дуба жыве [[Шкурапея|Змяя-Шкурапея]], над усімі змеямі гаспадыня. У адной замове на вярбе стаіць ложак, у тым ложку — «красная дзявіца Васіліса», якую слухаюцца ўсе змеі.

Сусветнае дрэва сустракаецца ў многіх міфалогіях. Скандынавы верылі ў ясень [[Ігдрасіль]], у галінах якога знаходзяцца [[Сонца]], [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] і [[Зорка|зоркі]], а карані сыходзяць у падземную краіну мёртвых. Падобныя дрэвы характэрны традыцыям многіх [[Шаманізм|шаманскіх]] народаў. Сусветнае дрэва — касмічная вось, якая пранізвае і злучае 3 ярусы: неба, свет людзей і падзямелле. Магчыма, героі старажытных беларускіх міфаў узбіраліся па ім на неба, да багоў. Блізкія матывы захаваліся ў шаманізме сібірскіх народаў. У беларускай казцы дзед узбіраецца на неба па гарохавым дрэве, якое вырасла да самых аблокаў. Ён знаходзіць там хатку, якая ўся зроблена з ежы: печ з тварагу, сцены блінамі абклеены і г.д. У хаце жывуць тры казы: аднавокая, двухвокая і трохвокая. Часам на вяршыні сусветнага дрэва героя чакае магутны вораг. У беларускай казцы «Таратурка» герой узлазіць на вялізную сасну, на якой жыве «дзядок з нагаток — барада з лакаток», які забівае людзей з «пушкі-пасвістушкі».

=== Вырай ===
{{main|Вырай}}
Вырай — чароўная краіна на поўдні, ля самага сонца. Там вечны дзень і вечнае лета. У Вырай адлятаюць птушкі на зіму. Дарогу туды ім паказвае [[Млечны Шлях]], які беларусы ў даўніну звалі «Гусіная Дарога». Яшчэ ў Вырай адлятаюць душы памерлых людзей.

== Духі, дэманы, пачвары ==
{{main|Беларуская народная дэманалогія}}

=== Духі лесу ===
* [[Лясун]] — старац з бледным тварам. Кіруе ваўкамі, нібы пастух&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3103 Лясун]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;. З завостранай галавой, «як усе нячысцікі», часта з адным вокам.
* [[Пушчавік]] — найболей злосны лясны дух. Вялікан, вышэйшы за дрэвы ў лесе&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4393 Пушчавік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191029074933/http://rv-blr.com/dictionary/show/4393 |date=29 кастрычніка 2019 }} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Гаёвы Дзед]] (Гаюн) — гаспадар гаёў. Галава чалавечая, а цела — мядзвежае, пакрытае поўсцю. Строгі, назірае за лесам&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/932 Гаёвы Дзед]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Гаёўкі]] — прыгожыя дзяўчыны, але на зіму ўсё іх цела, акрамя галавы, зарастае звярынай поўсцю. Добрыя істоты, іх любіць усё жывое&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/802 Гаёўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311080420/http://rv-blr.com/dictionary/show/802 |date=11 сакавіка 2022 }} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Зазоўка]] — прыгожая дзяўчына, не носіць адзення, заманьвае людзей у лясны гушчар&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1742 Зазоўка]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Вужалкі]] — дочкі Вужынага Цара. Дзяўчыны са змяінымі хвастамі замест ног. Іх заўсёды ахоўвала шмат змей — слуг Вужынага Цара&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/622 Вужалкі]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.

=== Духі балота ===
 
* [[Балотнік (міфалогія)|Балотнік]] — тоўсты, без вачэй, брудны. Заманьвае да сябе людзей. У адрозненні ад іншых дэманаў, нават не баіцца маланак&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/104 Балотнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Багнік]] — жыве ў багнах, ніколі не выходзіць на паверхню. Яшчэ бруднейшы, чым Балотнік. Баіцца асушэння балот, або калі гараць тарфянікі&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/99 Багнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Аржавень]] — тоўсты, брудна-руды, з тонкімі нагамі. Жыве ў балотах з іржавымі плямамі з-за растворанай у вадзе жалезнай руды&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/79 Аржавень]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Лазавік (міфалогія)|Лознік]] (Лазавік) — маленькі дзядок з адным вокам на ілбе, пасярэдзіне. Жыве ў хатцы ў лазе ля балот. Калі чалавек тоне ў балоце, то ратуецца, хапаючыся за лазу. Лічыцца, што гэта яму дапамог Лознік&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/2993 Лазавік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.

=== Духі рэк, азёр ===
[[Файл:Kazimierz Alchimowicz Water nymph.jpg|міні|[[Казімір Альхімовіч]]. [[Свіцязянка (карціна Казіміра Альхімовіча)|Свіцязянка]], 1898—1900.]]
* [[Русалка|Вадзяніцы]] (русалкі) — прыгожыя дзяўчыны, якія жылі ў рэказ і азёрах, заманьвалі туды людзей і тапілі. На Русальны тыдзень выходзілі з вады, сяліліся ў палях, сярод жыта. Лічылася, нібы зямля, дзе русалкі бегалі, набывае вялікую ўрадлівасць, дае добрыя ўраджаі (што звязвае іх з культам старажытных багінь урадлівасці). У канцы Русальнага тыдня трэба было правесці русалак назад у рэкі і азёры, выгнаць з палёў. Людзі ішлі працэсіяй і спявалі адмысловыя песні.
{{Цытата|
:Правяду русалачку да бору, 
:А сама вярнуся дадому, 
:Штоб русалачка па жыту не хадзіла 
:Да нашага жыцечка не ламіла…
&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4853 Родныя вобразы. Русалкі.]&lt;/ref&gt;}}
* [[Вадзянік]] — уладар рэк і азёр. Выглядаў то як стары дзед з доўгай барадой, то як гарбаты дзед з нагамі каровы і хвастом&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/162 Вадзянік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Азярніцы]] — жывуць у возеры Чорнае, ля в. Брусы. Жанчыны з цёмнай скурай і зялёнымі валасамі. Замест крыві ў іх вада. Зацягвалі людзей у возера.
* [[Баламуцень]] — вадзяны дух. Галава як жбан, вялізны жывот, тонкія рукі і ногі. Любіць жанчын, крадзе іх і забірае да сябе ў ваду.

=== Духі хаты, поля, урадлівасці ===
 
* [[Хатнік]] — увасабленне памерлых продкаў.
* [[Хлеўнік]] — дух, які жыве ў хляве. Даглядае коней і кароў (лашчыць, чысціць, корміць). Калі жывёла яму не падабаецца, можа крыўдзіць яе, выдзіраць валасы, кудлаціць грыву. Любіць кароў і коней, менш — авечак і зусім не любіць свіней і коз&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6103 Хлеўнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Пуннік]] — жыве ў пуні (будынку, дзе захоўвалі сена). Маленькі чалавечак, калматы, больш падобны на бярэмак сена. Пужае дзяцей&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4383 Пуннік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Хут]] — дух; атрымаўся з душы маленькага дзіцяці, якога калісьці забіла маці. Вясёлы, любіць шкодзіць. На Купалле, на вяселле, на Троіцу яму ставілі яечню, кажучы: «Хут, хут, ідзі сюды, дам яечаньку, абарачаньку!». Калі яго карміць, Хут будзе прыносіць шчасце і дабрабыт, цягаць у дом грошы са схаваных кладаў&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6143 Хут]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Сёрбай]]
* [[Ёўнік]] — дух, жыве ў ёўні, у печы ці на печы. Увесь чорны ад дыму, з пылаючымі, нібы вуголлі, вачыма. Даглядае печ, але, раззлаваўшыся, можа спаліць хату&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1512 Ёўнік]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Раёк (Беларуская міфалогія)|Раёк]] (Рай) — відаць, прыносіў багацце, дабрабыт. Згаданы ў песнях («Ішоў Раёк, // Ішоў у наш дварок…»). У абрадах і песнях людзі запрашалі яго ў свой двор&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/4703 Раёк]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Пячурнік]]
* [[Лазнік]]

=== Духі хваробы, смерці, бедстваў ===
* [[Белая Баба]] — смерць. Маладая жанчына ў белым адзенні. Адкідвае вэлюм, паказваючы свой мёртвы твар з заплюшчанымі вачыма, што прадказвае чалавеку хуткую смерць&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/5343 Белая Баба (Смерць)]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Чорная Баба]] — увасабленне смерці. «Мятла» (магчыма, віхор) з’яўляецца ў небе і ператвараецца ў Чорную Бабу. Калі яна намалюе крыжык на дзвярах — у той хаце ўсе памруць.
* [[Кадук]]
* [[Мара]] — паводле розных павер’яў, то страшная жанчына, то злы калматы карлік, які душыць людзей у сне. Калі прачнуцца — Мара знікне.
* [[Начніцы]] — жанчыны, якія пужалі дзяцей і давалі ім выпіць малака са сваіх грудзей (але то было не малако, а атрута). Ноччу лазалі па дрэвах і высмоктвалі птушыныя яйкі&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3643 Начніца]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Апівень]] — маленькі нячысцік, хаваецца на застоллях і прымушае людзей выпіць паболей. Убачыць яго можна толькі ў добрым падпітку.
* [[Паморак]] — меў выгляд то старой бабы, то калматага дзеда з адным вокам, то маладой жанчыны, то сабакі ці ката. Прасіў селяніна правезці яго на возе да вёскі ці пераправіць праз раку. А калі сяліўся ў вёсцы, там пачыналі паміраць людзі і жывёлы.
* [[Змора]]
* [[Падвей]] — чароўны віхор (вецер), які можа скруціць чалавеку галаву, руку ці нагу. Звычайны падвей выклікалі чараўнікі&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3823 Падвей]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Касны]]

=== Духі, небяспечныя для дзяцей ===
* [[Жалезная баба]] — жанчына нізенькага росту, з вялізнымі жалезнымі грудзямі. Дзяцей, якія ходзяць у поле, хапае жалезным круком і таўчэ ў жалезнай ступе.
* [[Жалезны чалавек (міфалогія)|Жалезны чалавек]] — жалезны асілак, жыве ў лесе ці на балоце, ахоўвае свае ўладанні.
* [[Хапун]] — дзядок, які лётаў і краў дзяцей. Ніхто не мог ўцячы, ніхто не ведаў дарогі да Хапунова жытла. А калі скрадзеныя дзеці вырасталі, яны самі рабіліся хапунамі, у іх вырастала барада па калена.
* [[Стрыга]] — высокая страшная жанчына. Крадзе чужое дзіця а замест яго пакідае маленькага плаксівага нячысціка.
* [[Цыгра]]

=== «Каралі» жывёл ===
* [[Шкурапея|Змяя-Шурапея]] — уладарка ўсіх [[Змяя|змей]]. Калі кагосьці кусала змяя, яе прасілі ў замовах вылекаваць хворага. Паводле замоў, жыла ля [[Сусветнае дрэва (беларуская міфалогія)|Сусветнага дрэва]], у цэнтры свету.
* [[Вужыны Цар]] (Вужыны Кароль) — вялізная змяя з залатой каронай. Восенню вядзе ўсіх вужоў у змяіны Вырай.
* [[Варгін]]
* [[Рыбін Цар]] — уладар усіх рыб, які пераганяе касякі з аднаго возера ў другое. Ніхто яго не бачыў і не ведае, як ён выглядае.

=== Нячысцікі ===
 
* [[Пякельнікі]] — чэрці, маюць выгляд напалову казіны, напалову сабачы. Палілі грэшнікаў у Пекле гарачай смалой і серай, якая лілася з іх ноздраў. Камяні, якія яны глыталі, адразу расплаўляліся.
* [[Хіхітун]] хаваецца ў чалавека за спінай. Калі з ім павінна здарыцца бяда, хіхітут тоненька смяецца: «Хі-хі, хі-хі…». Калі ў гэты момант рэзка абярнуцца, яго можна ўбачыць.
* [[Шэшачкі]] — маленькія гарэзлівыя чорцікі, не злыя, але часта робяць дробную шкоду.
* [[Прахі]]
* [[Паветрыкі]] — нячысцікі, якія лётаюць роем і дзеля забавы забіваюць людзей або жывёл. Паводле розных аповедаў, жывуць ці то ў паветранай вышыні, ці то ў багнах, ці то ў балотах&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/82175.html slounik.org: Паветрыкі]&lt;/ref&gt;.
* [[Кладнік]]
* [[Шатаны]] — хмурыя, гультаяватыя чэрці. Рэдка шкодзяць, любяць адзіноту, бесталкова швэндаюцца па свеце&lt;ref&gt;Чароўны свет: з беларускіх міфаў, паданняў і казак / рэд. Г. П. Пашкоў; маст. В. П. Славук — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П.Броўкі, 2008&lt;/ref&gt;.

== Ведзьмы і чараўнікі ==

=== Ведзьмы, чараўніцы ===
Лічылася, што жаночая магія слабейшая за мужчынскую.
* Ведзьмы выглядалі або як вельмі прыгожыя дзяўчыны, або як жудасныя старыя бабы, з лішнім радам зубоў, з лішнімі пальцамі на руках ці нават з хвастом. Некаторыя ведзьмы захоўвалі вечную маладосць з дапамогай адвару з сэрца лісы і печані коткі.
* Ведзьма магла ператварыцца ў жабу (каб высмоктваць малако ў чужых кароў), у чорную котку, ласку, кабылу ці ў вогненнае кола (якое само кацілася па зямлі).
* Магла ператварыць іншага чалавека ў воўка, крумкача, сабаку, вераб’я.
* Магла лётаць па небена лаўцы, на веніку або на казле, на ваўку, на мядзведзі. Ведзьмы з ваколіц Мсціслава ператвараліся ў крылатых жывёл і ляцелі на Лысую гару, што знаходзіцца паблізу.
* У Рэчыцы верылі: засуху наганяюць ведзьмы. Яны зачыняюць дождж у гаршках і не пускаюць яго да людзей &lt;ref&gt;Васілевіч, У. Зямная дарога ў вырай: беларускія народныя прыкметы і павер’і / У. Васілевіч / уклад., прадм., перакл. у паказ. У. Васілевіча. — Кніга 3. — Мінск: Беларусь, 2010. — 717 с.&lt;/ref&gt;.
* На [[Купалле]] ведзьмы ўвогуле рабіліся асабліва магутнымі: знішчалі ўраджаі, псавалі кароў. Таму ў купальскім агні часта спальвалі саламяную фігуру ў выглядзе «ведзьмы», каб пазбавіць сапраўдных ведзьмаў магічнай сілы. Гэта адлюстравана ў купальскіх песнях.
{{Цытата|
:Кладзіце агні вялікія,
:Божа наш!
:Паліце ведзьму лятучую,
:Каб яна па полі не лятала,
:Каб яна заломаў не ламала,
:Каб яна па хлявах не хадзіла... 
&lt;ref&gt;[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r11p21.html Мясцовы фальклор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180601001735/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r11p21.html |date=1 чэрвеня 2018 }} // Сайта &quot;Край Магілёўскі. Культура. Мастацтва. Літаратура&quot;&lt;/ref&gt;}}

=== Чараўнікі, калдуны ===
Чараўнікі і калдуны, у адрозненні ад ведзьмаў, кіравалі сіламі прыроды: выклікалі ваўкоў, змей, пчол, разганялі хмары, насылалі град. Паводле легенды, чарадзей Рымар, калі яго дзеці патапіліся ў возеры, з гора накрыў крыніцу патэльняй, а сам ператварыўся ў валун, які яе прыдушыў. Крыніца перасохла, а разам з ёю і возера.

Як паведамляе фалькларыст А. Шлюбскі, чараўнікі звычайна высокія, маўклівыя людзі, фізічна дужыя, з вялікай сям’ёй, паважаныя ў народзе &lt;ref&gt;Шлюбскі А. Л. Матар’ялы да вывучэньня фольклёру і мовы Віцебшчыны. Ч.11. Менск: Выданьне інстытуту беларускае культуры у Менску, 1928.&lt;/ref&gt;.

== Ваўкалакі ==

== Іншыя міфічныя вобразы ==

=== Зачараваныя князёўны ===
{{main|Зачараваныя князёўны}}
Дзяўчыны, часта каралеўскага, княжацкага ці панскага роду, чый палац быў паглынуты зямлёю ці затоплены возерам шмат стагоддзяў назад. Сама яна з таго часу блукае па месцы трагедыі, нібы прывіды.

=== Папараць-кветка ===
{{main|Папараць-кветка}}
[[Файл:Kupalle_%28silver_coin%29r.gif|thumb|Папараць-кветка на памятнай манеце [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]]]]
Чароўная кветка, якая быццам бы з’яўляецца на папараці ў [[Купалле|Купальскую ноч]]. Хто знойдзе яе, пачне разумець мову жывёл і раслін, бачыць у зямлі схаваныя клады. Папараць-кветку ахоўвала нячыстая сіла&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/3993 Папараць-кветка]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.

=== Цмок ===
{{main|Цмок}}
[[Файл:Pokatigoroshek (silver) rv.gif|thumb|left|Цмок на памятнай манеце «Пакацігарошак» [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]].]]
Цмок (смок) — вялізны змей, часта шматгаловы.
* У народных баладах і некаторых казках («Медзяны воўк») людзі плоцяць цмоку «даніну» — аддаюць дзяўчын, якіх той з’ядае. У баладах цмока забівае [[Юрай|святы Юр’я]]. У казцы «Медзяны воўк» «смок» частуе хлопца Іваньку вадой, якая змяньшае сілу, а сам збіраецца піць тую, якая сілу павялічвае. Але дзяўчына, якую «смок» думае з’есці, мяняе бочкі месцамі. І ў выніку памацнелы Іванька збівае аслабеламу «смоку» ўсе 12 галоў.
* У іншай групе казак цмок (ці «смок») жыве за вогненай ракой, праз якую пераязджае па мосце. Герой пачаргова перамагае трох цмокаў, у якіх па 6, 9 і 12 галоў.
* Паводле фалькларыста [[Міхал Федароўскі|М. Федароўскага]], цмок — найстарэйшы звер у свеце. Жыве ці то ў лесе, ці то ў небе на аблоках. Кіпцюры ў яго нібы сярпы, і ён можа каго заўгодна пасекчы імі, як мячом&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/82196.html slounik.org: Цмок]&lt;/ref&gt;.
* Часта цмок апісваецца як маленькая шкодная змяя. У [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] верылі, што цмок — «вужака», які прабіраецца ноччу да каровы ў [[хлеў]] і п’е яе [[малако]]. Трэба злавіць цмока ноччу і пасекчы лапатай, як звычайную змяю.
* Яшчэ верылі, нібы, калі знайсці яйка, якое знёс чорны певень, і вынасіць яго пад пахай, з яйка вылупіцца цмок. Ён будзе шукаць клады і насіць золата свайму гаспадару.

=== Багатыркі, асілкі ===

=== Скарбы і іх ахоўнікі ===

== Культ жывёл і раслін ==

=== Птушкі ===
* [[Белы бусел|Бусел]]. Калі побач жыве бусел, то ў хаце будуць багацце, радасць і шчасце. Паводле паданняў, бусел — былы чалавек, таму ў яго ёсць хрысціянская душа. Аднойчы Бог сабраў у мех усіх [[Жабы|жаб]], [[Змеі|змей]] і іншую брыдоту і загадаў чалавеку утапіць іх у рацэ. Але чалавек не вытрымаў і развязаў мех. Гады распаўзліся па зямлі. За тое Бог ператварыў чалавека ў бусла: будзеш птушкай, пакуль усіх змей ды жаб зноў не паловіш. Бусел звязаны і са смерцю, з краінай мёртвых. У казках ён адносіць чалавека-калеку да мора (па сутнасці, у зону мёртвых); вада таго мора лечыць любыя раны, але чалавеку вельмі цяжка вярнуцца адтуль назад.
* [[Лебедзь]] у міфалогіі і фальклоры — сімвал прыгажосці, хараства, але разам з тым жалобы, трагедыі, смерці.
* [[Певень]] — светлая птушка, увасабленне жыцця, сонца, шчасця і дабрабыту.
* [[Ластаўкавыя|Ластаўка]] — як і бусел, «святая», «чыстая» птушка. У народзе лічылі, быццам ластаўкі не адлятаюць на зіму ў Вырай, а зімуюць у мёрзлай вадзе, а вясною зноў адтайваюць.
* [[Зязюля звычайная|Зязюля]]. Лічылі, нібы зязюля ў дзень Пятра (12 ліпеня) ператвараецца ў каршуна. У народзе казалі: «Да Пятра куе, а пасля Пятра курэй дзярэ».
[[Файл:Alauda arvensis 2.jpg|міні|210px|[[Жаўрук палявы]]]]
* [[Жаваранкавыя|Жаўрук]] (жаўранак). Лічылася, што ён прылятае з Вырая першым, што ён прыносіць вясну. У адной з песень ён кажа, што прагоніць зіму:
{{Цытата|
:— А я тыя крыгі крыламі разаб'ю, 
:А я тыя марозы нагамі растапчу».
&lt;ref&gt;Гілевіч, 1974, с. 68. Зап. Н. Лабуда ў в. Бакуны Пружанскага р. ад Пстыга.&lt;/ref&gt;}}

=== Звяры ===
* [[Воўк]] звязаны замагіллем. У казках ён можа бегаць туды, куды зачынены ход смяротным — напрыклад, на край свету, дзе цячэ крыніца жывой вады. У чарадзейных казках воўк — хітры і мудры, у казках пра жывёл — дурны: яго падманваюць то [[Лісы|ліса]], то [[вол]]. У народзе воўка часта звалі «люты». У яго гонар месяц [[люты]] атрымаў сваю назву{{няма АК|17|05|2023}}.
* [[Заяц]]
* [[Каза]] — сімвал багацця і добрага ўраджаю. Таму на [[Каляды]] нехта апранаўся казой і танцаваў. Паводле каляднай песні,
{{Цытата|
:Дзе каза ходзіць — там жыта родзіць. 
:Дзе каза нагой — там жыта капой. 
:Дзе каза хвастом — там жыта кустом.
&lt;ref&gt;Кухаронак, Т.І. Маскі ў каляднай абраднасці беларусаў / Т.І. Кухаронак – Мінск: Ураджай, 2001.&lt;/ref&gt;}}

Але ў казках каза ці казёл — часта злы і хітры персанаж. У казцы «Козы» казёл-барада адбірае ў лісы яе хату, усіх пужае і нікога не пушчае. Урэшце пеўнік праганяе казла жалезнай касой.

=== Насякомыя, паўзуны і іншыя ===
* [[Пчала]]. Паводле падання, пчолы ўтварыліся са слёз дзяўчыны, якая плакала, седзячы на камні сярод сіняга мора. Пчала лічыцца свяшчэннай, «божай» істотай. У казцы «Каваль» пчолка прыводзіць героя на чароўную гару, з вяршыні якой л’ецца жывая вада. У народных песнях яе заклікалі ўзяць залатыя ключы і адамкнуць лета, каб яно прыйшло на зямлю.
{{Цытата|
:Ты пчолка ярая,
:Ты вылецець за мора…
:Ты вынесі ключыкі,
:Ключыкі залатыя…
:Адамкні лецейка,
:Лета цёплае…
&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.&lt;/ref&gt;}}
* [[Вуж]]. У некаторых павер’ях вужы — добрыя істоты, яны быццам прыносяць поспех і багацце.
* [[Жаба]]. Лічылася, нібы «жабін яд» мацнейшы за змяіны, але жабы ніколі не кусаюць чалавека. А калі якая ўкусіць, то іншыя жабы яе разарвуць. Яшчэ лічылася, што ў жаб ператвараюцца ведзьмы.

=== Дрэвы ===
Дрэвы ў беларускай культуры дзяліліся на «жаночыя» (ліпа, бяроза, каліна, вярба) і «мужчынскія» (дуб, явар), а таксама на «нячыстыя», звязаныя са злымі духамі і няшчасцямі (альха, вярба, елка) і «чыстыя», якія прыносілі здароўе, шчасце (сасна).
* [[Дуб]]. Свяшчэннае дрэва, звязанае з богам Пярунам. Многія дубы ў Беларусі лічыліся святымі (ці магічнымі) і мелі імёны: Асілак, Святы дуб, Добра дуб, Стары дуб, Перкуноў дуб, Вітаўтаў дуб&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1442 Дуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190418035612/http://rv-blr.com/dictionary/show/1442 |date=18 красавіка 2019 }} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Елка]] (яліна) — нячыстае, негатыўнае дрэва, якое расце ў сырых, цёмных мясцінах&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/1492 Елка]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Хвоя]] (сасна) — шчаслівае, святое дрэва. Згадваецца ў [[Замовы|замовах]]: «Стаіць у бару сасна, усяму бору прыкрасна. Пад тою сасной залаты тын, пад тым тынам залатое крэсла. А ў тым крэслі сам Гасподзь Сус Хрыстос сядзіць…»&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6073 Хвоя]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Явар]]. Згадваецца ў народных замовах як магічнае дрэва. У баладах хлопец-герой, якога пракляла маці, ператвараецца ў явар. У легендах і казках явар вырастае на магіле забітага героя. У казцы «Блізняткі» злая ведзьма забіла двух маленькіх хлопчыкаў. Але на іх магілах выраслі два явары. Ведзьма зрубіла і спаліла іх. Але авечка злізала попел і нарадзіла двух хлопчыкаў — тых самых блізнят&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6713 Явар]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Яблыня]]. Фігуруе ў замовах як магічнае дрэва. У казках на яблынях растуць чароўныя залатыя яблыкі, што лечаць хваробы, вяртаюць маладосць&lt;ref&gt;[http://rv-blr.com/dictionary/show/6703 Яблыня]{{Недаступная спасылка}} // Этнічны слоўнік на сайце «Родныя вобразы»&lt;/ref&gt;.
* [[Арэх]] (ляшчына) — святое дрэва, у якое, паводле павер’яў, ніколі не б’е маланка. Беларусы лічылі, быццам арэх таксама цвіце, але ніхто не бачыў яго кветак, бо з’яўляюцца яны толькі ноччу ў Чысты Чацвер. Хто сарве такую кветку — знойдзе клад.

=== Кветкі, травы ===
[[Файл:Cowslips (8702614438).jpg|міні|210px|Кветка [[Першацвет веснавы]]]]
* [[Першацвет веснавы]]. Кветка, вядомая ў народзе яшчэ як «залатыя ключыкі». У юраўскіх песнях сустракаліся такімі заклікі:
{{Цытата|
:Юр’я, вазьмі ключыкі,
:Юр’я, ідзі ў поле,
:Юр’я, адамкі зямліцу,
:Юр’я, выпусці расіцу…
&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.&lt;/ref&gt;}}
Кветка першацвет як раз і лічылася тымі «залатымі ключыкамі», якімі святы [[Юрай|Юр’я]] (хрысціянскі заменнік бога [[Ярыла|Ярылы]]) «адмыкае» зямлю, каб прыйшла вясна. Відаць, павер’е ўзнікла з-за таго, што першацвет вясною цвіце раней за іншыя кветкі.

== Чароўныя горы, крыніцы, камні ==

=== Лысыя горы ===
Свая Лысая гара ёсць амаль у кожнай акрузе Беларусі&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;&gt;Дучыц Л., Клімковіч І. Сакральная геаграфія Беларусі. Мінск: Літ. і маст., 2011. — 384 с.&lt;/ref&gt;. Акрамя іх ёсць назвы Лысуха, Лыска, Лыскагор.
* Паводле павер’яў, ведзьмы і ведзьмары збіраюцца ноччу на Лысай гары ў Старым Капылі на «шабаш» — вядзьмарскі пір.
* У Петрыкаве верылі, нібы ведзьмы ладзяць шабаш на [[Купалле]] на Лысай гары ля Прыпяці.
* У наваколлі [[Мсціслаў|Мсціслава]] сяляне лічылі, што ведзьмы робяцца крылатымі пачварамі і ляцяць на Лысую гару ля вёскі Кокатава (за 14 вёрст ад Мсціслава)
* У [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] ёсць гара без назвы, але імя «Лысая Гара» носіць [[Лысая Гара (Мінскі раён)|бліжняя вёска]]. Калісьці даўно на гары рос ясень. Побач з ім гулялі хлопец Янка і яго дзяўчына Марыйка. Раптам з галін высунулася белая рука: «Ідзі, ідзі, Марыйка, да нас у карагод». І сілай паднялі дзяўчыну на дрэва. Тады раззлаваны Янка адным рыўком сцягнуў уніз цэлую зграю [[ведзьма]]ў і ведзьмароў.
* На некаторых Лысых гарах у купальскую ноч танцуюць вакол агня не ведзьмы, а [[Чорт|чэрці]] (прычым ляцяць туды на качэргах, лапатах, веніках ці ступах).
* Унутры некаторых гор быццам былі схаваны заклятыя клады, залатыя карэты, на некаторых нібы калісьці стаяў храм, які аднойчы праваліўся пад зямлю.

=== Дзявочыя і Бабіны горы ===
У Беларусі шмат узгоркаў з назвамі Дзявочая гара, Дзявіч-гара, Дзеўчына-гара, Паненская гара, Бабіна гара, Баб’я горка… З імі часта звязаны паданні.

* У Дзявочай гары (ля в. Дуброва, [[Маладзечанскі раён]]) жыўцом закапалі дзяўчыну, па віне якой забілі адзін аднаго два хлопцы. Абодвух пахавалі побач. На магіле дзяўчыны вырасла бярозка, на магілах хлопцаў дубы.
* Дзеўчына гара ля в. [[Малыя Гарадзяцічы]] ([[Любанскі раён]]). Казалі, нібы аднойчы ў вёску прыйшлі старцы, а разам з імі падарожнічала невядомая дзяўчына. Раптам яна памерла, і яе пахавалі на гары. Яшчэ, паводле ўспамінаў сялян, раней на вяршыні гары пакідалі кавалкі хлеба.
* Паненская гара на ўскраіне [[Лагойск]]а. Паданне кажа, нібы магутны князь загадаў дзяўчыне выйсці за яго замуж. Калі яна адмовілася, яе скінулі з гары, якую з таго часу і сталі зваць Паненскай.

=== Крыніцы ===
[[Файл:Блакітная крыніца 22.JPG|240px|thumb|left|Крыніца Сіні Калодзеж]]
Многія крыніцы лічыліся ў народзе лекавымі. Большасць з іх імела ў народзе свае назвы: Святая, Царкавішча, Тройцына, Кіпяток, Дзявічы Калодзеж, Равучы калодзеж, Мядзвежая крыніца, Студзянец, Княжы Калодзеж, Езус&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;. Яшчэ крыніца — як бы «дзверы» у іншасвет, у замагілле: у казцы «Аб ведзьме, якая сына жаніла» [[Чорт|чэрці]] вылазяць з крыніцы. Многія крыніцы звязаны з жаночымі персанажамі.
* Крыніца [[Блакітная крыніца|Сіні Калодзеж]], паводле падання, утварылася так. Жыла дзяўчына Кацярына, і за яе паспрачаліся два хлопцы: Сцяпан і Марка. Марка выйграў спрэчку: кінуў вялізны камень далей, чым Сцяпан. Але Кацярына, якая ненавідзела Марка, ударылася аб зямлю і ператварылася ў крыніцу&lt;ref&gt;Рассказы о воде: Белорусские крыницы. — Мн.: Наука и техника, 1981. — 119 с.:ил.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/58/Волаты,_асілкі,_багатыры….html Pawet: Волаты, асілкі, багатыры]&lt;/ref&gt;.
* Паводле іншага падання пра Сіні Калодзеж, аднойчы ляснік Шэпіт пабачыў ля крыніцы русалку. Ён захацеў схаваць яе адзенне, а саму яе схапіць. Але русалка сказала: «А, Шэпіт, будзе ў твой род патопа». І знікла. А менш чым праз год дачка лясніка ўтапілася ў рацэ Сож.
* Яшчэ ў адным паданні дачка князя закахалася ў хлопца з вёскі. Князь зрабіў так, каб хлопец знік без следу: ніхто яго больш не бачыў. Тады дзяўчына сышла з палаца і знікла, а праз час у ваколіцах знайшлі чароўную крыніцу, якая лекавала хваробы.
* Крыніца ля в. Санюкі (Ельскі раён) утварылася са слёз дзяўчыны, якая заблукала ў лесе.

Некаторая крыніцы вядомыя як Пятнічныя, што адсылае да імя святой [[Святая Параскева|Параскевы Пятніцы]], а праз яе — да язычніцкай багіні [[Мокаш]]ы.

=== Валуны ===
Культ свяшчэнных валуноў з’явіўся яшчэ ў Каменным Веку і дайшоў да нашых дзён. Усяго ў Беларусі каля 300 сакральных валуноў&lt;ref&gt;[https://www.mogilev.by/histor/74215-kultavyya-kamyan-belarus.html Культавыя камяні Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923162241/http://www.mogilev.by/histor/74215-kultavyya-kamyan-belarus.html |date=23 верасня 2017 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Вароніна. Чортаў камень (Кравец) (05).jpg|220px|міні|злева|[[Чортаў камень (Кравец)|Чортаў камень]]. Паводле легенды, калі чалавек прыносіў да яго манету (пятак), то чорт, які жыў пад камянем, за адну ноч шыў чалавеку адзенне&lt;ref&gt;[http://senno1442.blog.tut.by/2012/09/05/raslinny-i-zhyvyolny-svet/ Помнікі прыроды і Ахоўваемыя тэрыторыі]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.]]
* [[Камень-кравец|Камні-краўцы]]. У даўніну быццам бы маглі шыць адзенне: чалавек клаў на яго манету, а раніцай забіраў гатовую вопратку. Часам адзенне шыў змей (цмок) ці чорт, які жыў унутры камня. Але аднойчы да такога камня прыходзіў ліхі чалавек і жартоўна казаў: «Пашый мне ні тое, ні сёе». Раніцай на камні ляжала невядомая вопратка, дзе і рукавы, і іншыя дэталі былі пераблытаны. І пасля гэтага камень страчваў чароўную якасць&lt;ref&gt;Бяздоннае багацце : легенды, паданні, сказы / складальнік А. І. Гурскі. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990, с 223—224&lt;/ref&gt;.
* [[Камяні-следавікі]]. У Беларусі іх каля сотні. Невялічкія ямачкі на адных зрабіла прырода, на іншых — старажытныя людзі яшчэ ў Каменным і Бронзавым веку (хутчэй за ўсё каб збіраць дажджавую ваду, якая лічылася свяшчэннай). Славяне, якія прыйлі ў Беларусь, сталі лічыць гэтыя камяні святымі. Паводле паданняў, на адных сляды зрабілі дзяўчыны-багатыркі, а ямачкі на іншых камянях вядомыя як Божы След, След Дзевы Марыі, След Іісуса Хрыста, След Святога Мікалая, а часам — Чортаў След, Чортава Ступень&lt;ref name=&quot;ReferenceE&quot;/&gt;.
* [[Чортавы камяні]]. У Беларусі іх каля 30. Ляжаць або ў балотах і глухіх месцах, або пры дарогах. Сустракаюцца паданні, нібы Чорт хацеў заваліць дзверы царквы камнем, але, спужаўшыся крыку пеўня, кінуў валун у яго цяперашнім месцы. На многіх з камянёў ёсць сляды. У паданні (в. Вялец, Глыбоцкі раён) чорт нібы танцаваў на камні, і там засталіся сляды.
* Божыя (святыя) камяні. Іх каля 10.
* Акамянелыя людзі (каля 20). Камень у Лельчыцкім раёне — дзяўчына, што скамянела, калі яе пракляла маці. Князь-камень каля Бярозаўшчыны — скамянелы злы князь, якога пракляў народ. Шматлікія валуны лічацца сялянамі, якія аралі зямлю на валах у Вялікдзень, за што разам з валамі і ператварыліся ў камні.
* Акамянелыя жывёлы (каля 10).
* Валуны-гойбіты, якія лекавалі хваробы (каля 20).
І іншыя.

== Гл. таксама ==
* [[Беларускі фальклор]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларуская міфалогія}}
** Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько, І. Клімковіч. — Мінск: Беларусь, 2006. — 599 с.
** Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл.
* Веснавыя песні / Уклад. Г. А. Барташэвіч, Л. М. Салавей, В. І. Ялатаў. Мн., 1979.
* ''Васілевіч У.'' Зямная дарога ў Вырай. Беларускія народныя прыкметы і павер’і. — Мінск : Беларусь, 2010.- 717 с. : іл.
* ''[[Ігар Рыгоравіч Вуглік|Вуглік, І. Р.]]'' Міфалогія беларусаў : навучальна-метадычны дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : Сучасныя веды, 2005. — 151 с.
* {{кніга |аўтар=[[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|Иванов В. В.]], [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]] |частка=К реконструкции Мокоши как женского персонажа в славянской версии основного мифа |спасылка=http://www.drevnosti.org/images/Books/ivanov-topor-makosh.djvu |загаловак=Балто-славянские исследования. 1982 |адказны= |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=1983 |старонкі=175—187 |старонак= |ref=Иванов, Топоров |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906172205/http://drevnosti.org/images/Books/ivanov-topor-makosh.djvu |archivedate=2013-09-06 |мова=ru}}
* ''Казакова, І. В.'' Беларускі фальклор: вучэбны дапаможнік/ І. В. Казакова. — Мінск: выдав. Цэнтр БДУ, 2007. — С.10-25
* ''Кацар М. С.'' Беларускі арнамент. Ткацтва, вышыука / пер. з рус. мовы, літ. апрац. і навук. рэд. [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]. — 2-е выд. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2009. — 223 с.: іл.
* ''Крук Я.'' Сімволіка беларускай народнай культуры. Мінск : Беларусь, 2011. — 430 с: іл.
* ''Малашук І. М.'' Сонца ў эпічных жанрах вуснапаэтычнай творчасці / І. М. Малашук // Гістарычны альманах. — 2002. — № 8
* ''Малашук, І. М.'' Архетып сонца ў беларускім фальклоры / І. М. Малашук — Мінск: Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы НАН Беларусі, 2003, — С.10-14
* Міфы Бацькаўшчыны: Літаратурна-мастацкае выданне / Укладальнік: Уладзімір Васілевіч. — Мн: БелЭн, 1994. ISBN 5-85700-162-5.
* ''Новак В. С.'' Міфалагічныя ўяўленні беларусаў / пад рэдакцыяй В. С. Новак — Мн.: «Право и экономика», 2010
* ''Пашкоў, Г. П.'' Беларускі фальклор: Энцыклапедыя. Т. 2 /Г. П. Пашкоў. — Мінск: БелЭн, 2006. — 832 с
* {{Артыкул|url=https://ethnoby.org/artykuly/3062586068|загаловак=Усе багі раду радзяць і суды судзяць: да рэканструкцыі канцэпцыі пантэона ў беларускай міфалогіі|год=2025|месца=Мінск|выданне=Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні: сб. навуковых пр.|выдавецтва=Беларуская навука|аўтар=[[Дзмітрый Скварчэўскі|Скварчэўскі Д.]]|выпуск=12|старонкі=77-109|doi=10.29235/2411-2763-2025-12-77-109|access-date=2025-10-12}}
* Стаіць зямля пасярод свету… Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн.1. / Укладальнік У. Васілевіч. -- Мн., 1996.

== Спасылкі ==
* [http://rv-blr.com/demo/glava/3472 Родныя вобразы]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.mifijslavyan.ru/categories/1.htm Міфы Беларусі на сайце «Мифология славян»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818211159/http://www.mifijslavyan.ru/categories/1.htm |date=18 жніўня 2014 }}
* [http://knowledge.allbest.ru/religion/2c0a65625a3bd78a5c53a89521316d37_0.html Беларуская міфалогія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140901124940/http://knowledge.allbest.ru/religion/2c0a65625a3bd78a5c53a89521316d37_0.html |date=1 верасня 2014 }}
* [http://coolreferat.com/%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D1%87%D0%BDi%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81i Беларуская міфалогія]
* [http://prajdzisvet.livejournal.com/31921.html Беларускія міфічныя істоты. Ілюстрацыі беларускага мастака Валерыя Славука] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161127120604/http://prajdzisvet.livejournal.com/31921.html |date=27 лістапада 2016 }}

{{Беларусы}}
{{Беларуская міфалогія}}

[[Катэгорыя:Беларуская міфалогія| ]]</text>
      <sha1>g598ebf9hjtqdeapc5u0xq6nltxi54l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201990</id>
    <revision>
      <id>5156995</id>
      <parentid>5134205</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30037" sha1="a09zq4ym1t5bnh62m8mz2sb6wegh1jw" xml:space="preserve">{{Манастыр
|Беларуская назва        = Барысаглебскі Бельчыцкі манастыр
|Арыгінальная назва      = 
|Выява                   = Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1866).jpg
|Шырыня выявы            = 
|Подпіс выявы            = Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]] (1866). Злева Барысаглебская, справа - Пятніцкая царква, на пярэднім плане бачны падмуркі Вялікага сабора
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Горад
|Месцазнаходжанне        = Полацк
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 28|lat_sec = 31
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 47|lon_sec = 03
 |region        = BY
 |CoordScale    = 2000
|Канфесія = Праваслаўе
|Епархія = Полацкая
|Тып манастыра = мужчынскі
|Першае згадванне =
|Заснаванне = XII
|Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|}}
|Скасаваны =
|Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|Вялікі сабор|Пятніцкая царква|Барысаглебская царква|Храм-трыконх}}
|Вядомыя насельнікі =
|Рэліквіі =
|Настаяцель =
|Сучасны статус ={{ГККРБ 4|213Г000639}}
|Стан = разбураны
|Сайт =
}}
'''Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр''' — колішні мужчынскі манастыр ў [[Бельчыцы|Бельчыцах]] (цяпер у межах [[Полацк]]а). Храмы Барысаглебскага Бельчыцкага манастыра былі выдатнымі ўзорамі старажытнарускай архітэктуры, у якіх увасобіліся першыя характэрныя рысы [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]]. Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы, на думку [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леаніда Аляксеева]], былі творамі дойліда [[Іаан (дойлід)|Іаана]], манаха Барысаглебскага манастыра&lt;ref&gt;Памяць : Гіст.-дакум. хроніка Полацка / Пад рэд. Г. П. Пашкова. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 72—73.&lt;/ref&gt;. Тэрыторыя былога манастыра ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]].

== Гісторыя ==
[[Бельчыцы]] ўпершыню згаданы [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] пад 1159 годам у сувязі з канфліктам паміж полацкімі мяшчанамі і князем [[Расціслаў Глебавіч|Расціславам Глебавічам]]. На думку [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Мікалая Вароніна]], Бельчыцы спачатку былі прыгараднай умацаванай княжацкай рэзідэнцыяй і адыгрывалі такую самую ролю, як [[Рурыкава Гарадзішча]] ў [[Ноўгарад]]зе, [[Смядынь]] у [[Смаленск]]у, [[Багалюбава (Уладзімірская вобласць)|Багалюбава]] пад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірам]]&lt;ref name=&quot;zodchestvo-info.ru&quot;&gt;[http://zodchestvo-info.ru/borisoglebskiy-belchitskiy-muzhskoy-monastyir-nachalo/ Борисоглебский Бельчицкий мужской монастырь (начало)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305065458/http://zodchestvo-info.ru/borisoglebskiy-belchitskiy-muzhskoy-monastyir-nachalo/ |date=5 сакавіка 2016 }} // Zodchestvo-info.ru&lt;/ref&gt;.

Манастыр размяшчаўся на левым беразе Дзвіны, вышэй па цячэнні ад Полацка, у вусці рэчкі Бельчыцы.

З XV ст. асноўнымі патронамі і ктытарамі манастыра быў полацкі баярскі род [[Корсакі|Корсакаў]]. Каля 1480 года [[Зіновій Корсак]] ахвяраваў манастыру зямлю на Уродзе.

У [[Лівонская вайна|Лівонскую вайны]], у лютым 1563 года ў Бельчыцкім манастыры была рэзідэнцыя вялікага князя маскоўскага [[Іван IV Грозны|Іван Васілевіча]] падчас [[Аблога Полацка (1563)|аблогі Полацка]]. За час маскоўскай акупацыі (1563—1579) манастыр прыйшоў у запусценне. Яго ўладанні (Атокі, Саннікі, Суя і іншыя) прысвоіла мясцовая шляхта, у тым ліку Корсакі. Рэвізія 1580 года называла манастыр калектыўным наданнем усіх паноў Корсакаў, яны напэўна лічылі сябе ўправе на раней наданыя ўладанні ўжо запусцелага манастыра.

Пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай царкоўнай уніі]] (1596) манастыр мусіў быць пераведзены ва [[уніяцтва на Беларусі|ўнію]]. Паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], у 1600 годзе праваслаўныя полацкія мяшчане ўзялі манастыр пад свой кантроль, а ў 1618 годзе ён узяты штурмам на загад уніяцкага архіепіскапа [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]].

Да 1618 года мураваныя цэрквы стаялі без дахаў, муры гнілі. Аднаўленне манастыра пачаў полацкі архіепіскап Іасафат Кунцэвіч і архімандрыт [[Генадзь Хмяльніцкі]]. У 1618—1620 гады яны праз суды вярнулі захопленую шляхтай маёмасць. У 1622 годзе Кунцэвіч купіў для манастыра мястэчка Бельчыцу. Манастыр дзейнічаў як базыльянская архімандрыя. На Жыровіцкай кангрэгацыі 1629 года планавалася яго ліквідацыя і перавод манахаў у Полацк, але планы не здзейснены.

Падчас вайны 1654—1667 гадоў, з набліжэйннем маскоўскіх войскаў манахі пакінулі манастыр, вывезшы ў Замосце труну з целам Іасафата Кунцэвіча. У час акупацыі манастыр трымаў праваслаўны архімандрыт [[Ігнат Яўлевіч]], прызначаны маскоўскім вялікім князем Аляксеем Міхайлавічам. Уніяцкія манахі вярнуліся ў 1667 годзе.

Цягам 1678—1679 гадоў справамі манастыра кіраваў асабіста мітрапаліт [[Кіпрыян Жахоўскі]], у верасні 1679 года ён праз суд дамагаўся ад спадкаемцаў княгіні Друцкай-Сакалінскай з Корсакаў вяртання 5000 злотых, пазычаных ёй яшчэ да вайны 1654—1667 гадоў у архімандрыта Мікалая Корсака.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/share/p/1AZ6vdtYnm/|title=Гісторыя Полацкага Барысаглебскага базыльянскага манастыра ў асобах (1619-1679)|author=Michaś Bautovič|website=facebook.com|date=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;

Уніятам манастыр належаў да 1839 года. У 1878 годзе манастыр атрымаў статус жаночага і быў падпарадкаваны праваслаўнаму [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскаму манастыру]].

Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] на манастырскім двары размяшчаліся ваенныя склады. У гэты час Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы пачалі трухлець. Сцены храмаў мясцовае насельніцтва разбірала на будматэрыялы. Дзве іншыя царквы Барысаглебскага манастыра былі зруйнаваны яшчэ ў XVIII стагоддзі.

У 1928 годзе вывучэнне Барысаглебскай і Пятніцкай цэркваў Барысаглебскага манастыра праводзіў [[Іван Макаравіч Хозераў|Іван Хозераў]]. Ён замаляваў фрагменты фрэскавага роспісу помнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2223&amp;n=112 |title=Штыхов, Г. В. София Ивана Хозерова // Родина |access-date=27 студзеня 2013 |archive-date=26 кастрычніка 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026064624/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2223&amp;n=112 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Архімандрыты ===

* '''Аляксей''' і '''Іосіф''' — ранейшыя архімандрыты, згаданыя рэвізіяй 1580 года.
* [[Генадзь Хмяльніцкі]] — першы ігумен адноўленага манастыра (1619 — каля 1636).
* [[Тэафіл Альшаніца]] (сярэдзіна XVII ст.)
* [[Мікалай Корсак]] (пачатак 1650-х)
* [[Іасафат Дубянецкі]] (1653—1654)
* [[Іосіф Гардзіцкі|Іосіф Градзіцкі]] (прызначаны ў 1659, фактычна з 1667 да 1678).
** [[Ігнат Яўлевіч]] — праваслаўны архімандрыт часу маскоўскай акупацыі, прызначы ў 1659 годзе Аляксеем Міхайлавічам.

== Сучаснасць ==
У савецкі час у памяць святыні, якая існавала калісьці ў Бельчыцах, усталяваны мемарыяльны камень. Тэрыторыя былога Барысаглебскага манастыра ў наш час займаюць аднапавярховыя драўляныя хаты, а таксама пяціпавярховая «[[хрушчоўка]]» і цагляны дарэвалюцыйны дом (1910 год). Тэрыторыю манастыра перасякае дарога, якая праходзіць праз месца, дзе размяшчаўся Вялікі сабор.

У пачатку 2015 года пры пракладцы газаправода ў [[Юбілейны завулак, Полацк|Юбілейным завулку]] быў пашкоджаны падмурак будынкаў Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра. [[Экскаватар]]ам была пракапана траншэя шырынёй 40 сантыметраў і глыбінёй 180. [[Коўш (рабочы орган)|Коўш]] экскаватара зачапіў частку падмурка меркаванага Вялікага сабора манастыра. Разбурэнне археалагічнага помніка гісторыкі здолелі спыніць толькі праз тыдзень. Падчас працы гісторыкаў на месцы раскопа было знойдзена мноства кавалкаў старажытнай [[плінфа|плінфы]]&lt;ref&gt;[http://ont.by/news/our_news/v-polocke-pri-zemlyanih-rabotah-povredili-ostatki-monastirya-hii-veka У Полацку пры земляных працах пашкодзілі рэшткі манастыра ХII стагоддзя] // [[АНТ]]&lt;/ref&gt;.

== Архітэктура ==
Пасля заканчэння будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]] ў сярэдзіне XI ст. гадах манументальнае будаўніцтва ўзнаўляецца на мяжы XI—XII стст. з будаўніцтвам [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікага сабора]] Бельчыцкага манастыра пад Полацкам&lt;ref name=&quot;Хозеров&quot;&gt;Хозеров ИМ. Белорусское и Смоленское зодчество XI—XIII вв. Мн., 1994. С. И;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Воронин&quot;&gt;Воронин Н. Н. Бельчицкие руины // Архитектурное наследство. М., 1956. Т. 6. С. 16.&lt;/ref&gt;. Іншыя схіляюцца да пазнейшай даты — 1120-я, а то і 1130-я гады&lt;ref&gt;Раппопорт ПА. Древнерусская архитектура. СПб., 1993. С. 268.&lt;/ref&gt;.

[[Хроніка Стрыйкоўскага]] сведчыць, што Барысаглебскі манастыр у старажытнасці быў абнесены каменнай сцяной з [[вежа]]мі і [[байніца]]мі, што надавала яму выгляд і значэнне крэпасці. Тым часам [[полацкія князі]] саступілі [[Верхні замак (Полацк)|Верхні замак]] [[Епіскапы полацкія|епіскапам]] і перасяліліся на Бельчыцу&lt;ref name=&quot;zodchestvo-info.ru&quot;/&gt;. Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр быў заснаваны менавіта як новая [[рэзідэнцыя]] [[полацкія князі|полацкіх князёў]] на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] пры ўпадзенні ў яе[[Бяльчанка|Бяльчанкі]]. У розныя часы XII ст. тут было ўзведзена некалькі храмаў. Але дакладна вядома пра чатыры: [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]], [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкую]], [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебскую цэрквы]], храм-[[трыконх]]&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36&lt;/ref&gt;.

=== Вялікі сабор ===
{{асноўны артыкул|Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра}}
У чыё імя быў асвечаны [[Вялікі сабор Бельчыцкага манастыра|Вялікі сабор]] пэўна не вядома, але напрыклад Леанід Аляксееў называў яго ''Успенскім саборам''&lt;ref&gt;Л. В. Алексеев. Западные земли домонгольской Руси. Очерки истории, археологии, культуры. Книга 2. Москва: «Наука», 2006 ст.81&lt;/ref&gt;. Пабудаваны ў 1120-1130-я гады, вылучаўся сярод астатніх значнымі памерамі, якія мала саступалі Сафійскаму сабору і складалі ў даўжыю без [[прытвор]]а 22,5 м, а ў шырыню — 16,5 м. Імаверна, гэта быў галоўны храм манастыра. Яго разбурылі ўжо ў XVI ст., і ў пачатку XX ст., калі пачалося вывучэнне Бельчыцкага манастырскага комплексу, заставаліся толькі падмуркі ды сціплыя апісанні ў літаратурных крыніцах. Таму рэканструкцыя першапачатковага выгляду Вялікага сабора, яго архітэктурнай пластыкі даволі прыблізная. Разам з тым супастаўленне выяўленых матэрыялаў — памераў і канструкцыі падмуркаў, кавалкаў кладкі, элементаў дэкору — дазваляюць канстатаваць, што гэта быў [[слуп|шасціслуповы]], [[неф|трохнефавы]] сабор з трыма [[апсіда]]мі. Да яго паўднёвага, паўночнага і заходняга фасадаў прымыкалі амаль квадратныя ў плане прытворы, надаючы царкве крыжовасць&lt;ref&gt;Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.36-37&lt;/ref&gt;.

Сцены Вялікага сабора выкладзены таксама ў тэхніцы візантыйскай [[Муроўка «са схаваным радам»|муроўкі «са схаваным радам»]] з устаўкамі вялікіх апрацаваных камянёў. Але ў адрозненне ад Полацкай Сафіі Бельчыцкі храм упрыгожвалі знадворку і ўнутры плоскія лапаткі. Іх памеры і размяшчэнне адпавядалі ўнутранаму [[Чляненне (архітэктура)|чляненню]] царквы шасцю крыжовымі ў плане слупамі. Новым у будынку было таксама месца размяшчэнне купала. Ён абапіраўся не на ўсходнія, а на заходнія пары слупоў і, такім чынам, быў крыху ссунуты ад цэнтра да ўвахода. Наяўнасць у Бельчыцкім саборы прытвораў, ніжэйшых за асноўны аб’ём, ссунутасць купала ў заходні бок надавалі яго знешняму выгляду выцягнутыя ўверх прапорцыі. Гэта адметнасць стане ў далейшым характэрнай рысай большасці храмаў Полацкага княства. Вялікі сабор у Бельчьшкім манастыры быў упрыгожаны фрэскавымі роспісамі, а яго падлога ў алтары выкладзена ўзорамі з паліваных керамічных плітак&lt;ref&gt;Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37&lt;/ref&gt;.

=== Пятніцкая царква ===
{{асноўны артыкул|Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра}}
[[Файл:Połacak, Bielčyca, Piatnickaja. Полацак, Бельчыца, Пятніцкая (1890).jpg|thumb|Пятніцкая царква, 1890]]
Яшчэ адзін храм манастыра, [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкая царква]], пабудаваны ў XII ст., яе аўтарства звязваюць з імем полацкага дойліда Іаана. Царква была разбурана пасля 1920 г. Храм уяўляў сабой бесслуповы [[неф|аднанефавы]] будынак невялікіх памераў з бакамі плана ў 5,1—5,8 м, мела адну прамавугольную ў плане [[апсіда|апсіду]], [[прытвор]] з захаду, а таксама [[склеп]], які размяшчаўся пад усім будынкам, акрамя [[алтар]]най часткі, і быў, імаверна, [[усыпальніца]]й князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]]. Пра характар перакрыццяў і завяршэння царквы ёсць некалькі версій. Паводле першай, зыходзячы з планіроўкі і адсутнасці апсід, храм меў [[корабавае скляпенне|корабавыя скляпенні]] і быў бяскупальным, паводле іншай — яго вянчаў [[купал]] на [[Барабан (архітэктура)|барабане]]. Сістэма кладкі сцен царквы з чырвонай [[плінфа|плінфы]] на ружовым растворы цамянкі засноўвалася на чаргаванні ўтопленых і выступаючых радоў, што было традыцыйным для культавых будынкаў Полацкага княства таго часу. Нават пры невялікіх знешніх памерах храм меў манументальны выгляд, ясна выказаную слуповасць сілуэта, якую яму надавалі ніжэйшыя за асноўны аб’ём, [[апсіда]] і [[прытвор]], падкрэслівалі плоскія вонкавыя [[Лапатка (архітэктура)|лапаткі]], вертыкалі аконных праёмаў, размешчаных у два [[Ярус (архітэктура)|ярусы]]&lt;ref&gt;Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.37-38&lt;/ref&gt;.

=== Барысаглебская царква ===
{{асноўны артыкул|Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра}}
[[Файл:Połacak, Bielčyca. Полацак, Бельчыца (1890).jpg|thumb|злева|Барысаглебская царква, 1890]]
Трэцім значным будынкам Бельчыцкага манастыра з’яўлялася [[Барысаглебская царква Бельчыцкага манастыра|Барысаглебская царква]], узведзеная ў сярэдзіне XII ст. Архітэктарам Барысаглебскага храма, як і Пятніцкай царквы, лічыцца [[дойлід Іаан|майстар Іаан]]. Такое меркаванне грунтуецца на тым, што ў названых будынках выкарыстаны шэраг прыёмаў, якія знайшлі потым найбольш поўнае і завершанае ўвасабленне ў [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнскім саборы]], аўтарам якога, што пацверджана летапіснымі крыніцамі, ён быў. Аднакупальны храм меў тры паўкруглыя [[апсіда|апсіды]], яго ўнутраная [[прастор]]а падзялялася на тры нефы шасцю слупамі, што ішлі ў два рады, прычым цэнтральны [[неф]] вылучаўся большымі памерамі за бакавыя. У заходняй частцы будынка слупы злучаліся прасценкамі з паўднёвай і паўночнай сценамі, утвараючы аб’ём прытвора з корабавымі скляпеннямі. На ім знаходзіліся хоры. Па бакавых фасадах ішлі плоскія [[пілястра|пілястры]], паміж якімі ў два рады размяшчаліся вокны — большыя па вышыні зверху і меншыя — знізу. Сцены царквы выкладзены з [[плінфа|плінфы]] на [[вапна]]вай [[рошчын]]е з цамянкай у [[муроўка са схаваным радам|тэхніцы «са схаваным радам»]] — традыцыйны спосаб муроўкі полацкіх будынкаў. Але ў адрозненне ад іншых храмаў у гэтым маляўнічы выгляд быў узмоцнены дадатковай афарбоўкай радоў цэглы ў [[чырвоны колер]] і спецыяльнай апрацоўкай светлых палос кладкі, якая, за кошт выкарыстаных спецыяльных штампаў, імітавала мур з [[пясчанік]]у&lt;ref&gt;Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.38&lt;/ref&gt;.

=== Храм-трыконх ===
{{асноўны артыкул|Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра}}
Чацвёртую з вядомых цэркваў Бельчыцкага манастыра, так званы [[Храм-трыконх Бельчыцкага манастыра|храм-трыконх]], падмуркі якога былі знойдзены падчас земляных работ у канцы XVIII ст. Храм быў узведзены, верагодна, у першай палове ці сярэдзіне XII ст. Звестак пра яго захавалася вельмі мала, паколькі будынак быў разбураны яшчэ задоўга да адкрыцця, пра што сведчыць складзеныя ў той час невядомым аўтарам запіска і план. На іх падставе можна меркаваць, што храм быў чатырохслуповы, меў адну [[апсіда|апсіду]] з усходу і па адной з паўночнага і паўднёвага бакоў, тры ўваходы і [[крыпта|крыпту]]. Такім чынам, не толькі ўнутраны аб’ём царквы меў крыжападобнае чляненне, яно прачытвалася і ў знешніх формах. Аналагічны тып культавага будынка, вядомы як храм-{{нп3|трыконх||de|Drei-Konchen-Chor}}, рэдкі для старажытнабеларускіх земляў і больш вядомы ў архітэктуры [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]] ([[Афонскі манастыр]]), можа разглядацца і як архітэктурнае запазычанне, і як прыклад культурных, канфесійных сувязей [[Полацкае княства|Полацкага княства]] з іншымі праваслаўнымі краінамі Еўропы.1 (ст.38)Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}}
* Кушнярэвіч Аляксандр Мікалаевіч. «Культавае дойлідства Беларусі XIII—XVI стст.» Мінск, «Навука і тэхніка», 1993 г. ISBN 5-343-01403-8.
* {{крыніцы/ЗП|}}
* «Православные монастыри Беларуси», автор-составитель Сомов Сергей Эдуардович. Минск, «Четыре четверти», 2003 год. ISBN 985-6089-85-9.
* {{Крыніцы/БелЭн|3}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|213Г000639}}
{{Commons|Category:}}
* {{radzima|7656}}
* {{ГБ|http://globustut.by/polock/index.htm#belchica_monast}}
* {{Архіварта|belchycki-barysaglebski-manastyr}}

{{Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр}}
{{Полацкае княства}}
{{Полацкая школа дойлідства}}
{{Славутасці Полацка}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Манастыры Полацка]]
[[Катэгорыя:Мужчынскія манастыры]]
[[Катэгорыя:Жаночыя манастыры]]
[[Катэгорыя:Бельчыцкі манастыр| ]]
[[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]]
[[Катэгорыя:Полацкая школа дойлідства]]
[[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Полацка]]</text>
      <sha1>a09zq4ym1t5bnh62m8mz2sb6wegh1jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бой пад Валнавахай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210936</id>
    <revision>
      <id>5157028</id>
      <parentid>5148143</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45209" sha1="gvrbgy0dwv6md88qhvfjlpgs9ig557c" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Бой пад Валнавахай
 |частка          = [[Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Прарасійскія выступленні ва Украіне]]
 |выява           = Валнаваха і раён.jpg
 |памер           = 
 |загаловак       = Карта раёна
 |дата            = [[22 мая]] [[2014]]
 |месца           = [[Файл:Flag of Donetsk Oblast.svg|20px]] [[Данецкая вобласць]], каля [[Горад Валнаваха|Валнавахі]]
 |прычына         = 
 |casus belli     = 
 |вынік           = разгром батальёна 51-й асобнай механізаванай брыгады УСУ
 |змены           = 
 |праціўнік1      = {{Сцяг|Украіна}} 51 АМБ УСУ
 |праціўнік2      = {{Сцяг|ДНР}} [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]]
 |праціўнік3      = 
 |праціўнік4      = 
 |камандзір1      = {{Сцяг Украіны}} Леанід Палінкевіч †
 |камандзір2      = {{Сцяг|ДНР}} [[Ігар Мікалаевіч Безлер|Ігар Безлер]]
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = 52&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/ukrainian-servicement-killed-in-firefight-as-luhansk-peoples-republic-declares-martial-law-live-updates-348854.html |title=Health Ministry reports 16 Ukrainian soldiers killed in Donetsk Oblast; Luhansk Oblast declares martial law |date=2014-05-22 |publisher=KyivPost |accessdate=2014-06-08}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |сілы2           = каля 100&lt;ref name=&quot;Цензор&quot;&gt;{{cite web |url=http://censor.net.ua/resonance/286478/tragediya_v_volnovahe_voyina_ne_piknik_na_obochine |title=Трагедия в Волновахе: война - не пикник на обочине |date=2014-05-22 |publisher=Цензор.нет |accessdate=2014-06-06}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = '''Загінулыя:''' 18&lt;ref name=&quot;18 загиблих&quot;&gt;{{cite web |url=http://ua.112.ua/politika/kilkist-zagiblih-u-boyu-pid-volnovahoyu-zrosla-do-18-lyudey-66081.html |title=Кількість загиблих у бою під Волновахою зросла до 18 людей |date=2014-05-23 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714185129/http://ua.112.ua/politika/kilkist-zagiblih-u-boyu-pid-volnovahoyu-zrosla-do-18-lyudey-66081.html |archivedate=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;'''Транспарт:''' 3 БМП,&lt;br/&gt; грузавы аўтамабіль,&lt;br/&gt; 2 машыны хуткай дапамогі,&lt;br/&gt; мікрааўтобус
 |страты2         = '''Загінулыя:''' 1 {{comment|(?)|магчыма}}&lt;ref name=&quot;Подробности&quot;&gt;{{cite web |url=http://podrobnosti.ua/accidents/2014/05/23/977292.html |title=Подполковник ГРУ Игорь Безлер взял ответственность за бой под Волновахой |date=2014-05-23 |publisher=Подробности |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты = 
 |заўвага         = '''Параненыя:''' 32 (з абодвух бакоў)&lt;ref name=&quot;ДонОДА&quot;&gt;{{cite web |url=http://donpress.com/news/22-05-2014-v-utrennem-boyu-pod-volnovahoy-pogibli-16-chelovek |title=В утреннем бою под Волновахой погибли 16 человек |date=2014-05-22 |publisher=Донецька ОДА |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Commons         = 
}}

'''Бой пад Валнавахай''' — напад [[Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|прарасійскіх сепаратыстаў]] на сілы [[Вайна на ўсходзе Украіны|антытэрарыстычнай аперацыі]] блізу {{нп4|горад Валнаваха|горада Валнаваха|be-x-old|Валнаваха}} [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], які адбыўся прыкладна а 4:30 раніцы 22 мая 2014&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unian.net/politics/921298-rasprava-pod-volnovahoy-bey-slabyih.html |title=Расправа под Волновахой: бей слабых |date=2014-05-23 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У выніку нападу загінулі 18 вайскоўцаў 51-й асобнай механізаванай брыгады [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]], 1 чалавек з ліку нападнікаў&lt;ref name=&quot;Подробности&quot;/&gt;.

Страты ў баі пад Валнавахай сталі найбуйнейшымі ад пачатку [[Антытэрарыстычная аперацыя на ўсходзе Украіны|АТА]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/920780-naybilshi-vtrati-pid-chas-ato-v-boyah-pid-volnovahoyu-zaginuli-16-viyskovih.html#ad-image-0 |title=Найбільші втрати під час АТО: в боях під Волновахою загинули 16 військових |date=2014-05-22 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-07}}&lt;/ref&gt; і найбуйнейшымі на той момант у сучаснай гісторыі ўкраінскай арміі&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vesti.ua/donbass/53092-ukrainskaja-armija-ponesla-samye-bolshie-poteri-v-svoej-istorii |title=Украинская армия понесла самые большие потери в своей истории |date=2014-05-23 |publisher=Вести |accessdate=2014-06-08}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Пракуратура Паўднёвага рэгіёна па наглядзе за законамі ў ваеннай сферы распачала крымінальную справу па частцы 3 артыкула 258 ([[тэрарыстычны акт]], які прывёў да гібелі людзей) і па частцы 2 артыкула 425 (службовая халатнасць) [[Крымінальны кодэкс Украіны|Крымінальнага кодэкса Украіны]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ostro.org/general/society/news/445186/ |title=&quot;Теракт и халатность&quot;. Прокуратура начала расследование по факту нападения боевиков на украинских солдат под Волновахой |date=2014-05-22 |publisher=ОстроВ |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[29 мая]] выконваючы абавязкі міністра абароны Украіны {{нп4|Міхаіл Уладзіміравіч Коваль|Міхаіл Коваль|uk|Коваль Михайло Володимирович}} заявіў, што 51-я асобная механізаваная брыгада Узброеных сіл Украіны пасля бою была выведзена з зоны АТА&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tvi.ua/new/2014/05/29/voyakiv_yaki_vyzhyly_pid_volnovakhoyu_vyvely_z_ato |title=Вояків, які вижили під Волновахою, вивели з АТО |date=2014-05-29 |publisher=ТВi |accessdate=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, аднак [[10 чэрвеня]] стала вядома, што байцы брыгады былі вернуты ў раён баявых дзеянняў&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/927288-viyskovi-rozstrilyanoji-pid-volnovahoyu-brigadi-povernulisya-v-zonu-ato.html |title=Військові розстріляної під Волновахою бригади повернулися в зону АТО |date=2014-06-10 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-10}}&lt;/ref&gt;.

== Бой ==
{{ external media
||align=right|
| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=jFGbaKKfzf4 Авіяпадтрымка сіл АТА]
| video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=z8UpDYzyfVQ Памылковы абстрэл уцалелых байцоў украінскай авіяцыяй]
| video3 = [https://www.youtube.com/watch?v=iHr2qFEquJQ Месца бою пасля падзей]
}}

У ноч з [[21 мая|21]] на [[22 мая]] (прыкладна каля 4 і 6&lt;ref name=&quot;Zaxid&quot;&gt;{{cite web |url=http://zaxid.net/news/showNews.do?u_volnovasi_na_donechchini_boyoviki_zastrelili_8_silovikiv&amp;u_volnovasi_na_donechchini_startuvala_ato_vbito_chotiroh_silovikiv&amp;objectId=1309171 |title=У Волновасі на Донеччині бойовики застрелили 8 силовиків |date=2014-05-22 |publisher=Zaxid.net |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt; гадзінамі раніцы) на лагер 51-й асобнай механізаванай брыгады УСУ, які знаходзіўся паміж пасёлкамі {{нп4|Пасёлак Ольгінка|Ольгінка|uk|Ольгинка}} і Уладзіміраўка непадалёк ад рэгіянальнага ландшафтнага парка {{нп4|Вялікаанадольскі лес|Вялікаанадольскі лес|uk|Великоанадольський ліс}}, напалі ўзброеныя прыхільнікі [[ДНР]]&lt;ref name=&quot;УП&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/05/22/7026074/ |title=Поблизу Волновахи пройшли бої, загинули 8 українських військових - ЗМІ |date=2014-05-22 |publisher=Українська правда |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;. Відавочцы паведамлялі, што баевікі прыбылі на 2 джыпах і 2 інкасатарскіх аўтамабілях&lt;ref name=&quot;УП&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ostro.org/general/society/news/445176/ |title=Боевики ДНР расстреляли украинских солдат под Волновахой |date=2014-05-22 |publisher=ОстроВ |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; (імаверна «{{нп4|ПрыватБанк|ПрыватБанку|uk|ПриватБанк}}»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newsru.ua/ukraine/22may2014/voennye.html |title=Терористи на Донеччині підірвали машину українських військових, загинуло 9 силовиків - Міноборони |date=2014-05-22 |publisher=Newsru.ua |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;). Паводле іншых дадзеных яны прыбылі на трох аўтамабілях&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.liga.net/news/politics/1849668-rossiyan_strelyavshikh_pod_volnovakhoy_budut_sudit_za_terakt.htm |title=Россиян, стрелявших под Волновахой, будут судить за теракт - СБУ |date=2014-05-23 |publisher=Ліга.НОВОСТИ |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або на дзвюх браніраваных інкасатарскіх машынах&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ua.112.ua/golovni-novyni/chorniy-chetver-ukrayinskoyi-armiyi-pid-volnovahoyu-zaginuli-16-viyskovih-65860.html |title=&quot;Чорний четвер&quot; української армії: під Волновахою загинули 16 військових |date=2014-05-22 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, якія ўкраінскія вайскоўцы, імаверна, прапусцілі праз блокпост, пасля чаго былі расстраляны ва ўпор&lt;ref name=&quot;ВВС&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2014/05/140522_vollnovaha_fight_ko.shtml |title=У бою на Донбасі загинули щонайменше 16 військових |date=2014-05-22 |publisher=BBC Україна |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;, а параненыя дабіты&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/920896-vbivstvo-viyskovih-pid-volnovahoyu-bulo-pokazovim-ochevidets.html |title=Вбивство військових під Волновахою було показовим - очевидець |date=2014-05-23 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;.

Баевікі вялі масіраваны агонь са [[Агнястрэльная зброя|стралковай зброі]], {{нп4|Ручны процітанкавы гранатамёт|процітанкавых гранатамётаў|ru|Ручной противотанковый гранатомёт}}, [[кулямёт]]аў, [[мінамёт]]аў, {{нп4|Пераносны зенітны ракетны комплекс|ПЗРК|ru|Переносной зенитный ракетный комплекс}} і кідалі ручныя гранаты па лагеры сіл АТА; падчас нападу адзін са снарадаў трапіў у баявую машыну, у выніку чаго здэтанаваў боекамплект&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/politics/3366863-minoborony-povidomylo-podrobytsi-sutychok-bilia-volnovakhy-i-rubizhnoho |title=Міноборони повідомило подробиці сутичок біля Волновахи і Рубіжного |date=2014-05-22 |publisher=Корреспондент.net |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ТСН&quot;&gt;{{cite web |url=http://tsn.ua/ukrayina/viyskovi-rozpovili-yak-vinosili-tovarishiv-po-sluzhbi-z-polya-boyu-pid-volnovahoyu-350964.html |title=Військові розповіли, як виносили товаришів по службі з поля бою під Волновахою |date=2014-05-22 |publisher=ТСН |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;. На месца бою быў накіраваны санітарны транспарт для аказання медыцынскай дапамогі параненым і іх [[Эвакуацыя|эвакуацыі]] ў медыцынскія ўстановы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.lviv.ua/news/2014/05/22/120600.html |title=Уночі терористи атакували блокпост і колону техніки біля Волновахи: є загиблі та поранені |date=2014-05-22 |publisher=Коментарі |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715004727/http://portal.lviv.ua/news/2014/05/22/120600.html |archivedate=15 ліпеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Паводле сведчанняў уцалелых удзельнікаў бою, сепаратысты напалі на лагер сіл 51-й асобнай механізаванай брыгады ноччу. Сцвярджаецца, што падчас бою ўкраінскія вайскоўцы не стралялі на паражэнне, бо ва [[Украіна|Украіне]] не абвешчана вайна, ажыццяўляліся толькі папераджальныя стрэлы ў паветра і па нагах тых, хто нападаў. Параненых ўкраінскіх вайскоўцаў дабівалі [[снайпер]]ы, якія размясціліся па абодва бакі ад месца бою ў [[лес]]е&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pravda.lutsk.ua/ukr/news/62796/ |title=Поранені на Донеччині волиняни розповіли, як їх розстрілювали |date=2014-05-29 |publisher=Волинська правда |accessdate=2014-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140602094937/http://www.pravda.lutsk.ua/ukr/news/62796/ |archivedate=2 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Падмацаванне ў выглядзе верталётаў [[Мі-8]] прыбыло на месца бою ўжо пасля яго завяршэння&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://24tv.ua/home/showSingleNews.do?teroristi_napali_na_blokpost_na_donechchini_ye_vbiti_ta_poraneni__dzherelo&amp;objectId=445437 |title=Терористи напали на блокпост на Донеччині. Є вбиті та поранені, — джерело |date=2014-05-22 |publisher=Канал новин 24 |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;. Таксама ў [[Інтэрнэт|інтэрнэце]] з’явілася відэа, паводле якога ўкраінскія верталётчыкі памылкова абстралялі тэрыторыю, дзе знаходзіліся ўцалелыя байцы 51-х асобнай механізаванай брыгады, прыняўшы іх за баевікоў&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/920887-ukrajinska-aviatsiya-pomilkovo-obstrilyala-rozgromleniy-teroristami-post-viyskovih-pid-volnovahoyu.html |title=Українська авіація помилково обстріляла розгромлений терористами пост військових під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Аналіз і прычыны ==
[[Файл:Volnovakha checkpoint attack.png|thumb|250px|Кадр пасля бою]]
Паводле паведамлення [[Міністэрства абароны Украіны]] сепаратысты мелі мэтай прарваць кальцо сіл АТА, аднак украінскім вайскоўцам удалося адбіць атаку і ўтрымаць кантроль над блокпастом&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&amp;part=news&amp;sub=read&amp;id=34923 |title=Військовослужбовці Збройних Сил України не допустили прориву диверсійно-терористичних груп з кільця оточення |date=2014-05-22 |publisher=Міноборони України |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://archive.today/20140601223800/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&amp;part=news&amp;sub=read&amp;id=34923 |archivedate=1 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Гэтае меркаванне таксама пацвердзілі сакратар [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА]] [[Андрэй Парубій]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rbc.ua/ukr/news/accidents/separatisty-pytalis-zahvatit-gorod-volnovaha-v-donetskoy-22052014120300 |title=Сепаратисти намагалися захопити місто Волноваха Донецької області, - Парубій |date=2014-05-22 |publisher=РБК Україна |accessdate=2014-06-02 |archive-date=5 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605052810/http://www.rbc.ua/ukr/news/accidents/separatisty-pytalis-zahvatit-gorod-volnovaha-v-donetskoy-22052014120300 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і выконваючы абавязкі [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] [[Аляксандр Турчынаў]]&lt;ref name=&quot;ВВС&quot;/&gt;

Паводле інфармацыі, апублікаванай галоўным рэдактарам партала [http://Censor.net.ua Censor.net.ua] Юрыем Бутусавым, колькасць тых, хто напаў на лагер украінскіх вайскоўцаў, магла быць большай за 100 чалавек. Сярод прычын нападу і значных чалавечых страт ваенныя эксперты назвалі нізкі ўзровень баявой і тактычнай падрыхтоўкі, адсутнасць разведкі мясцовасці, адсутнасць належнага тэхнічнага забеспячэння, адсутнасць ўзаемадзеяння з іншымі падраздзяленнямі, якія маглі б прыйсці на дапамогу і адсутнасць баявога ахоўвання&lt;ref name=&quot;Цензор&quot;/&gt;.

Расійскі ваенны журналіст {{нп4|Аркадзь Аркадзевіч Бабчанка|Аркадзь Бабчанка|ru|Бабченко, Аркадий Аркадьевич}} прычынай знішчэння украінскіх вайскоўцаў назваў некампетэнтнасць дзеянняў камандавання ва ўмовах партызанскай вайны, у прыватнасці рашэнне пра начлег ля дарогі&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ostro.org/general/politics/news/445256/ |title=Колонна украинских военных под Волновахой была уничтожена из-за их некомпетентности – военный журналист |date=2014-05-22 |publisher=ОстроВ |accessdate=2014-06-06}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Выконваючы абавязкі міністра абароны Украіны Міхаіл Коваль заявіў, што прычынай вялікіх чалавечых страт падчас бою стала недаўкамплектацыя і нізкая баяздольнасць асабістага складу брыгады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unian.ua/society/923708-koval-nazvav-prichini-zagibeli-biytsiv-51-ji-brigadi-pid-volnovahoyu.html#ad-image-0 |title=Коваль назвав причини загибелі бійців 51-ї бригади під Волновахою |date=2014-05-30 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-07}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, у інтэрнэце было апублікавана відэа, на якім днём напярэдадні бою ў сваім лагеры ўкраінскія вайскоўцы размаўляюць з мясцовымі жыхарамі-прыхільнікамі ДНР&lt;ref name=&quot;Розвідка терористів&quot;&gt;{{cite web |url=http://espreso.tv/news/2014/05/22/yak_terorysty_naperedodni_boyu_pid_volnovakhoyu_provodyly_rozvidku |title=Як терористи напередодні бою під Волновахою проводили розвідку |date=2014-05-22 |publisher=Espresso.tv |accessdate=2014-06-08}}&lt;/ref&gt;.

== Страты ==
Раніцай [[22 мая]] аб гібелі 8 і раненні 18 украінскіх вайскоўцаў на сваёй старонцы ў [[Facebook]] паведаміў ваенны журналіст {{нп4|Дзмітрый Барысавіч Тымчук|Дзмітрый Тымчук|ru|Тымчук, Дмитрий Борисович}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ipress.ua/news/na_donechchyni_tryvaie_aktyvna_faza_ato_sered_ukrainskyh_viyskovyh_8_zagyblyh_65729.html |title=На Донеччині триває активна фаза АТО: серед українських військових 8 загиблих |date=2014-05-22 |publisher=iPress |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;; пазней [[Аляксандр Турчынаў]] заявіў аб 13 загінулых з украінскага боку&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dt.ua/UKRAINE/turchinov-povidomiv-pro-13-zagiblih-silovikiv-u-boyu-bilya-volnovahi-143741_.html |title=Турчинов повідомив про 13 загиблих силовиків у бою біля Волновахи |date=2014-05-22 |publisher=Дзеркало тижня |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140524064151/http://dt.ua/UKRAINE/turchinov-povidomiv-pro-13-zagiblih-silovikiv-u-boyu-bilya-volnovahi-143741_.html |archivedate=24 мая 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дэпартамент аховы здароўя Данецкай АДА паведаміў аб гібелі 16 і раненні 32 чалавек, прыналежнасць якіх не ўдакладняецца&lt;ref name=&quot;ДонОДА&quot;/&gt;. У прэс-службе ДНР паведамілі, што падчас бою загінулі 20 чалавек, 42 атрымалі раненні, аднак кіраўніцтва ДНР не пацвердзіла ўдзелу сваіх людзей у нападзе&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ua.112.ua/suspilstvo/pid-volnovahoyu-v-rezultati-nichnih-boyiv-zaginuli-20-lyudey-ponad-40-poraneni-dnr-65727.html |title=Під Волновахою у результаті нічних боїв загинули 20 людей, понад 40 поранені, - &quot;ДНР&quot; |date=2014-05-22 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714185133/http://ua.112.ua/suspilstvo/pid-volnovahoyu-v-rezultati-nichnih-boyiv-zaginuli-20-lyudey-ponad-40-poraneni-dnr-65727.html |archivedate=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Намеснік {{нп4|Міністэрства аховы здароўя Украіны|міністра аховы здароўя|uk|Міністерство охорони здоров'я України}} Украіны Руслан Салюцін паведаміў аб смерці 17-га вайскоўца&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.day.kiev.ua/uk/news/230514-moz-kilkist-zagiblih-pid-volnovahoyu-dosyagla-17 |title=МОЗ: Кількість загиблих під Волновахою досягла 17 |date=2014-05-23 |publisher=День |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;; [[23 мая]] з’явілася інфармацыя пра смерць 18-га ўдзельніка бою&lt;ref name=&quot;18 загиблих&quot;/&gt;. Акрамя таго, намеснік міністра заявіў, што 18 параненых вайскоўцаў дастаўлены ў бальніцы [[Харкаў|Харкава]] і [[Днепрапятроўск]]а, астатнія 6 былі шпіталізаваныя ў бальніцы {{нп4|Горад Валнаваха|Валнавахі|be-x-old|Валнаваха}}, яшчэ 6 цяжкапараненых — у бальніцы [[Данецк]]а&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://zaxid.net/news/showNews.do?kilkist_zagiblih_pid_volnovahoyu_syagnula_16_cholovik__moz&amp;objectId=1309258 |title=Кількість загиблих під Волновахою сягнула 16 чоловік, - МОЗ |date=2014-05-22 |publisher=Zaxid.net |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;. [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|Міністр унутраных спраў]] [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] паведамляў пра спробы прыхільнікаў ДНР вывезці параненых вайскоўцаў са шпіталя ў Валнавасе&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ua.112.ua/suspilstvo/lyudi-bezlera-namagalisya-vivezti-poranenih-ukrayinskih-soldativ-z-likarni-v-volnovasi-avakov-66568.html |title=Люди Безлера намагалися вивезти поранених українських солдатів з лікарні в Волновасі, - Аваков |date=2014-05-24 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя чалавечых страт сілы АТА страцілі 3 [[БМП]], грузавы аўтамабіль [[Завод імя Ліхачова|ЗІЛ]], было таксама расстраляна 2 машыны {{нп4|Хуткая медычная дапамога|хуткай дапамогі|en|Emergency medical services}} і {{нп4|мікрааўтобус|мікрааўтобус|ru|Микроавтобус}}&lt;ref name=&quot;ТСН&quot;/&gt;. Паводле паведамлення Ігара Безлера («Беса») падчас нападу загінуў адзін з «апалчэнцаў»&lt;ref name=&quot;Подробности&quot;/&gt;.

Афіцыйна апублікаваныя імёны 12 загінулых ўкраінскіх вайскоўцаў&lt;ref name=&quot;Список&quot;&gt;{{cite web |url=http://gazeta.ua/articles/np/_v-internet-viklali-spiski-zagiblih-i-poranenih-pid-volnovahoyu-dokument/559573 |title=В Інтернет виклали списки загиблих і поранених під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Gazeta.ua |accessdate=2014-06-06}}&lt;/ref&gt;; у СМІ таксама былі прыведзеныя імёны яшчэ 4 загінулых; імёны іншых застаюцца невядомымі.


&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Імя&lt;ref name=&quot;Список&quot;/&gt; !! {{comment|г/н|год нараджэння}} !! Званне&lt;ref name=&quot;Inforesist&quot;&gt;{{cite web |url=http://inforesist.org/v-interneti-opublikuvali-spiski-zagiblix-i-poranenix-pid-volnovaxoyu/?lang=uk |title=В Інтернеті опублікували списки загиблих і поранених під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Inforesist |accessdate=2014-06-09 |archiveurl=https://archive.today/20140609113625/http://inforesist.org/v-interneti-opublikuvali-spiski-zagiblix-i-poranenix-pid-volnovaxoyu/?lang=uk |archivedate=9 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; !! Функцыя&lt;ref name=&quot;Inforesist&quot;/&gt;
|-
| Палінкевіч Леанід Аляксандравіч || 1984 || [[Маёр]] || Камандзір батальёна
|-
| Аўчарук Уладзімір Барысавіч || &lt;center&gt;{{comment|?|невядомы}}&lt;/center&gt; || [[Малодшы лейтэнант]] || Камандзір узводу
|-
| Артымук Аляксандр Іванавіч || 1977 || [[Старшы сяржант]] || Камандзір аддзялення
|-
| Ёўзік Дзмітрый Васілевіч || 1983 || [[Малодшы сяржант]] || Намеснік камандзіра баявой машыны, наводчык-аператар
|-
| Бандарук Мікола Пятровіч || 1991 || [[Салдат]] || Наводчык
|-
| Грыцук Міхаіл Міхайлавіч || 1984 || Салдат || Разведчык
|-
| Зарадзюк Уладзімір Уладзіміравіч || 1991 || Салдат || Кулямётчык
|-
| Лішчук Віталь Леанідавіч&lt;ref name=&quot;Вісник&quot;/&gt; || &lt;center&gt;{{comment|?|невядомы}}&lt;/center&gt; || Салдат || ''няма інфармацыі''
|-
| Марыніч Віталь Пятровіч || &lt;center&gt;{{comment|?|невядомы}}&lt;/center&gt; || Салдат || Разведчык
|-
| Махнавец Віталь Іванавіч&lt;ref name=&quot;Вісник&quot;&gt;{{cite web |url=http://visnyk.lutsk.ua/news/actual/spysok-zagyblykh-i-poranenykh-volynyan-u-boyu-pid-volnovakhoyu/ |title=Список загиблих і поранених волинян у бою під Волновахою |date=2014-05-22 |publisher=Вісник |accessdate=2014-06-09 |url-status=dead |archive-date=26 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826093639/http://visnyk.lutsk.ua/news/actual/spysok-zagyblykh-i-poranenykh-volynyan-u-boyu-pid-volnovakhoyu/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volynpost.com/news/33527-foto-zagyblyh-pid-volnovahoyu-volynian |title=Фото загиблих під Волновахою волинян |date=2014-05-26 |publisher=ВолиньPost |accessdate=2014-06-09}}&lt;/ref&gt; || 1981 || Салдат || ''няма інфармацыі''
|-
| Нячыпарук Андрэй Дзмітрыевіч || &lt;center&gt;{{comment|?|невядомы}}&lt;/center&gt; || Салдат || Вадзіцель-санітар
|-
| Азеранчук Леанід Віктаравіч || &lt;center&gt;{{comment|?|невядомы}}&lt;/center&gt; || Салдат || Разведчык
|-
| Папоў Павел Уладзіміравіч || 1991 || Салдат || Стралок, памочнік гранатамётчыка
|-
| Пракапчук Уладзімір Іванавіч || 1991 || Салдат || Механік-вадзіцель
|-
| Шкрыбляк Дзмітрый&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vikna.if.ua/news/category/if/2014/05/26/18329/view |title=Під Волновахою загинув 21-річний Дмитро Шкрібляк зі Снятинщини. Похорон — завтра |date=2014-05-26 |publisher=Вікна.if.ua |accessdate=2014-06-09}}&lt;/ref&gt; || &lt;center&gt;{{comment|?|невядомы}}&lt;/center&gt; || Салдат || ''няма інфармацыі''
|-
| Кузьмін Любамір&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://zaxid.net/news/showNews.do?soldata_yakiy_zaginuv_pid_volnovahoyu_pohovayut_u_slavskomu&amp;objectId=1309589 |title=Солдата, який загинув під Волновахою, поховають у Славському |date=2014-05-26 |publisher=Zaxid.net |accessdate=2014-06-09}}&lt;/ref&gt; || &lt;center&gt;{{comment|?|невядомы}}&lt;/center&gt; || ''няма інфармацыі'' || Вадзіцель
|}
&lt;/center&gt;

== Арганізацыя ==
{{ external media
||align=right|
| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=z9sVlYtNSaY Выведка мясцовымі да бою]
| video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=78HyygoW1oo Каментарыі пасля бою]
}}

За дзень да нападу на лагер 51-й асобнай механізаванай брыгады мясцовыя прыхільнікі ДНР правялі пэўныя разведвальныя мерапрыемствы, размаўляючы з украінскімі вайскоўцамі, якія адпачывалі ўздоўж трасы&lt;ref name=&quot;Розвідка терористів&quot;/&gt;.

Адзін з лідараў сепаратыстаў {{нп4|Павел Юр'евіч Губараў|Павел Губараў|ru|Губарев, Павел Юрьевич}} адмовіў датычнасць да нападу на лагер сіл АТА «апалчэнцаў», абвінаваціўшы ў правакацыі «[[Правы сектар]]», аднак пазней на сайце брытанскай газеты «{{нп4|Daily Mail||en|Daily Mail}}» з’явілася відэа, на якім адказнасць за знішчэнне украінскіх вайскоўцаў узяў на сябе чалавек у балаклаве, які назваўся «Бесам» ([[Ігар Мікалаевіч Безлер|Ігар Безлер]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/video/news/video-1096263/Pro-Russian-militants-storm-checkpoint-kill-11.html |title=Pro-Russian militants storm checkpoint and kill at least 11 |date=2014-05-22 |publisher=Daily Mail |accessdate=2014-06-07 |archive-date=7 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140607005723/http://www.dailymail.co.uk/video/news/video-1096263/Pro-Russian-militants-storm-checkpoint-kill-11.html |url-status=dead }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/05/23/7026188/ |title=Підполковник ГРУ взяв відповідальність за бійню під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Українська правда |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;:

{{Цытата|Мы знішчылі блокпост украінскай арміі, які знаходзіўся на землях [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]].{{oq|ru|Мы уничтожили блокпост украинской армии, находящийся на землях Донецкой Народной Республики&lt;ref name=&quot;Подробности&quot;/&gt;.}}}}

У [[Інтэрнэт|інтэрнэце]] была распаўсюджана інфармацыя, што арганізацыяй нападу на ўкраінскіх вайскоўцаў займаўся жыхар мястэчка Ольгінка Дзмітрый Бударын, якога вінавацяць у [[Наркагандаль|гандлі наркотыкамі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://inforesist.org/identifikovano-lyudinu-yakij-napraviv-teroristiv-na-ukra%D1%97nskix-soldativ-pid-volnovaxoyu-foto/?lang=uk |title=Ідентифіковано людину, який направив терористів на українських солдатів під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Inforesist |accessdate=2014-06-08 |archiveurl=https://archive.today/20140608141422/http://inforesist.org/the-person-who-disclosed-positions-of-the-ukrainian-soldiers-near-volnovaha-to-terrorist-has-been-identified-photo/?lang=en |archivedate=8 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;; пазней Дзмітрый Бударын адмаўляў сваё дачыненне да арганізацыі нападу&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uapress.info/uk/news/show/25639 |title=Бударін заперечує свою причетність до вбивства військових у Волноваському районі |date=2014-05-23 |publisher=Преса України |accessdate=2014-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140527214756/http://uapress.info/uk/news/show/25639 |archivedate=27 мая 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тэлеканал «Расія-1» датычнымі да расстрэлу ўкраінскіх вайскоўцаў назваў байцоў спецбатальёна «Данбас», адзначыўшы таксама, што сярод тых, хто прыехаў на інкасатарскіх аўтамабілях, былі і байцы спецбатальёна «Дняпро»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25396243.html |title=ДЕЗА ДНЯ, 23 травня. ЗМІ Росії: «Під Волновахою українці розстріляли своїх» |date=2014-05-23 |publisher=Радіо Свобода |accessdate=2014-06-07}}&lt;/ref&gt;.

Лідар ваеннага крыла ДНР [[Ігар Стралкоў]] пацвердзіў расстрэл баевікамі ўкраінскіх вайскоўцаў пад Валнавахай&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26235.5/3117890/ Игорь Стрелков — «Комсомольской правде»: «Меня приказано уничтожить во что бы то ни стало»]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5J6CA2usc9Y ИГОРЬ СТРЕЛКОВ — ВОЛНОВАХА НАША РАБОТА]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Рэакцыя ==

Старшыня [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] [[Валянцін Аляксандравіч Налівайчанка|Валянцін Налівайчанка]] назваў напад на вайскоўцаў [[тэрарыстычны акт|тэрарыстычным актам]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25395732.html |title=Наливайченко: події під Волновахою – це теракт |date=2014-05-23 |publisher=Радіо Свобода |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;:

{{Цытата|Расстрэл нашых вайскоўцаў, які адбыўся каля Валнавахі, гэта тэрарыстычны акт, гэта цынічны расстрэл украінскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся на сваёй зямлі, адпаведна дзейнічалі з мясцовым насельніцтвам.
{{oq|uk|Розстріл наших військових, який стався поблизу Волновахи, це є терористичний акт, це є зухвалий розстріл українських військових, які перебували на своїй землі, відповідно діяли з місцевим населенням.}}}}

Сваю занепакоенасць у сувязі з падзеямі ў Валнавасе выказаў [[Генеральны сакратар ААН]] [[Пан Гі Мун]], заклікаўшы бакі канфлікту засяродзіць увагу на забеспячэнні правядзення прэзідэнцкіх выбараў у мірнай і чэснай атмасферы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://espreso.tv/news/2014/05/23/hensekretar_oon_stryvozhenyy_cherez_terakt_na_donbasi |title=Генсекретар ООН стривожений через теракт на Донбасі |date=2014-05-23 |publisher=Espreso.tv |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==
У сувязі з гібеллю ваеннаслужачых [[23 мая|23]] і [[24 мая]] ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] і 23, 24 і [[25 мая]] ў [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] аб’яўлена жалоба&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&amp;part=news&amp;sub=read&amp;id=34949 |title=У Волинській та Рівненській областях оголошено Дні жалоби |date=2014-05-23 |publisher=Міноборони України |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://archive.today/20140601223741/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&amp;part=news&amp;sub=read&amp;id=34949 |archivedate=1 чэрвеня 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[26 мая]] пры ўдзеле некалькіх тысяч вайскоўцаў і цывільных асоб адбылася цырымонія развітання з загінулымі ў баі на Тучынскім палігоне ў [[Роўна|Роўне]], куды целы 17 вайскоўцаў былі дастаўлены 2 ваенна-транспартнымі самалётамі&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25399313.html |title=Під Рівним попрощалися з військовими, загиблими під Волновахою |date=2014-05-26 |publisher=Радіо Свободи |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;. 27 мая на {{нп4|Тэатральная плошча, Луцк|Тэатральнай плошчы|ru|Театральная площадь (Луцк)}} [[Луцк|Луцка]] пры ўдзеле 3 тысяч мясцовых жыхароў адбылася грамадская паніхіда па 4 загінулых лучанах: Дзмітрыю Ёўзіку, Уладзіміру Зарадзюку, Віталю Махноўцу і Уладзіміру Пракапчуку&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unian.ua/society/922624-u-lutsku-blizko-3-tisyach-lyudey-priyshli-poproschatisya-z-viyskovimi-ubitimi-pid-volnovahoyu.html |title=У Луцьку близько 3 тисяч людей прийшли попрощатися з військовими, убитими під Волновахою |date=2014-05-27 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/entertainment/2014/05/140526_volyn_mourning_dt.shtml |title=На Волині прощаються з загиблими під Волновахою |date=2014-05-27 |publisher=BBC Україна |accessdate=2014-06-06}}&lt;/ref&gt;.

[[31 мая]], на дзявяты дзень пасля бою, на яго месцы мясцовыя актывісты правялі жалобную цырымонію; яны таксама паведамілі, што плануюць правесці падобныя мерапрыемствы на саракавы дзень і гадавіну гібелі ўкраінскіх вайскоўцаў. Паведамлялася аб выдзяленні сродкаў мясцовымі мецэнатамі на ўстаноўку [[помнік]]а ў памяць аб загінулых украінскіх вайскоўцах&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.0629.com.ua/news/546406 |title=Местные жители установят памятник на месте гибели солдат ВС под Волновахой |date=2014-05-31 |publisher=0629.com.ua |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}
== Спасылкі ==
{{ external media
||align=right|
| image1 = [http://news.bigmir.net/ukraine/818324-Boj-pod-Volnovahoj--spisok-12-pogibshih--sredi-kotoryh-kombat Фота адразу пасля бою]
}}

* [https://archive.today/20140706072206/inforesist.org/uk/v-interneti-opublikuvali-spiski-zagiblix-i-poranenix-pid-volnovaxoyu/ Поўны спіс загінулых]

=== Тапаграфічныя карты ===
* {{Карта|L-37-15}}
* {{Карта|L-37-16}}

{{Еўрамайдан}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]]
[[Катэгорыя:Данецкая Народная Рэспубліка]]
[[Катэгорыя:Вайна на ўсходзе Украіны]]
[[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]]
[[Катэгорыя:Май 2014 года]]</text>
      <sha1>gvrbgy0dwv6md88qhvfjlpgs9ig557c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214370</id>
    <revision>
      <id>5156962</id>
      <parentid>5147982</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:17:51Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259576" sha1="lmogn2dqhhm7sa2kdc5yadk1v12zzjj" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Рэспубліка Беларусь
| Родны склон = Беларусі
| Назва гімна = Мы, беларусы
| Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg
| На карце = Europe-Belarus.svg
| Дата1 = [[X стагоддзе]]
| Дата2 = [[XII стагоддзе]]
| Дата3 = [[1236]]
| Дата4 = [[1569]]
| Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]]
| Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]]
| Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]]
| Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]]
| Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]]
| Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]]
| Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта)
| lat_dir = N
| lat_deg = 53
| lat_min = 31
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 28
| lon_min = 46
| lon_sec = 0
| Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]]
| Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]]
| sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]]
| Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]]
| Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]]
| Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]]
| Этап4 = [[Рэч Паспалітая]]
| Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]]
| Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]]
| Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]]
| Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]]
| Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]
| Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]]
| Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}}
(ад [[СССР]]) &lt;br/&gt;
| Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}}
| Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]&lt;br/&gt;&lt;br/&gt;
* [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]]
* Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]]
* Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]]
| Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]&lt;br/&gt;(аспрэчваецца з 23.9.2020)
* [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]]
* [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]]
* [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]]
| Месца па плошчы = 84
| Плошча = 207 600
| Працэнт вады = 2,22 %
| Этнахронім = [[беларусы]]
| Месца па насельніцтву = 97
| Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280
| Год ацэнкі = 2025
| Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
| Год перапісу = 2019
| Шчыльнасць насельніцтва = 43,3&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]&lt;/ref&gt;
| Месца па шчыльнасці = 174
| ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023
| Месца па ВУП (ППЗ) = 73
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016
| ВУП (намінал) = 68,86 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2023
| Месца па ВУП (намінал) = 74
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82
| ІРЧП = {{рост}}0,801
| Год разліку ІРЧП = 2024
| Месца па ІРЧП = 69
| Узровень ІРЧП = вельмі высокі
}}
'''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}; {{Lang-ru|Респу́блика Белару́сь}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км.

Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы).

Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання.

[[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}&lt;/ref&gt;.

На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км.

Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]].

25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]].

Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]].

== Назва ==
{{main|Белая Русь}}
Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней&lt;ref&gt;Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956&lt;/ref&gt;. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]].

Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых&lt;ref name=&quot;Zaprudnik 1993 2&quot;&gt;{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}&lt;/ref&gt;.

У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь.

[[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''.

=== Праблема наймення на іншых мовах ===
З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем&lt;ref&gt;http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm&lt;/ref&gt;. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''.

Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''.

Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus&lt;ref&gt;[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]&lt;/ref&gt;.

У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''.

== Геаграфія ==
[[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]]
{{main|Геаграфія Беларусі}}

=== Геаграфічнае становішча ===
[[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]]
Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]].

Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км.

Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]].

Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}.

=== Рэльеф ===
{{main|Рэльеф Беларусі}}
[[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]]
[[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]]
Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора.
в
Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў.

=== Геалогія і глебы ===
{{main|Геалогія Беларусі}}
{{main|Глебы Беларусі}}
У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі.

Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні.

З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы.

=== Карысныя выкапні ===
{{main|Карысныя выкапні Беларусі}}
На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш.

=== Клімат ===
{{main|Клімат Беларусі}}
Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу.

Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&amp;nbsp;°C на поўначы да 18,5&amp;nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&amp;nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&amp;nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]].

На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см.

На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату.

=== Гідраграфія ===
{{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}}
[[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]]
У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год.

Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху.

Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)&lt;ref&gt;[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]&lt;/ref&gt;.

Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]].
Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]].
Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]].
Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]].
Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]].
Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]].
Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера.
&lt;/gallery&gt;

=== Флора і фаўна ===
{{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}}
[[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]]
[[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш.

[[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]]
Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]].

17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]].

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня.
Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены.
Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]].
Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]].
Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]].
Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]].
Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]].
&lt;/gallery&gt;

=== Ахоўныя тэрыторыі ===
{{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}}
У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі.

Ахоўныя прыродныя тэрыторыі:
* [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]],
* [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]],
* [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]],
* [[Нарачанскі нацыянальны парк]],
* [[Прыпяцкі нацыянальны парк]],
* [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]].

На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў.

=== Экалогія ===
Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі&lt;ref&gt;[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}&lt;/ref&gt;. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства.

У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}}

=== Да з’яўлення чалавека ===
Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя.

=== Старажытная гісторыя ===
{{main|Старажытная гісторыя Беларусі}}
[[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]]
Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]&lt;/ref&gt;, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]].

Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]&lt;ref&gt;[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]&lt;/ref&gt;, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]&lt;/ref&gt; і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі.

З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]&lt;/ref&gt;.

=== Полацкае і Тураўскае княствы ===
{{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}}
[[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]]
[[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]]
Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]&lt;/ref&gt;. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]].

Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]&lt;/ref&gt;.

У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]&lt;/ref&gt;.

У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
{{main|Вялікае Княства Літоўскае}}
[[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]]
[[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]]
Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]&lt;/ref&gt;.

Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг).
Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай.
Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі.
&lt;/gallery&gt;

=== Рэч Паспалітая ===
{{main|Рэч Паспалітая}}
[[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]]
[[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]]
Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]&lt;/ref&gt;. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя.

Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы.

Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць.

Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты.

Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны.

Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі&lt;ref&gt;''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 
File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад
File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды)
&lt;/gallery&gt;

=== У складзе Расійскай імперыі ===
{{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}}
[[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]]
[[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]]
[[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]]
У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года.

У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам.

[[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш).

=== Беларуская Народная Рэспубліка ===
{{main|Беларуская Народная Рэспубліка}}
[[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]]
25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала.

=== Заходняя Беларусь ===
{{main|Заходняя Беларусь}}
Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал.

Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]).

=== Савецкая Беларусь ===
{{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}}
[[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]]
У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]].

17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы.

У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі.

У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху.
Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху.
Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці.
Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца.
&lt;/gallery&gt;

=== Рэспубліка Беларусь ===
{{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}}

27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь.

У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары.

13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум&lt;ref&gt;Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.&lt;/ref&gt;.

14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады.

Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання.

29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»&lt;ref&gt;Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.&lt;/ref&gt;.

10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»&lt;ref&gt;Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.&lt;/ref&gt; Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму.

4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый.

Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі.

11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў.

У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]].

== Сімволіка ==
{{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}}

[[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]]
У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР.

Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту.

Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]].

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года).
Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года.
&lt;/gallery&gt;

&lt;!--=== Дзяржаўны сцяг ===
{{main|Сцяг Беларусі}}

=== Дзяржаўны герб ===
{{main|Герб Беларусі}}

=== Дзяржаўны гімн ===
{{main|Гімн Беларусі}}--&gt;

== Дзяржаўны лад ==
{{main|Дзяржаўны лад Беларусі}}
Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін.

[[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання.

24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці.

Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў.

17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар.

Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады.

Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]].

== Палітычныя партыі ==
{{main|Палітычныя партыі Беларусі}}
На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый&lt;ref&gt;{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]].

== Міжнароднае становішча і знешняя палітыка ==
{{main|Знешняя палітыка Беларусі}}
[[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]]
Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў.

На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь. 

Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў.

{{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]]

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}}
Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; width=&quot;100%&quot;
|+
!Вобласць||&lt;small&gt;Паштовы&lt;br /&gt;індэкс&lt;/small&gt;||class=&quot;unsortable&quot;|&lt;small&gt;Дата&lt;br /&gt;заснавання&lt;/small&gt;||&lt;small&gt;Плошча&lt;br /&gt;км²&lt;br /&gt;(на 1.01.2012&lt;!--&lt;ref name=&quot;кадастр 2012&quot;/&gt;--&gt;)&lt;/small&gt;||&lt;small&gt;Насельніцтва&lt;br /&gt;(на 1.01.2019&lt;ref&gt;[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt;||&lt;small&gt;Адміністрацыйны цэнтр&lt;/small&gt;||class=&quot;unsortable&quot;|&lt;small&gt;Сцяг&lt;/small&gt;||class=&quot;unsortable&quot;|&lt;small&gt;Карта&lt;/small&gt;
|-
| [[Брэсцкая вобласць]]
| align=center | 224000
| &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;18900703&lt;/span&gt;[[4 снежня]] [[1939]]
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;32 786,44
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1 379 456
| [[Брэст]]
| [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]]
|rowspan=&quot;6&quot; |&lt;imagemap&gt;
Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь &lt;br /&gt;(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул)
poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]]
poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]]
poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]]
poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]]
poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]]
poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]]
circle 97 79 10 [[Мінск]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;
|-
| [[Віцебская вобласць]]
| align=center | 210000
| &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;18461228&lt;/span&gt;[[15 студзеня]] [[1938]]
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;40 050,32
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1 164 554
| [[Віцебск]]
| [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]]
|-
| [[Гомельская вобласць]]
| align=center | 246000
| &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;18191214&lt;/span&gt;[[15 студзеня]] [[1938]]
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;40 369,51
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1 405 873
| [[Гомель]]
| [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]]
|-
| [[Гродзенская вобласць]]
| align=center | 230000
| &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;19590103&lt;/span&gt;[[20 верасня]] [[1944]]
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;00 &lt;/span&gt;25 126,98
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;00 &lt;/span&gt;1 036 529
| [[Гродна]]
| [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]]
|-
| [[Мінская вобласць]]
| align=center | 220000
| &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;18360615&lt;/span&gt;[[15 студзеня]] [[1938]]
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;39 894,75
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1 432 480
| [[Мінск]]
| [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]]
|-
| [[Магілёўская вобласць]]
| align=center | 212000
| &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;19120214&lt;/span&gt;[[15 студзеня]] [[1938]]
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;29 068,63
| align=right | &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;0&lt;/span&gt;1 049 326
| [[Магілёў]]
| [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]]
|}

У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны.

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Беларусі}}

=== Дэмаграфічныя звесткі ===
[[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]]
Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]&lt;/ref&gt;.

Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}&lt;/ref&gt;.

З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася.

У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %.

&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',&lt;br /&gt;тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]&lt;/center&gt;
----
{| cellpadding=2 style=&quot;background:transparent;&quot;
|-
| [[Мінск]]
| align=&quot;right&quot; | 1975
|-
| [[Гомель]]
| align=&quot;right&quot; | 535
|-
| [[Магілёў]]
| align=&quot;right&quot; | 380
|-
| [[Віцебск]]
| align=&quot;right&quot; | 370
|-
| [[Гродна]]
| align=&quot;right&quot; | 369
|-
| [[Брэст]]
| align=&quot;right&quot; | 344
|-
| [[Бабруйск]]
| align=&quot;right&quot; | 218
|-
| [[Баранавічы]]
| align=&quot;right&quot; | 179
|-
| [[Барысаў]]
| align=&quot;right&quot; | 143
|-
| [[Пінск]]
| align=&quot;right&quot; | 138
|}
&lt;/div&gt;

У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8&lt;ref&gt;belstat.gov.by&lt;/ref&gt;.

Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня):
* 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}&lt;/ref&gt;
* 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat1&quot;/&gt;;
* 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat.gov.by&quot;&gt;{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat.gov.by&quot;/&gt;.
* 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)&lt;ref name=&quot;belstat.gov.by&quot;/&gt;.

Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&amp;idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&amp;idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.).

=== Рэлігія ===
[[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]]
{{main|Рэлігія ў Беларусі}}

Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]].

{{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}}
[[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]]
[[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]]
[[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]]
У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]).

У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі.
 
Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек.

У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў.

У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]].
Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]).
Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе.
&lt;/gallery&gt;

=== Мовы ===
{{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}}
{{seealso|Русіфікацыя Беларусі}}
[[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]]
[[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]]
{|class=&quot;table&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 | width=&quot;47%&quot;|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і&lt;br&gt;гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]]
 | width=&quot;3%&quot;|
 | width=&quot;47%&quot;|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і&lt;br&gt;гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]]
 | width=&quot;3%&quot;|
 |}
{|class=&quot;table&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 | width=&quot;47%&quot;|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]]
 | width=&quot;3%&quot;|
 | width=&quot;47%&quot;|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]]
 | width=&quot;3%&quot;|
 |}

[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]]
[[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]]
Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&amp;regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&amp;regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца&lt;ref name=&quot;svab1995&quot;&gt;https://www.svaboda.org/a/24100070.html&lt;/ref&gt;.

Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах&lt;ref&gt;https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=191559&lt;/ref&gt;. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску.

Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі&lt;ref&gt;Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.&lt;/ref&gt;, Савецкага Саюза&lt;ref&gt;Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96&lt;/ref&gt; і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019&lt;/ref&gt;.

Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]].

У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы.

У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]&lt;ref&gt;https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}&lt;/ref&gt;, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі&lt;ref&gt;https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&amp;p_k=1&amp;p_t=282373&lt;/ref&gt;.

Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;.

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Беларусі}}
[[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]]
Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]&lt;ref&gt;[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету &quot;Бацькаўшчына&quot;]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]&lt;/ref&gt;, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]&lt;ref&gt;Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]&lt;/ref&gt;.

Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %.

Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php&lt;/ref&gt;

У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)&lt;/ref&gt;, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)&lt;/ref&gt;, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''&lt;/ref&gt;.

=== Грашовая сістэма ===
{{main|Беларускі рубель}}
Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі.

=== Банкаўская сістэма ===
{{main|Банкаўская сістэма Беларусі}}
Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў.

=== Сельская гаспадарка ===
{{main|Сельская гаспадарка Беларусі}}
Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009).

=== Прамысловая вытворчасць ===
{{main|Прамысловасць Беларусі}}
[[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]]

Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці.

Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы.

=== IT-тэхналогіі ===
{{актуальнасць|2020 год}}
[[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]]
[[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]]
У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску.

=== Энергетыка ===
{{main|Энергетыка Беларусі}}
Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС.

Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г&lt;ref&gt;Стратегии развития… 2011—2015 годы.&lt;/ref&gt;. Будуецца [[Беларуская АЭС]].

=== Міжнародны гандаль ===
Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд).

Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Турызм ===
{{main|Турызм у Беларусі}}
[[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]]
[[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]]
На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]&lt;ref name=&quot;Эканоміка&quot;/&gt;.

Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў&lt;!--2012-2014??--&gt; перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці&lt;ref name=&quot;Эканоміка&quot;/&gt;.

Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)&lt;ref name=&quot;Эканоміка&quot;/&gt;.

У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу&lt;ref name=&quot;Эканоміка&quot;/&gt;.

У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]&lt;ref name=&quot;Эканоміка&quot;/&gt;.

=== Транспарт ===
28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну.

На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт.

Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км&lt;ref name=&quot;Эканоміка&quot;&gt;[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]&lt;/ref&gt;.

=== Водны транспарт ===
У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе.

=== Паветраны транспарт ===
Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]].

У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]].

=== Сувязь і камунікацыі ===
У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн&lt;ref name=&quot;Эканоміка&quot;/&gt;.
{{у планах}}
{{таксама}}
* [[Інтэрнэт у Беларусі]],
* [[Байнэт]],
* [[.by]],
* [[Белпошта]].

=== Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі ===
* [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }},
* [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }},
* [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }},
* [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}.

== Культура і грамадства ==
[[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]]
[[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]]
Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]].

Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры.

=== Літаратура ===
{{main|Беларуская літаратура}}
[[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]]
[[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]]
Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры.

Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI).

Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш).

Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900).
Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916).
Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917).
Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956).
Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983).
Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978).
Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976).
Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984).
Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991).
Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988).
Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991).
Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995)
Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003)
Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014)
Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016)
&lt;/gallery&gt;

==== Сучасная беларуская літаратура ====
Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.&lt;ref&gt;{{cite web  |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}&lt;/ref&gt;.

Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш..

Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш..

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946).
Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975).
Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958).
Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977).
Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965).
Файл:Sprynczan Aksana&amp;book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973).
&lt;/gallery&gt;

=== Выяўленчае мастацтва ===
{{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}}
[[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]]
[[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]]
У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX).

Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны.

Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]].

Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі.

У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600.
Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630.
Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі».
Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884.
Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903.
Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915.
Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916.
Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925.
Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940.
Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна».
Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982.
Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014.
Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак.
&lt;/gallery&gt;

=== Архітэктура ===
{{main|Архітэктура Беларусі}}
[[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]]
[[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]]
Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]&lt;ref name=&quot;Архитектура&quot;&gt;[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]&lt;/ref&gt; ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет.
Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. 
Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў.
Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. 
Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі.
Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. 
Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. 
Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. 
Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. 
Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]].
Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны.
&lt;/gallery&gt;

=== Музыка ===
{{main|Музыка Беларусі}}
[[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]]

Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)&lt;ref&gt;[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]&lt;/ref&gt;. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш&lt;ref&gt;[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]&lt;/ref&gt;.

Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай).

[[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]]
[[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]]
[[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]]
[[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]]
Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]&lt;/ref&gt;. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''».

Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя.

У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна).

[[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]…

{{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...&lt;ref&gt;[http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ]&lt;/ref&gt;.}}

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. 
Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]].
Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]].
Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. 
Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. 
Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]].
Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. 
Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]].  
Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]].
Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]].
Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]].
Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]].  
Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. 
Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. 
&lt;/gallery&gt;

Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў.

У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва:
* «Беларуская музычная восень»,
* «Мінская вясна»,
* «[[Залаты шлягер]]»,
* «Музы Нясвіжа».

=== Тэатр ===
[[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]]
[[Файл:Theatre opera&amp;ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]]
[[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]]
[[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]]
;Вытокі ў фальклоры
[[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

;Магнацкія тэатры

У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш&lt;ref&gt;[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]&lt;/ref&gt;. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі.

;Беларускі тэатр у XX стагоддзі
Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя.

;Беларускі тэатр сёння
Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]&lt;ref&gt;[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt; і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме&lt;ref&gt;[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]&lt;/ref&gt;. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]].

Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя.

Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў.

[[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]].

У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]».
Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка.
Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. 
Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург.
&lt;/gallery&gt;

=== Кінематограф ===
{{main|Кінематограф Беларусі}}
[[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]]
[[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]]
Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]».

Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно.

Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным&lt;ref&gt;[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]&lt;/ref&gt;.

У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін&lt;ref&gt;{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date  = 2020-01-16}}&lt;/ref&gt;.

Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]].

=== Філасофія ===
Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714).
Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680).
Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689).
Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651).
&lt;/gallery&gt;

Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя.

[[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»&lt;ref&gt;[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

=== Музеі ===
[[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]]
{{main|Спіс музеяў Беларусі}}
{{у планах}}

=== Бібліятэкі ===
Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў.

Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}&lt;/ref&gt;.

Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта.

=== СМІ ===
{{main|СМІ Беларусі}}
{{у планах}}

=== Навука ===
{{main|Навука ў Беларусі}}
[[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]]
[[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]]
Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі).

;Матэматыка
Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]].

;Гістарычная навука
[[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]]
Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя.

;Эканамічная навука
Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя.

;Этнаграфія
Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя.

Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя.

;Астраномія
У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці.

;Касманаўтыка
[[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]]
[[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]]
Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&amp;RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі&lt;ref&gt;[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]&lt;/ref&gt;, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])&lt;ref&gt;[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}&lt;/ref&gt;.

* [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі.

{{нарыхтоўка раздзела}}

=== Спорт ===
[[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]]
{{main|Спорт у Беларусі}}
У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы&lt;ref&gt;http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}&lt;/ref&gt;.

=== Нацыянальныя святы ===
Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі:
* [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]],
* [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае),
* [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын,
* 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]],
* [[1 мая]] — Свята працы,
* [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]],
* [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь,
* [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі,
* [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае).

=== Народныя святы ===
[[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]]
Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў.

* 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў.
* 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы.
* сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі.
* 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі.
* 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]].
* красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]].
* май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску.
* ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі.
* пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]&lt;/ref&gt;.

Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый.

=== Кухня ===
[[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]]
[[Файл:Belorussian national potato meal &quot;draniki&quot; and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]]
{{main|Беларуская кухня}}
У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]&lt;/ref&gt;. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне&lt;ref&gt;[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]&lt;/ref&gt;. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках.

[[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы.

Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня.

Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя.

=== Беларускае народнае адзенне ===
{{main|Беларускі нацыянальны касцюм}}
[[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]]
[[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]]
Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя&lt;ref&gt;[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]&lt;/ref&gt;. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]].

Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі.

== Сацыяльная сфера ==

=== Адукацыя ===
{{main|Адукацыя ў Беларусі}}
У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць:
* Дашкольная адукацыя,
* Агульная сярэдняя адукацыя,
* Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі,
* Сярэдняя спецыяльная адукацыя,
* Вышэйшая адукацыя,
* Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі.

=== Ахова здароўя ===
{{у планах}}

=== Злачыннасць ===
У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў&lt;ref name=prest.12 /&gt;. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі&lt;ref name=prest.3&gt;{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў&lt;ref name=prest.2&gt;{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў&lt;ref name=prest.3 /&gt;),
на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)&lt;ref name=prest.3 /&gt;&lt;ref name=prest.10&gt;{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]&lt;ref name=prest.11&gt;{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца&lt;ref name=prest.12&gt;[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)&lt;/ref&gt; і раней асуджанымі&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)&lt;/ref&gt; (47,2 %&lt;ref name=prest.10 /&gt;).

Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %&lt;ref name=prest.2 /&gt;, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %&lt;ref name=prest.1&gt;{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)&lt;ref name=prest.4&gt;[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).&lt;/ref&gt;.

== Узброеныя сілы ==

=== Армія ===
{{main|Узброеныя сілы Беларусі}}
Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт&lt;!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба--&gt;. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)&lt;ref&gt;Паводле звестак у CIA Factbook 2007.&lt;/ref&gt;.

=== Міліцыя ===
{{main|Міліцыя Беларусі}}
{{у планах}}

=== Спецслужбы ===
[[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]]
Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года&lt;ref name=&quot;Абкамітэце&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя КДБ у Беларусі існуюць:
* [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку),
* [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)&lt;ref name=&quot;Абцэнтры&quot;&gt;{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;,
* [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ),
* [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref name=&quot;Абтаможне&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;,
* [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]&lt;ref&gt;http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;,
* [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;http://gpk.gov.by/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;agentura.ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
{{Абнавіць}}

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-2}}
* ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с.
* Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с.
* Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с.
* {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}}
* [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}}
* [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі]
* [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}}
* [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}}
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі]
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў]
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)]
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку]
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку]
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі]
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку]
* [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}}
* [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ]
* [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі]

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Беларусь у тэмах}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Славянскія краіны}}
{{СНД}}
{{АДКБ}}
{{Усходняе партнёрства}}

[[Катэгорыя:Беларусь| ]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]]
[[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]]</text>
      <sha1>lmogn2dqhhm7sa2kdc5yadk1v12zzjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белэксімгарант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>216956</id>
    <revision>
      <id>5156996</id>
      <parentid>5018369</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10642" sha1="rsl7tfj25c1cumn7kwg9gunsm98vv68" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|назва               = Белэксімгарант
|лагатып             = 
|тып                 = [[Унітарнае прадпрыемства]]
|лістынг на біржы    = 
|дэвіз               = Разам мы мацней
|заснавана           = {{Дата|7|8|1997|1}}
|заснавальнікі       = «[[Белдзяржстрах]]»
|размяшчэнне       = [[Мінск]], вул. Мельнікайтэ, д. 2
|ключавыя постаці    = [[Валерый Юр’евіч Ярмошка]]
|галіна              = [[Страхаванне]]
|прадукцыя           = Страхоўка [[экспарт]]у, таксама пазыкаў і аўтамабіляў
|абарот         = {{Рост}}464,6 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]&lt;ref&gt;{{Кніга|частка=Справаздача аб прыбытках і стратах 2013|загаловак=Гадавая справаздача 2013 Белэксімгарант|арыгінал=Годовой отчёт 2013 Белэксимгарант|спасылка=http://www.eximgarant.by/download_files/godovoi_otchet/godovoy_otchet_-_2013.pdf|месца=Мінск|выдавецтва=Белэксімгарант|год=2014|старонкі=53-54|старонак=55}}&lt;/ref&gt; (2013; $51,8 млн)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2013 год|url=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|publisher=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|date=2014|access-date=27 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;
|аперацыйны прыбытак = {{Рост}}172,8 млрд руб ($19,3 млн)
|чысты прыбытак      = {{Рост}}84,4 млрд руб ($9,4 млн)
|лік супрацоўнікаў   = 443 ([[2013]])
|матчына кампанія    = [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]
|даччыныя кампаніі   = 
|аўдытар             = [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] «[[ФБК-Бел]]»
|сайт                = [http://www.eximgarant.by www.eximgarant.by]
}}
'''«Белэксімгарант»''' — дзяржаўнае прадпрыемства Беларусі, заснаванае ў 1997 годзе пад назвай «Белдзяржзнешстрах» для страхавання экспарту. [[23 мая]] [[2001]] г. займеў сучасны назоў. З [[2002]] г. бярэ ўдзел у [[Прага|Пражскім]] клубе (Чэхія) міжнароднага [[Берн]]скага {{нп3|Бёрнскі саюз|саюза страхаўнікоў|en|Berne Union}} пазыкаў і [[Інвестыцыя|ўкладанняў]] (Швейцарыя). [[25 жніўня]] [[2006]] г. А.Лукашэнка Указам № 534 надаў прадпрыемству [[Манаполія|выключнае права]] страхаваць экспарт з дзяржаўнай падтрымкай&lt;ref&gt;{{Cite web|author=А.Лукашэнка|title=Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 жніўня 2006 г. № 534|url=http://www.pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=P30600534|publisher=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|language=ru|date=29 ліпеня 2014|access-date=28 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309165611/http://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=P30600534|archive-date=9 сакавіка 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. На 2014 г. мела прадстаўніцтвы ва ўсіх абласных цэнтрах.

== Гісторыя ==
[[7 жніўня]] [[1997]] г. [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] Пастановай № 1036 ухваліў стварэнне прадпрыемства «Белдзяржзнешстрах» у якасці даччынага прадпрыемства дзяржаўнай кампаніі «[[Белдзяржстрах]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|author=[[Сяргей Лінг]]|title=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 1997 г. № 1036|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic53/text661.htm|publisher=[[Валерый Леванеўскі]]|language=ru|date=лістапад 2011|access-date=28 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;. [[23 мая]] [[2001]] г. Савет міністраў Беларусі Пастановай № 752 падпарадкаваў прадпрыемства сабе і перайменаваў у «Белэксімгарант»&lt;ref&gt;{{Cite web|author=[[Андрэй Кабякоў]]|title=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 23 мая 2001 г. № 752|url=http://pravo.newsby.org/belarus/postanovsm10/sovm215.htm|publisher=Сайт «Заканадаўства Беларусі»|language=ru|date=снежань 2013|access-date=28 студзеня 2017}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У 2010 г. «Белэксімгарант» забяспечыў страхавым пакрыццём 57 % экспартных [[пазыка]]ў. Заняў 6-ае месца ў Беларусі паводле абсягу страхавых унёскаў (62,1 млрд руб; $20,7 млн)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2010 год|url=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2010|publisher=Нацбанк Беларусі|date=2011|access-date=28 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;. Дзель дзяржаўных прадпрыемстваў у агульным абсягу страхавога пакрыцця склала 86,4 %. На пачатак 2011 г. стаў 2-ім страхаўніком краіны паводле ўласнага капіталу (463 млрд руб; $154,3 млн)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца.. штодзённа, на 01.01.2011|url=http://www.nbrb.by/bel/statistics/rates/ratesDaily.asp?date=2011-01-01|publsher=Нацбанк Беларусі|date=1 студзеня 2014|access-date=28 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt; і статутнага фонду&lt;ref&gt;{{Cite web|author=[[Уладзімір Хількевіч]], [[Вераніка Арлоўская]].|title=Айчыннаму экспарцёру бяспечна пад абаронай «Белэксімгаранта»|url=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=78333|publisher=[[Звязда (1917)|Звязда]]|type=[[газета]]|date=27 красавіка 2011|number=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-04-27 78 (26942)]|pages=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/78342/27kras-4.indd.pdf 4]-[http://old.zviazda.by/a2ttachments/78342/27kras-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У 2012 г. аказаў паслугі звыш 8 тыс. прадпрыемствам краіны. З'яўляўся 4-ым паводле прыбытковасці страхавым прадпрыемствам Беларусі. У 2013 г. выплаты застрахаваным склалі 13 % (59,5 млрд руб) ад іх унёскаў (463,4 млрд руб). Дзель унёскаў на страхаванне экспарту склала 21 % (99,4 млрд руб). На [[4 жніўня]] [[2014]] г. [[статутны фонд]] прадпрыемства склаў 4060 млрд рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|author=[[Генадзь Міцкевіч]]|title=Статут Беларускага рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства экспартна-імпартнага страхавання «Белэксімгарант» (Дадатак 7)|url=http://www.eximgarant.by/download_files/docs/ustav_1_7_.pdf|publisher=Белэксімгарант|language=ru|date=8 жніўня 2014|access-date=28 студзеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ($393,4 млн)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Афіцыйны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют, які ўстанаўліваецца.. штодзённа, на 04.08.2014|url=http://www.nbrb.by/bel/statistics/rates/ratesDaily.asp?date=2014-08-04|publisher=Нацбанк Беларусі|date=4 жніўня 2014|access-date=28 студзеня 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўнікі ===
* [[Вячаслаў Балібок]] (29 студзеня 1998&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Сяргей Лінг|title=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 29 студзеня 1998 г. № 127|url=http://arc.pravoby.info/documente/part2/akte2563.htm|publisher=Беларускі прававы партал|language=ru|date=12 кастрычніка 2006|access-date=28 студзеня 2017|archive-date=30 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630110211/http://arc.pravoby.info/documente/part2/akte2563.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — 2009)
* [[Генадзь Міцкевіч]] (з 29 снежня 2009)
* [[Валерый Юр’евіч Ярмошка|Валерый Ярмошка]] (з 5 студзеня 2024)

== Спасылкі ==
* {{Cite web|author=Уладзімір Хількевіч|title=Цікавасць да інструментаў страхавання сярод айчынных экспарцёраў узрастае|url=http://www.zviazda.by/2014/01/29707.html|publisher=Газета «Звязда»|date=25 студзеня 2014|access-date=28 студзеня 2017}}

[[Катэгорыя:Страхаванне]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]]
[[Катэгорыя:1997 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Мінска]]</text>
      <sha1>rsl7tfj25c1cumn7kwg9gunsm98vv68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэтмэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218510</id>
    <revision>
      <id>5156863</id>
      <parentid>4967384</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>+ 7 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5156863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9525" sha1="2n72yzkhz8mn4ivhtsry7j1ofl9kmhv" xml:space="preserve">{{Герой коміксаў
| Імя              = Бэтмэн
| Арыгінал імя   = Batman
| Фота             = Batman10.jpg
| Шырыня           = 300px
| Подпіс          = 
| Выдавец    = [[DC Comics]]
| Першае з'яўленне = [[Detective Comics]] #27 &lt;br /&gt;(май 1939)
| Стваральнікі = [[Біл Фінгер]] (распрацоўшчык)&lt;br /&gt;[[Боб Кейн]] (канцэпцыя)
| Альтэр-эга = Брус Уэйн
| Знешнасць = 
| Месца нараджэння   =
| Каманды  = [[Ліга Справядлівасці]]&lt;br /&gt;[[Wayne Enterprises]]&lt;br /&gt;[[Аўтсайдары (комікс)|Аўтсайдары]]
| Партнёры  = [[Джым Гордан (комікс)|Джым Гордан]]&lt;br /&gt;[[Робін (комікс)|Робін]]&lt;br /&gt;[[Бэтгёрл]]&lt;br /&gt;[[Супермэн]]
| Саюзнікі  =
| Ворагі  = 
| Здольнасці =
}}

'''Бэтмэн''' ({{lang-en|Batman}}) — выдуманы [[супергерой]], персанаж коміксаў выдавецтва [[DC Comics]], а таксама шэрагу фільмаў і відэагульняў. Бэтмэн быў створаны мастаком [[Боб Кейн|Бобам Кейнам]] і пісьменнікам [[Біл Фінгер|Білам Фінгерам]] і ўпершыню з’явіўся ў коміксе [[Detective Comics]] #27 (май 1939). Спачатку персанаж называўся «Бэт-мэн» ({{lang-en|Bat-man}}). Бэтмэна таксама часта называюць такімі эпітэтамі, як «Цёмны рыцар» і «Найвялікшы дэтэктыў у свеце».

За маскай чорнага мсціўца хаваецца Брус Уэйн: мільянер, плэйбой і [[філантроп]]. Пасля таго, як у яго на вачах забілі яго бацькоў, ён заняўся трэніроўкай свайго цела і духу, стварыў касцюм і заняўся барацьбой са злачыннасцю. У адрозненне ад многіх супергерояў ён не валодае ніякай звышчалавечай сілай або здольнасцямі: ён абапіраецца толькі на свой розум, смеласць, тэхніку і фізічную сілу. Бэтмэн уваходзіць у склад [[Ліга Справядлівасці|Лігі Справядлівасці]]. Яго сябры: Робін, Бэтгёрл, Альфрэд Пеніўорт, Джэймс Гордан і Жанчына-котка. Сярод яго ворагаў — Пінгвін, Загаднік, Двухаблічны, Містэр Фрыз, Пудзіла, Атрутны Плюшч, Бэйн, Харлі Куін, Рас Аль Гул і Джокер.

Нароўні з [[Супермэн]]ам, Бэтмэн з’яўляецца адным з самых папулярных і вядомых герояў коміксаў.

== Біяграфія ==
Брус Уэйн — сын доктара Томаса Уэйна і яго жонкі Марты. Шчаслівае дзяцінства Бруса скончылася, калі на яго вачах вулічны рабаўнік застрэліў яго бацькоў. Брус вельмі цяжка перанёс іх гібель, ён пакляўся, што зробіць усё магчымае для таго, каб больш ніхто не перажыў падобны жах. Самай вялікай марай яго жыцця было адпомсціць усяму крымінальнаму свету.

Брус сталеў і ўвесь час здзіўляў сваіх апекуноў, сябра сям’і Уэйнаў Лэслі Томпкінса і дварэцкага Альфрэда, сваімі здольнасцямі ва ўсіх дысцыплінах: ад матэматыкі да спорту. З 18 гадоў Брус пачаў падарожнічаць па свеце. У [[Лондан]]е ён вывучаў вышукавую справу ў найлепшых дэтэктываў, у [[Францыя|Францыі]] патолагаанатомію, у [[Японія|Японіі]] ўдасканальваў свае баявыя навыкі, у [[Германія|Германіі]] вывучаў тонкасці права. Таксама ён таемна навучаўся баявым мастацтвам у арганізацыі «Ліга ценяў», а яго настаўнікам быў сам Рас аль Гул. Праз 5 гадоў ён быў гатовы да сваёй місіі. Вярнуўшыся пасля доўгай адсутнасці ў родны горад Готэм, Брус паспрабаваў увасобіць у жыццё сваю даўнюю мару — стаць змагаром са злачыннасцю.

Аднак падчас першай начной вылазкі ён пацярпеў няўдачу. Нягледзячы на ўсе гады трэніровак, Брус не толькі не змог спужаць злачынцаў, але яго нават падстрэлілі прыехаўшыя паліцыянты. Спрабуючы асэнсаваць прычыны паразы, Брус зачыніўся ў сябе ў кабінеце, але яго сумныя разважанні перапыніў кажан, які ўварваўся ў акно кабінета. І тут Бруса асвяціла. Чырвоныя вочы жывёліны гарэлі агнём лютасці, увесь выгляд кажана быў падобны на паляўнічага. Брус Уэйн зразумеў, што павінен стаць злым спараджэннем ночы, паляўнічым лютасці, драпежнікам, здабыча якога — злачынцы. «Я буду кажаном» — заявіў ён.

Выкарыстоўваючы прыбытак сваёй кампаніі, Брус стварыў пад сваім маёнткам бэт-пячору, вынайшаў мноства прылад, здольных палегчыць барацьбу са злачыннасцю. Пад маскай грознага кажана Брус пачаў эфектыўна змагацца, як з арганізаванай злачыннасцю, так і з псіхапатамі ўсіх масцей. Нягледзячы на тое, што шмат уплывовых людзей Готэма не давяралі Бэтмэну, а некаторыя адкрыта лічылі яго злачынцам, рыцару цемры ўдалося наладзіць сувязі з паліцыяй горада, у прыватнасці з камісарам Джэймсам Горданам (Бэтмэн выратаваў ад карумпаваных паліцэйскіх яго сына), які нават дамогся ад мэра дазволу паставіць на даху паліцэйскага аддзялення бэт-сігнал (велізарны пражэктар з сімвалам кажана).

== Кіно і серыялы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Год
!Фільм
!Акцёр
!Апісанне
|-
|1943
|Бэтмэн
|Луіс Уілсан
|Першае з’яўленне персанажа ў кіно.
|-
|1949
|Бэтмэн і Робін
|Роберт Лоўры
|
|-
|1966—1968
|Бэтмэн
|Адам Уэст
|
|-
|1989
|Бэтмэн
|[[Майкл Кітан]]
|Фільм меў вялікі поспех і стаў самым касавым фільмам 1989 года.
|-
|1992
|Бэтмэн вяртаецца
|[[Майкл Кітан]]
|
|-
|1995
|Бэтмэн назаўжды
|[[Вэл Кілмер]]
|
|-
|1997
|Бэтмэн і Робін
|[[Джордж Клуні]]
|Фільм не атрымаў поспеху і кампанія зрабіла перапынак у выпуску фільмаў пра Бэтмэна.
|-
|2005
|Бэтмэн: Пачатак
|[[Крысціян Бейл]]
|
|-
|2008
|Цёмны рыцар
|[[Крысціян Бейл]]
|Фільм сабраў рэкордныя касавыя зборы і атрымаў дзве прэміі «Оскар».
|-
|2012
|Цёмны рыцар вяртаецца
|[[Крысціян Бейл]]
|
|-
|2014
|Готэм
|Дэвід Мазус
|
|-
|2016
|Бэтмэн супраць Супермэна: Досвітак справядлівасці
|[[Бен Афлек]]
|
|-
|2017
|Ліга справядлівасці
|[[Бен Афлек]]
|
|-
|2022
|Бэтмэн
|[[Роберт Пацінсан]]
|
|}

== Гл. таксама ==
* [[Вікі Вэйл]]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Супергероі DC Comics]]
[[Катэгорыя:Бэтмэн]]
[[Катэгорыя:Коміксы 1939 года]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя майстры баявых мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя прадпрымальнікі]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя сіроты]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя дэтэктывы]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя мільярдэры]]</text>
      <sha1>2n72yzkhz8mn4ivhtsry7j1ofl9kmhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулеша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229073</id>
    <revision>
      <id>5157060</id>
      <parentid>5025933</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядломыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5157060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="ttcq96ffk9uevogm679avld62for7oj" xml:space="preserve">'''Кулеша''' — беларускае прозвішча.

== Вядломыя носьбіты ==
* [[Зоя Вацлаваўна Кулеша]] (нар. 1971) — беларуская спецыялістка ў галіне гігіены і эпідэміялогіі, дзяржаўны службовец.
* [[Ірына Міхайлаўна Кулеша]] (нар. 1986) — беларуская цяжкаатлетка.
* [[Міхаіл Кулеша]] (1799—1863) — беларуска-польскі мастак, адзін з першых літографаў на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага.
* [[Ян Алаізій Кулеша]] — царкоўны дзеяч ВКЛ.
{{спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>ttcq96ffk9uevogm679avld62for7oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157061</id>
      <parentid>5157060</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядломыя носьбіты */</comment>
      <origin>5157061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="778" sha1="5at8c50w876agfl2tomqf1vcan4o9g2" xml:space="preserve">'''Кулеша''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Зоя Вацлаваўна Кулеша]] (нар. 1971) — беларуская спецыялістка ў галіне гігіены і эпідэміялогіі, дзяржаўны службовец.
* [[Ірына Міхайлаўна Кулеша]] (нар. 1986) — беларуская цяжкаатлетка.
* [[Міхаіл Кулеша]] (1799—1863) — беларуска-польскі мастак, адзін з першых літографаў на тэрыторыі былога Вялікага Княства Літоўскага.
* [[Ян Алаізій Кулеша]] — царкоўны дзеяч ВКЛ.
{{спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>5at8c50w876agfl2tomqf1vcan4o9g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верхнесілезскі прамысловы раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230233</id>
    <revision>
      <id>5157013</id>
      <parentid>5038707</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcin 303</username>
        <id>138426</id>
      </contributor>
      <origin>5157013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10485" sha1="6nqm276nhsiew5utc3k8rfhzbne3hzk" xml:space="preserve">'''Верхнесілезскі прамысловы раён''' ({{lang-pl|Górnośląski Okręg Przemysłowy}}, '''GOP''') — [[гарадская агламерацыя]] ў [[Верхняя Сілезія|верхняй Сілезіі]] і заходняй [[Малая Польшча|Малой Польшчы]], сканцэнтраваная вакол горада [[Катавіцы]] ў [[Сілезскае ваяводства|Сілезскім ваяводстве]].

Насельніцтва раёна складае 2,8 млн чалавек, разам з [[Рыбніцкі вугальны басейн|Рыбніцкім вугальным басейнам]], дзе пражывае 0,7 млн чалавек, абодва рэгіёна адносяцца да [[Верхнесілезскі вугальны басейн|верхнесілезскага вугальнага басейна]]. Разам яны займаюць плошчу 3200 км², з агульнай колькасцю насельніцтва 3&amp;bsp;487&amp;gbsp;000 чалавек.

== Геаграфія ==

Верхнесілезскі прамысловы раён знаходзіцца ў [[Гістарычная вобласць|гістарычных абласцях]] [[Паўночная Сілезія]] і [[Заглеб'е Дамброўске]], ў паўднёвай [[Польшча|Польшчы]], ў міжрэччы [[Вісла|Віслы]] і [[Одэр]]а.

[[Файл:SejmSlaski.jpg|thumb|300px|right|Cілезскі парламент]]
[[Файл:Gliwice - Fontanna z trzema faunami 02.JPG|thumb|right|300px|Глівіцы]]
[[Файл:Rynek w Bytomiu i widok na kamienice.jpg|thumb|right|300px|Рыначная плошча ў Бытаме]]

=== Клімат ===

Клімат вобласці — [[кантынентальны клімат|умерана кантынентальны]], вільготны. Сярэднегадавая тэмпература раўняецца 8° С (сярэднія тэмпературныя велічыні — 1,7° С у студзені і 17,7° С у ліпені). Сярэднегадавая колькасць асадкаў складае 750 мм, найбольш даждлівы месяц — ліпень).

=== Асноўныя населеныя пункты ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
! Гарады !! Насельніцтва !! Плошча ў км²
|-
| [[Катавіцы]] || 314 500 || 164,6
|-
| [[Сасновец]] || 223 284 || 91,26
|-
| [[Глівіцы]] || 199 086 || 134,2
|-
| [[Бытам]] || 188 234 || 69,32
|-
| [[Забжэ]] || 190 400 || 80,47
|-
| [[Руда Слёнска]] || 145 470 || 77,7
|-
| [[Тыхы]] || 132 700 || 82,63
|-
| [[Дамброва Гурніча]] || 129 560 || 188
|-
| [[Хожаў]] || 114 686 || 33,5
|-
| [[Явожна]] || 96 000 || 152,2
|-
| [[Мыславіцы]] || 78 300 ||  66
|-
| [[Семянавіцы Слёнске]] || 75 700 || 25,5
|-
| [[Пякары Слёнске]] || 64 600 || 39,6
|-
| [[Бэндзін]] || 58 600 || 13,22
|-
| [[Свентахлавіцы]] || 55 527 || 37,22
|-
| [[Кнураў]] || 42 000 || 34,2
|-
| [[Чэлядзь (горад)|Чэлядзь]] || 35 200 || 17
|-
| '''Разам''' || 2 143 000 || 1304
|}

== Транспарт ==

=== Грамадскі транспарт ===
[[Файл:KatowiceSilesianInterurbans.jpg|thumb|right|300px|Трамвай Катавіцы — Хожаў — Бытам]]

Транспартная сістэма рэгіёна прадстаўлена чатырма відамі транспарту — [[аўтобус]]ы, [[Трамвай|трамваі]], [[тралейбус]]ы, і [[Электрацягнік|электрычкі]], зведзена ў Камунальны саюз зносін Верхнесілезскага прамышленага раёна ({{lang-pl|Komunikacyjny Związek Komunalny Górnośskiego Okręgu Przemysłowego}}. '''KZK GOP'''). Акрамя гэтага, перавозкамі займаюцца прыватныя кампаніі і дзяржаўныя чыгункі.

=== Трамваі ===
[[Трамвайныя зносіны Верхняй Сілезіі]] — адна з буйнейшых трамвайных сістэм у свеце, існуе з 1894 года. сістэма працягваецца больш чым на 50 кіламетраў (с усхода на захад) і ахоплівае 13 гарадоў (галоўны горад [[Катавіцы]], [[Бэндзін]], [[Бытам]], [[Хожаў]], [[Чэлядзь]], [[Дамброва Гурніча]], [[Глівіцы]], [[Мыславіцы]], [[Руда Слёнска]], [[Сасновец]], [[Свентахлавіцы]], [[Забжэ]]) і іх прадмесці.

=== Дарогі ===

* [[Аўтамагістраль A1]] ([[Чэхія]] — Катавіцы — [[Труймяста]] / [[Балтыйскае мора]])
* [[Аўтамагістраль A4]] ([[Германія]] — Катавіцы — [[Украіна]])

* [[Еўрапейскі маршрут E40]] ([[Францыя]] — [[Бельгія]] — [[Германія]] — Катавіцы — [[Украіна]] — [[Расія]] — [[Узбекістан]] — [[Казахстан]])
* [[Еўрапейскі маршрут E75]] ([[Нарвегія]] — [[Фінляндыя]] — Катовіцы — [[Славакія]] — [[Венгрыя]] — [[Сербія]] — [[Паўночная Македонія]] — [[Харватыя]] — [[Кіпр]])
* [[Еўрапейскі маршрут E462]] ([[Чэхія]] — Катавіцы)

=== Аэрапорты ===

Раён абслугоўвае [[Аэрапорт Катавіцы-Пыжавіцы|міжнародным аэрапортам Катавіцы-Пыжавіцы]], які знаходзіцца ў 30 кіламетрах ад цэнтра [[Катавіцы|Катавіцаў]]. Штогод выконваецца больш за 20 міжнародных і ўнутраных рэйсаў, штогадовы пасажырапаток пастаянна расце. У 2005 годзе было перавезена 1,1 млн чалавек, у 2006 — 1,4 млн пасажыраў, а ў 2007 гэтая лічба ўзрасла амаль да двух міліёнаў.

З-за вялікай адлегласці ад цэнтра горада існуе прапанова перабудаваць спартыўны аэрадром [[Катовіцы-Мухавец, аэрапорт|Катовіцы-Мухавец]] у аэрапорт арыентаваны на ўнутраныя рэйсы ці на міжнародныя грузавыя перавозкі.

[[Файл:Bytom opera house.jpg|thumb|right|300px|Бытам, Сілезская опера]]
[[Файл:Katowice Teatr Śląski aerial 2026.jpg|thumb|right|300px|Катавіцы, [[Сілезскі тэатр]].]]
[[Файл:At Katowice 2024 240.jpg|thumb|300px|right|Катавіцы, [[Сілезскі музей]].]]

=== Чыгуначныя дарогі ===

Першая чыгуначная дарога ў гэтым рэгіёне была пракладзена 1846 годзе, ёй стала верхнесілезская чыгуначная дарога ({{lang-pl|Kolej Górnośląnska}} {{lang-de|Oberschlesische Eisenbahn}}). Сёння яна з’яўляецца адным з галоўных чыгуначных вузлоў у Сілезіі і Польшчы.

Акрамя чыгуначных дарог [[Еўрапейская каляя|еўрапейскага стандарта шырыні каляі]], па тэрыторыі рэгіёна пралягае [[Польская шырокакалейная металургічная лінія]]. Пабудаваная ў 1979 годзе, яна выкарыстоўваецца толькі для перавозкі прамысловых грузаў, пераважна [[Жалезная руда|жалезнай руды]] і [[Выкапнёвы вугаль|вугля]].

=== Рачны транспарт ===

У раёне маецца таксама сетка водных каналаў, якія выкарыстоўваюцца як для перавозкі грузаў, так і для забаўляльных тураў. Грузаабарот порта Глівіцы складае каля 2 млн тон у год. Праз такія транспартныя артэрыі як [[Глівіцкі канал]], Глівіцкі порт злучаецца з Одэрам, сеткай нямецкіх каналаў і Балтыйскім морам. [[Кладніцкі канал]], пабудаваны яшчэ ў канцы XVIII стагоддзя, для транспартыроўкі грузаў не выкарыстоўваецца, але з’яўляецца вельмі папулярным у якасці турыстычнага маршрута.

== Адукацыя ==

Верхнесілезскі прамысловы раён з’яўляецца адным з буйнейшых навуковых цэнтраў у Польшчы. У рэгіёне знаходзіцца каля паўсотні вышэйшых навучальных устаноў, у якіх навчаецца каля 250 тысяч студэнтаў. Найбольш буйнымі ўніверсітэтамі лічацца Сілезскі ўніверсітэт у Катавіцах і Сілезскі тэхнічны ўніверсітэт «Сілезская палітэхніка» ў Глівіцах.

== Літаратура ==

* [http://openlibrary.org/b/OL3871014M/Katowice_i_Go%CC%81rnos%CC%811a%CC%A8ski_Okre%CC%A8g_Premys%C5%82owy «''Katowice i Górnośląnski Okręg Przemysłowy''»] — Krystina Szaraniec &amp; Lech Szaraniec &amp; Karol Szarowski. Katowickie towarzystwo Społeczno-kulturalne, Katowice 1980 {{ref-pl}}
* «''Górnośląski Okręg Przemysłowy^ Lichby. fakty. problemy''» Marek Grabania. Wydawnictvo Śląsk. katowice 1964 {{ref-pl}}
* «''Górnośląski Okręg Przemysłowy w świetle nowyh opracowań zachodnienemeckich''» — Marian Frank. Silesian Institute in Katowice. Katowice 1960 {{ref-pl}}

[[Катэгорыя:Сілезія]]</text>
      <sha1>6nqm276nhsiew5utc3k8rfhzbne3hzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>World of Warplanes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246266</id>
    <revision>
      <id>5156853</id>
      <parentid>4993848</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>+ 7 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5156853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24659" sha1="h1meqkeccv42xldxtra8mo2t2fcnqs5" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Картка гульні}}
'''«World of Warplanes»''' (Свет самалётаў) — [[кліенцкая]] [[масавая]] шматкарыстальніцкая анлайн-відэагульня ў рэальным часе ў жанры аркаднага авіясімулятара ў гістарычным [[сетынг]]у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], распрацаваная беларускай студыяй [[Wargaming.net]] сумесна з украінскай [[Persha Studia]]. Рэліз гульні адбыўся [[12 лістапада]] [[2013]] года.

== Гісторыя ==
Ідэя аб стварэнні ваенна-паветранага [[Масавая шматкарыстальніцкая анлайн-гульня|ММО]]-экшана ўпершыню ўзнікла яшчэ на ранніх стадыях распрацоўкі [[World of Tanks]].

Пра тое, што Wargaming працуе над World of Warplanes, было абвешчана ў чэрвені 2011 года. Кампанія паведаміла аб сваіх новых праектах і падзялілася планамі аб стварэнні авіясімулятара ў рамках трылогіі на выставе [[Electronic Entertainment Expo|Е3]] у [[Лос-Анджэлес]]е.

На стварэнне працоўнага прататыпа гульні спатрэбілася два месяцы і ў жніўні 2011 года стартавала закрытае альфа-тэсціраванне гульні.

У жніўні 2011 года на выставе [[Gamescom]] Wargaming прадэманстравала публіцы першы афіцыйны трэйлер World of Warplanes.

У кастрычніку 2011 года на маскоўскім гейм-шоу [[ИгроМир]] быў арганізаваны закрыты паказ альфа-версіі гульні для прэсы.

23 лютага, 2012 кампанія Wargaming абвясціла аб запрашэнні віртуальных пілотаў у Глабальны альфа-тэст World of Warplanes.

1 красавіка 2012 была апублікавана навіна аб цмоках у World of Warplanes. Распрацоўшчыкі неўзабаве прызналіся, што гэта быў розыгрыш.

30 мая 2012 года стартавала закрытае бэта тэсціраванне World of Warplanes. На працягу першых трох месяцаў распрацоўшчыкі атрымалі больш за два мільёны заявак на ўдзел у ЗБТ.

4 красавіку 2013 года, напярэдадні пачатку адкрытага бэта-тэсціравання, у гульні было шэсць баявых лакацый і больш за 80 мадэляў самалётаў з СССР, Германіі, Японіі і ЗША.

12. лістапада 2013 адбыўся рэліз рускамоўнай версіі World of Warplanes. У Еўропе і ЗША гульня выйшла 13 лістапада.

14 лістапада 2014 быў дададзены кланавы функцыянал. Кланавая сістэма стала агульнай з астатнімі гульнямі Wargaming.net: [[World of Tanks]] і будучай [[World of Warships]].

== Агляд гульні ==
Гульня прапануе на выбар каля ста самалётаў з арсеналаў галоўных паветраных звышдзяржаў сярэдзіны XX-га стагоддзя: [[ЗША]], [[СССР]], [[Трэці рэйх|Германіі]], [[Японская імперыя|Японіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].

Віртуальным пілотам даступны тры класы тэхнікі ([[Знішчальнік|знішчальнікі]], цяжкія знішчальнікі і [[Штурмавік|штурмавікі]]).

Усе самалёты валодаюць унікальнымі тэхнічнымі характарыстыкамі і паводзінамі ў баі.

Кожнае нацыянальнае дрэва пачынаецца са стартавага самалёта 1 узроўню, ад якога разыходзяцца шляхі прапампоўкі машын розных класаў. Каб дайсці да найвышэйшых узроўняў, неабходна прайсці праз самалёты ніжэйшых узроўняў і далей, паслядоўна адкрываючы кожны з іх.

=== Гульнявыя рэжымы ===
У стандартных баях World of Warplanes прымаюць удзел 2 каманды па 15 адзінак авіятэхнікі ў кожнай. Умова перамогі — атрымаць і ўтрымаць перавагу або знішчыць усе самалёты праціўніка. Гульнявая сесія доўжыцца максімум 15 хвілін. Выбар удзельнікаў і карты ажыццяўляецца выпадковым чынам.

Акрамя баявога рэжыму, у гульні даступныя трэніровачныя рэжымы:

* Навучанне. Выкананне заданняў у рамках навучальных місій;
 Трэніравальны бой. Праходзіць у трэніровачнай пакоі. Можна выбіраць карту і працягласць бою, запрашаць іншых гульцоў для сумеснай трэніроўкі, а таксама дадаваць у бой ботаў.
* Бой з ботамі. Гулец ваюе з ботамі, у камандзе гульца могуць апынуцца іншыя людзі. Выбар удзельнікаў і карты ажыццяўляецца выпадковым чынам. Вынікі бою не ўплываюць на статыстыку, рамонт і папаўненне рыштунку бясплатныя. Магчыма атрыманне дасягненняў.

=== Кіраванне ===
Гульня падтрымлівае мыш (пяць відаў налад: асабістая, стандартная, вектарная, гібрыдная і свабодная), джойсцік, клавіятуру і геймпад.

=== Эканоміка ===
Эканамічная сістэма World of Warplanes падобная з мадэллю, якая выкарыстоўваецца ў World of Tanks, і ўлічвае асаблівасці вядзення паветранага бою.

У гульні прадстаўлены тры тыпу рэсурсаў:

* крэдыты
* гульнявой вопыт
* гульнявое золата

=== Адзіны прэміум-аккаўнт ===
Любы гулец можа набыць прэміум-акаўнт, дзеянне якога распаўсюджваецца на World of Tanks і World of Warplanes. Яго наяўнасць забяспечвае 50-працэнтны прырост заробленых крэдытаў і вопыту за кожны бой, а значыць, дазваляе хутчэй дасягнуць жаданай баявой машыны ў дрэве развіцця і эканоміць час, які затрачваецца на прапампоўку.

=== Геймплэй ===
Гульня распрацавана на тым жа рухавіку, што і [World of Tanks], — BigWorld, які быў спецыяльна адаптаваны пад самалёты.

=== Тэхніка ў гульні ===
World of Warplanes уключае ў сябе ваенныя машыны некалькіх ключавых перыядаў у гісторыі самалётабудавання — ад біпланаў 30-х гадоў да рэактыўных знішчальнікаў Карэйскай вайны.

У гульні прадстаўлена на выбар тры асноўных класа тэхнікі: аднаматорныя знішчальнікі, найбольш эфектыўныя ў блізкім манеўраным баі, цяжкія знішчальнікі, небяспечныя для любога саперніка дзякуючы магутнаму ўзбраенню, і штурмавікі — галоўныя паляўнічыя за наземнымі цэлямі. Для кожнага самалёта даступна некалькі тыпаў узбраення, разнастайныя варыянты планёра і рухавікоў.

На момант рэлізу World of Warplanes уключае самалёты Германіі, [[СССР]], [[ЗША]], Японіі і Вялікабрытаніі. Новыя галіны і новыя самалёты будуць дадавацца паступова, у працэсе развіцця гульні.

==== Тэхніка [[СССР]] ====

{{hider hiding
|title= Знішчальнікі 
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[І-5]] (стартавы)
* [[І-5 ШКАС]] (спецыяльны)
* [[І-7|ЦКБ І-7]] (падарачны)
* [[І-15]]
* [[І-15 ДМ-2]] (падарачны, на 15 гадоў [[Wargaming.net]])
* [[І-16|І-16 Тып 5]]
* [[І-16|І-16 Тып 16]]
* [[І-17]]
* [[ЛаГГ-3]]
* [[Як-1]]
* [[Як-7]]
* [[Curtiss P-40|P-40 М-105]] (ленд-ліз, спецыяльны)
* [[Ла-5]]
{{multicol-break}}
* [[Як-1|Як-1м]]
* [[Як-9]]
* [[Bell P-39 Airacobra|Bell Airacobra P-39Q-15]] (ленд-ліз, спецыяльны) 
* [[Bell P-39 Airacobra|Bell Airacobra P-39Q-21]] (ленд-ліз, спецыяльны)
* [[Ла-7]]
* [[Як-3]]
* [[Як-9|Як-9у]]
* [[Ла-9]]
* [[Як-15]] 
* [[Ла-160]]
* [[Як-19]]
* [[Ла-15]]
* [[Як-30 (1948)|Як-30]]
{{multicol-end}}
}}

{{hider hiding
|title= Штурмавікі
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[ТШ-Б|ТШ-2]]
* [[Пегас (штурмавік)|Пегас]] (падарачны, за ўдзел у адкрытым бэта-тэсціраванні)
* [[ТШ-3]]
* [[БШ-1]] (даступны па пакеце папярэдняга заказу)
* [[БШ-2]]
* [[ЛБШ]] (платны)
* [[Ш-Тандэм]] (спецыяльны)
* [[Іл-2|Іл-2 (аднамесны)]]
{{multicol-break}}
* [[Іл-2|Іл-2 мод (палявая мадыфікацыя ў двухмесны варыянт)]] (спецыяльны)
* [[Іл-2|Іл-2 (двухмесны)]]
* [[Іл-8]]
* [[Іл-10]]
* [[Іл-20 (1948)|Іл-20]]
* [[Іл-40]]
* [[Іл-40|Іл-40П]]
{{multicol-end}}
}}

==== Тэхніка [[Люфтвафэ|Германіі]] ====
{{hider hiding
|title= Знішчальнікі 
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[Arado Ar 65|Ar 65]] (стартавы)
* [[Fw.56]] (спецыяльны)
* [[Arado Ar 68|Ar 68]]
* [[Arado Ar 80|Ar 80]]
* [[Arado Ar 197|Ar 197]] (даступны па пакеце папярэдняга заказу)
* [[Bf.109|Bf.109B]]
* [[Bf.109|Bf.109E]]
* [[Heinkel He 100|He 100]] (спецыяльны)
* [[Bf.109|Bf.109F]]
* [[Bf.109|Bf.109G]]
* [[Messerschmitt Me.209|Me 209 A1]]
* [[Messerschmitt P.1092|Me. P.1092]]
* [[Messerschmitt P.1101|Me. P.1101]]
{{multicol-break}}
* [[Heinkel He 51|He.51 ]] 
* [[Focke-Wulf Fw 159|Fw.159]]
* [[Heinkel He 112|He.112]] 
* [[Focke-Wulf Fw 190 Würger|Fw.190V]] 
* [[Focke-Wulf Fw 190 Würger|Fw.190A-5]] 
* [[Focke-Wulf Fw 190 Würger|Fw.190D]] 
* [[Focke-Wulf Ta 152|Ta.152]] 
* [[Focke-Wulf Ta 183|Ta.183]] 
* [[Focke-Wulf Fw.252|Fw.252]] 
{{multicol-end}}
}}

{{hider hiding
|title= Цяжкія знішчальнікі
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[AGO Ao.192CA]]
* [[Focke-Wulf Fw 57|Fw.57]]
* [[Messerschmitt Bf.110|Bf.110B]]
* [[Messerschmitt Bf.110|Bf.110C-6]] (платны)
* [[Messerschmitt Bf.110|Bf.110E]]
* [[Messerschmitt Me.210|Me.210]] (падарачны, за ўдзел у альфа-тэсціраванні)
* [[Messerschmitt Bf.109Z|Bf.109Z]]
* [[Messerschmitt Me.210|Me.410]]
* [[Messerschmitt Me.609|Me.609]] (спецыяльны)
* [[Messerschmitt Me.262|Me.262A]]
* [[Messerschmitt Me.109TL|Me.109 TL]] (спецыяльны)
* [[Me.262#Me.262 HG II|Me.262 HG.II]]
* [[Me.262#Me.262 HG III|Me.262 HG.III]]
{{multicol-end}}
}}

==== Тэхніка [[ЗША]] ====
{{hider hiding
|title=Знішчальнікі
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[Boeing P-12|P-12]] (стартовый)
* [[Curtiss P-6 Hawk|P-23]]
* [[Grumman F2F|F2F]]
* [[Curtiss F11C Goshawk|F11C]] (специальный)
* [[Curtiss P-36 Hawk|Hawk 75M]]
* [[Grumman F3F|F3F]]
* [[Brewster F2A Buffalo|F2A-1]] (платный, был доступен на этапе бета-тестирования)
* [[Curtiss P-36 Hawk|P-36С]] (специальный)
* [[Curtiss P-36 Hawk|P-36 Hawk]]
* [[Seversky 2PA|2PA-L]] (специальный)
* [[Curtiss P-40|81A1 (ранний прототип)]] (специальный)
* [[Grumman F4F Wildcat|XF4F-3]] (платный)
* [[Brewster F2A Buffalo|F2A Buffalo]]
* [[Curtiss P-40|P-40 Warhawk]]
{{multicol-break}}
* [[Bell XP-77|XP-77]] (подарочный, за участие в закрытом бета-тестировании)
* [[Grumman F4F Wildcat|F4F Wildcat]]
* [[Bell XFL-1 Airabonita|XFL-1]] (доступен по предварительному заказу)
* [[F4U Corsair|XF4U-1]] (специальный)
* [[North American P-51 Mustang|P-51A Mustang]]
* [[F4U Corsair|F4U-1]]
* [[North American P-51 Mustang|P-51D Mustang]]
* [[F4U Corsair|F4U-4]]
* [[North American P-51 Mustang|P-51H Mustang]]
* [[F2G|F2G Super Corsair]]
* [[North American FJ-1 Fury|FJ-1 Fury]]
* [[Vought F6U Pirate|F6U Pirate]]
* [[North American F-86 Sabre|F-86 Sabre]]
* [[Vought F7U Cutlass|F7U Cutlass]]
{{multicol-end}}
}}

==== Тэхніка [[Японія|Японіі]] ====
{{hider hiding
|title=Знішчальнікі
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[Nakajima Type 91]] (стартавы)
* [[Nakajima A4N]]
* [[Mitsubishi A5M]]
* [[Ki-33]] (спецыяльны)
* [[Mitsubishi A6M Zero#A6M1|Mitsubishi A6M-1]]
* [[Mitsubishi A6M Zero#A6M2|Mitsubishi A6M-2]]
* [[Mitsubishi A6M Zero#A6M5 модель 52|Mitsubishi A6M-5 Zero]]
* [[Mitsubishi A7M Reppuu]]
* [[Kyushu J7W Shinden|Kyushu J7W1 Shinden]]
* [[Kyushu J7W Shinden|Kyushu J7W2]]
* [[Kyushu J7W3]]
* [[Ki-88]]
{{multicol-end}}
}}

==== Тэхніка [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ====
{{hider hiding
|title= Знішчальнікі 
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[Goldfinch]] (стартавы)
* [[Type 105]]
* [[Type 133]]
* [[Supermarine Type 224]] (спецыяльны)
* [[Type 133]]
* [[Type 146]]
* [[Supermarine Spitfire#Mk.I|Supermarine Spitfire Mk.I]]
* [[Miles M.20]] (специальный)
* [[Supermarine Spitfire#Mk.V|Supermarine Spitfire Mk.V]]
* [[Supermarine Spitfire#Mk.IX|Supermarine Spitfire Mk.IX]]
* [[Supermarine Spitfire#Mk.Mk.XIV|Supermarine Spitfire Mk.XIV]]
* [[Supermarine Attacker]]
* [[Supermarine Swift]]
{{multicol-end}}
}}

{{hider hiding
|title= Тяжелые истребители
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[Demon]]
* [[Skua]]
* [[Bristol Blenheim|Blenheim F]]
* [[Bristol Beaufighter|Beaufighter]]
* [[De Havilland Mosquito|Mosquito]]
* [[de Havilland D.H.103 Hornet|Hornet]]
* [[P.1056]]
* [[P.228]]
* [[Gloster Javelin]]
{{multicol-end}}
}}

==== Тэхніка [[Китай|Китая]] ====

{{hider hiding
|title= Знішчальнікі 
|content-style=text-align:left;
|content=
{{multicol}}
* [[Curtiss BF2C Goshawk|Hawk III]] (падарачны)
* [[Breda Ba.27 Metallico]] (платны)
* [[Nakajima Ki-43|Nakajima Ki-43-Ic]] (платны)
{{multicol-end}}
}}

== Гульнявыя лакацыі ==
У гульні прадстаўлены некалькі вялікіх гульнявых лакацый з дынамічнымі ўмовамі надвор’я. У гульнявых карт ёсць бачная мяжа, пры траплянні за межы якой самалёт гульца аўтаматычна вяртаецца назад; пры гэтым мяжы ўнізе карты няма, гэта значыць можна папросту разбіцца аб зямлю або ўпасці ў акіян. Некаторыя карты створаны па матывах ужо існуючых карт для World of Tanks. Прыкладам такой лакацыі з’яўляецца Эль-Халлуф, які спалучае ў сабе матывы аднайменнай танкавай карты, а таксама элементы ландшафту картак «Пясчаная рака» і «Аэрадром».

На дадзены момант (інфармацыя сапраўдная для версіі 1.4) у гульні прысутнічаюць 14 лакацый (адна з якіх выкарыстоўваецца толькі ў навучанні), таксама ўсе лакацыі падзеленыя на ўзроўні баёў: так, для высокаўзроўневых самалётаў з вялікімі хуткасцямі памеры карт большы, чым для нізкахуткасных пачатковых узроўняў :

* '''Адрыятыкі''' — горная карта з марскім узбярэжжам і паўднёва-еўрапейскім мястэчкам на прыбярэжнай раўніне. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 5 — 10-а ўзроўню.
* '''Азіяцкая мяжа''' — горная карта, пакрытая джунглямі, з нізкай воблачнасцю і ракой, якая перасякае ўсю карту. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 5 — 8-а ўзроўню.
* '''Арктыка''' — карта, якая нагадвае ўзбярэжжа Грэнландыі з вялікім гейзераў і каньёнам. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 4 — 9-а ўзроўню.
* '''Усходні фронт''' — бітва за горад часоў Другой сусветнай вайны. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 4 — 8-а ўзроўню.
* '''Заліў''' — карта, якая нагадвае горад Сан-Францыска з мостам, якія злучаюць два астравы і тым самым перасякаюць большую частку карты. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 5 — 10-а ўзроўню.
* '''Каньён''' — горная карта, якая нагадвае перадгор’і Тыбета. У ніжняй і верхняй частцы карты знаходзяцца раўніны з шматузроўневымі сельскагаспадарчымі палямі, акружаныя гарамі. Раўніны злучаныя глыбокім і вузкім каньёнам з рачным рэчышчам. Славутасцю карты з’яўляецца высокі, адзіночны пік з заснежанай верхавінай.
* '''Крэпасць''' — раўнінная карта, падзеленая напалам ракой з стромкімі скалы. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 3 — 6-а ўзроўню.
* '''Маяк''' — карта, якая нагадвае праліў Ла-Манш. На тэрыторыі карты можна знайсці 2 танкавыя карты (скалы, Рыбацкая бухта). Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 5 — 10-а ўзроўню.
* '''Нацыянальны парк''' — да версіі 1.5 гэта была карта з вялікім каньёнам, які перасякае ўсю карту, у якім растуць секвоі, і маецца некалькі вадаспадаў. Верагодна адлюстроўвае парк Ёсеміці. Пасля выпуску абнаўлення 1.5 карта была перабудавана ў карту з трыма каньёнамі (цэнтральны праходзіць з левага ніжняга кута ў правы верхні і злучаны ў цэнтры з двума паралельнымі малымі каньёнамі) і рэчкай у цэнтральным каньёне. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 3 — 6-а ўзроўню.
* '''Плато''' — карта, якая нагадвае пейзажы Арызоны з яе каньёнамі. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 5 — 10-а ўзроўню.
* '''Порт''' — карта, якая адлюстроўвае бухту горада Наварасійска. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 1 — 5-а ўзроўню.
* '''Ціхі акіян''' — акіянічная карта з некалькімі астравамі і спячым вулканам. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 3 — 7-а ўзроўню.
* '''Трэніровачная''' — карта, даступная толькі ў навучанні, уяўляе сабой раўнінную мясцовасць. На тэрыторыі карты можна знайсці танкавую карту «Малінаўка».
* '''Фіёрды''' — гарыстая карта. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 5 — 10-а ўзроўню.
* '''Эль-Халлуф''' — пустынная карта з возерам і каньёнам. На тэрыторыі карты можна знайсці 3 танкавыя карты (Аэрадром, Пясчаная рака, Эль-Халлуф). Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 1 — 4-а ўзроўню.
* '''Сакрэтны аэрадром''' — зімовая карта з мноствам айсбергаў і ўцепленых караблёў. Выкарыстоўваецца для баёў самалётаў 5 — 10-а ўзроўняў.
* '''Зімовая вайна''' — зімовая карта, якая адлюстроўвае горад Выбарг. Праз заліў перакінута некалькі мастоў. На адным з краёў карты — возера. Можна ўбачыць паўночнае ззянне.

== Узнагароды ==
* Лепшая кліенцкая гульня на КРІ 2012;
* Лепшая гульня па меркаванні HardGame2.com на [[E3]] 2012;
* Самая чаканая гульня 2012 года на думку EGA;
* Лепшы ММА-экшан па меркаванні Goha.ru на E3 2013;
* Лепшая гульня ў жанры free-to-play па меркаванні Jeuxvideo24.com на gamescom 2012;
* Лепшы тактычны анлайн-экшан па меркаванні Gameguru.ru на «Игромир 2013».

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
;Афіцыйныя сайты
* [http://worldofwarplanes.ru/ Афіцыйны сайт World of Warplanes]
* [http://wargaming.com/ Афіцыйны сайт Wargaming]
* {{AG.ru|world-of-warplanes}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Авіясімулятары]]
[[Катэгорыя:Гульні для Windows]]
[[Катэгорыя:Анлайн-гульні]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2013 года]]
[[Катэгорыя:Wargaming.net]]</text>
      <sha1>h1meqkeccv42xldxtra8mo2t2fcnqs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурцішкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>249295</id>
    <revision>
      <id>5157230</id>
      <parentid>5107400</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3944" sha1="5tsa76a9acz0bu38jqbz0sqzlcj1xft" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Бурцішкі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 24|lat_sec = 21
 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 44|lon_sec = 10
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Ашмянскі
|сельсавет             = Крайванцаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 2102122595
}}

'''Бу́рцішкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Burciški}}, {{lang-ru|Буртишки}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крайванцаўскі сельсавет|Крайванцаўскага сельсавета]].

== Назва ==
Фіксавалася [[Жалудок|жалудоцкае]] прозвішча Бурціч, з-пад Зэльвы было Буртэйка&lt;ref&gt;https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004125621008452#00011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-F9JR-W?i=701&amp;cat=2323279&lt;/ref&gt;. Было літоўскае Буртайціс&lt;ref&gt;https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14207623{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Аснова ''Burt''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 80.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Крайванцаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Крайванцаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]]</text>
      <sha1>5tsa76a9acz0bu38jqbz0sqzlcj1xft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лагатып Google</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270073</id>
    <revision>
      <id>5156977</id>
      <parentid>5009571</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13140" sha1="k9ssyzexw101e23v2961sxuku05xztd" xml:space="preserve">{{falseredirect|Дудлы}}
[[Выява:Google 2015 logo.svg|thumb|Лагатып Google з 1 верасня 2015 года]]
[[Выява:Logo Google 2013 Official.svg|thumb|Лагатып Google з 19 верасня 2013 года па 31 жніўня 2015 года]]
[[Выява:Google logo (2010-2013).svg|thumb|Лагатып Google з 6 мая 2010 года па 18 верасня 2013 года]]
[[Выява:Google.png|thumb|Лагатып Google з 31 мая 1999 года па 5 мая 2010 года]]
[[Выява:Google logo (1997-1999).jpg|thumb|Лагатып Google з 30 кастрычніка 1998 года па 30 мая 1999 года]]
[[Выява:Google Logo Old.PNG|thumb|Лагатып Google з 28 верасня 1998 года па 29 кастрычніка 1998 года]]
[[Выява:First-google-logo.gif|thumb|Лагатып Google з 15 верасня 1997 года па 27 верасня 1998 года]]
Цяперашні афіцыйны лагатып [[Google]] выкарыстоўваецца з [[1 верасня]] [[2015]]. Кампанія змяніла лагатып праз месяц пасля маштабнай '''рэструктурызацыі'''. Новы лагатып па-ранейшаму з'яўляецца таварным знакам кампаніі, аднак шрыфт без засечак і з трохі мякчэйшымі колерамі выглядае больш сучасна. Лагатып выкананы ў агульным стылі з лагатыпам кампаніі [[Alphabet Inc.]], «якая паглынула» Google у пачатку жніўня.

У апошні раз Google абнаўляла сваю эмблему ў маі 2014 года, ссунуўшы літары ў ёй на два пікселі. Папярэднія тры варыянты лагатыпа былі заснаваны на дызайне, распрацаваным Рутам Кедарам, а першапачатковы варыянт быў створаны [[Сяргей Брын|Сяргеем Брынам]]. У святочныя дні, дні нараджэння вядомых людзей, буйныя падзеі, такія як [[Алімпійскія гульні]], Google замяняе свой лагатып на так званыя '''дудлы''' (англ. doodle «[[крамзолі, малюнкі|крэмзаць]]») — ілюстрацыі, анімацыі ці нават невялікія гульні, якія адносяцца да гэтых падзей&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2012/10/30/doodle-site.html Свята на галоўнай старонцы] // [[Российская газета]]&lt;/ref&gt;. [[22 сакавіка]] [[2011]] года Google атрымаў патэнт на «Google Doodle».

== Дудлы ==
Усяго было створана звыш [http://www.google.com/doodles/about 2000 дудлаў]. Іх праектаваннем займаецца група ілюстратараў і інжынераў кампаніі Google, якая збіраецца рэгулярна, каб правесці калектыўнае абмеркаванне і вырашыць, якія падзеі будуць святкавацца дудламі. Ідэі для дудлаў яны атрымліваюць са шматлікіх крыніц, уключаючы карыстальнікаў Google. Інжынеры імкнуцца выбіраць цікавыя падзеі і гадавіны, якія адлюстроўваюць індывідуальнасць Google і любоў да навінак. Сярод дудлаў ёсць як глабальныя, якія з'явіліся ва ўсіх краінах свету, так і дудлы, якія з'явіліся толькі ў пэўнай краіне ці некалькіх краінах. У апошні час акрамя дудлаў у выглядзе ілюстрацый усё большае распаўсюджванне атрымліваюць анімаваныя і інтэрактыўныя дудлы.

=== Святочныя дудлы ===
Кожны год у святочныя дні Google змяняе свой лагатып на святочныя дудлы: на [[Новы год]], [[Дзень Святога Валянціна]], [[Дзень Зямлі]], [[Дзень маці]], [[Хэлоўін]] і іншыя. Таксама Google адзначае святочным дудлам свой дзень нараджэння. Прыклады:
* 31 кастрычніка 2011 года — анімаваны дудл у гонар свята [[Хэлоўін]]. У паскораным тэмпе на відэа паказана, як група супрацоўнікаў Google выразае лагатып кампаніі з 6 вялікіх аранжавых [[гарбуз]]оў.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.google.com/doodles/halloween-2011 |title=Halloween 2011&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt; |archiveurl=https://archive.today/20120920/http://www.google.com/doodles/halloween-2011 |archivedate=20 верасня 2012 |accessdate=1 верасня 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Юбілейныя дудлы ===
Google замяняе свой лагатып дудлам у гонар дзён нараджэння вядомых людзей, гадавін з выхаду вядомых гульняў, узвядзення помнікаў культуры і гэтак далей. Прыклады:
* [[6 ліпеня]] [[2008]] года — лагатып у выглядзе [[калаж]]у з фрагментаў прац [[Марк Шагал|Марка Шагала]] ў гонар яго 121-годдзя&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.vitebsk.cc/2008/07/07/google-vinshue-marka-shagala-z-dnyom-narodzinaw/ |title=Google віншуе Марка Шагала з днём народзінаў |archiveurl=https://archive.today/20120714/http://news.vitebsk.cc/2008/07/07/google-vinshue-marka-shagala-z-dnyom-narodzinaw/ |archivedate=14 ліпеня 2012 |accessdate=1 верасня 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* 11 лютага 2010 года — на лагатыпе беларускага дамена Google з'явіліся акварэлі [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] з нагоды яго дня нараджэння&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.vitebsk.cc/2010/02/11/google-zmyaniw-svoy-lagatyip-u-gonar-narodzinaw-napaleona-ordyi/ |title=Google змяніў свой лагатып у гонар народзінаў Напалеона Орды |archiveurl=https://archive.today/20120719/http://news.vitebsk.cc/2010/02/11/google-zmyaniw-svoy-lagatyip-u-gonar-narodzinaw-napaleona-ordyi/ |archivedate=19 ліпеня 2012 |accessdate=1 верасня 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* 21 мая 2010 года — інтэрактыўны лагатып у гонар 30 гадоў з выхаду гульні [[Pac-Man]]. Лагатып дазваляе кіраваць Pac-Man'ам мышкай ці клавішамі са стрэлкамі клавіятуры&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.google.com/pacman/ |title=Pacman |archiveurl=https://archive.today/20120605/http://www.google.com/pacman/ |archivedate=5 чэрвеня 2012 |accessdate=1 верасня 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* 19 жніўня 2010 года — лагатып быў прысвечаны 50-гадоваму юбілею палёту ў космас сабак [[Белка і Стрэлка|Белкі і Стрэлкі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.google.com/doodles/anniversary-of-belka-and-strelka-space-flight|title=Anniversary of Belka and Strelka Space Flight }}&lt;/ref&gt;.
* 5 верасня 2011 года — лагатып да дня нараджэння [[Фрэдзі Мерк'юры]], у якім паказаны мульткліп, створаны кампаніяй Google на песню [[Don’t Stop Me Now]] гурта [[Queen]].
* 9 красавіка 2012 года — да 182-годдзя з дня нараджэння [[Эдвард Майбрыдж|Эдварда Майбрыджа]]. Лагатып уяўляў сабой 21 сектар рознага колеру, у кожным з якіх бяжаў скакавы конь.
* 23 красавіка 2012 года — да 99-годдзя з дня атрымання Гідэонам Сундбэкам патэнта на [[Зашпілька-маланка|зашпільку-маланку]].
* 17 верасня 2012 года — дудл да 155-годдзя з дня нараджэння [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|К. Э. Цыялкоўскага]].
* 8 лістапада 2013 года — інтэрактыўны дудл да 129-годдзя з дня нараджэння [[Герман Роршах|Германа Роршаха]].
* 23 лістапада 2013 года — 50-годдзе з дня першай серыі [[Доктар Хто|Дактары Хто]].
* 21 красавіка 2015 года — у гонар Лох-нескай пачвары на лагатыпе замест літары L была намалявана галава пачвары.

=== Іншыя дудлы ===
* Падчас [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|XXX летніх алімпійскіх гульняў]] кожны дзень з'яўляўся лагатып з новым відам спорту.
* Напярэдадні чаканага збліжэння астэроіда [[2012 DA14]] з [[Зямля|Зямлёй]] у ноч з пятніцы 15 лютага на суботу 16 лютага [[2013]] года афіцыйны лагатып быў заменены на анімаваны, у якім пры навядзенні мышкі на першую літару «G» другая літара «g» у назве кампаніі спрабуе ўхіліцца ад [[астэроід]]а, які ляціць на яе &lt;ref&gt;[http://www.digit.ru/internet/20130215/399045534.html Google адзначыў лагатыпам збліжэнне астэроіда 2012 DA14 з Зямлёй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130219041503/http://www.digit.ru/internet/20130215/399045534.html |date=19 лютага 2013 }}&lt;/ref&gt;. Анімацыя была выдалена з лагатыпа пасля [[Чалябінскі метэарыт|ўзрыву метэарыта (не звязанага з астэроідам) над Чалябінскай вобласцю]] «у знак павагі да пацярпелых»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/incidents/20130215/923151940.html Google прыбраў лагатып пра астэроід з-за падзенні метэарыта ў Расіі]&lt;/ref&gt;.

== Абясколераны лагатып ==
[[File:Transparent google logo (2011-2015).png|thumb|Абясколераны лагатып]]
Час ад часу Google паказвае абясколераны лагатып пасля якая адбылася катастрофы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.google.com/logos/white_logo-276x110.gif|title=Бясколерны лагатып|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DGWUuuK2?url=http://www.google.com/logos/white_logo-276x110.gif|archivedate=29 снежня 2012|accessdate=1 верасня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, часта на працягу некалькіх дзён. Ён з'яўляўся на хатняй старонцы Польскага гугла пасля [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|авіякатастрофы]], у якой загінуў прэзідэнт [[Лех Качыньскі]] ў красавіку [[2010]] года. Некалькі дзён праз эмблема выкарыстоўвалася ў [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітаі]] і [[Ганконг]]у, каб засведчыць павагу ахвярам [[Землетрасенне ў Кітаі, 2010|землетрасення]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://searchengineland.com/google-shows-colorless-logo-to-chinese-users-over-qinghai-earthquake-40371|title=Бясколерны лагатып на хатняй старонцы Кітайскага гугла|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DGWVMJc1?url=http://searchengineland.com/google-shows-colorless-logo-to-chinese-users-over-qinghai-earthquake-40371|archivedate=29 снежня 2012|accessdate=1 верасня 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons-inline|Category:Google logos|Лагатыпы Гугла}}
* [http://www.google.com/doodles Афіцыйныя лагатыпы Google]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Лагатыпы]]
[[Катэгорыя:Google]]</text>
      <sha1>k9ssyzexw101e23v2961sxuku05xztd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Благадаць (Пухавіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283181</id>
    <revision>
      <id>5157016</id>
      <parentid>5148109</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6109" sha1="of3blg7t1itqmj33xv91y0lvs77i5pm" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Благадаць}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Благадаць
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Вид на Благодать.jpg
|подпіс                = Выгляд с паўднёва-ўсходняга боку
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 12
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 02|lon_sec = 06
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Пухавіцкі
|сельсавет             = Дукорскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243021903
}}

'''Благада́ць'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Blahadać}}, {{lang-ru|Благодать}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. Месціцца за 17,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 35 км ад [[Мінск]]а.

== Гісторыя ==
Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1943 годзе часткова спалена&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8829|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-03-28|archive-date=28 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328211234/http://db.narb.by/search/8829|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1926 год — 30 двароў, 147 жыхароў
* 2002 год — 30 гаспадарак, 66 жыхароў
* 2010 год — 24 гаспадаркі, 65 жыхароў
* 2019 год — 42 жыхары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-03-28|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя асобы ==
* [[Валерый Антонавіч Ананіч|Валерый Ананіч]] (нар. 1949) — беларускі гісторык.

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Галерэя&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Благодать_(1).jpg|Асноўная вуліца
Благодать_(2).jpg|Асноўная вуліца
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Благадаць|118}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Дукорскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]</text>
      <sha1>of3blg7t1itqmj33xv91y0lvs77i5pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белькавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283213</id>
    <revision>
      <id>5156994</id>
      <parentid>5148057</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14105" sha1="cnm5f663ncqgkoz08udlxmb7vso9lrf" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Белькавічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 01
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 38|lon_sec = 33
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Пухавіцкі
|сельсавет             = Навапольскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243015382
}}

'''Бе́лькавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bieĺkavičy}}, {{lang-ru|Бельковичи}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 38,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 31,5 км ад [[Мінск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Асіповічы I|Асіповічы]], каля ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]).

== Гісторыя ==

=== Ранняя гісторыя ===
Па другім баку ракі Пцічы месціцца вёска [[Грэбень (Пухавіцкі раён)|Грэбень]], старажытная Грэбня. Тут праходзіў адвечны [[тракт]] з [[Мінск|Менска]] ва [[Украіна|Украіну]], існаваў паром ці пераправа, а пазней умацаваны мост. На мосце бралася мыта паводле дакумента вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]], выдадзенага ў 1633 годзе{{Sfn|Jelski A.|1880|с=213}}. Згадваецца ў 1703 годзе як вёска ў складзе маёнтка Грэбень у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 4, с. 116зв.&lt;/ref&gt;.

Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст]]. вёска ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], шляхецкая ўласнасць. У 1816 годзе ўласнасць [[Асоўскія|Асоўскіх]]. Пасля 1861 года вёска [[Дудзіцкая воласць|Дудзіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1888 годзе адкрытая школа граматы, у 1890 годзе вучылася 5 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі. У 1889 годзе ўладальнікамі зямлі ў засценку Белькавічы былі: дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Франц Іванавіч Барысевіч{{Sfn|Памяць|2003|с=78}}, дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Дамінік Пятровіч Вянглінскі (22 дзесяціны зямлі){{Sfn|Памяць|2003|с=80}}, дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Фларыян Максімавіч Вайцяховіч (20 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=80}}, дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Зендлігер Казімір Ігнацавіч (22 дзесяціны){{Sfn|Памяць|2003|с=85}}, калежскі сакратар рыма-каталіцкага веравызнання Віктар Феафілавіч Катовіч (88 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=87}}, праваслаўны мешчанін Іосіф Іванавіч Мальчэўскі (38,5 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=89}}.

=== Найноўшы час ===
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая калектывізацыя, створаны [[калгас]]. У час калектывізацыі былі рэпрэсаваны прынамсі 3 жыхары вёскі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2784460|title=Списки жертв — Безручко Иосиф Михайлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-30|archive-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203141019/https://base.memo.ru/person/show/2784460|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2790614|title=Списки жертв — Венглинский Витольд Брониславович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-30|archive-date=29 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129041419/https://base.memo.ru/person/show/2790614|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2799963|title=Списки жертв — Довнар Иосиф Викентьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-30|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130190131/https://base.memo.ru/person/show/2799963|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. У наваколлі вёскі дзейнічала савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У чэрвені 1943 года вёска была спалена і забіта 6 яе жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/223|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-05-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля вайны вёска была адноўленая.

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 13 двароў, 131 жыхар
* 1897 год — 31 двор, 215 жыхароў
* 1908 год — 36 двароў, 190 жыхароў
* 1917 год — 39 двароў, 250 жыхароў
* 1940 год — 34 двары, 109 жыхароў
* 1960 год — 128 жыхароў
* 1999 год — 32 жыхары
* 2002 год — 12 двароў, 29 жыхароў
* 2009 год — 17 жыхароў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 2012 год — 10 гаспадарак, 19 жыхароў
* 2019 год — 22 жыхары&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Спіс вуліц ==
* Дачны завулак
* Палявая вуліца
* Пасечная вуліца
* Цэнтральная вуліца&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gzk.nca.by/629aa0e8cc4c79cdf2b142507d24a3d6.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21108%26setstreet%3D%26rand%3D0.18884595723011488|title=Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher=Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

== Славутасці ==
[[Файл:Bieĺkavičy, kurhan. Белькавічы, курган (2021) 01.jpg|міні|Курганны могільнік]]
* [[Белькавічы (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] (X—XIII стст.) за 0,2 км на паўночны захад ад вёскі, 100 м ад дарогі на [[Наваполле (Навапольскі сельсавет)|Наваполле]], каля могілак.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандр Здановіч]] (1805—1868) — гісторык, педагог, мемуарыст.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Белькавічы|117}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}}
* {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Bielkowicze|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna|арыгінал = |спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/213|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1880|том = |старонкі = 213|старонак = 960|ref=Jelski A.}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Навапольскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Белькавічы| ]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]</text>
      <sha1>cnm5f663ncqgkoz08udlxmb7vso9lrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блужскі Бор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283315</id>
    <revision>
      <id>5157020</id>
      <parentid>5148132</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9976" sha1="26jkl8kqydkfpjs6k89rkbxnzs9nfxx" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Блужскі Бор
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Bluzsky Bor.jpg
|подпіс                = Блужскі Бор, ускраіна вёскі, 2007 г.
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 20
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 20|lon_sec = 26
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Пухавіцкі
|сельсавет             = Блужскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243020573
}}
'''Блу́жскі Бор'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Blužski Bor}}, {{lang-ru|Блужский Бор}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 15 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 57 км ад [[Мінск]]а, 9 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]], каля ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]].

== Назва ==
Назва паходзіць ад прыродных асаблівасцяў мясцовасці.

== Гісторыя ==
[[Файл:Bluzhsky Bor, Svisloch.jpg|міні|Рака Свіслач каля Блужскага Бору|злева]]
За 1,5 і 1,2 км на поўдзень ад вёскі месцяцца гарадзішча жалезнага веку і курган, што сведчыць пра даўнюю заселенасць гэтых земляў.

У XIX стагоддзі ўрочышча ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскім сельсавеце]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах вёскі дзейнічалі савецкія партызанскія брыгады «[[Партызанская брыгада «Буравеснік»|Буравеснік]]» і [[2-я Мінская партызанская брыгада|2-я Мінская]]. У траўні 1943 года нямецкія войскі спалілі 13 з 22 дамоў, забілі 23 жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5639|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-26|archive-date=9 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190909133341/http://db.narb.by/search/5639|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

З 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў складзе Блужскага сельсавета&lt;ref&gt;[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 № 219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1897 год — 10 двароў, 75 жыхароў
* 1917 год — 22 двары, 138 жыхароў
* 1960 год — 49 жыхароў
* 2002 год — 1 двор, 2 жыхары
* 2007 год — 1 гаспадарка, 2 жыхары
* 2010 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар
* 2019 год — 5 жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Славутасці ==
* [[Блужскі Бор (археалагічныя помнікі)|Археалагічныя помнікі (гарадзішча і курган)]]
** Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку» на левым беразе р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], 1,6 км на поўдзень ад вёскі Блужскі Бор — {{ГККРБ 4|613В000508}}.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блужскі Бор|120—121}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Блужскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Блужскі Бор| ]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]</text>
      <sha1>26jkl8kqydkfpjs6k89rkbxnzs9nfxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будзёнаўка (Пухавіцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283355</id>
    <revision>
      <id>5157143</id>
      <parentid>5122211</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8215" sha1="layj8prmkuiuyjlb64512zaeubfhc54" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Будзёнаўка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Будзёнаўка
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 48
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 46|lon_sec = 14
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Пухавіцкі
|сельсавет             = Навапольскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243017965
}}

'''Будзёнаўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Budzionaŭka}}, {{lang-ru|Будёновка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 38 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 54 км ад [[Мінск]]а, 16 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі Мінск — Асіповічы.

== Назва ==
Назва дадзеная ў рамках савецкай ідэалогіі 1920-х гадоў, у гонар [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямёна Будзённага]], военачальніка, актыўнага ўдзельніка барацьбы за ўсталяванне савецкай улады.

== Гісторыя ==
[[Файл:Budzionaŭka, Puchavicki rajon. Будзёнаўка, Пухавіцкі раён (2021) 03.jpg|міні|злева|Будзёнаўка, 2021 г.]]
Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], месца пасялення жыхароў [[Азярычына]]{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|с=332}}.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах дзейнічала савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У сакавіку 1944 года ў ходзе нямецкай карнай аперацыі былі спаленыя ўсе дамы вёскі, забітыя 3 жыхары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/492|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-05-02|archive-date=10 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260110195624/http://db.narb.by/search/492|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля вайны вёска была адноўленая.

Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1999 год — 21 жыхар
* 2002 год — 12 двароў, 19 жыхароў
* 2010 год — 14 жыхароў
* 2019 год — 7 жыхароў

== Спіс вуліц ==
* Дружная вуліца&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://gzk.nca.by/bbbe7cc41bf683c53d9d6e6d30ed1ce3.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21274%26setstreet%3D%26rand%3D0.561980739325783|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Будзёнаўка|122}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}}
* {{кніга|аўтар = [[Зміцер Санько|Санько З]]., Санько Ю.|частка = |загаловак = Слаўнае сяло Азярычына: Свет нашых продкаў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]|год = 2019|том = |старонкі = |старонак = 352|серыя = |isbn = 978-985-458-302-0|тыраж = |ref = Слаўнае сяло Азярычына}}
* {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Навапольскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]]</text>
      <sha1>layj8prmkuiuyjlb64512zaeubfhc54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Рэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284671</id>
    <revision>
      <id>5157090</id>
      <parentid>4769580</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10400" sha1="5rvfztaclpw7k6uar9i79jiouickkb7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Рэн (значэнні)}}
{{Футбольны клуб
|Назва            = Рэн
|Лагатып          = -&lt;!--Stade Rennais FC.png--&gt;
|ПоўнаяНазва      = Stade Rennais Football Club
|Мянушкі          =
|Заснаваны        = [[1901]]
|Расфарміраваны   =
|Горад            = [[Рэн]], [[Францыя]]
|Стадыён          = [[Раазон Парк]]
|Умяшчальнасць    = 29 778
|Прэзідэнт        =
|Трэнер           = 
|Чэмпіянат        = [[Ліга 1]]
|Сезон            = [[Ліга 1 у сезоне 2022/2023|2022/23]]
|Месца            = 4 месца
|Сайт             = http://www.staderennais.com/

| pattern_la1 = _rennes2324h
| pattern_b1 = _rennes2324h
| pattern_ra1 = _rennes2324h
| pattern_sh1 = _rennes2324h
| pattern_so1 = _rennes2324hl
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _rennes2324a
| pattern_b2 = _rennes2324a
| pattern_ra2 = _rennes2324a
| pattern_sh2 = _rennes2324a
| pattern_so2 = _rennes2324al
| leftarm2 = 
| body2 = 
| rightarm2 = 
| shorts2 = 
| socks2 = 
| pattern_la3 = _rennes2324t
| pattern_b3 = _rennes2324t
| pattern_ra3 = _rennes2324t
| pattern_sh3 = _rennes2324t
| pattern_so3 = _rennes2324tl
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
'''«Рэн»''' ({{lang-fr|Stade Rennais Football Club}}) — французскі футбольны клуб з горада [[Рэн]]. Клуб быў заснаваны ў [[1901]] годзе. Трохразовы ўладальнік [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]]. Свае хатнія матчы клуб праводзіць на стадыёне [[Раазон Парк|«Раазон Парк»]], які размяшчаецца ў межах горада. Уладальнікам клуба з’яўляецца бізнесмен [[Франсуа Піно]].

Клуб з’яўляецца адным з самых вядомых футбольных клубаў у рэгіёне [[Брэтань]], разам з іншым брэтонскім клубам [[ФК Нант|«Нант»]]. Матчы паміж клубамі лічыцца лакальным дэрбі і мае назва [[дэрбі Брэтані]]. «Рэн» з’яўляецца адным з членаў-заснавальнікаў першага дывізіёна французскага футбола, аднак «Рэн» ніколі не станавіўся пераможцам галоўнага французскага футбольнага першынства. Найлепшым вынікам каманды з’яўляецца трэцяе месца, якога клуб дасягнуў у [[Ліга 1 у сезоне 2019/2020|сезоне 2019/20]].

== Гісторыя ==

=== 1901—1945 ===
[[Файл:Stade rennais 1904.jpg|thumb|200px|злева|Гульцы «Рэна» ў 1904 годзе]]
Клуб быў заснаваны 10 сакавіка 1901 года групай студэнтаў універсітэта Рэна. Сваю першую гульню каманда прайграла суседзям з іншага футбольнага клуба Рэна з лікам 0:6. У 1902 годзе клуб увайшоў у склад Звяза атлетычных спартыўных клубаў ({{lang-fr|Union des sociétés françaises de sports athlétiques}}). У наступным годзе каманда ўвайшла ў склад футбольнай лігі Брэтані. У тым жа сезоне каманда стала пераможцам турніру. 4 мая 1904 года дзве каманды з Рэна аб’ядналіся. Пад кіраўніцтвам уэйлзца Грыфіта, які быў гуляючым трэнерам, «Рэн» перамог у лізе Брэтані ў 1908 і 1909 гадах.

У перыяд з 1915 па 1922 гады клуб неаднаразова станавіўся пераможцам розных турніраў, якія ў [[Францыя|Францыі]] ў той час праводзіліся нерэгулярна. У 1922 годзе клуб выйшаў у фінал [[Кубак Францыі па футболе|Кубка Францыі]].

У 1932 годзе клуб увайшоў у лік дваццаці клубаў, якія прынялі ўдзел у першым сезоне французскай прафесійнай футбольнай лігі. У першым сезоне каманда заняла 6 месца ў чэмпіянаце, а яго форвард [[Уолтэр Кайзер]] стаў найлепшым бамбардзірам. У чэмпіянаце асаблівых поспехаў каманда не дасягала, але ў 1935 годзе ў другі раз у сваёй гісторыі дайшла да фіналу кубка. Аднак, фінансавая сітуацыя ў клубе пагаршалася, і з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе каманда страціла статус прафесійнай. На працягу двух гадоў каманда гуляла толькі ў кубку краіны і таварыскіх матчах. У 1941 годзе каманда прыняла ўдзел у чэмпіянаце акупаванай зоны, у якім заняла 7 месца з дзевяці ўдзельнікаў.

=== 1945—1990 ===
У 1949 годзе каманда заняла 4 месца ў чэмпіянаце, што стала найлепшым вынікам у гісторыі клуба. Гэты ж вынік быў паўтораны ў [[Ліга 1 у сезоне 1964/1965|сезоне 1964/65]]. У тым жа сезоне клуб стаў уладальнікам кубка краіны. У фінале быў абыграны [[ФК Сашо|«Сашо»]] (2:2, 3:1 ва перагуляным матчы). Увосень 1965 года адбыўся дэбют клуба ў еўракубках. У розыгрышы [[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]] «Рэн» у першым жа раўндзе саступіў пражскай [[ФК Дукла Прага|«Дукле»]]. У 1970 годзе клуб дайшоў да паўфіналу кубка, а ў наступным сезоне атрымаў перамогу ў ім у другі раз у гісторыі. У фінале з лікам 1:0 быў абыграны [[ФК Алімпік Ліён|«Ліён»]]. Адзіным іграком клуба, якія прымалі ўдзел у абодвух пераможных фіналах, стаў абаронца [[Луі Кардэн]]. У 1975 годзе клуб вылецеў у другой дывізіён, адкуль вярнуўся ў 1983 годзе. У 1986 годзе клуб зноў дабраўся да паўфінала кубка краіны, дзе саступіў «Марселю».

== Склад ==
''Станам на люты 2024 года.''
{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Францыя}}|Бр|[[Гацье Гаён]]||1993}}
&lt;!--{{Ігрок|1|{{Сцяг|Турцыя}}|Бр|[[Даган Алемдар]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Адрыен Труфер]]||2001}}
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Бельгія}}|Аб|[[Арцюр Тэатэ]]||2000}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Нідэрланды}}|ПА|[[Азор Матусіва]]||1998}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Мартэн Тэр’е]]||1997}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Баптыст Сантамарыя]]||1995}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Арно Калімуэндо]]||2002}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Алжыр}}|Нап|[[Амін Гуіры]]||2000}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Людавік Блас]]||1997}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Бенжамен Бурыжо]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1994}}
{{Ігрок|15|{{Сцяг|Камерун}}|Аб|[[Крыстафер Ву]]||2001}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Жанюэль Беласян]]||2005}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|Аб|[[Гела Дуэ]]||2002}}
&lt;!--{{Ігрок|18|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Маціс Аблін]]||2003}}--&gt;
&lt;!--{{Ігрок|22|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Ларэнц Асіньён]]||2000}}--&gt;
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Вармэ Амары]]||2000}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Энца Ле Фэ]]||2000}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Францыя}}|Бр|[[Стыў Манданда]]||1985}}
{{Ігрок|32|{{Сцяг|Швейцарыя||15px}}|ПА|[[Фабіян Рыдэр]]||2002}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Дэзірэ Дуэ]]||2005}}
{{Ігрок|34|{{Сцяг|Марока}}|Нап|[[Ібрагім Салах]]||2001}}
{{Ігрок|36|{{Сцяг|Гана}}|Аб|[[Аліду Сейду]]||2000}}
{{Ігрок|39|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Маціс Ламбурд]]||2006}}
{{Ігрок|40|{{Сцяг|ЦАР}}|Бр|[[Жафрэ Лембэ]]||1988}}
&lt;!--{{Ігрок|41|{{Сцяг|Габон}}|Нап|[[Алан До Маркаліно]]||2002}}--&gt;
{{Ігрок|43|{{Сцяг|Камерун}}|Аб|[[Абубакар Нагіда]]||2005}}
{{Ігрок|99|{{Сцяг|Турцыя}}|Нап|[[Бертуг Йылдырым]]||2002}}
&lt;!--{{Ігрок||{{Сцяг|Сенегал}}|Бр|[[Альфрэд Гаміс]]||1993}}--&gt;
{{Канец складу}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.staderennais.com/ Афіцыйны сайт]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Ліга 1}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Францыі|Рэн]]
[[Катэгорыя:ФК Рэн| ]]</text>
      <sha1>5rvfztaclpw7k6uar9i79jiouickkb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блізная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295176</id>
    <revision>
      <id>5157023</id>
      <parentid>4839475</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13520" sha1="cm9m6pbng0060ohpi6wt0wvnnkjypwu" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = Вёска
|беларуская назва      = Блізная
|арыгінальная назва    = Блізна 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Блізная.jpg
|подпіс                = Блізная з вышыні птушынага палёту
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 56|lat_sec = 23
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 56|lon_sec = 43
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Ружанскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             =Стараста 
|глава                 =Антаніна Васілеўна Жарнасек
|першае згадванне      =1516 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         =+375 1632 
|паштовы індэкс        =225154 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Bliznaja
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242987177
}}

'''Блізна́я'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Bliznaja}}, {{lang-ru|Близная}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ружанскі сельсавет|Ружанскага сельсавета]].

Па адной версіі, назва паходзіць ад ракі ''Блізёнкі'' каля вёскі, па другой — ад двух ручаёў па баках вёскі, такім чынам яна размешчана ''блізка'' да іх.

== Гісторыя ==

Сяло Блізная «…з людзьмі [[Даніна|даннымі]] і цяглымі, і з землямі тых людзей ворнымі і бортнымі, і з лугамі…» было нададзена [[Міхаіл Богуш-Багавіцінавіч|Богушу Багавіцінавічу]], прывілеем ад 1516 года кароль [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] пацвердзіў свайму маршалку і пісару ўласнасць «на вечнасць».
[[Файл:План хаты аканома ў Блізнай.png|злева|міні|План дома аканома на «двары» ў Блізнай, паводле інвентара 1604 года, рэканструкцыя [[Юрый Якімовіч|Юрыя Якімовіча]].]]
Паводле інвентара 1604 года, у Блізнай быў [[фальварак]], які складаўся з «двара» і гумнішча. На «двары» стаяў дом аканома, будавалася вялікая грыдня для чэлядзі, таксама былі грыдня пастуха, піўніца з дрэва, два свірны для захоўвання збожжа, стайня і абора. Дом аканома — ускладнены варыянт трохкамернага жытла, справа ад пярэдняга пакою вялікая святліца з 5 вокнамі, кафлянай печчу і камінам, злева — малая святліца з 2 вокнамі «палатнянымі блонамі» і жылая камора. Дом крыты драніцамі ([[гонта]]й), астатнія пабудовы — саломай. На гумнішчы, агароджаным дылямі, была стадола для абмалоту снапоў і адрына для захоўвання сена і саломы, абедзве пакрытыя саломай. Пры фальварку было 5 ставоў з мукамольнымі млынамі, адзін млын з двума працоўнымі коламі, астатнія — з адным.&lt;ref&gt;''Якимович Ю. А.'' Зодчество Белоруссии XVI — середины XVII в. : справ. пособие / . — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 367 с.{{Удакладніць|нумары старонак?}}&lt;/ref&gt;

У 1687 годзе Блізная — адзін з фальваркаў маёнтка [[Ружаны]], уласнасць [[Сапегі|Сапегаў]].

У 1890 годзе маёнтак Блізна з фальваркам Белае Поле, агулам 3602 дзесяціны зямлі, уласнасць Леана Мілашэўскага. Мілашэўскімі ў Блізнай створаны [[Сядзіба Мілашэўскіх (Блізная)|сядзібна-паркавы комплекс]], які да цяперашняга часу захаваўся часткова.

Да 21 студзеня 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Славаціцкі сельсавет|Славаціцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).&lt;/ref&gt;, да 12 ліпеня 1963 года — у склад [[Ружанскі сельсавет|Ружанскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 12 ліпеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).&lt;/ref&gt;, да 16 красавіка 1973 года — у склад [[Вольскі сельсавет|Вольскага сельсавета]], пасля — у складзе Ружанскага сельсавета.

== Мікратапанімія ==
[[Файл:Ružany, Rynak-Bliznaja. Ружаны, Рынак-Блізная (1941-44).jpg|міні|злева|Від з Рынкавай плошчы Ружан у бок вуліцы Блізнай.]]

* ''Ружанская'' — ранейшая вуліца, цяпер участак дарогі за межамі вёскі, у кірунку [[Ружаны|Ружан]]. Афіцыйна, станам на 2022 год, вуліцы няма, дамы абапал дарогі знесены і пахаваны ў 2020—2022 гадах. У Ружанах дарога працягвалася як вуліца ''Блізная'' і вяла да Рынкавай плошчы.
* ''Блізёнка'' — ручай на паўночна-ўсходнім ускрайку вёскі, пачынаецца з крыніцы ''Дубіна'', цячэ праз тарфянішча, затым да ручая прыцякае крыніца асвечаная святарамі [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Блізная)|Свята-Аляксандра-Неўскай царквы]] і ўпарадкаваная мясцовымі жыхарамі, паблізу невялікая штучная студня, куды раней ставілі збаны з малаком для даўжэйшага захоўвання. Далей Блізёнка ўпадае ў выкапанае ''Новае возера'', з яго ў сетку меліярацыйных каналаў і потым у [[Зэльвянка|Зэльвянку]]. Крынічная вада ў ручаі цёплая, ён не замярзае, раней мясцовыя жыхары карысталіся гэтым для паласкання бялізны.
* ''Вомх'' — ручай на паўднёва-заходнім ускрайку вёскі, пачынаецца з крыніцы, цячэ праз ''Брадок'' і ''Старое возера (Стас’е возера)'', упадае ў сетку меліярацыйных каналаў і потым у Зэльвянку. Як і Блізёнка ручай не замярзае.

== Вядомыя асобы ==
* [[Яўген Васілевіч Малашэвіч]] — навуковец-біёлаг, журналіст, кнігавыдавец, аўтар-складальнік шэрагу энцыклапедычных і даведачных выданняў, заслужаны работнік культуры Беларусі.&lt;ref&gt;[http://www.kb.brl.by/index.php/heritage/item/469 2 студзеня 2014 г. — 70 гадоў з дня нараджэння (1944) Яўгена Васільевіча Малашэвіча, вучонага-біёлага, журналіста, кнігавыдаўца, аўтара-складальніка шэрагу энцыклапедычных і даведачных выданняў, заслужанага работніка культуры Беларусі]&lt;/ref&gt;
* {{нп5|Міхаіл Іванавіч Рубец|Міхаіл Рубец|be-tarask|Міхаіл Рубец}} — Заслужаны работнік транспарту Украіны, прафесар, кандыдат тэхнічных навук, акадэмік.
* [[Аляксандр Віктаравіч Булыга]] — пяціразовы пераможца конкурсу «Найлепшы зваршчык Беларусі», тройчы найлепшы зваршчык ААТ «Газпрам трансгаз Беларусь»&lt;ref&gt;http://www.gtb.by/d/journal/01/1/finalnyj.pdf&lt;/ref&gt;. Пераможца 7-га рэспубліканскага конкурсу зваршчыкаў у намінацыі «В» — Ручная дугавая зварка&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/2894/%D1%81.%2073-80.pdf |title=Архіўная копія |access-date=28 верасня 2022 |archive-date=29 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929125241/https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/2894/%D1%81.%2073-80.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 2-е месца ў намінацыі Газавая зварка (311/OFW) на 10-м Міжнародным конкурсе зваршчыкаў «Залаты кубак Бенардоса» ў 2013 годзе&lt;ref&gt;https://www.informdom.com/metalloobrabotka/2013/6/10-i-mezhdunarodnyi-konkurs-svarschikov-zolotoi-kubok-benardosa.html&lt;/ref&gt;.

== Славутасці ==
* [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Блізная)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]] (1888, мураваная) {{ГККРБ 4|113Г000598}}
* Шэраговая забудова
* [[Сядзіба Мілашэўскіх (Блізная)|Рэшткі сядзібна-паркавага комплексу Мілашэўскіх]]
** Парк
** Стайня&lt;ref&gt;[http://problr.ru/usadba-milashevskix-konyushnya.html Усадьба Милашевских: конюшня]&lt;/ref&gt;
** Вежа-вяндлярня
** Цагельня

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Федарук. Садова-паркавае мастацтва Беларусі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Bliznaja}}
* {{ГБ|http://globustut.by/bliznaya/index.htm}}

{{Ружанскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Ружанскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Блізная| ]]</text>
      <sha1>cm9m6pbng0060ohpi6wt0wvnnkjypwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Быхаўскае сядзенне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304848</id>
    <revision>
      <id>5157246</id>
      <parentid>4849034</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30885" sha1="3qhkynpilqvwjm6fbf42rkhmo6azxhl" xml:space="preserve">'''Бы́хаўскае сядзе́нне, Бы́хаўскі арышт генера́лаў, Бы́хаўскае палане́нне (зняво́ленне) генера́лаў''' — падзеі, звязаныя з арыштам і ўтрыманнем пад вартай уладамі [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] часткі генералаў і афіцэраў [[Руская імператарская армія|Рускай арміі]] за ўдзел і падтрымку [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]]. Названыя асобы ўтрымліваліся з [[11 верасня]]&lt;ref name = Karpenko9&gt;''Карпенко С. В.'' Белые генералы и красная смута — М., Вече, 2009. — С. 9. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-3479-2.&lt;/ref&gt; па [[19 лістапада]] [[1917]] года ў турме горада [[Быхаў|Быхава]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].

== Арышт ==

[[Файл:Быховская тюрьма.jpg|thumb|200px|left|[[Быхаў]]ская турма. Будынак былой жаночай гімназіі.]]

Летам 1917 года становішча ў краіне, асабліва з улікам {{нп3|Ліпеньскія дні|ліпеньскага выступлення бальшавікоў|ru|Июльские дни}}, заставалася рэвалюцыйным. Кіраўнік Часовага ўрада [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] ў канцы жніўня запэўніў Вярхоўнага галоўнакамандуючага Рускай арміяй [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілава]], што згодзен з усімі яго прапановамі аб навядзенні жорсткага парадку ў краіне і арміі. Карнілаў аддаў загад аб наступленні часцей на [[Петраград]]. Пры гэтым 27 жніўня экстраныя выпускі газет называлі Карнілава «[[Дзяржаўная здрада|дзяржаўным здраднікам]]»&lt;ref&gt;''Родин И''. [http://www.telegrafua.com/244/history/3557/ Первый мятежник-доброволец. Генерал Корнилов — полководец, разведчик, географ, дипломат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924113953/http://www.telegrafua.com/244/history/3557/ |date=24 верасня 2015 }} // Кieвский телеграфъ, 14—20 января 2005 года. — № 2 (244).&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Керанскі ў тэлеграме запатрабаваў ад Карнілава добраахвотнага складання паўнамоцтваў, а 29 жніўня аддаў загад аб зняцці з пасад і адданні суду «за мяцеж супраць Часовага ўрада» генерала Карнілава і яго старэйшых паплечнікаў. 1 верасня Карнілаў быў арыштаваны генералам [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксеевым]], якія занялі пасаду наштаверха пры самапрызначаным галоўкаверху Керанскім толькі для выратавання Карнілава і яго супрацоўнікаў&lt;ref&gt;''Карпенко С. В.'' Белые генералы и красная смута. — М. Вече, 2009. — С. 11. — 432 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-3479-2.&lt;/ref&gt;, і пасля допыту ў следчай камісіі, раніцай 11 верасня&lt;ref name = Karpenko9/&gt; быў пад канвоем прывезены ў Стары Быхаў, што ў 50 км ад Магілёва. Генерал Карнілаў, а з ім яшчэ тры дзясяткі ваенных і цывільных чыноў — «саўдзельнікаў», былі заключаны ў мясцовай турме, двухпавярховым змрочным будынку былога каталіцкага кляштара&lt;ref name = Karpenko9/&gt;.

27 жніўня, у дзень абвяшчэння патрабавання Керанскага да Карнілава скласці паўнамоцтвы Вярхоўнага галоўнакамандуючага камандуючы Паўднёва-Заходнім фронтам генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] у сваёй тэлеграме&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_36.html ''Деникин А. И.'' Очерки русской смуты. — Т. 1. Крушение власти и армии. (Февраль — сентябрь 1917). Гл. 36. Корниловское выступление и отзвуки его на Юго-западном фронте]. Текст телеграммы: &lt;blockquote&gt;Я салдат і не прывык гуляць у хованкі. 16-га чэрвеня, на нарадзе з членамі Часовага ўрада, я заявіў, што цэлым шэрагам ваенных мерапрыемстваў ён разбурыў, разбэсціў армію і ўтаптаў у гразь нашы баявыя сцягі. Пакіданне сваё на пасадзе галоўнакамандуючага я зразумеў тады, як усведамленне Часовым урадам свайго цяжкага граху перад Радзімай, і жаданне выправіць зробленае зло. Сёння, атрымаўшы вестку, што генерал Карнілаў, прад'явіўшы вядомыя патрабаванні, якія могуць яшчэ выратаваць краіну і войска, знімаецца з пасады Вярхоўнага галоўнакамандуючага; бачачы ў гэтым вяртанне улады на шлях планамернага разбурэння арміі і, такім чынам, гібелі краіны; лічу абавязкам давесці да ведама Часовага ўрада, што па гэтым шляху я з ім не пайду. Дзянікін.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; выказаў недавер дзеянням Часовага ўрада, падтрымаўшы генерала Карнілава. Адначасова начальнік штаба Паўднёва-заходняга фронту генерал [[Сяргей Леанідавіч Маркаў|С. Л. Маркаў]] паслаў ураду тэлеграму, у якой падтрымліваў меркаванне Дзянікіна.

Часовы ўрад адрэагаваў на гэтыя дзеянні арыштам усяго вышэйшага каманднага складу [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] на чале з Дзянікіным і Маркавым і заключэннем іх у турму Бярдычава. Арышт быў праведзены 29 жніўня камісарам Паўднёва-Заходняга фронту Н. І. Іарданскім. 27 верасня вязні былі перапраўленыя з Бярдычава ў Быхаўскую турму, ледзь не стаўшы ахвярай самасуду рэвалюцыйнага натоўпу ў час перасылкі на вакзал у Бярдычаве. Расправы не адбылося, на думку А. І. Дзянікіна, толькі дзякуючы рашучым дзеянням штабс-капітана В. Э. Бетлінга&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_37.html ''Деникин А. И.'' Очерки русской смуты. — Т. 1. Крушение власти и армии. (Февраль — сентябрь 1917). Гл. 37. В Бердичевской тюрьме. Переезд «бердичевской» группы арестованных в Быхов].&lt;/ref&gt;.

28 жніўня Часовы ўрад стварыў «Надзвычайную камісію для расследавання справы аб былым Вярхоўны Галоўнакамандуючым генерале Л. Г. Карнілаве і саўдзельніках яго». Старшынёй камісіі быў прызначаны ваенна-марскі пракурор І. С. Шаблоўскі, а членамі — ваенныя юрысты палкоўнікі Н. П. Украінцаў і Р. Р. фон Раупах, судовы следчы Н. А. Колакалаў. Нягледзячы на ціск з боку Керанскага, Камісія мела непрадузятае стаўленне да абвінавачаных, якое неўзабаве перайшло ў спачуванне. Па ініцыятыве членаў камісіі ў верасні 1917 года быў апублікаваны тэлеграфная стужка перамоў Керанскага і Карнілава, якая прадставіла Карнілава ў выгадным святле ў вачах грамадскасці.

== Склад зняволеных ==

=== Арыштаваныя з Карнілавым ===
* [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілаў]], генерал ад інфантэрыі, Вярхоўны галоўнакамандуючы Рускай арміі;
* [[Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі|А. С. Лукомскі]], генерал-лейтэнант, начальнік штаба Карнілава;
* [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|І. П. Раманоўскі]], генерал-лейтэнант;
* [[Юрый Мікалаевіч Плюшчаўскі-Плюшчык|Ю. М. Плюшчаўскі-Плюшчык]], генерал-лейтэнант (вызвалены датэрмінова);
* [[Мікалай Міхайлавіч Ціхмянёў|М. М. Ціхмянёў]], генерал-лейтэнант (вызвалены датэрмінова);
* [[Васіль Мікалаевіч Кіслякоў|В. Н. Кіслякоў]], генерал;
* Капітан Брагін, Аляксандр Паўлавіч — загадчык друкарняй Стаўкі;
* [[Аляксей Фёдаравіч Аладзьін|А. Ф. Аладзьін]], былы член [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай Думы]], прыватная асоба.

=== «Бярдычаўская» група арыштаваных генералаў ===
{{main|Бярдычаўскае сядзенне}}
Група генералаў Паўднёва-заходняга фронту, якія ўтрымліваліся ў турме Бярдычава і пазней былі пераведзены ў Быхаўскую турму:
* [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]], генерал-лейтэнант, камандуючы фронтам;
* [[Сяргей Леанідавіч Маркаў|С. Л. Маркаў]], генерал-лейтэнант, начальнік штаба Дзянікіна;
* [[Іван Георгіевіч Эрдэлі|І. Г. Эрдэлм]], генерал ад інфантэрыі, камандуючы [[Асаблівая армія, Расія|Асаблівай арміяй]];
* [[Глеб Міхайлавіч Ванноўскі|Г. М. Ванноўскі]], генерал-лейтэнант, камандуючы [[1-я армія (Расійская імперыя)|1-й арміяй]];
* [[Уладзімір Іванавіч Селівачоў|У. І. Селівачоў]], генерал-лейтэнант, камандуючы [[7-я армія (Расійская імперыя)|7-й арміяй]];
* [[Міхаіл Іванавіч Арлоў, генерал|М. І. Арлоў]], генерал-кватэрмайстраў штаба фронту;
* [[Яўген Феліксавіч Эльснер|Я. Ф. Эльснер]], генерал-лейтэнант, начальнік забеспячэння Паўднёва-заходняга фронту;
* [[Іван Уладзіміравіч Паўскі|І. У. Паўскі]], генерал (арыштаваны выпадкова);
* Сергіеўскі, генерал (арыштаваны выпадкова).

Акрамя таго:
* Князь Крапоткін — штабс-ротмістр, камендант цягніка галоўнакамандуючага;
* [[Войцех Уладзімір Клецанда|У. В. Клецанда]], паручнік чэшскіх войскаў (арыштаваны за раненне салдата 28 жніўня);&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_37.html Деникин. А. И. Очерки русской смуты. Том 1. Крушение власти и армии. (Февраль-сентябрь 1917). Глава 35. Бердичевской тюрьме. Переезд «бердичевской» группы арестованных в Быхов]&lt;/ref&gt;

=== Члены Галоўнага камітэта Саюза афіцэраў арміі і флоту ===
* [[Леанід Мікалаевіч Навасільцаў|Л. М. Навасільцаў]] — старшыня Галоўнага камітэта Саюза афіцэраў арміі і флоту, адзін з арганізатараў [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]];
* Падпалкоўнік [[Васіль Міхайлавіч Пронін|В. М. Пронін]] — таварыш старшыні Галоўнага камітэта;
* Падпалкоўнік [[Іван Генрыхавіч Соатс|І. Г. Соатс]] — член Галоўнага камітэта;
* Падпалкоўнік Грынцэвіч, Іван Іванавіч — член Галоўнага камітэта;
* Есаула [[Іван Аляксандравіч Радзіёнаў, пісьменнік|І. А. Радзіёнаў]] — член Галоўнага камітэта;
* Капітан [[Уладзімір Яфрэмавіч Ражэнка|У. Я. Ражэнка]] — сакратар Галоўнага камітэта;
* Капітан [[Сяргей Мікалаевіч Раснянскі|С. М. Раснянскі]] — член Галоўнага камітэта;
* Штабс-капітан Андэрсан Н. Х. — член Галоўнага камітэта;
* Штабс-капітан [[Георгій Львовіч Чухнін|Г. Л. Чухнін]] — член Галоўнага камітэта;
* Прапаршчык Нікіцін Сяргей Фёдаравіч — сябра Галоўнага камітэта;
* Прапаршчык Іваноў Аляксандр Уладзіміравіч — сакратар Галоўнага камітэта.

== «Сядзенне» ==
[[Файл:Марков, Деникин и Романовский в Быхове 1917 год.jpg|thumb|200px|left|У Быхаўскай турме. На прагулцы. Злева направа: генерал-лейтэнант [[Сяргей Леанідавіч Маркаў|С. Л. Маркаў]], генерал-лейтэнант [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]], генерал-лейтэнант [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|І. П. Раманоўскі]].]]

Былога Вярхоўнага галоўнакамандуючага, а таксама яго паплечнікаў ад салдацкага самасуду збераглі адданасць Карнілаву коннікаў Тэкінскага коннага палка, якія ахоўвалі турму, і надзейнасць тоўстых каменных сцен самой турмы&lt;ref name = Karpenko9/&gt;.

Вязень Быхаўскай турмы генерал А. С. Лукомскі прыводзіць такую інфармацыю аб становішчы зняволеных&lt;ref&gt;''Лехович Д.'' [http://bibliotekar.ru/rusDenikin/14.htm Белые против красных. Генерал Деникин. Глава 13. Заключение в Быхове].&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
Афіцыйна мы ўвесь час, акрамя неабходнага на ежу і прагулкі, павінны былі сядзець па сваіх пакоях, але ў рэчаіснасці ўнутры будынка мы карысталіся поўнай свабодай і хадзілі, калі хацелі, адзін да другога. Грашовага ўтрымання пазбавілі, але ежу нам дазволена было гатаваць на казённы кошт такую ж, як давалі ў афіцэрскіх сходах. Са [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўкі]] ў Быхаў быў дасланы кухар, і нас кармілі даволі прыстойна… Прагулка нам дазвалялася два разы на дзень у двары, вакол касцёла. Пазней для нашых прагулак адвялі вялікі сад побач з домам, у якім мы змяшчаліся.
&lt;/blockquote&gt;

Некаторыя бытавыя падрабязнасці «Быхаўскага сядзення» прыводзіць ад’ютант генерала Л. Г. Карнілава паручнік Р. Б. Хаджыеў. Не будучы асуджаным, ён, як ад’ютант Карнілава, меў бесперашкодны ўваход у турму, выконваючы розныя даручэнні вязняў (такія, як адпраўка асабістых лістоў)&lt;ref&gt;Хаджиев Р. Б. [http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/10-1-0-45 Атчапар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118053138/http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/10-1-0-45 |date=18 студзеня 2012 }} // Вестник первопоходника. — № 13, октябрь 1962 г. («Атчапар» — так назывались скачки Текинского конного полка).&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
Людзі, жывучы на аднолькавым становішчы, усе разам, пад адным дахам, аднолькава адчуваючы горыч крыўды, несправядлівасць лёсу, адчуваючы адзіноту, штохвілінную небяспеку, што вісела над імі, горкае перажыванне душы, а галоўнае — прывыкшыя штогадзіны, штохвіліны бачыць адзін аднаго, пачалі губляць тую ўзаемную павагу, з якой яны ўвайшлі ў Быхаў.

Пачаліся ўзаемныя плёткі, пры сустрэчах з генераламі малодшыя як бы не заўважалі іх і не праяўлялі да іх асаблівай павагі.(…)

Адзіным, да каго ва ўсіх пачуцці былі аднолькавыя, гэта быў Вярхоўны.

Яго любілі, паважалі, верылі і на яго спадзяваліся, адчуваючы да яго бязмежную адданасць.
(…) Пры яго з’яўленні усе (…), хто сядзеў ці ляжаў, ускаквалі і з затоеным дыханнем чакалі, што скажа Вярхоўны. Ні шэпту, ні ўздыху, рукі выцягнутыя па швах, нямая каманда «смірна».
&lt;/blockquote&gt;

Вечарамі «сядзельцы» збіраліся ў самай умяшчальнай з камер — «камеры № 6» — для абмеркавання апошніх навін або заслухоўвання чыйго-небудзь даклада на палітычную ці гістарычную тэму. Блізкія сябры — генералы Дзянікін, Раманоўскі і Маркаў — маглі да глыбокай ночы гутарыць у сябе ў камеры&lt;ref name = Karpenko9/&gt;.

«Не вечна ж турма», — пісаў сваёй 25-гадовай нявесце Ксеніі Чыж генерал Дзянікін. «Быхаўскія сядзельцы» былі ў курсе імклівых змен палітычнай абстаноўкі за сценамі турмы, што абяцала хуткае вызваленне. Генералы намячалі новыя шляхі для барацьбы, якая абавязкова павінна быць працягнута&lt;ref name = Karpenko9/&gt;.

С. В. Карпенка, гісторык, даследчык Грамадзянскай вайны, так апісвае памкненні арыштаваных генералаў:
&lt;blockquote&gt;Усе размовы зводзіліся да «найбольш пакутлівага і хворага» — пра «рускую смуту і пра спосабы яе спынення». Ніхто не сумняваўся: барацьба будзе працягнута. Бо сам ход падзей іншага выбару ім не пакідае: гаспадарчая разруха ўзмацняецца, немцы пагражаюць сталіцы, [[братанне]] з ворагам паскорыла разлажэнне арміі, [[бальшавік]]і вядуць сябе ўсё больш нахабна, а [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскі]] сваёй балбатнёй расчышчае [[Ленін]]у дарогу да ўлады&lt;ref name = Karpenko9/&gt;&lt;/blockquote&gt;

У выніку пошукаў «сядзельцамі» адказаў на надзённыя пытанні рускага сучаснага жыцця і смуты маленькай камісіяй пры ўдзеле Дзянікіна была выпрацавана «строга дзелавая праграма ўтрымання краіны ад канчатковага падзення», зацверджаная Карнілавым без траты часу на яе абмеркаванне&lt;ref name = Karpenko9/&gt;. Па ацэнцы С. В. Карпенка, дадзеная праграма аказалася «пункцірнай і невыразнай» па прычыне нявызначаных уяўленняў генералаў аб мерах эканамічнага характару, якія неабходна правесці, каб стварыць «арганізаваны тыл». Генералы спадзяваліся даручыць распрацоўку і правядзенне гэтых мер «грамадскасці» і «спецыялістам», аднак С. В. Карпенка тут канстатуе, што Карнілаву і генералам «не пайшоў на карысць адзін з самых горкіх папрокаў [[Карнілаўскае выступленне|жнівеньскай няўдачы]]»: беспаспяховасць усіх спроб гарантавана прыцягнуць да працы дзяржаўных грамадскіх дзеячаў, чыноўнікаў і прадстаўнікоў фінансава-прамысловых колаў пасля ўсталявання «цвёрдай улады»&lt;ref&gt;''Карпенко С. В.'' Белые генералы и красная смута / С. В. Карпенко. — М.: Вече, 2009. — С. 10—11. — 432 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-3479-2.&lt;/ref&gt;.

== Вызваленне і ўцёкі ==

25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года бальшавікі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|ўзялі ўладу ў Петраградзе]]. Старшыня следчай камісіі па справе Карнілава І. С. Шаблоўскі, грунтуючыся на дадзеных следства, да 18 лістапада (1 снежня) вызваліў усіх арыштаваных, акрамя пецярых (Карнілава, Лукомскага, Раманоўскага, Дзянікіна і Маркава). Паводле іншых звестак&lt;ref&gt;Излагается по вступительной статье С. А. Манькова к книге: ''Р. Р. фон Раупах''. Facies Hippocratica (Лик умирающего). — СПб.: Алетейя, 2007.&lt;/ref&gt;, пасля кастрычніцкага перавароту старшыня камісіі І. С. Шаблоўскі быў вымушаны схавацца, і яго месца заняў палкоўнік Р. Р. фон Паупах, якому і належыць ініцыятыва вызвалення арыштаваных.

19 лістапада (2 снежня) выконваючы абавязкі вярхоўнага галоўнакамандуючага Рускай арміяй [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|М. М. Духонін]] аддаў распараджэнне (якое апынулася для яго апошнім) аб вызваленні генералаў, арыштаваных у сувязі з Карнілаўскім выступленнем у жніўні 1917 года. Для выканання распараджэння ён камандзіраваў у Быхаў палкоўніка П. А. Кусонскага. Вечарам 19 (2 снежня) лістапада ўсе арыштаваныя генералы і афіцэры пакінулі Быхаў. 20 лістападзе (3 снежня) прызначаны савецкімі ўладамі Вярхоўны галоўнакамандуючы [[Мікалай Васільевіч Крыленка|М. В. Крыленка]] арыштаваў Духоніна. У той жа дзень Духонін, які знаходзіўся пад арыштам у вагоне Крыленкі, быў забіты рэвалюцыйнымі матросамі на станцыі Магілёў&lt;ref&gt;''Базанов С.'' [http://www.rusk.ru/monitoring_smi/2006/12/04/general_duhonin_-_pervaya_zhertva_oktyabrya/ Генерал Духонин — первая жертва октября].&lt;/ref&gt;. Генералы Дзянікін, Маркаў, Лукомскі і Раманоўскі рознымі шляхамі праз некалькі дзён апынуліся на Доне ў раёне фарміравання [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]]. Генерал Карнілаў, які выйшаў з Быхава на чале атрада з асабістым канвоем цекінцаў, прарываючыся з баямі, дабраўся на Дон на некалькі дзён пазней з вялікімі цяжкасцямі, распусціўшы канвой па дарозе.

== У Добраахвотніцкай арміі ==

Большасць Быхаўскіх зняволеных сталі заснавальнікамі Добраахвотніцкай арміі, утварыўшы ядро яе каманднага складу. Паводле ўспамінаў П. С. Махрова, генерал Келчэўскі пусціў аб камандным складзе арміі Дзянікіна крылатае слоўца, што ён падзяляецца на «князёў» (быхаўскіх вязняў), «княжат» (першапаходнікаў) і «іншых»&lt;ref&gt;Махров П. С. В Белой армии генерала Деникина. Под ред. Н. Н. Рутыча и К. В. Махрова. СПб.: Логос, 1994. — с. 53.&lt;/ref&gt;. Сам Махроў, аднак, быў не згодзен з такой ацэнкай, лічачы, што Дзянікін пры прызначэннях на пасады не дапускаў пратэкцыянізму і кіраваўся толькі заслугамі той ці іншай асобы.

== «Быхаўскі альбом» ==

С. М. Раснянскі папрасіў сваіх саюзнікаў напісаць на памяць некалькі радкоў у наяўны ў яго сшытак. Усе пагадзіліся, і ў выніку ў яго атрымаўся альбом аўтографаў, які Раснянскаму ўдалося захаваць. Альбом быў выдадзены выдавецтвам «Мѣдный всадникъ» ў зборніку «Белая справа» ў 1927 годзе.

{|class=&quot;graytable&quot;
|+ Некаторыя старонкі з Быхаўскага альбома
| align=&quot;center&quot;|[[Файл:Bykhovsky album p1.jpg|130px]]
| align=&quot;center&quot;|[[Файл:Bykhovsky album kornilov sign.jpg|130px]]
| align=&quot;center&quot;|[[Файл:Bykhovsky album kornilov signature.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot;|[[Файл:Bykhovsky album denikin signature.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot;|[[Файл:Bykhovsky album lukomsky signature.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot;|[[Файл:Bykhovsky album Romanovsky signature.jpg|150px]]
|}

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Белое дело. Кн. 2. Берлин, 1927.
* Быховский альбом. Отдельный оттиск из 2 книги «Белого дела».

{{Антон Дзянікін}}

[[Катэгорыя:Паўстанні]]
[[Катэгорыя:Быхаў]]
[[Катэгорыя:1917]]</text>
      <sha1>3qhkynpilqvwjm6fbf42rkhmo6azxhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барташэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306988</id>
    <revision>
      <id>5157064</id>
      <parentid>4931022</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5157064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1876" sha1="4wwe87714yqm6i127kjyp201831gbcn" xml:space="preserve">'''Барташэвіч''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Альберт Іосіфавіч Барташэвіч]] — польскі мовазнавец.
* [[Аляксандр Аляксандравіч Барташэвіч]] (нар. 1937) — беларускі вучоны ў галіне дрэваапрацоўкі.
* [[Аляксандр Расціслававіч Барташэвіч]] (нар. 1966) — беларускі мастак.
* [[Антоній Барташэвіч]] — педагог.
* [[Баляслаў Барташэвіч]] (1927—2007) — журналіст, публіцыст і культурны аналітык.
* [[Віктар Віктаравіч Барташэвіч]] (нар. 1951) — беларускі архітэктар.
* [[Восіп Ягоравіч Барташэвіч]] (? — 1870) — беларускі медык, аўтар навуковых прац па медыцыне.
* [[Галіна Аляксандраўна Барташэвіч]] (нар. 1932) — беларуская фалькларыстка.
* [[Генадзь Георгіевіч Барташэвіч]] (1934—1993) — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, дыпламат.
* [[Дзмітрый Пятровіч Барташэвіч]] (нар. 1971) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Марыя Барташэвіч]] (1926 — да 1996) — удзельніца беларускага антыкамуністычнага падполля.
* [[Юлія Барташэвіч]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Юльян Барташэвіч]] — польскі гісторык.

{{спіс цёзак2|беларускія}}</text>
      <sha1>4wwe87714yqm6i127kjyp201831gbcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь Гей Прайд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>308421</id>
    <revision>
      <id>5156964</id>
      <parentid>5047584</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24648" sha1="bmekoa94hzskhm5836ybw1pz8np8e21" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
 |назва                   = Фестываль «Беларусь Гей Прайд»
 |лагатып                 = 
 |выява                   = 
 |місія                   = Падтрымка талерантнасці да геяў, лесбіянак, бісексуалаў і трансгендарных людзей у Беларусі
 |гады         = 1999—2002
 |тып                     = Фестываль
 |назва пасады кіраўніка  = Старшыня арганізацыйнага камітэта
 |кіраўнік                = [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Эдвард Тарлецкі]]
 |афіцыйны сайт           =
}}
''' «Беларусь Гей Прайд»''' ('''«Belarus Gay Pride»''') — [[фестываль]], задачай якога была дэманстрацыя існавання ў грамадстве [[ЛГБТ]] ([[Лесбіянства|лесбіянак]], [[Гей|геяў]], [[Бісексуальнасць|бісексуалаў]] і трансгендэраў), падтрымка талерантнага стаўлення да іх, абарона [[Правы чалавека|правоў чалавека]] і грамадзянскай роўнасці для ўсіх людзей незалежна ад сексуальнай арыентацыі і гендэрнай ідэнтычнасці. Яго мэтай таксама было святкаванне пачуцця ўласнай годнасці, дэманстрацыя важнасці свабоды асобы, праява разнастайнасці і адзінства беларускай [[ЛГБТ]]-супольнасці. Штоверасня праходзіў [[Мінск]]у з 1999 па 2002 гг.

== 1999 ==
6-9 верасня ў Мінску прайшоў першы фестываль «Беларусь Гей Прайд — [[1999]]»&lt;ref&gt;[http://yag.by/kalyandar/lgbt/u-mensku-pachausya-pershy-festyval-gomakultury-belarus-gay-pride-1999.html Ягада. Пазітыўны квір-інфапартал]{{Недаступная спасылка}}. 6 верасня 1999 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |url=https://makeout.by/2015/09/28/v-poiske-mesta-retrospektiva-gey-prayda-v-minske.html |title=Часопіс Makeout В поиске места: ретроспектива гей-прайда в Минске |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=28 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428085639/https://makeout.by/2015/09/28/v-poiske-mesta-retrospektiva-gey-prayda-v-minske.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gay.org.ua/publications/bluebook/compare.htm ГОЛУБАЯ КНИГА. Положение геев и лесбиянок в Украине. СРАВНИТЕЛЬНОЕ ПОЛОЖЕНИЕ ГЕЕВ В СТРАНАХ ЕВРОПЫ]
&lt;/ref&gt;. Ён быў арганізаваны незарэгістраванай Беларускай Лігай сексуальнага раўнапраўя «Лямбда» (БЛЛ) і часопісам «[[Форум Лямбда]]». Праграма фестывалю ўключала семінар для [[Журналістыка|журналістаў]] на тэму «ЛГБТ у [[СМІ|сродках масавай інфармацыі]]» (мадэратар — Дэвід Сміт, галоўны рэдактар брытанскага часопісу «[https://www.gaytimes.co.uk/ Gay Times Magazine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160123125401/https://www.gaytimes.co.uk/ |date=23 студзеня 2016 }}»), канферэнцыя «[[Правы ЛГБТ у Беларусі|Правы геяў і лесбіянак у Беларусі і ў свеце]]», выстава фатаграфій і фільмаў, травесці-конкурс «Трансмісія». Гэта быў першы конкурс травесці ў Беларусі. Членамі журы конкурсу былі спявачкі [[Іна Афанасьева]] і [[Кася Камоцкая]], праваабаронца Любоў Лунёва, журналістка Ірына Халіп, акторка Зоя Белахвосцік.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Падчас адной з вечарынак фестывалю у клубе «Тытанік» быў арганізаваны рэйд АМАПу. Супрацоўнікі міліцыі абшукалі ўдзельнікаў конкурсу «Трансмісія». У мерапрыемствах фестывалю прынялі ўдзел каля 500 чалавек.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://america.pink/minsk-pride_3030526.html america.pink Minsk Pride]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm ABM — Gay and Lesbian Issues in Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}&lt;/ref&gt;

Правядзенне фестывалю было падтрымана Праграмай развіцця [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у Беларусі, [https://www.irex.org/ IREX], [http://www.ngo.by/about/ ГА «Аб’яднаны шлях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403040052/http://www.ngo.by/about/ |date=3 красавіка 2016 }}.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm News Article: Gays and Lesbians to Stage a Festival in Minsk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}&lt;/ref&gt;

== 2000 ==
Самым буйным меркавалася зрабіць фестываль 7-10 верасня 2000 года&lt;ref&gt;[http://korrespondent.net/world/6335-gej-gej-minsk korrespondent.net Гей-гей, Минск! 7 сентября 2000]&lt;/ref&gt;, які быў арганізаваны напярэдадні парламенцкіх выбараў, але амаль усе мерапрыемствы фестываля былі забароненыя ўладамі. Адкрыццё фестывалю ў клубе «Акварыум» было перапынена, у разгар мерапрыемства ў памяшканні выключылі святло і вывелі людзей на вуліцу..&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;kommersant.ru [http://kommersant.ru/doc/157369 У белорусских собственная гордость // Особенно у геев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[http://photo.bymedia.net/index.php?pid=8825&amp;mode=photo photo.bymedia.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160207083451/http://photo.bymedia.net/index.php?pid=8825&amp;mode=photo |date=7 лютага 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;[http://www.wps.ru/ru/pp/happy_russia/2000/09/12.html БЕЛОГЕЙСКАЯ ПУЩА]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;[http://www.themoscowtimes.com/news/article/belarus-gay-festival/259023.html The Moscow Times. Belarus Gay Festival]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm News Article: Gay Pride-2000 Organizers Encountered Difficulties Preparing the Festival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm Gay and Lesbian Issues in Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010224032205/http://www.belarus-misc.org/bel-gay.htm |date=24 лютага 2001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://belarusianqueerstory.noblogs.org/files/2015/11/gaypaspality.pdf Gay Paspality № 1, 2000]&lt;/ref&gt; .&quot;Белгазета&quot; № 35 (251), (''пераклад з рускай'') &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2000_09_11/obschestvo/1319/ |title=ВЫКЛЮЧИЛИ СВЕТ. Пока только для геев. Общество. № 35 (251) 11 сентября 2000 г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=25 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125224021/http://www.belgazeta.by/ru/2000_09_11/obschestvo/1319/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:{{Пачатак цытаты}}Ніхто з арганізатараў «Гей-прайду-2000» не здзіўлены тым, што адбылося. Замежных гасцей нават папярэджвалі, што такі паварот падзей магчымы. У краіне зноў няма сексу, і дзяржава стаіць са свечкай ля ложку сваіх грамадзян, пільна кантралюючы колер любові. Не меркавалі толькі, што гэта будзе менавіта так — нахабна, абразліва і зневажальна. У разгар свята выключыць святло і выставіць людзей на вуліцу. Як усё проста — дастаткова націснуць на рубільнік, і чужое, незразумелае свята спыніцца, няправільныя песні змоўкнуць. Сёння выключым святло для фестывалю незалежнай прэсы, праводзіць які адмовіліся без тлумачэння прычын віцебскія ўлады, заўтра — выставім на вуліцу геяў. Чым менш святла, тым лепш — у цемры бо можна рабіць усё, што заўгодна, беспакарана і бескантрольна. У краіне наступіла ноч — пакуль толькі для геяў. Заўтра святло выключаць для кагосьці яшчэ. Дастаткова націснуць на рубільнік. {{Канец цытаты}}Запланаваны марш быў забаронены ўладамі за 24 гадзіны да яго пачатку. Абгрунтаваннем для адмовы ў правядзенні маршу было тое, што арганізатарам не ўдалося атрымаць дазвол на правядзенне маршу своечасова. [http://belarusianqueerstory.noblogs.org/files/2015/11/Buklet.pdf Не былі паказаны калекцыі адзення, былі адмененыя выступы мінскіх і замежных артыстаў, не змог адбыцца конкурс «Мiс Дзiва» і першае першынство Беларусі па мужчынскім стрыптызе]. У наступныя дні адбыліся ўсе запланаваныя семінары для гасцей фестывалю, якія прайшлі на адкрытым паветры. Пасля аднаго з семінараў удзельнікамі было вырашана ўскласці кветкі да Вечнага агню на [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ў памяць пра геяў і лесбіянак, знішчаных нацыстамі ў гады [[Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://fakty.ua/105452-uchastniki-gej-parada-v-minske-byli-izbity-i-razognany-miliciej Facty.ua Участники гей-парада в минске были избиты и разогнаны милицией]&lt;/ref&gt;

== 2001 ==
Цырымонія адкрыцця адбылася [[2 верасня]] ў клубе «Babylon». Фестываль адкрыў спецыяльны госць, паэт і мастак [[Адам Глобус]], які адзначыў, што «геі праводзяць свой фэст не гледзячы на дыктатуру ў краіне, а гэта — надзея на перамены да лепшага». [[7 верасня]] 2001 г. ў цэнтры Мінска&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.mobi/a/24838226.html Радыё СВАБОДА. У МЕНСКУ АДБЫЎСЯ LOVE-ПАРАД СЭКС-МЕНШАСЬЦЯЎ]&lt;/ref&gt;, за дзень да презідэнцкіх выбараў, прайшло першае ў гісторыі краіны прайд-шэсце, у якім удзельнічалі па розных звестках ад 500 да 2000 чалавек.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |title=Часопіс Makeout. 6 студзеня 2014/ Вика Биран'''.''' Любое гей-движение будет отражать общую картину происходящего в обществе |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=14 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114195259/http://makeout.by/2014/01/06/lyuboe-gey-dvizhenie-budet-otrazhat-obschuyu-kartinu-proishodyaschego-v-obschestve.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsbabr.com/msk/?IDE=69692 Артур Скальский. Парад Любви: Берлин — Стокгольм — Минск]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; Людзі ў яркіх карнавальных касцюмах пад вясёлкавымі сцягамі прайшлі па праспекце Незалежнасці (тады Скарыны) ад будынка цырка да Панікоўскага сквера на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]]. Нягледзячы на тое, што акцыя была несанкцыянаванай, яна прайшла без значных перашкод. Самі арганізатары падкрэслівалі святочны характар мерапрыемства і называлі яго «парадам кахання» (Love-парад)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200109/27235502.html Беларуские гей-новости (rest.love.forumlambda7575) : Рассылка : Subscribe.Ru]&lt;/ref&gt;. Акцыю падтрымалі [[Анархізм|Федэрацыя анархістаў Беларусі]], аб’яднанне «Розныя — Роўныя», Беларуская сацыял-дэмакратычная моладзь «[[Маладая Грамада]]»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/06sep2001/love.html В Белоруссии пройдет карнавальное шоу геев]&lt;/ref&gt;. «Белгазета»№ 35, 2001, (''пераклад з рускай'')&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_10/obschestvo/3088/ |title=ПАРАД ЛЮБВИ. Накануне выборов. Общество. № 35 (301) 10 сентября 2001 г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости |access-date=25 студзеня 2016 |archive-date=26 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126001726/http://www.belgazeta.by/ru/2001_09_10/obschestvo/3088/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:{{Пачатак цытаты}}Натоўп без якіх-небудзь інцыдэнтаў прайшоў па праспекце і завярнуў у сквер каля тэатра ім. Я.Купалы. І тут стала падцягвацца міліцыя з радыётэлефонамі ў руках. «Што робяць, што робяць, — з прыкрасцю казаў у рацыю вартавы парадку, — танчаць!» (…) Мэта дасягнута, love-парад адбыўся. Блакітная і ружовая, чорная і белая моладзь прайшла па праспекце, заявіўшы аб сваім праве свабодна любіць незалежна ад колеру, часу і палітычнай улады. {{Канец цытаты}}У інтэрв’ю інтэрнэт-часопісу Makeout старшыня аргкамітэта [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Э.Тарлецкі]] ўзгадвае&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;: {{Пачатак цытаты}}Мы зрабілі гэта сумесна з беларускімі нефармальнымі левымі групамі: антыфашыстамі, анархістамі, і называлі love-парад, а не гей-парад. Мы не бралі ніякіх дазволаў у дзяржавы і ставілі акцэнт на тым, што гэта незарэгістраваная арганізацыя, несанкцыянаваная акцыя. Падкрэслівалі гэтую пазіцыю на налепках, улётках … Мы не прапаноўвалі ніякіх палітычных лозунгаў, а сшылі сцягі, на якіх былі намаляваныя кветкі. Напэўна, людзям спадабаўся іншы падыход.{{Канец цытаты}}З інтэрв’ю Э.Тарлецкага праваабарончаму цэнтру [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|ПЦ «Вясна»]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;'''[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm Пытаньні талерантнасьці: гісторыя, сучаснасьць, персьпектывы,] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }}''' ''[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm Праваабарончы Цэнтр Вясна, Менск 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }}'' '''[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm «Праблема адносінаў да гомасексуалізму займае адно з першых месцаў па неталерантнасьці…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702130450/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/talerantnasc/19.htm |date=2 ліпеня 2007 }}'''&lt;/ref&gt;: {{Пачатак цытаты}}Любая акцыя можа мець розныя формы, галоўнае — прыцягнуць увагу да сябе і сваіх праблемаў. Калі людзі заўважаюць, што нешта там адбываецца дзіўнае, то потым яны пачынаюць унікаць у сутнасць. Таму любая акцыя павінна быць эпатажнай, незвычайнай. Калі мы нешта праводзілі і нехта пераапранаўся, то гэта спецыяльна рабілася для таго, каб усё выглядала незвычайна і прыцягвала ўвагу. Каб людзі задумаліся, што гэта такое, і пачалі цікавіцца. {{Канец цытаты}}Прэс-цэнтр апазіцыйнага руху [[Хартыя'97]] абвінаваціў арганізатараў Love-параду ў правакацыі, скіраванай супраць беларускай апазіцыі, а старшыню аргкамітэта фестывалю [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Э. Тарлецкага]] — ў супрацоўніцтве з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэтам дзяржаўнай бяспекі (''КДБ'')]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://charter97.org/bel/news/2001/09/07/16 «Блакітная» правакацыя ў Менску :: Хартыя’97 :: Навiны :: 07/09/2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131121512/https://charter97.org/bel/news/2001/09/07/16 |date=31 студзеня 2016 }}&lt;/ref&gt;

Фестываль прайшоў пры фінансавай падтрымцы [http://www.stockholmpride.org/ Stockholm Pride].&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/30Aug2001/gayparade.html Newsru.com В день выборов президента Белоруссии в Минске пройдет гей-парад]&lt;/ref&gt;

== 2002 ==
20-22 верасня ў Мінску прайшоў чацвёрты фестываль.&lt;ref&gt;[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200210/20200126.html Гей-новости Беларусь 27.09.2002]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gay.ru/news/rainbow/2002/09/16-1432.htm gay.ru В Минске пройдет четвертый гей-фестиваль]&lt;/ref&gt; Яго арганізатарамі выступілі Беларуская ліга сексуальнага раўнапраўя «Лямбда» (БЛЛ), [[часопіс]] «[[Форум Лямбда]]» і беларускі сайт геяў і лесбіянак APAGAY. Фестываль праходзіў пад лозунгам: «Ствары сабе іншага»&lt;ref&gt;[http://subscribe.ru/archive/rest.love.forumlambda7575/200209/07212333.html Гей-новости. Беларусь. 7.09.2002]&lt;/ref&gt; у рамках нацыянальнай кампаніі «[[Моладзь]] супраць [[Гамафобія|гамафобіі]]». Асноўнае адрозненне фестывалю — гэта тое, што ён праходзіў без падтрымкі звонку і ў ім удзельнічалі ў асноўным прадстаўнікі Беларусі. Афіцыйна фестываль быў адкрыты [[20 верасня]] на канферэнцыі «Гомасексуальнасць у Беларусі: правы чалавека, грамадства, рэлігія, дзяржава». У канферэнцыі прыняло ўдзел каля 20 чалавек. Гэта прадстаўнікі арганізацый, якія выступілі ініцыятарамі правядзення фестывалю, а таксама прадстаўнікі іншых груп і ініцыятываў краіны, якія займаюцца праблемамі ЛГБТ. У рамках фестывалю адбыўся конкурс травесці «Мiс Дзiва».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

У інтэрв’ю СМІ [[Эдвард Зіноўевіч Тарлецкі|Эдвард Тарлецкі]] агучвае намер «зрабіць беларускіх геяў і лесбіянак больш палітызаванымі»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;:{{Пачатак цытаты}} Ёсць такая ідэя: трэба аб’яднаць гейскія і лесбійскія групы краіны, каб правесці вулічную акцыю з палітычнымі патрабаваннямі. Мы прапануем грамадству разглядаць чалавека, не падобнага на іншых не як ворага, а як паўнапраўнага члена грамадства. Для нас галоўнае — зрабіць жыццё лесбіянак, геяў і бісексуалаў у Беларусі больш свабодным і бяспечным{{Канец цытаты}}

Гэта быў апошні фестываль «Беларусь Гей Прайд». У 2008 г. у Мінску праводзідіся «Славянскі Гей Прайд», а ў 2010—2012 — «Мінск Прайд».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://belarusianqueerstory.noblogs.org/post/2015/11/08/vystava/ Віртуальная выстава дакументаў па ЛГБТ-гісторыі Беларусі 1990-2000-х гадоў. Частка 1]

[[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Правы ЛГБТ]]
[[Катэгорыя:Правы чалавека]]
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:ЛГБТ у Беларусі]]</text>
      <sha1>bmekoa94hzskhm5836ybw1pz8np8e21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arianta arbustorum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318230</id>
    <revision>
      <id>5157206</id>
      <parentid>4921661</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36192-34</username>
        <id>170148</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5157206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="3wfzz6d79k2uytqwen1w9g3i5ilkgjy" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Snail on fence.jpg
 |image descr       = 
 |regnum            = Жывёлы
 |parent            = Arianta
 |rang              = Від
 |latin             = Arianta arbustorum
 |author            = ([[Linnaeus]], 1758)
 |syn               = {{btname|Helix arbustorum|Linnaeus, 1758}}
 |iucnstatus        = LC
 |iucn              = 156468
 |wikispecies       = Arianta arbustorum
}}
'''Дрэвавы слімак (Arianta arbustorum)''' — від [[Gastropoda|бруханогіх малюскаў]] сямейства {{bt-bellat||Helicidae}}.

== Біялагічнае апісанне ==
[[File:Arianta arbustorum alpicola 01.JPG|thumb|250 px|left|''Arianta arbustorum alpicola'']]
У дарослых асобін вышыня ракавіны вагаецца пераважна ў дыяпазоне ад 10 да 23 мм, а яе шырыня (дыяметр) — ад 14 да 28 мм. Мае да 6 абаротаў. Ракавіна шарападобнай формы са згладжаным купалападобным завітком. Паверхня ракавіны мае нераўнамерныя радыяльныя рыскі і пакрыта частымі спіральнымі лініямі (меней выяўленыя на апошнім абароце). Агульны фон ракавіны ад жоўтага да карычневага колеру. Найбольш характэрнай прыкметай выгляду з’яўляецца наяўнасць шматлікіх хаатычна размешчаных невялікіх светлых рысак і плям, арыентаваных пераважна ўздоўж абароту. Акрамя таго, трохі над перыферыяй можа праходзіць цёмная спіральная паласа. Нярэдка цела малюска, якое прасвечвае скрозь аднакаляровую ракавіну, стварае ілюзію пярэстай (плямістай) афарбоўкі.

== Арэал ==
Від распаўсюджаны пераважна ў Цэнтральнай і Паўночна-Заходняй Еўропе. Сустракаецца ў гарах на вышыні да 2700 метраў над узроўнем мора.

Станам на 2024 года, сустракаецца па ўсёй тэрыторыі Беларусі, у тым ліку ў многіх населеных пунктах. Засяляе пераважна вільготныя шыракалістыя лясы, але нярэдкі і ў вільготных лісцяных лясах і хмызняках. У Беларусі сустракаецца ў лісцяных лясах, парках, садах, аддаючы перавагу ўмовам з высокім утрыманнем кальцыю ў глебе. Часам можа быць адзначаны на сухіх высакатраўных лугах. Па меры сталення асобіны віду паступова пераходзяць ад пасялення на лісці да пасялення на паверхні глебы.
 
Від можа разглядацца як патэнцыйны шкоднік сельскагаспадарчых раслін. Ён можа ствараць пагрозу абарыгенным відам малюскаў фаўны Беларусі, такім як [[Cepaea hortensis]], [[Cepaea nemoralis]] і [[Fruticola fruticum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mollusca-g2n.weebly.com/arianta-arbustorum.html|title=Arianta arbustorum|website=Моллюски Беларуси (Mollusca of Belarus)|access-date=2024-09-17}}&lt;/ref&gt;
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Сверлова Н.В. |загаловак=Наукова номенклатура наземних молюсків фауни України |месца=Львів |год=2003 |старонак=78}}
* {{кніга |аўтар=Гураль-Сверлова Н. В., Гураль Р. І. |загаловак=Визначник наземних молюсків України |месца=Львів |год=2012 |старонак=216}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://mollusca-g2n.weebly.com/arianta-arbustorum.html https://mollusca-g2n.weebly.com/trochulus-hispidus.html]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Геліцыды]]
[[Катэгорыя:Малюскі Еўропы]]</text>
      <sha1>3wfzz6d79k2uytqwen1w9g3i5ilkgjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157223</id>
      <parentid>5157206</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="kn8xihtlx2th26we3kuj5oj8mnfyy6u" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Snail on fence.jpg
 |image descr       = 
 |regnum            = Жывёлы
 |parent            = Arianta
 |rang              = Від
 |latin             = Arianta arbustorum
 |author            = ([[Linnaeus]], 1758)
 |syn               = {{btname|Helix arbustorum|Linnaeus, 1758}}
 |iucnstatus        = LC
 |iucn              = 156468
 |wikispecies       = Arianta arbustorum
}}
'''Дрэвавы слімак'''{{крыніца?}} (''Arianta arbustorum'') — від [[Gastropoda|бруханогіх малюскаў]] сямейства {{bt-bellat||Helicidae}}.

== Біялагічнае апісанне ==
[[Файл:Arianta arbustorum alpicola 01.JPG|thumb|250 px|left|''Arianta arbustorum alpicola'']]
У дарослых асобін вышыня ракавіны вагаецца пераважна ў дыяпазоне ад 10 да 23 мм, а яе шырыня (дыяметр) — ад 14 да 28 мм. Мае да 6 абаротаў. Ракавіна шарападобнай формы са згладжаным купалападобным завітком. Паверхня ракавіны мае нераўнамерныя радыяльныя рыскі і пакрыта частымі спіральнымі лініямі (меней выяўленыя на апошнім абароце). Агульны фон ракавіны ад жоўтага да карычневага колеру. Найбольш характэрнай прыкметай выгляду з’яўляецца наяўнасць шматлікіх хаатычна размешчаных невялікіх светлых рысак і плям, арыентаваных пераважна ўздоўж абароту. Акрамя таго, трохі над перыферыяй можа праходзіць цёмная спіральная паласа. Нярэдка цела малюска, якое прасвечвае скрозь аднакаляровую ракавіну, стварае ілюзію пярэстай (плямістай) афарбоўкі.

== Арэал ==
Від распаўсюджаны пераважна ў Цэнтральнай і Паўночна-Заходняй Еўропе. Сустракаецца ў гарах на вышыні да 2700 метраў над узроўнем мора.

Станам на 2024 года, сустракаецца па ўсёй тэрыторыі Беларусі, у тым ліку ў многіх населеных пунктах. Засяляе пераважна вільготныя шыракалістыя лясы, але нярэдкі і ў вільготных лісцяных лясах і хмызняках. У Беларусі сустракаецца ў лісцяных лясах, парках, садах, аддаючы перавагу ўмовам з высокім утрыманнем кальцыю ў глебе. Часам можа быць адзначаны на сухіх высакатраўных лугах. Па меры сталення асобіны віду паступова пераходзяць ад пасялення на лісці да пасялення на паверхні глебы.
 
Від можа разглядацца як патэнцыйны шкоднік сельскагаспадарчых раслін. Ён можа ствараць пагрозу абарыгенным відам малюскаў фаўны Беларусі, такім як [[Cepaea hortensis]], [[Cepaea nemoralis]] і [[Fruticola fruticum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mollusca-g2n.weebly.com/arianta-arbustorum.html|title=Arianta arbustorum|website=Моллюски Беларуси (Mollusca of Belarus)|access-date=2024-09-17}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Сверлова Н.В. |загаловак=Наукова номенклатура наземних молюсків фауни України |месца=Львів |год=2003 |старонак=78}}
* {{кніга |аўтар=Гураль-Сверлова Н. В., Гураль Р. І. |загаловак=Визначник наземних молюсків України |месца=Львів |год=2012 |старонак=216}}

== Спасылкі ==
* [https://mollusca-g2n.weebly.com/arianta-arbustorum.html https://mollusca-g2n.weebly.com/trochulus-hispidus.html]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]]
[[Катэгорыя:Геліцыды]]
[[Катэгорыя:Малюскі Еўропы]]</text>
      <sha1>kn8xihtlx2th26we3kuj5oj8mnfyy6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр IV Рарэш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324090</id>
    <revision>
      <id>5156876</id>
      <parentid>4447380</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DenisBorum</username>
        <id>139498</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7803" sha1="fwil3xwz95cxbngccobo8tnt2m8fcxo" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | імя        = Пётр IV Рарэш
 | арыгінал імя   = {{lang-ro|Petru Rares}}
 | выява            = Rares.jpg
 | шырыня    = 280
 | апісанне выявы            = Пётр Рарэш
 | пасада          = [[Спіс кіраўнікоў Малдаўскага княства|Гаспадар Малдаўскага княства]]
 | сцяг               = Flag of Moldavia.svg
 | перыядпачатак       = [[1527]]
 | перыядканец        = [[1538]] 
 | папярэднік     = [[Стэфан IV, гаспадар Малдавіі|Стэфан IV]]
 | пераемнік           = [[Стэфан V Лакуста]]
 | пасада_2          = [[Спіс кіраўнікоў Малдаўскага княства|Гаспадар Малдаўскага княства]]
 | сцяг_2               = Flag of Moldavia.svg
 | перыядпачатак_2     = [[1541]]
 | перыядканец_2      = [[1546]] 
 | папярэднік_2   = [[Аляксандр Корня]]
 | пераемнік_2         = [[Ілля II Рарэш]]
 | дата народзінаў      = 1487
 | дата смерці        = 3.09.1546
 | род                = [[Мушаты]]
 | бацька               = [[Стэфан III Вялікі]]
 | мужа            = Алена, дачка [[Іаан Бранкавіч|Іаана Бранкавіча]] 
 | дзеці               = [[Ілля II Рарэш]], [[Стэфан VI Рарэш]], [[Янку Саул]] ([[бастард]])
 }}

'''Пётр IV Рарэш''' ({{lang-mo|Petru Rareș}}; каля [[1487]] — {{ДС|3|9|1546}}) — [[Гаспадар (тытул)|гаспадар]] [[Малдаўскае княства|Малдаўскага княства]] у 1527—1538 і 1541—1546 гадах.

Прадстаўнік дынастыі [[Мушаты|Мушатаў]], пазашлюбны сын [[Стэфан III Вялікі|Стэфана III Вялікага]]&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;[https://old.bigenc.ru/world_history/text/3135780 Пётр Рареш]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Першае праўленне ==
{{Перапісаць раздзел}}
У [[1526]] годзе Венгрыя прайграла [[Бітва пры Мохачы, 1526|бітву пры Мохачы]] і гэта прывяло да ўзмацнення Асманскай імперыі. У такіх умовах Пётр IV Рарэш, які прыйшоў да ўлады ў [[1527]] годзе, быў змушаны павялічыць суму даніны асманам з 8 тысяч да 10 тысяч залатых.
Пётр IV Рарэш вёў актыўную вонкавую палітыку. У [[1530]] годзе ён ізноў паспрабаваў вярнуць Пакуцце (саступленае ў чарговы раз [[Багдан III Крывой|Багданам III Крывым]] у [[1505]] годзе). Узімку 1530 года малдаўскія войскі занялі аспрэчваную тэрыторыю, але пасля таго, як польскае войска [[22 жніўня]] [[1531]] года нанесла паразу ў [[Бітва пры Обертыне|бітве пры Обертыне]], малдаўскія войскі адступілі. У [[1532]] годзе быў заключаны мір з Польшчай.

Спрабаваў працягваць палітыку бацькі па ўмацаванні цэнтральнай улады. Абапіраючыся на дробных баяр, абмяжоўваў уплыў буйных. Незадаволенасць апошніх вылілася ў змовы. Пётр Рарэш пачаў падрыхтоўку да вызвалення Малдавіі ад турэцкага панавання і ўсталяваў з гэтай мэтай сувязі з урадамі многіх краін. У [[1533]] годзе спрабуючы знайсці новых  саюзнікаў Пётр IV Рарэш скіраваў амбасадараў у [[Расія|Расію]]. У [[1535]] годзе склаў сакрэтная антыасманская дамова з [[Фердынанд I Габсбург|Фердынандам I Габсбургам]]. У Еўропе склалася [[Свяшчэнная ліга, 1538|Свяшчэнная ліга]], якая планавала выкарыстаць уцягнутасць Асманскай імперыі ў [[Ірана-турэцкія войны|вайну з Персіяй]]. У [[1538]] годзе ў Малдавію скіравалася турэцкае войска на чале з султанам [[Сулейман Пышны|Сулейманам]], з усходу ўварваліся крымскія татары, а з поўначы палякі. Войскі Петра Рарэша спачатку аказвалі супраціў асманам і нават пабілі іх пры [[Хоцін]]е. Але пасля ўзяцця турэцкім войскам сталіцы княства Сучавы і здрады баяр, якія выказалі адданасць султану, Пётр Рарэш бег з краіны. З гэтага часу Малдавія канчаткова трапіла пад уладу [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Султан падначаліў сабе вобласці паміж [[Прут]]ам і [[Днестр|Днястром]], а крымскія татары атрымалі [[Буджак]].

== Другое праўленне ==
Перапісаць раздзел
[[Стэфан V Лакуста]] загінуў у выніку змовы, [[Аляксандр Корня]] таксама паспрабаваў вызваліцца ад турэцкага валадарства. У такой сітуацыі ў [[1541]] годзе Пётр Рарэш ізноў стаў гаспадаром, атрымаўшы ад турэцкага султана прастол Малдавіі. Але за гэта ён абавязаўся павялічыць памер даніны да 12 тысяч залатых, прызнаў тэрытарыяльныя страты 1538 года, у Сучаве размясціўся турэцкі гарнізон, а сын [[Ілля II Рарэш|Ілля]] у якасці закладніка адпраўляўся ў [[Стамбул]]. Пётр і гэтым разам стаў умацоўваць цэнтральную ўладу, караў смерцю завадароў баярскай апазіцыі. У [[1542]] годзе склаў пагадненне з [[Габсбургі|Габсбургамі]], падтрымваў антытурэцкія сілы, быў злучаны з Расіяй, атрымваючы адтуль матэрыяльную дапамогу.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга
 |загаловак     = Краткая история Румынии
 |адказны       = Ответственный редактор д.и.н. Виноградов В.Н.
 |месца         = Москва
 |выдавецтва    = Наука
 |год           = 1987
 |старонкі      = 64 — 65
 |тыраж         = 34 200
}}

== Спасылкі ==
* [http://genealogy.euweb.cz/balkan/balkan18.html Muşatin family]

{{Кіраўнікі Малдаўскага княства}}
[[Катэгорыя:Гаспадары малдаўскія]]
[[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]]
[[Катэгорыя:Мушаты]]</text>
      <sha1>fwil3xwz95cxbngccobo8tnt2m8fcxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шэін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325916</id>
    <revision>
      <id>5157077</id>
      <parentid>4207088</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5157077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="656" sha1="eleg92kpcqm9uie0rgck90bfiuadtks" xml:space="preserve">'''Шэін''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Аляксей Георгіевіч Шэін]], беларускі палітык і грамадскі дзеяч, журналіст
* [[Аляксей Сямёнавіч Шэін]], рускі ваявода, баярын, дзяржаўны дзеяч
* [[Барыс Пятровіч Шэін]], расійскі военачальнік
* [[Валерый Мікалаевіч Шэін]], беларускі гісторык журналістыкі
* [[Іван Адрэевіч Шэін]], беларускі ўрач-уролаг

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>eleg92kpcqm9uie0rgck90bfiuadtks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157193</id>
      <parentid>5157077</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ афармленне</comment>
      <origin>5157193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="5k5h9nlqjkutddmqrvsxbli6fr4gux4" xml:space="preserve">'''Шэін''' — прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксей Георгіевіч Шэін]], беларускі палітык і грамадскі дзеяч, журналіст
* [[Аляксей Сямёнавіч Шэін]], маскоўскі ваявода, баярын, дзяржаўны дзеяч
* [[Барыс Пятровіч Шэін]] (1937—2011), савецкі военачальнік
* [[Валерый Мікалаевіч Шэін]], беларускі гісторык журналістыкі
* [[Іван Адрэевіч Шэін]], беларускі ўрач-уролаг

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>5k5h9nlqjkutddmqrvsxbli6fr4gux4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыя Чарноўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326306</id>
    <revision>
      <id>5157136</id>
      <parentid>5136032</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2898" sha1="k1v9q3n30mt4rkd7k6ivm17ze9nvmwv" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
{{цёзкі2|Чарноўская}}
'''Марыя Чарноўская''' — [[беларусь|беларуская]] [[фалькларыст]]ка і [[этнограф]] пачатку [[XIX ст.]] Жыла ў [[Вільня|Вільні]]. Запісвала [[беларускія народныя песні|беларускія песні]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрады]] ў в. [[Губеншчына]] (цяпер [[Крычаўскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|17|артыкул=Чарноўская Марыя|старонкі=238}}&lt;/ref&gt;.

Аўтар артыкула «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях вясковага люду на Белай Русі (Магілёўская губ.)» ў часопісе «[[Dziennik Wileński]]» («Віленскі дзённік», [[1817]], т. 6); у перакладзе на [[руская мова|рускую мову]] ён друкаваўся ў «[[Вестник Европы (1802—1830)|Вестнике Европы]]» ([[1818]], ч. 102) і «[[Северный архив|Северном архиве]]» ([[1822]], ч. 4). Упершыню дала ў арыгінальным вымаўленні беларускія народныя песні з [[ноты|нотамі]] і навуковым [[каментарый|каментарыем]], дала тлумачэнні некаторым словам, апісала [[Купалле]], [[Радаўніца|Радаўніцу]] і іншыя [[Народны каляндар усходніх славян|святы]], вобразы [[Беларуская міфалогія|народный міфалогіі]], [[Беларуская кухня|стравы]], [[Строй|адзенне]], сялянскі побыт беларусаў. Звярнула ўвагу на самабытнасць духоўнай культуры беларускага народа, пры гэтым падкрэсліла, што яе галоўным носьбітам з’яўляецца [[сялянства]] — захавальнік старадаўніх традыцый. У цэнтр мясцова-краязнаўчай праблематыкі яна ставіла фальклорна-этнаграфічны аспект&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|17|артыкул=Чарноўская Марыя|старонкі=238}}

[[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Постаці Вільні]]</text>
      <sha1>k1v9q3n30mt4rkd7k6ivm17ze9nvmwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157142</id>
      <parentid>5157136</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11540" sha1="eavouu8vqhau7grui4sp35a0lqn21ao" xml:space="preserve">{{Вучоны
|Імя                  = Марыя Чарноўская
|Арыгінал імя         = {{lang-pl|Maria Czarnowska}}
|Фота                 = 
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Дата нараджэння      = каля [[1790]]
|Месца нараджэння     = каля [[Вільня|Вільні]], [[Віленскі павет]], [[Расійская імперыя]]
|Дата смерці          = {{ДС|3|7|1870}}
|Месца смерці         = [[Вільня]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]]
|Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
|Род дзейнасці        = [[фалькларыст]]ка, [[этнограф]]
|Навуковая ступень    = 
|Навуковае званне     = 
|Альма-матэр          = 
|Узнагароды і прэміі  = 
}}
{{цёзкі2|Чарноўская}}
'''Мары́я Ю́зафаўна Чарно́ўская''' (каля [[1790]] — {{ДС|3|7|1870}})&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Зміцер Юркевіч |загаловак=Першая з першых |выданне=Культура |тып=газета |год=2025 |дата=7 лютага |нумар=6 (1705) |старонкі=8, 14—15}}&lt;/ref&gt; — [[беларусы|беларуская]] [[фалькларыст]]ка і [[этнограф]] пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]{{sfn|Чарноўская|с=238}}. Адна з першых даследчыц, якая апублікавала беларускія народныя песні з арыгінальным вымаўленнем і нотамі{{sfn|Чарноўская|с=238}}&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Паходзіла са шляхецкага роду [[Чарноўскія|Чарноўскіх]]. Яе дзед, Міхал Чарноўскі (нарадзіўся ў [[1699]] годзе), займаў пасаду падчашага лятычэўскага, валодаў маёнткам Беразытна і быў жанаты з Тарэзай Свяціцкай, прадстаўніцай старога роду з [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]]. У іх сям’і нарадзіліся тры сыны: Юзаф, Габрыэль і Андрэй&lt;ref name=&quot;kultura2&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Зміцер Юркевіч |загаловак=Першая з першых. Працяг |выданне=Культура |тып=газета |год=2025 |дата=14 лютага |нумар=7 (1706) |старонкі=8, 14—15}}&lt;/ref&gt;.

Бацька Марыі, [[Юзаф Чарноўскі]] (нарадзіўся каля 1736 года), 17 сакавіка 1784 года атрымаў ад караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ганаровы тытул [[Лоўчы мсціслаўскі|лоўчага мсціслаўскага]]. Паводле даследавання гісторыка [[Антон Мілер|Антона Мілера]] «Першая пасляраздзельная літоўская канспірацыя (1796—1797)» ({{lang-pl|Pierwsza porozbiorowa konspiracja litewska (1796—1797)}}, [[1936]]), Юзаф Чарноўскі ўдзельнічаў у антырасійскім падполлі і змове супраць імператара [[Павел I|Паўла I]]. У лістападзе 1797 года ён быў пазбаўлены ўсіх правоў расійскімі ўладамі, аднак у 1801 годзе патрапіў пад амністыю імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]]. У гэты перыяд Юзаф Чарноўскі выконваў функцыі адміністратара ў маёнтку [[Кайраны]] пад [[Вільня|Вільняй]], які належаў грамадскаму дзеячу [[Юзаф Лявон Лапацінскі|Юзафу Лявону Лапацінскаму]]&lt;ref name=&quot;kultura2&quot;/&gt;.

Маці даследчыцы, Петранэла Ваяводская (13 ліпеня 1755, [[Губенічы]] — 8 студзеня 1829, Вільня), паходзіла з роду герба «[[Абданк (герб)|Абданк]]». Акрамя Марыі, якая была самай малодшай, у сям’і выхоўваліся чатыры сыны: Казімір, мастак і мастацтвазнаўца [[Міхал Ваяводскі|Міхал]] (1786—1861), Людвік і доктар медыцыны [[Станіслаў Ваяводскі|Станіслаў]] (1789—1856)&lt;ref name=&quot;kultura2&quot;/&gt;.

Вялікую частку жыцця Марыя Чарноўская пражыла ў Вільні{{sfn|Чарноўская|с=238}}. Яна не мела ўласнай сям’і, памерла 21 чэрвеня (3 ліпеня па новым стылі) 1870 года ва ўзросце 80 гадоў ад [[Запаленне лёгкіх|запалення лёгкіх]] і была пахаваная на [[Могілкі Росы|могілках Росы]]&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;/&gt;.

== Даследчая дзейнасць ==
У 1816—1817 гадах даследчыца праводзіла палявыя назіранні і запісвала [[беларускія песні]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрады]] ў вёсцы [[Губеншчына]] (сучасная назва — Губіншчына) [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]{{sfn|Чарноўская|с=238}}&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;/&gt;.

Вынікам гэтай працы стаў навуковы артыкул «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях вясковага люду на Белай Русі» (апублікаваны ў часопісе «[[Dziennik Wileński]]» ў 1817 годзе, том 6, № 34). У ім упершыню былі пададзены беларускія народныя песні ў арыгінальным вымаўленні, з [[Нота (музыка)|нотамі]] і навуковым каментарыем, а таксама дадзены тлумачэнні некаторым словам. Чарноўская апісала [[Беларускія народныя святы|народныя святы]] ([[Купалле]], [[Радаўніца]]), вобразы [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]], сялянскі побыт, [[Беларуская кухня|стравы]] і [[Беларускі строй|адзенне]]. Яна звярнула ўвагу на глыбокую самабытнасць духоўнай культуры беларускага народа, пры гэтым падкрэсліла, што менавіта [[сялянства]] з’яўляецца галоўным захавальнікам старадаўніх традыцый. У цэнтр мясцова-краязнаўчай праблематыкі яна ставіла фальклорна-этнаграфічны аспект{{sfn|Чарноўская|с=238}}&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;/&gt;.

Неўзабаве праца даследчыцы была перакладзена на [[руская мова|рускую мову]]. Яе перадрукавалі ў часопісах «[[Вестник Европы (1802—1830)|Вестник Европы]]» (1818 год, том 102) і «[[Северный архив]]» (1822 год, том 4){{sfn|Чарноўская|с=238}}&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;/&gt;.

== Прызнанне і памяць ==
Артыкул Марыі Чарноўскай высока ацэньваўся наступнымі пакаленнямі навукоўцаў. Выдатны этнограф і кампазітар [[Оскар Кольберг]] згадаў яе імя і працу ў сваім фундаментальным томе «[[Bialorus — Polesie]]» (1968). Мовазнаўца і фалькларыст [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] ў першым томе свайго даследавання «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (1903) сцвярджаў, што яе публікацыя не страціла каштоўнасці для даследчыкаў нават праз стагоддзе&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;/&gt;.

Запісы Чарноўскай былі ўключаны ў «Анталогію беларускай народнай песні», якую ўклалі [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] і [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]]. Звесткі пра яе дзейнасць змешчаны ў «[[Кароткая энцыклапедыя Беларускай ССР|Кароткай энцыклапедыі Беларускай ССР]]» (1981), выданні «Гісторыя беларускага тэатра» (1983), энцыклапедыях «[[Этнаграфія Беларусі (энцыклапедыя)|Этнаграфія Беларусі]]» (1989), «[[Беларускі фальклор (энцыклапедыя)|Беларускі фальклор]]» (2006) і «Міфалогія беларусаў» (2011). У пятым томе «[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі]]» (1987) біяграфічную даведку пра яе склаў гісторык і літаратуразнаўца [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Генадзь Каханоўскі]]. Творчы партрэт даследчыцы таксама аналізаваў фалькларыст [[Уладзімір Аляксандравіч Васілевіч|Уладзімір Васілевіч]] у сваёй кнізе «Збіральнікі» (1991)&lt;ref name=&quot;kultura1&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|17|артыкул=Чарноўская Марыя|старонкі=238|ref=Чарноўская}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Чарноўская Марыя Юзафаўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1790 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім павеце]]
[[Катэгорыя:Памерлі 3 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1870 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Росы]]
[[Катэгорыя:Фалькларысты XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Этнографы XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад запалення лёгкіх]]</text>
      <sha1>eavouu8vqhau7grui4sp35a0lqn21ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Блашчытнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>346398</id>
    <revision>
      <id>5157018</id>
      <parentid>4875730</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T00:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5102" sha1="ee3zwqanm3qouhc7idiwy8lf4kebovg" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Блашчытнік 
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Пухавіцкі
|сельсавет             = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Блашчы́тнік''' ({{lang-be-trans|Blaščytnik}}, {{lang-ru|Блащитник}}) — былая [[вёска]] ў [[Селецкі сельсавет|Селецкім сельсавеце]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].

== Гісторыя ==
Пад гэтай назвай было два паселішчы — '''Блашчытнік Малы''' і '''Блашчытнік 2'''.

У Блашчытніку Малым, паводле перапісу 1917 года — 8 два­роў, 51 жыхар. Ва ўрочышчы Блашчытнік 2, станам на 1909 год — 3 двары, 16 жыхароў.

У 1978 годзе жыхары з абедзюх вёсак пераехалі ў іншыя населеныя пункты. Вёскі зняты з уліку&lt;ref&gt;Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 красавіка, 15 і 23 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Уладзімір Аляксандравіч Шпакоўскі]] — беларускі вучоны, кандыдат эканамічных навук (1986).
* [[Аляксандр Канстанцінавіч Журык]] — службовец, член УКП(б).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9

== Спасылкі ==
* [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20151/ Репрессированные литераторы, ученые, работники образования, общественные и культурные деятели Беларуси, 1794—1991. Т. I—III ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126142443/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=20151/ |date=26 студзеня 2021 }}
* [https://puchavickirajon.info/%D0%B0-%D0%B1/ПУХАВIЦКIРАЁН.INFO Краязнаўчы праект]{{Недаступная спасылка}}</text>
      <sha1>ee3zwqanm3qouhc7idiwy8lf4kebovg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Осіек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>354090</id>
    <revision>
      <id>5157245</id>
      <parentid>4138479</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>56337</id>
      </contributor>
      <origin>5157245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="o2c8vyt614wbsh1hbt70tliyhqzcq9x" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва          = Осіек
| Лагатып        = 
| ПоўнаяНазва    = {{lang-hr|Nogometni klub Osijek}}
| Мянушкі        = 
| Горад          = [[Осіек]], [[Харватыя]] 
| Заснаваны      = 27 лютага [[1947]] 
| Стадыён        = 
| Умяшчальнасць  = 
| Прэзідэнт      = 
| Трэнер         = 
| Чэмпіянат      = [[Першая харвацкая футбольная ліга|Першая ліга]] 
| Сезон          = 2025/26
| Месца          = 9 месца
| Сайт           = http://www.nk-osijek.hr

|pattern_la1 = _osijek2122h
|pattern_b1 = _osijek2122h
|pattern_ra1 = _osijek2122h
|pattern_sh1 = _osijek2122h
|leftarm1 = 
|body1 = 
|rightarm1 = 
|shorts1 = 
|socks1 = FFFFFF
|pattern_la2 = _osijek2122h
|pattern_b2 = _osijek2122a
|pattern_ra2 = _osijek2122h
|pattern_sh2 = _osijek2122a
|leftarm2 = 
|body2 = 
|rightarm2 = 
|shorts2 = 
|socks2 = FFFFFF
|pattern_la3 = 
|pattern_b3 = _osijek2122t
|pattern_sh3 = _osijek2122t
|pattern_ra3 = 
|leftarm3 = 000000
|body3 = 
|rightarm3 = 000000
|shorts3 = 
|socks3 = 000000
}}

'''«Осіек»''' ({{lang-hr|Osijek}}) — [[Харватыя|харвацкі]] [[футбольны клуб]] з [[Осіек|аднайменнага]] горада. Заснаваны 27 лютага [[1947]] года.

== Дасягненні ==
* '''[[Кубак Харватыі па футболе|Кубак Харватыі]]:'''
** '''Уладальнік (1):''' 1998/99
** '''Фіналіст (1):''' 2011/12

== Вядомыя футбалісты ==

* [[Любка Петравіч]]

== Спасылкі ==
* [http://www.nk-osijek.hr Афіцыйны сайт] {{ref-hr}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Першая харвацкая футбольная ліга}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Харватыі|Осіек]]
[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Югаславіі|Осіек]]
[[Катэгорыя:ФК Осіек| ]]</text>
      <sha1>o2c8vyt614wbsh1hbt70tliyhqzcq9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікі Вэйл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356331</id>
    <revision>
      <id>5156864</id>
      <parentid>5144778</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3991" sha1="b2hnw8735c41l8w90yd083xh6doqs38" xml:space="preserve">{{Герой коміксаў|Першае з'яўленне=Batman #49 (кастрычнік 1948)}}

'''Вікі Вэйл''' ({{Lang-en|Vicki Vale}}) — персанаж DC Comics, створаны Бобам Кейнам і Білам Фінгерам.

== Гісторыя публікацый ==
Персанаж створаны пісьменнікамі Бобам Кейнам і Білам Фінгерам. Дэбют адбыўся ў кастрычніку/лістападзе 1948 года. Паводле агульнага меркавання створаны, каб адлюстраваць поспех калегі рэпарцёра Кента Superman/Clark і любоўнага захаплення Лоіс Лейн, яе роля ў гісторыі складалася ў значнай ступені з паведамлення аб дзеяннях Бэтмэна для газеты «Готэм». Часта сюжэт круціцца вакол Вікі Вэйл і яе падазрэнняў адносна асобы [[Бэтмэн]]а.

== Па-за коміксамі ==

=== Кіно ===
* У фільме «[[Бэтмэн (фільм, 2022)|Бэтмэн]]» [[Цім Бёртан|Ціма Бертана]], ролю выканала [[Кім Бейсінгер]]. Па сюжэце Вікі Вэйл мае намер раскрыць асобу Бэтмэна.
* Таксама згадваецца ў размове паміж Брусам Уэйнам і Селінай Кайл ў фільме «[[Бэтмэн вяртаецца]]», таго ж [[Цім Бёртан|Ціма Бертана]].
* У фільме «[[Бэтмэн супраць Супермэна: На світанку справядлівасці]]» першапачаткова меркавалася яе з'яўленне.

=== Мультыплікацыя ===
У мультфільме «[[Бэтмэн супраць Дракулы]]» 2005 года Вікі Вэйл з'яўляецца карэспандэнтам навін. Яе выкрадае граф Дракула, каб ўваскрэсіць сваю нявесту.

=== Відэагульні ===
* У «Batman: Arkham City» за час рэпартажу, яе верталёт збіваюць паплечнікі Джокера.
* У «Batman: Arkham Origins» пакутуе ў турме Блэкгейт, як закладніца Чорнай Маскі. У дапаўненні «Cold, Cold Heart», яна госць у маёнтку Бруса Уэйна, куды ўрываецца Містэр Фрыз.
* У «Batman: The Telltale Series» Вікі з'яўляецца ў першым эпізодзе на дабрачынным вечары, прысвечаным Харві Дэнту (гульцу прапануюць выбар папрасіць яе сысці, бо на вечар рэпарцёры не дапускаюцца, альбо дазволіць ёй застацца). Затым яна з'яўляецца ў асабняку Уэйнаў, каб узяць інтэрв'ю ў Бруса для таго, каб абвергнуць чуткі пра сувязі сям'і Бруса з мафіяй. Бліжэй да фіналу першага эпізоду прапануюць выбар: аддаць ёй дадзеныя на сувязь мэра Хіла з Кармайнам Фальконэ або камісару Джэймсу Гордану. У фінале 3-яго эпізоду высвятляецца, што яна — Лэдзі Аркхэм — галоўны антаганіст гульні, новы вораг Бэтмэна.

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20170511020938/http://www.imdb.com/character/ch0000213/ Vicki Vale] на [[Internet Movie Database|IMDb]]

[[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя фатографы]]</text>
      <sha1>b2hnw8735c41l8w90yd083xh6doqs38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лукас Аламан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359472</id>
    <revision>
      <id>5157042</id>
      <parentid>3973856</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tymur 2013 year</username>
        <id>169472</id>
      </contributor>
      <origin>5157042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1184" sha1="032ibtqbyt8csp75p4a767mfpteen2h" xml:space="preserve">'''Лукас Ігнасіа Аламан-і-Эскалада''' ({{lang-es|Lucas Ignacio José Joaquín Pedro de Alcántara Juan Bautista Francisco de Paula Alamán y Escalada}}, {{ДН|18|10|1792}}, Гуанахуата (Гуанахуата) — {{ДС|2|6|1853}}, [[Мехіка]]) — мексіканскі дзяржаўны дзеяч і гісторык. У 1823—1825, 1830, 1837 і 1852 — міністр замежных і ўнутраных спраў. Адзін з ініцыятараў стварэння Нацыянальнага музея.

{{зноскі}}{{ДД|дата нараджэння=18 кастрычніка 1792}}
== Літаратура ==
* Латинская Америка: Энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. В. В. Вольский. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — С. 229. — 576 с. с илл.{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэзідэнты Мексікі}}

{{DEFAULTSORT:Аламан Лукас}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Мексікі]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў]]</text>
      <sha1>032ibtqbyt8csp75p4a767mfpteen2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157176</id>
      <parentid>5157042</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Tymur 2013 year|Tymur 2013 year]]) і адноўлена версія 3973856, зробленая Artsiom91</comment>
      <origin>5157176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1125" sha1="r2rchm01r1huax0yem55ohj5ibvkuaa" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Лукас Ігнасіа Аламан-і-Эскалада''' ({{lang-es|Lucas Ignacio José Joaquín Pedro de Alcántara Juan Bautista Francisco de Paula Alamán y Escalada}}, {{ДН|18|10|1792}}, Гуанахуата (Гуанахуата) — {{ДС|2|6|1853}}, [[Мехіка]]) — мексіканскі дзяржаўны дзеяч і гісторык. У 1823—1825, 1830, 1837 і 1852 — міністр замежных і ўнутраных спраў. Адзін з ініцыятараў стварэння Нацыянальнага музея.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Латинская Америка: Энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. В. В. Вольский. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — С. 229. — 576 с. с илл.{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэзідэнты Мексікі}}

{{DEFAULTSORT:Аламан Лукас}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Мексікі]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў]]</text>
      <sha1>r2rchm01r1huax0yem55ohj5ibvkuaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157180</id>
      <parentid>5157176</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="f55qf814f8mtvfue3jy8srq2klkp6sc" xml:space="preserve">{{ДД}}

'''Лукас Ігнасіа Аламан-і-Эскалада''' ({{lang-es|Lucas Ignacio José Joaquín Pedro de Alcántara Juan Bautista Francisco de Paula Alamán y Escalada}}; {{ВДП}}) — мексіканскі дзяржаўны дзеяч і гісторык. У 1823—1825, 1830, 1837 і 1852 — міністр замежных і ўнутраных спраў Мексікі. Адзін з ініцыятараў стварэння Нацыянальнага музея.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Латинская Америка: Энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. В. В. Вольский. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — С. 229. — 576 с. с илл.{{ref-ru}}

{{Прэзідэнты Мексікі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Аламан Лукас}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Мексікі]]
[[Катэгорыя:Міністры замежных спраў]]</text>
      <sha1>f55qf814f8mtvfue3jy8srq2klkp6sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Sitenotice</title>
    <ns>8</ns>
    <id>467069</id>
    <revision>
      <id>5156929</id>
      <parentid>5141261</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>Схаванне ўжо працуе</comment>
      <origin>5156929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будзілава (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>468575</id>
    <revision>
      <id>5157145</id>
      <parentid>5048052</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14797" sha1="sujr2v9pbiz75d8oiwto2yklp2e5im1" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Будзілава}}
{{НП-Беларусь
 |скасаваны                = так
 |статус                  = вёска
 |беларуская назва        = Будзілава
 |вобласць                = Мінская
 |раён                    = Мінскі
 |сельсавет2              = Навадворскі
}}
'''Будзі́лава''' або '''Будзі́лавічы''', таксама '''Будзі́лаў''' — колішняя вёска, з 1959 года ў складзе [[Мінск]]а.

== Назва ==
Назва паходзіць ад імя або вытворнага ад яго прозвішча Будзіла.

== Гісторыя ==
Засценак Будзілава вядомы прынамсі з канца XVIII стагоддзя, у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retromap.ru/1517903_z14_53.897336,27.674903|title=Планы генерального межевания Белоруссии 1:84К - Партызанскі, Мінск|website=retromap.ru|access-date=2025-10-21}}&lt;/ref&gt;.

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе уласнасць мінскага [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскага праваслаўнага манастыра]]{{Sfn|Памяць|1998|с=565}}. 

Пасля 1861 года ў [[Сеніцкая воласць|Сеніцкай воласці]] Мінскага павета. Паводле перапісу 1908 года [[Урочышча|ўрочышча]]{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=20}}. Паводле перапісу 1917 года [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]]{{Sfn|Минск : энциклопедический справочник|1983|с=113}}{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=155}}.

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў кастрычніку 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 1924 года вёска ў [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 1931 года ў адміністрацыйным падпарадкаванні Менскага гарадскога савета, з 1934 года ў [[Мінскі раён|Менскім раёне]], [[Навадворскі сельсавет (Мінскі раён)|Навадворскі сельсавет]]. У 1930-я гады былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]] прынамсі 6 жыхароў вёскі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2803233|title=Списки жертв — Жидович Франц Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130061700/https://base.memo.ru/person/show/2803233|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2803212|title=Списки жертв — Жидович Иван Климентьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130061711/https://base.memo.ru/person/show/2803212|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2803225|title=Списки жертв — Жидович Павел Михайлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130061713/https://base.memo.ru/person/show/2803225|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2803230|title=Списки жертв — Жидович Фелициан Евстафьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130061656/https://base.memo.ru/person/show/2803230|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793022|title=Списки жертв — Врублевский Иван Феофилович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=27 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127234952/https://base.memo.ru/person/show/2793022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2845947|title=Списки жертв — Сташевский Александр Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=5 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205004050/https://base.memo.ru/person/show/2845947|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1939 годзе было 22 двары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519392_z15_53.879210,27.610745|title=Карта РККА окрестностей Минска - 1:25K - вуліца Ванеева, Мінск|website=retromap.ru|access-date=2025-10-21}}&lt;/ref&gt;. 

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].

У 1959 годзе ўключаная ў межы горада Мінска, [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі раён]]{{Sfn|Минск : энциклопедический справочник|1983|с=113}}.

Месцілася абапал [[Магілёўская шаша|Магілёўскай шашы]], дзе цяпер сустракаюцца [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]], [[Вуліца Будзённага (Мінск)|вуліца Будзённага]] і [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]], месцяцца карпусы [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]{{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=1}}. Пасля ўключэння ў склад горада галоўная вясковая вуліца атрымала назву Рагачоўская (ішла паралельна Партызанскаму праспекту на поўнач ад яго ад вуліцы Будзённага ва ўсходнім кірунку), іншыя — Рагачоўскім завулкам, траса якога супадала з цяперашняй вуліцай Ванеева ад Партызанскага праспекта на поўдзень ад яго; на месцы забудовы цяпер месцяцца навучальныя карпусы БДЭУ. У 1960-я — пачатку 1970-х вёска знесеная, пабудаваныя шматпавярховыя дамы і адміністрацыйныя будынкі, разбіты [[парк імя 50-годдзя Кастрычніка]] вакол [[Трактар (стадыён, Мінск)|стадыёна Трактар]]{{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=1}}.

== Насельніцтва ==

* 1800 год — 1 двор, 10 жыхароў{{Sfn|Памяць|1998|с=565}}
* 1897 год — 13 двароў, 84 жыхары
* 1908 год — 15 двароў, 87 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=20}}
* 1917 год — 25 двароў, 129 жыхароў (48 беларусаў, 71 паляк і 10 «іншых нацыянальнасцей»; былі графы для беларусаў, велікарусаў, украінцаў, палякаў і яўрэяў){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=155}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |частка = Будзілава|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}}
*{{кніга|аўтар = |частка = Будилово|загаловак =  Минск : энциклопедический справочник|арыгінал = |спасылка = |адказны = Л. В. Аржаева и др.; редколлегия: [[Іван Пятровіч Шамякін|И. П. Шамякин]] (главный редактор) и др.|выданне = |месца = [[Мінск|Минск]]|выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Белорусская Советская Энциклопедия]]|год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 467|серыя = |isbn = |тыраж = 70000|ref= Минск : энциклопедический справочник}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|264|Budziłów|}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|264|Budziłowicze|}}
*{{кніга|аўтар = [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]]|частка = |загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. П. П. Шуба|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 360}}
* {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}}
* {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&amp;name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&amp;doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}}

{{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}}

[[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Мінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска]]</text>
      <sha1>sujr2v9pbiz75d8oiwto2yklp2e5im1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская гравюра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>468970</id>
    <revision>
      <id>5156838</id>
      <parentid>4958805</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60291" sha1="8g3oclml24a0h53zpaj1qjih8ctrovf" xml:space="preserve">'''Беларуская гравюра''' ― від мастацтва, які ўзнік у Беларусі ў пачатку XVI стагоддзя. У гісторыі мастацтва з'яўленне [[Гравюра|гравюры]] звязваюць з рамёствамі, дзе выкарыстоўваліся прыёмы гравіроўкі.

== Беларуская гравюра XVI стагоддзя ==
[[File:Гравюра Цюндта.jpg||thumb||міні|left|Гравюра Мацыяса Цюнта. Гродна. 1568]]
У 1517 годзе пачалася выдавецкая дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], які выпусціў у 1517-1519 гг. 23 кнігі [[Біблія|Бібліі]], «Малую падарожную кніжыцу» (1522) і «Апостал» (1525)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Немировский Е. Л.|загаловак=Начало книгопечатания в Белоруссии и Литве. Жизнь и деятельность Франциска Скорины: Описание изданий и указатель литературы. 1517―1977|месца=М.|выдавецтва= Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина|год=1978|старонак=159}}&lt;/ref&gt;. Кожная яго кніга адкрываецца [[Тытульны ліст|тытульным лістом]] з гравюрай і загалоўкам, завяршаецца кароткім пасляслоўем, у якім паведамляецца кім, для каго і дзе яна выдадзена. Усяго ў скарынаўскіх кнігах змешчана 52 гравюры, тысячы [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялаў]], шмат іншых, выкананых на высокім мастацкім узроўні элементаў кніжнага аздаблення. У двух кнігах («Ісус Сірахаў» і 4-й кнізе «Царстваў») ён змясціў свой гравюрны партрэт. Шмат якія гравюры і застаўкі маюць асабісты знак-сігнет Скарыны, своеасаблівы герб — змешчанымі на шчыце выявамі сонца і месячнага сярпа з чалавечымі тварамі. Па мастацкім асаблівасцям гравюры Скарыны дзеляцца на 3 віды: гравюра-партрэт, сюжэтна-тэматычная (тытульная) [[ксілаграфія]] і прадметна-пазнавальныя ілюстрацыі прыкладнага характару&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Агіевіч У. У.|загаловак=Сімволіка гравюры Скарыны|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1999|старонак=318}}&lt;/ref&gt;.

Аб аўтарстве гравюр у кнігах Скарыны мастацтвазнаўцы неадназначна адгукаюцца. Так, [[Дзмітрый Аляксандравіч Равінскі|Д. А. Равінскі]], [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаў]], [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|П. У. Уладзіміраў]], [[Іван Пракопавіч Каратаеў|І. П. Каратаеў]] і [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|М. М. Шчакаціхін]] дапускаюць, што частка з іх выканана нямецкімі і чэшскімі майстрамі. Але В. Ф. Шматаў, Л. Ц. Баразна, В. М. Шутава і іншыя беларускія даследчыкі лічаць, што аўтар гравюр толькі Скарына. Выключэнне могуць складаць гравюры «Вадохрыша» і «Дыспут у храме», выкананыя ў іншай манеры&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ровинский Д. А.|загаловак= Русские граверы и их произведения с 1564 года до основания Академии художеств|месца=СПб.|выдавецтва=Издание гр. Уварова. Синодальная типография|год=1870|старонкі=5|старонак=403}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Владимиров П. В.|загаловак=Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык|спасылка=http://tvereparhia.ru/biblioteka-2/v/424-vladimirov-p-v/9049-vladimirov-p-v-doktor-frantsisk-skorina-ego-perevody-pechatnye-izdaniya-i-yazyk-1888|месца=СПб.|выдавецтва=Императорская Академия наук|год=1888|старонак=70}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Баразна Л. Ц.|загаловак=Гравюры Францыска Скарыны|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1990|старонак=191}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шматов В. Ф.|загаловак=Искусство изданий Скорины|выданне=Белорусский просветитель Франциск Скорина и начало книгопечатания в Белоруссии и Литве|месца=М.|год=1979|старонкі=121|старонак=280}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|left|210px|«Біблія руска» Скарыны]]
Параўноўваючы ксілаграфіі кніг Скарыны з лепшымі венецыянскімі гравюрамі эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]], У. В. Стасаў адзначаў, што «тая вытанчанасць малюнка, тое майстэрства гравюры, якія на кароткі час прамільгнулі ў выданнях венецыянскіх і скарынаўскіх, ніколі ўжо больш не паўтарыліся ні ў адным выданні царкоўнаславянскага друку на працягу ўсёй другой паловы XVI ― усяго XVII і першай паловы XVIII стагоддзяў»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Стасов В. В.|загаловак= Разбор рукописного сочинения Д. Ровинского «Русские граверы и их произведения с 1564 г. до основания Академии художеств»|выданне=В. Стасов. Собрание сочинений в 4-х тт.|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. М. Стасюлевича|год=1894|том=2|старонкі=149―182|старонак=484}}&lt;/ref&gt;.

З часам у кнігах з'яўляюцца гравюры-партрэты: [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], [[Жыгімонт I|Жыгімонта I]] (Decius I. L. De vetustatibus Polonorum liber I. De Jagellonum familia liber II. De Sigismundi regis temporibus liber III. Cracoviae, 1521); у выданні [[Аляксандр Гваньіні|А. Гваньіні]] «Sarmatiae Europeae descriptio» (Spirae, 1581) ― партрэты вялікіх князёў літоўскіх [[Трайдзень|Трайдзеня]], [[Віцень|Віценя]], [[Міндоўг]]а, Ягайлы, [[Гедымін]]а, [[Вітаўт]]а, [[Альгерд]]а, [[Свідрыгайла|Свідрыгайлы]], [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]]. У кнізе Яна Астроўскага (сакратара брэсцкага рэферэндарыя [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Сапегі]]) ― «Suada latina» ― апублікаваны партрэт Сапегі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Шматаў В. Ф.|загаловак=Беларуская кніжная гравюра XVI―XVIII стагоддзяў|месца=Мн.|год=1984|старонкі=34―35, 59―60|старонак=183}}&lt;/ref&gt;. У кнізе [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла Сіроткі]] «Паломніцтва ў Святую зямлю» (1601) ёсць партрэт аўтара ― ксілаграфія Томаша Трэтэра&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Ды атрыбуцыі «Маці Боскай» з Крывошына|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|нумар|старонкі=43|старонак=204}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (J. Aziambłoŭski, 1839).jpg|thumb|left|Ю. Азямблоўскі. Вітаўт]]
У 1919 годзе беларускі бібліёграф [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальд Зямкевіч]] у часопісе «Беларускае жыццё» упершыню апублікаваў партрэт-гравюру [[Васіль Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] 1576 года, знойдзеную ў бібліятэцы Святаполк-Завадскіх ў [[Крошын]]у&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Галенчанка Г. Я.|загаловак=Партрэты першадрукароў|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1972|нумар=1|старонкі=28-29}}&lt;/ref&gt;.

У 1579 годзе італьянскі майстар Дж. Кавалерыс вырабіў разцовую гравюру па малюнках пісара кароннай канцылярыі С. Пахолавецкага ― «Карта Полацкай зямлі» і «План Полацка». Нямецкі гравёр [[:en:Matthias Zündt|Мацыяс Цюнт]] ― аўтар [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры]] на медзі «Выгляд Гродна з выездам у час сойма пры Жыгімонце Аўгусце» (1568) па малюнку Ганса Адэльгаўзера&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак= Гісторыя беларускага мастацтва|спасылка= http://adverbum.org/b-hbm1.htm/|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1987|том=1|старонкі=263|старонак=304}}&lt;/ref&gt;.

У канцы XVI стагоддзя гравюра на медзі пачала прымяняцца ў кніжнай ілюстрацыі. Значны ўклад у развіццё беларускай разцовай гравюры унёс нясвіжскі майстар [[Тамаш Макоўскі]] ― гравёр, друкар і картограф. Яго першая вядомая гравюра датавана 1601 годам (тытульны ліст да «Паломніцтва» князя Радзівіла Сіроткі). Менавіта Макоўскім быў ажыццёўлены адзін з ранніх вопытаў станковай гравюры: тытульны ліст кнігі Іераніма Більдзікевіча «Divittutelaris patrii Casimiri...» (1610). Макоўскі вядомы таксама як стваральнік панарамнай карты Вільні і гравюр гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У віленскай панараме горад ўспрымаецца як разгортка, сілуэт, які паўтарае форму рэльефу&lt;ref&gt;Якубоўскі Ян. Tomasz Makowski sztycharz і kartograf nieświeski (przyczynek do dziejów sztuki i nauki na Litwie). ― Warszawa, 1923. 30 s.&lt;/ref&gt;.

[[File:Maci Božaja Žyrovickaja. Маці Божая Жыровіцкая (A. Tarasievič, 1682) (2).jpg|thumb|left|210px|Л. Тарасевіч. Маці Божая Жыровіцкая. 1862]]
Нароўні з кніжнай гравюрай, у XVI―XVIII стагоддзях значнага развіцця дасягнула станковая гравюра на дрэве (партрэт, пейзаж, гравюра-тэзіс, [[лубок]]). У пачатку 1520-х гадоў склалася [[Віленская школа гравюры]] (тэрмін уведзены У. В. Стасавым). Школа дала пачатак развіццю гравюры на ўсіх усходнеславянскіх землях. Асноўныя віды гравюры школы ― [[ксілаграфія]] (у выданнях [[кірыліца]]й) і [[медзярыт]] (у лаціна-польскіх кнігах). Пераважалі кніжная гравюра: партрэт, ілюстрацыя, франтыспіс, застаўкі, канцоўкі, геральдычныя выявы, ініцыялы. Амаль усе [[дрэварыт]]ы XVI стагоддзя ананімныя, медзярыты XVII стагоддзя падпісаныя. Несумненна мастацкая якасць тытульных лістоў «Трыбунала» (1586), «Статута Вялікага Княства Літоўскага» (1588), «Статута» (1617), «Граматыкі» (1621), «Евангелле» (1644). Першыя пастаронкавыя ілюстрацыі з'явіліся ў «Часаслове» (1617), выдадзеным [[Друкарня Мамонічаў|друкарняй Мамонічаў]]. Гравюра на медзі шырока выкарыстоўвалася ў свецкай літаратуры, якая выходзіла у [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], ― у гравюры з'явіліся перспектыва і аб'ём ў рысунку прадметаў. Для акадэміі працавалі [[Аляксандр Тарасевіч]] («Разарыум» (1672), [[Лявонцій Тарасевіч]], Інакенцій Шчырскі, заходнія гравёры [[Конрад Гётке]], Д. Пельцэльд, Т. Шнопс, Л. Вілатц. Конрад Гётке ― аўтар тытульных лістоў, 9 партрэтаў [[Кішкі|Кішак]], асобных партрэтаў роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Анушкин А. И.|загаловак=На заре книгопечатания в Литве|месца=Вильнюс|выдавецтва=Минтис|год=1970|старонак=196}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шматаў В. Ф.|загаловак=Віленская школа гравюры|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=1|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|старонкі=621―622|старонак=727}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Tribunal-1586.png|thumb|right|180px|«Трыбунал жыхарам Вялікага Княства Літоўскага» (1586)]]
Каля 1570 года пачалася самастойная выдавецкая дзейнасць [[Пётр Мсціславец|Пятра Мсціслаўца]], які пераехаў з [[Заблудаў|Заблудава]] у Вільню. У [[Друкарня Мамонічаў|Мамонічаў]] ён выдаў тры кнігі: Евангелле напрастольнае (1575), Псалтыр (1576) і Часаслоў (1576). Як і скарынаўскія, гравюры ў кнігах выкананы ў стылі [[Готыка|готыкі]] і Адраджэння. У выцягнутасці, умоўнасці фігур, у выгібах формаў, у трывожным непакоі зморшчын і арнаментыкі адчуваецца ўплыў [[маньерызм]]у. Вядомы мастацтвазнавец [[Аляксей Аляксеевіч Сідараў, мастацтвазнаўства|А. А. Сідараў]] лічыў, што Мсціславец толькі рабіў малюнкі для гравюр, а рэзалі іх нейкія гравёры-іншаземцы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Сидоров А. А.|загаловак=Древнерусская книжная гравюра|спасылка=http://listid.ru/item/536336.html|месца=М.-Л.|выдавецтва=АН СССР, Ин-т истории искусств|год=1951|старонак=395|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802171111/http://listid.ru/item/536336.html|archive-date=2 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170802171111/http://listid.ru/item/536336.html|archivedate=2 жніўня 2017}}&lt;/ref&gt;. Але па матэрыялах суда Мсціслаўца з Мамонічамі відаць, што менавіта ён быў рэзчыкам&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Зернова А.|загаловак=Первопечатник Петр Мстиславец|выданне=Кніга: исследования и материалы|месца=М.|год=1959}}&lt;/ref&gt;.
[[File:Тарасевіч Кастрычнік.jpg|thumb|А. Тарасевіч. Кастрычнік (з кнігі «Rosarium…»)]]
Паліграфічна-выдавецкая дзейнасць Мсціслаўца аказала прыкметны ўплыў на пазнейшае беларускае, рускае і ўкраінскае кнігавыданне. Як адзначае А. Някрасаў, «у гравюры Беларусі ў канцы XVI стагоддзя ўсталяваўся створаны Пятром Мсціслаўцам арыгінальны беларускі дэкаратыўны стыль...». Тэхніку Мсціслаўца асвоілі друкары Вільні, Кіева, Львова, Магілёва, Чарнігава, [[Куцеінская друкарня|Куцейны]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шматаў В. Ф.|загаловак=Гравюры ў выданнях Пятро Мсціслаўца|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|выдавецтва=БелЭн|год=1973|нумар=1|старонкі=24―27}}&lt;/ref&gt;.

== Беларуская гравюра XVII стагоддзя ==
У пачатку XVII стагоддзя, калі медзярыт атрымаў у Вялікім Княстве Літоўскім дастатковае распаўсюджванне, выдаецца «Панегірык братоў Скарульскіх» (1604), а ў 1621 годзе — серыя эмблематычных [[Ксілаграфія|ксілаграфій]] Тамаша Макоўскага. Ксілаграфіі былі створаны для панегірыка [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Хадкевічу]] па нагоды закладкі першага каменя ў падмурак касцёла ў жмудскіх Крожах. Традыцыйны 5-прыватны баявы шчыт заключаны ў авальную рамку з гравіраваным тэкстам: «Ян Караль Хадкевіч віленскі ваявода, гетман ВКЛ, Лівонскі губернатар, граф на Шклове, Мышы і Быхаве». Падобныя надпісы рабіліся на межах вакол партрэта. Ля гербаў гравіраваліся па баках ініцыялы ўладальніка. На першым дрэварыце Хадкевіч прадстаўлены ўкленчыўшым перад абразам Багародзіцы ў акружэнні анёлаў-стражнікаў з мячамі. На заднім плане бачны касцёл і пабудовы, абнесеныя сцяной. У верхнім левым куце гравюры хадкевіцкі геральдычны [[грыфон]] страляе ядрамі з гакаўніц ў турэцкі паўмесяц&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Jan Jakubowski.|загаловак= Tomasz Makowski sztycharz i kartograf nieświeski|спасылка=http://bc.radom.pl/dlibra/docmetadata?id=31914&amp;from=pubindex&amp;dirids=143&amp;lp=178|месца= Warszawa|выдавецтва= Wydawnictwo Instytutu dla dasledawanni Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej|год=1923|старонак=29}}&lt;/ref&gt;. Медзярыт актыўна выкарыстоўваў Лявонцій Тарасевіч, які пачынаў сваю дзейнасць у Беларусі: партрэты [[падстолі]]я ашмянскага Георгія Землі, [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|К. С. Радзівіла]], смаленскага біскупа [[Багуслаў Гасеўскі|Багуслава Корвін-Гасеўскага]] (канец 1690-х), гравюра з выявай іконы Маці Божай Жыровіцкай (Вільня, 1682). У кнізе віленскага прафесара тэалогіі {{нп5|Ян Дрэўс|Яна Дрэўса|pl|Jan Drews}} «Methodus peregrinationis menstruae Mariana» (1684) аб 12 цудатворных іконах Рэчы Паспалітай, змешчаныя гравюры Л. Тарасевіча&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Hamiak P.|загаловак= Wpyw kultu ikon na postawy religijne spoeczestwa Wielkiego Ksistwa Litewskiego w XVI–XVIII wieku|выданне= Chrzecijaskie dziedzictwo duchowe narodw sowiaskich|месца= Bialystok|год=2003|старонкі=341―359}}&lt;/ref&gt;. Аляксандр Тарасевіч стварыў медзярытны партрэт (1685) слуцкага кіраўніка Яна Казіміра Кшыштафа Клакоцкага&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Степовик Д. В.|загаловак=Украинские гравёры-иллюстраторы виленских изданий конца XVII в.|выданне=Фёдоровские чтения. 1982|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1987|старонак=222}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Валерый Васілеўскі.|загаловак=Сярод найлепшых еўрапейскіх гравёраў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20151110/1447104000-syarod-naylepshyh-eurapeyskih-gravyorau|выданне=Звязда|месца=Мн.|выдавецтва=Літаратура і мастацтва|год=2015|нумар=10 ноября|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407233445/http://zviazda.by/be/news/20151110/1447104000-syarod-naylepshyh-eurapeyskih-gravyorau|archive-date=7 красавіка 2017}}&lt;/ref&gt;. Сярод іканаграфіі [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] ёсць партрэт-гравюра (1670-е гады) А. Тарасевіча&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Іасафат Кунцэвіч: складанне культу і іканаграфіі ў Беларусі|спасылка= http://media.catholic.by/nv/n36/art6.htm|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2006|нумар=2(36)}}&lt;/ref&gt;.

Традыцыі віленскай школы працягнула куцеінская школа гравюры на базе [[Куцеінская друкарня|куцеінскай друкарні]] (1630-1654) пры [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскім Богаяўленскім Куцеінскім манастыры]]. Пад кіраўніцтвам ураджэнца Магілёўшчыны [[Спірыдон Міронавіч Собаль|Спірыдона Собаля]] выдаваліся пераважна літургічныя, маральна-павучальныя і навучальныя кнігі. Асаблівасць куцеінскай школы ― свецкі, жанравы характар ілюстраваных сцэн, арыгінальнасць трактоўкі, індывідуальнасць ўласцівых гравюр з выявай святых. Сярод гравёраў куцеінскай школы вядомыя М. Антушкевіч, М. Чарняўскі, Я. Стрэльбіцкі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=173|артыкул=Куцеінскі кніжны цэнтр|аўтар=[[Лаўрык Ю.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Бацвіннік М. Б.|загаловак=Спірыдон Собаль|выданне= Нарысы гісторыі народнай асветы і педагагічнай думкі ў Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=1968|старонак=621}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шматаў В. Ф.|загаловак=Куцеінская школа гравюры|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=184―185|старонак=751}}&lt;/ref&gt;.

Традыцыі куцеінскай школы працягнула [[Магілёўская школа гравюры]] (1616―1773), якая ўзнікла пры [[Магілёўская брацкая друкарня|друкарні Магілёўскага богаяўленскага брацтва]]. Кнігі мелі тытульныя лісты, былі ўпрыгожаны застаўкамі, ініцыяламі, канцоўкамі. Усе гравюры выкананы ў стылі так званага магілёўскага [[барока]] ― злучэнне мясцовых мастацкіх традыцый з рысамі заходнееўрапейскага барока і візантыйскага мастацтва. Характэрнымі рысамі магілёўскай школы з'яўляюцца лаканічная лінеарная, пластычна выразная гравіроўка, прастата кампазіцыйнай пабудовы, адсутнасць падрабязных дэталяў, перавага формы над архітэктурным фонам. Асаблівай дэкаратыўнасцю вызначаўся тытульны ліст: вакол традыцыйнай брамы на фоне расліннага арнаменту размяшчаліся медальён, картушы з выявамі святых, рэлігійныя сюжэты&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=А. Пікулік М.|загаловак=Мастацтва магілеўскіх старадрукароў|месца=Мн.|выдавецтва=Тэхнапрынт|год=2002|старонак=199|isbn=985-464-126-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Пікулік А. М., Шматаў В. Ф.|загаловак=Магілеўская школа гравюры|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=356|старонак=751}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Манархія турэцкая.jpg|thumb|left|«Манархія турэцкая…»]]
[[Максім Вашчанка]] першым у беларускім кірылічным кнігадрукаванні пачаў выкарыстоўваць гравюру на медзі. Даследчыкі адзначаюць як з'яву ў гравюры XVII стагоддзя яго медзярыты да кнігі «Манархія Турэцкая, апісаная Рыко» (1678) ― цыкл свецкіх гравюр з дэталёвай выявай зброі, ваеннага рыштунку, адзення, жывёл і інш. Гэта ўзорныя копіі гравюр французскіх гравёраў {{нп3|Леклерк, Себасцьян|С. Леклерка|fr|Sébastien Leclerc}}, [[Ноэль Кашын|Н. Кашына]] для парыжскага выдання 1670 года. Рознабаковыя штрыхоўкі падкрэсліваюць аб'ёмы прадметаў. Жанравы характар маюць і 23 гравюры М. Вашчанкі да выдання «Акафісты і каноны» (1693)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Пикулик Е. Н.|загаловак=Вощанка|спасылка=http://www.pravenc.ru/text/155398.html|выданне=Православная энциклопедия|месца=М.|выдавецтва=Церковно-научный центр «Православная энциклопедия»|год=2005|том=IX|старонкі=496―497|старонак=752|isbn=5-89572-015-3}}&lt;/ref&gt;. Дрэварыты Васіля Вашчанкі адрозніваюцца пластычнасцю фігур, вытанчанасцю штрыхоўкі і разьбы («Дыоптра» (1698), «Перла каляровае» (1699), «Неба новае» [[Іанікій Галятоўскі|І. Галятоўского]] (1699), «Кнігі жыцій святых» (1702) Дзмітрыя Растоўскага, «Антымінс» (1708). На тытульным лісце «Кнігі жыцій святых» ― адзін з першых у рэлігійнай кнізе малюнак рэалістычнага магілёўскага гарадскога пейзажу. Вядомыя тры [[антымінс]]а В. Вашчанкі: адбіткі на палатне з гравіраванай меднай дошкі, зробленыя ў магілёўскай друкарні (1694, 1708, 1723)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Шчакаціхін М. М.|загаловак= Васіль Вашчанка ― магілевскі гравёр канца XVII―пач. XVIII ст.|спасылка=http://knihi.com/Mikola_Scakacichin/Vasil_Vascanka_-_mahilouski_hravior_kanca_XVII_-_pac_XVIII_staleccia.html#1|месца=Мн.|выдавецтва=Інбелкульт|год=1925|старонак=36}}&lt;/ref&gt;. [[Фёдар Ангілейка]] ― аўтар гравюр у кнігах «Ірмалой або Осмогласнік» (1700) Іаана Дамаскіна, «Часаслов або Паслядоўнасць службы» (1703)&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Ангилейка Фёдор|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=23|старонак=740}}&lt;/ref&gt;.

== Беларуская гравюра XVIII стагоддзя ==
[[File:Mahiloŭ. Магілёў (V. Vaščanka, 1702).jpg|thumb|міні|250px|left|Гравюра В. Вашчанкі «Градъ Могилевъ»]]
У 1747 годзе гравёр [[Гірш Ляйбовіч]] падпісаў з [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалам Казімірам Рыбанькам]] дагавор на стварэнне 90 партрэтаў роду [[Радзівілы|Радзівілаў]]. 165 гравюр на медзі ўвайшлі ў выдадзены нясвіжскі альбом (1758)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wdl.org/ru/item/11300/|title=Icones Familiae Ducalis Radivilianae ex originalibus in Ganzophylacio ordinationis desumptae (Іконаграфія княжага роду Радзівілаў)|date=1758|publisher=Сусветная лічбовая бібліятэка|access-date=1 чэрвеня 2017|archive-date=26 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063037/https://www.wdl.org/ru/item/11300/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак= Радзівілы. Альбом партрэтаў XVIII - XIX стагоддзяў «Icones familiae ducalis Radivilianae»|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2010|старонак=523|isbn=978-985-11-0491-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=235|артыкул=Ляйбовіч Гірш|аўтар=Бажэнава В.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Widacka H.|загаловак= Działalność Hirsza Leybowicza I innych rytowników na dworze Nieświeskim Michała Kazimierza Radziwiłła «Rybeńki» w świetle badań archiwalnych|выданне= Biuletyn Historii Sztuki|год=1977|нумар=1}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Karal Stanisłaŭ Radzivił Panie Kachanku. Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (H. Lajbovič, 1758) (2).jpg|thumb|К. С. Радзівіл пане Коханку]]
У 1950 годзе каля сотні партрэтаў Радзівілаў з нясвіжскай галерэі рашэннем Савета Міністраў БССР перададзены Польшчы. У [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Беларускім нацыянальным мастацкім музеі]] маецца 38 партрэтаў Радзівілаў. У 2017 годзе там прайшла выстаўка «Радзівілы: лёс краіны і роду», дзе, разам з маляўнічымі, былі прадстаўлены і партрэты-гравюры са збору музея і прыватнай калекцыі [[Мацей Радзівіл|Мацея Радзівіла]] з Варшавы: 14 князёў з роду Радзівілаў, [[Марыя Радзівіл]], Луіза Радзівіл Гогенцолерн, [[Людвіка Караліна Радзівіл]] і гравюра «Прыезд Януша Радзівіла ў Вільну ў 1653 годзе»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artmuseum.by/ru/vyst/цнота/portrety|title=Партрэты з Нясвіжскай галерэі Радзівілаў у сходзе НММ РБ|publisher=Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак= Радзівілы: лес краіны і роду. Каталог твораў выставы|месца=Мн.|выдавецтва=Галіяфы|год=2017|старонак=97|isbn=978-985-7140-42-8}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Ludwika Karolina Radziwill.jpg|thumb|left|Людвіка Караліна Радзівіл]]
У XVIII стагоддзі атрымала некаторы распаўсюд станкавая ксілаграфія, прадстаўленая сюжэтнымі кампазіцыямі, партрэтамі, якія гравіраваліся ў Вільні, Гродне і  [[Нясвіж]]е. З'явіўся народны лубок (дрэварыты Паўла Камара (1740-я) і інш.). Захаваўся народны дрэварыт «Маці Божая кармелітаў на Пяску» П. Камара&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шматаў В. Ф.|загаловак=Ля вытокаў|спасылка=http://pawet.net/library/o_atr/03/%D0%A8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%92._%D0%9B%D1%8F_%D0%B2%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=1992|нумар=2|старонкі=4―12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Півоцкі К.|загаловак=Невядомая калекцыя народных дрэварытаў|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=1995|нумар=5|старонкі=3―10}}&lt;/ref&gt;.

== Беларуская гравюра XIX стагоддзя ==
[[File:Dwor w Worocewiczach miedzy 1873 i 1883 (75036747) (cropped).jpg|thumb|міні|360пкс|Н. Орда. Сядзіба Н. Орды ў Варвацэвічах]]
Хоць у Віленскім універсітэце гравюра карысталася меншай папулярнасцю, чым жывапіс, тым не менш, тут адкрыліся кафедра графікі, кіраваная бярлінцам [[Ізідор Вейс|Ізідором Вейсам]], добра ведаўшым тэхніку металагравюры. Працавала літаграфская майстэрня (1819) пад началам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Червонная С. М., Богданас К. А.|загаловак=Искусство Литвы|месца=Л.|выдавецтва=Искусство|год=1972|старонкі=331|старонак=352}}&lt;/ref&gt;. Вейс ― аўтар шэрагу партрэтаў, ілюстрацый да кнігі [[Іеранім Страйноўскі|Іераніма Страйноўскага]] {{langi|pl|«Nauka prawa przyrodzonego, politycznego, ekonomiki polityczney i prawa narodów»}} ([[1805]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.limis.lt/personaliju-zodynas/-/personFastSearch/view/3971638|title= Izidorius Veisas|work= Personalijų žodynas|publisher=LIETUVOS INTEGRALI MUZIEJŲ INFORMACINĖ SISTEMA}}&lt;/ref&gt;. Пасля Вейса кафедрай загадваў [[Джозэф Сандэрс]], які да гэтага працаваў гравёрам Эрмітажа. Ён чытаў лекцыі па гісторыі і тэхніцы гравюры, сабраў калекцыю гравюр для навучальнага працэсу. Сам ён у тую пару займаўся гравюрай-рэпрадукцыяй, пераводзячы ў яе жывапісныя партрэты Я. Рустэма. Асаблівасць яго графічнага почырку праявіліся ў ілюстрацыях да казак «Тысяча і адна ноч»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mokslasvu.mb.vu.lt/LT.php?content=publication&amp;Id=157|title=Saundersas, Jozefas|date=2007|work=Mokslas senajame Vilniaus universitete|publisher=Vilniaus universiteto biblioteka|lang=lt|access-date=2010-01-26|archive-url=https://www.webcitation.org/66x7CGNDf?url=http://www.mokslasvu.mb.vu.lt/LT.php?content=publication|archive-date=15 красавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Адным з паспяховых вучняў Сандэрса стаў ураджэнец Аршаншчыны Міхал Падалінскі, аўтар [[афорт]]аў, партрэтаў прафесараў універсітэта, партрэта канцлера ВКЛ [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]], зробленага па маляўнічаму партрэту XVII стагоддзя. Цікавыя яго ілюстрацыі да «Гісторыі валадарання Жыгімонта III» [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Ю. Нямцэвіча]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Дробаў Л. Н.|загаловак=Падалінскі Міхал|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі ў 5 тамах|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=132|старонак=742}}&lt;/ref&gt;. Іншы вучань Тэафіл Кіслінг, пасля выкладчык малявання ў віцебскай гімназіі, стварыў шэраг сатырычных афортаў, якія паказвалі побыт шляхты. Яны нагадваюць створаныя значна пазней сатырычныя ілюстрацыі рускага мастака [[Аляксандр Аляксеевіч Агін|А. Агіна]]. З гістарычных гравюр Кіслінга даследчыкі вылучаюць гравюры: «Сустрэча Аляксандра I з Напалеонам у 1807 годзе», «Граф Ян Панятоўскі на кані», «Каралева Францыі Марыя Луіза»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Червонная С. М., Богданас К. А.|загаловак=Искусство Литвы|месца=Л.|выдавецтва=Искусство|год=1972|старонкі=90|старонак=352}}&lt;/ref&gt;. Мінчанін Ян Клембоўскі ― аўтар партрэтаў прафесароў універсітэта.

Паступова цікавасць да разцовой гравюры аслабела. Ёй на змену прыйшла [[літаграфія]]. У Вільні пачалі працаваць некалькі літаграфных майстэрняў, з якіх вылучалася майстэрня мастака [[Юзаф Азямблоўскі|Юзафа Азяіблоўскага]], вядомага сваімі працамі, у прыватнасці партрэтамі-гравюрамі вялікага князя Альгерда, Жыгімонта II Аўгуста, літаграфіяй «Славянскі нявольнік» і інш. Першым беларускім літографам, хутчэй за ўсё, з'яўляецца Вінцэнт Славецкі, які навучаўся гэтай тэхніцы ў Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў. З'явіліся літаграфіі не толькі партрэтныя, але і пейзажныя, архітэктурныя, бытавыя. Саздаваліся літаграфіі таксама па малюнкам і акварэлям [[Канут Русецкі|К. Русецкага]], [[Казімір Бахматовіч|К. Бахматовіча]], [[Артур Гротгер|А. Гротгера]], [[Фадзей Уладзіслававіч Дмахоўскі|Тадэвуш Дмахоўскага]], [[Міхаіл Восіпавіч Мікешын|М. Мікешына]]і іншых&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Гісторыя беларускага мастацтва|спасылка=http://adverbum.org/b-hbm3.htm/месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|том=3|старонкі=109, 111, 231|старонак=448|isbn=5-343-00319-2}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Ozenblowski Jozef - Sialiane z wakolic Barysava - bf 1847 AD.jpg|thumb|Ю. Азямблоўскі. Сяляне ваколіц Барысава]]
Гістарычную і мастацкую каштоўнасць маюць «партрэты» гарадоў [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], які стварыў вялікую серыю малюнкаў і акварэляў беларускіх гарадоў, на аснове якой варшаўскі мастак А. Місуровіч у 1873―1883 гадах выканаў 260 літаграфій&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Якімовіч Ю. А.|загаловак=Беларуская архітэктура ў малюнках Напалеона Орды|выданне= Мастацтва Беларусі|месца=Мн.|год=1983|нумар=7}}&lt;/ref&gt;.

Па ініцыятыве магілёўскага губернатара [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|А. С. Дамбавецкага]] у 1882―1884 гадах выйшла кніга «Вопыт апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, этнаграфічных, прамысловых, сельска-гаспадарчых, лясных, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах, з двума картамі губерні і 17 разьбянымі гравюрамі на дрэве відаў і тыпаў»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Борис Сидоренко.|загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела|спасылка= http://mogpravda.by/ru/issues?art_id=751|выданне=Могилёвская правда|месца=Могилёв|год=2010|нумар=22 кастрычніка}}&lt;/ref&gt;.

== Беларуская гравюра XX стагоддзя ==
[[File:Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (1919).jpg|250px|thumb|left|[[Язэп Драздовіч]]. Мінск. Траецкая гара. 1919]]
У пачатку ХХ стагоддзя беларускія мастакі вярнуліся да тэхніцы гравюры. Ужо на вераснёвай мінскай выставе 1921 года былі прадстаўлены амаль усе віды графічнага мастацтва: лінагравюра, ксілаграфія, афорт, літаграфія. У канцы 1919 года ў [[Гомель|Гомелі]] арганізавана мастацкая студыя ім. [[:ru:Врубель, Михаил Александрович|Міхаіла Урубеля]], якой кіраваў [[Аляксандр Якаўлевіч Быхаўскі|Аляксандр Быхоўскі]]. Прыярытэт у студыі аддаваўся лінагравюры. З лінолеўма рабілі друкаваныя формы для агітацыйных плакатаў. У 1920―1940-я гады ў лінагравюры працавалі [[Ібрагім Рафаілавіч Гембіцкі|Ібрагім Гембіцкі]], [[Аркадзь Антонавіч Астаповіч|Аркадзь Астаповіч]], [[Генадзь Яўгенавіч Змудзінскі|Генадзь Змудзінскі]], [[Мікалай Лукіч Тарасікаў|Мікола Тарасікаў]], [[Анатоль Мікалаевіч Тычына|Анатоль Тычына]], [[Саламон Барысавіч Юдовін|Саламон Юдовін]], [[Язэп Міхайлавіч Горыд|Язэп Горыд]], [[Пётра Сергіевіч]], [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|Міхаіл Сяўрук]], [[Уладзімір Фёдаравіч Сакалоў|Уладзімір Сакалоў]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Алексантэры Ахола-Вало]], [[Рыгор Піліпавіч Клікушын|Рыгор Клікушын]]. На Ўсебеларускай мастацкай выстаўцы 1925 года былі паказаны лінагравюры Анатоля Тычыны і Алексантэры Ахола-Вало. У графіцы 1940-х―1950-х гадоў лінагравюра, спачатку каляровая, а пазней чорная, главенствовала у выстаўках, і толькі ў другой палове 1960-х гадоў амаль знікла, саступіўшы афорту&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Лінагравюра|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|том=3|старонкі=257|старонак=751}}&lt;/ref&gt;.

Пэўнага развіцця дасягнула станковая ксілаграфія: працы Саламона Юдовіна (яўрэйскі побыт, пейзажы Віцебска), [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфіма Мініна]] (пейзажы Віцебска, партрэты, экслібрысы)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Фурман І. І.|загаловак=Віцебск у гравюрах Саламона Юдовіна|спасылка=http://bae.rsl.be/programs/golden-collection/art|месца=Віцебск|выдавецтва=Віцебскае акруговае Таваріства краязнаўства}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Шлюбскі А. А.|загаловак= Exlibris'ы А. Тычины|спасылка=http://bae.rsl.ru/programs/golden-collection/art|месца=Мн.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Ксілаграфія|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|том=3|старонкі=146|старонак=751}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Jafim Minin Viciebsk1.jpg|thumb|Яфім Мінін. Ільінская царква ў Віцебску. 1927]]
Пры Віцебскім мастацка-практычным інстытуце адкрылася майстэрня літаграфіі. Літаграфічныя станковыя серыі, сюжэтна-тэматычныя кампазіцыі, пейзажы, партрэты, ілюстрацыі і экслібрысы выконвалі мастакі 1920―1940-х гадоў ― Язэп Горыд, [[Павел Макаравіч Гуткоўскі|Павел Гуткоўскі]], [[Мікалай Андрэевіч Малевіч|Мікола Малевіч]], [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіл Філіповіч]], [[Фёдар Адольфавіч Фогт|Фёдар Фогт]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Чураба|Мікалай Чураба]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Фурман І. І.|загаловак=Віцебскія мастакі-гравёры|спасылка=http://mirknig.su/knigi/kultura/168249-vcebskya-mastak-gravery.html|месца=Віцебск| выдавецтва=Віцебскае акруговае Таваріства краязнаўства}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Экслібрыс // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах / Генадзь Пашкоў. — Мінск: Беларуская энцыкляпэдыя, 2004. — Т. 18. Кн.1. — С. 73-74. — 472 с. — 10 000 ас. — ISBN 985-11-0295-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Налівайка Л. Д.|загаловак=Мастацтва беларускага экслібрыса 1920-х гг.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2014|нумар=3|старонкі=92―95}}&lt;/ref&gt;.
[[File:Босыя на вогнішчы.jpg|150px|thumb|left|Ілюстрацыя да паэмы Міхася Чароты «Босыя на вогнішчы»]]
[[Зіновій Ісакавіч Гарбавец|Зіновій Гарбавец]] зарэкамендаваў сябе майстрам абрэзнай гравюры. Шэраг літаграфій і малюнкаў стварыў у Віцебску [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|Мсціслаў Дабужынскі]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Крэпак Б. А.|загаловак=«Я ― вандроўны энтузіяст!»: Мсціслаў Дабужынскі ў Віцебску|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2012|нумар=47|старонкі=15}}&lt;/ref&gt;.

У 1930-я гады ў Віцебску ў розных тэхніках эстампа працавалі [[Уладзімір Фёдаравіч Сакалоў|Уладзімір Сакалоў]], [[Анатоль Валянцінавіч Волкаў|Анатоль Волкаў]], [[Лазар Саулавіч Ран|Лазар Ран]], [[Леў Мееравіч Лейтман|Леў Лейтман]], [[Меер Майсеевіч Аксельрод|Меер Аксельрод]] і інш.&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Фурман І. І.|загаловак=З. І. Гарбавец. Гравюры на дереве|спасылка=http://bae.rsl.ru/programs/golden-collection/art|месца=Віцебск|выдавецтва=Коминтерн}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Крэпак Б. А.|загаловак=Маэстра абрэзной гравюры: Зіновій Гарбавец і віцебская яго сямігодка|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2013|нумар=50|старонкі=15}}&lt;/ref&gt;. Адным з першых звярнуліся да афорта Лазар Ран і [[Барыс Яўсеевіч Малкін|Барыс Малкін]]. У пасляваенны час афортам займаліся [[Пётр Сідаровіч Дурчын|Пётр Дурчын]] і [[Сямён Пятровіч Герус|Сямён Герус]], які стаў у [[1952 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1952]] годзе пасля заканчэння [[Вільнюская мастацкая акадэмія|Вільнюскага мастацкага інстытута]] кіраўніком графічнага аддзялення ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]]. Пры Беларускім мастацкім фондзе адкрылася эстампная майстэрня&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Лещинский А.|загаловак=Основы графики|спасылка=http://ebooks.grsu.by/leshchinski/index.htm|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГу|год=2003|старонак=194|isbn=985-417-503-0}}&lt;/ref&gt;.

Пасля вайны з'явілася серыя лінарытаў Міколы Тарасікава «Вялікая Айчынная вайна» (1944), Анатоля Тычыны («Падарванае дэпо», «Зруйнаваны Мінск»)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Налівайка Л. Д.|загаловак=Калекцыя станковай графікі перыяду Вялікай Айчыннай вайны ў зборах НММ РБ|выданне=Паведамленні Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь|месца=Мн.|выдавецтва=Белпрынт|год=2007|нумар=6|старонкі=146―156}}&lt;/ref&gt;. У 1946 годзе ў Мінску адбылася першая пасляваенная мастацкая выстаўка, дзе паказваліся працы Анатоля Тычыны, [[Сяргей Рыгоравіч Раманаў|Сяргея Раманава]], [[Яўген Мікалаевіч Ціхановіч|Яўгена Ціхановіча]], Уладзіміра Сакалова, Лазара Рана, Ібрагіма Гембіцкага, Петра Дурчына.

Беларускі эстамп актыўна развіваецца з 1960-х гадоў. Спачатку гэта адбылося ў лінагравюры, затым у літаграфіі, пазней у афорце. У 1960-х гадах у тэхніцы афорта працавалі [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]], [[Людвіг Пятровіч Асецкі|Людвіг Асецкі]], [[Юрый Паўлавіч Герасіменка-Жызнеўскі|Юрый Герасіменка-Жызнеўскі]] і іншыя&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шматаў В. Ф.|загаловак=Графіка|спасылка=http://adverbum.org/b-hbm6.htm|выданне=Гісторыя беларускага мастацтва у 6 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1992|том=6|старонак=375}}&lt;/ref&gt;. Асабліва вылучаюцца эстампы [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлена Кашкурэвіча]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ганчароў М. М.|загаловак=Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч. Біяграфічны нарыс|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1976|старонак=64|isbn=978-5-906190-60-4}}&lt;/ref&gt;. У 1970-х гадах беларускі эстамп звязаны з імёнамі [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіля Шаранговіча]], [[Аляксандра Ануфрыеўна Паслядовіч|Алесі Паслядовіч]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзіміра Савіча]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Міколы Селяшчука]], [[Алена Георгіеўна Лось|Алены Лось]], [[Мікола Купава|Міколы Купавы]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|братоў Басалыгаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Эстамп|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|том=5|старонкі=641|старонак=703}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Свирида И. И.'' Польская художественная жизнь конца XVIII — первой трети XIX века. ― М., Наука, 1978. С. 268
* ''[[Н. Ю. Бярозкіна|Бярозкіна Н. Ю.]]'' Гісторыя кнігадрукавання Беларусі (XVI — пачатак ХХ ст.). — Мінск: Беларуская навука, 1998. — 199 с.
* ''Шматаў В.'' Старажытнае беларускае мастацтва ў кантэксце ўсходніх і заходніх традыцый Х—XVIII ст.ст. // Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнацыянальнага, міжрэлігійнага і міжкультурнага ўзаемадзеяння, дыялогу і сынтэзу. Ч. 1. ― Мн. ― 1997
* ''Нікалаеў М. В.'' Гісторыя беларускай кнігі у 2-х тт. ― Мн. ― БелЭн, 2009―2011
* ''Руссов П.'' Гарадзенская печ з гравюры Г. Адэльгаўзера // Культура, 2004, № 25―26. C. 22.
* Exlibris у зборы музея сучаснага выяўленчага мастацтва = In The Collection of Nhe Museum of Modern Fine Art: [альбом-каталог] / Упраўленне культуры Мінгарвыканкама, Музей сучаснага выяўленчага мастацтва; [пераклад на англійскую мову А. А. Бурачэўская]. ― Мінск: Навуковы свет, 2012. С. 105
* ''Bieliński J.'' Uniwersytet Wileński (1579—1831) — Kraków: Druk. W. L. Anczyca i Spolki, 1899—1900. t.2
* ''Mucha B.'' Rola Polaków w rozwoju XIX-wiecznego malarstwa rosyjskiego // Polacy w życiu kulturalnym Rosji. S. 78—84

== Спасылкі ==
* [http://antonsm.livejournal.com/2415.html Антон Смалюк. Беларускія гарады на гравюрах і малюнках]
* [https://web.archive.org/web/20170209164941/http://artbelarus.by/ru/gallery/462.html Ренессанс и барокко] // ART-Belarus

[[Катэгорыя:Гравюра]]
[[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Беларусі]]</text>
      <sha1>8g3oclml24a0h53zpaj1qjih8ctrovf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клеменс Барычэўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>468990</id>
    <revision>
      <id>5157234</id>
      <parentid>4889761</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1988" sha1="apdhb9yazrzm48hiz4wet0iij4yl4wq" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Барычэўскі}}
{{Мастак}}

'''Клеменс Барычэўскі''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] {{скульптар|Расійскай імперыі|Беларусі|XIX стагоддзя|}}.

== Біяграфія ==

Скончыў у 1851 годзе [[Пецярбургская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскую акадэмію мастацтваў]]. З 1861 года жыў у [[Парыж]]ы.

== Творчасць ==
Працаваў у галіне партрэтнай скульптуры розных форм ([[Бюст (скульптура)|бюсты]], [[медаль|медалі]]), [[надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]], максімальна выкарыстоўваючы пластыку розных матэрыялаў ([[гіпс]], [[мармур]], [[бронза]]). У творах пераважала [[рэлігія|рэлігійная]] тэматыка. Сярод твораў: бюсты генерала [[В. Замойскі|В. Замойскага]] (1867), [[Л. Нядзведскі|Л. Нядзведскага]] (1869), французскага мастака [[Э. Дэлакруа]] (1873), рускага філосафа [[Р. Вырубаў|Р. Вырубава]], публіцыста {{нп5|Зыгмунт Кржыжаноўскі|З. Кржыжаноўскага-Лакруа|fr|Sigismond Lacroix}} (абодва 1880-я), эпітафія [[Адам Ежы Чартарыйскі|А. Чартарыйскаму]] (1866—1868), партрэтныя мельёны і інш. Работы Барычэўскага з 1867 года дэманстраваліся ў парыжскіх [[салон]]ах.

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭКБ|1|Клеменс Барычэўскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Барычэўскі Клеменс}}</text>
      <sha1>apdhb9yazrzm48hiz4wet0iij4yl4wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>472947</id>
    <revision>
      <id>5156906</id>
      <parentid>5147965</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64624" sha1="ot4bfzwyo15675e5247lpbiiw8oe9f2" xml:space="preserve">'''Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў''' ― адзін з асноўных [[жанр]]аў беларускага [[жывапіс]]у і [[Скульптура|скульптуры]]. Аснова жанру ― мемарыяльны пачатак, увекавечанне аблічча канкрэтнага чалавека. У мастацтве беларускія партрэты XII―XVIII стст. дзеляцца на жывапісныя і графічныя; парадныя, камерныя; у рост, па калені, паясны, галава, анфас, профіль і інш. Паводле колькасці персанажаў падзяляюцца на індывідуальныя, парныя, групавыя; спецыфічны від партрэта ― [[аўтапартрэт]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|Пяткевіч А. М.]], [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]]|загаловак=Партрэт|выданне=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=186―188|старонак=742}}&lt;/ref&gt;. Ад старажытнасці вядомыя партрэтная [[мініяцюра]], партрэты на медалях і манетах.

== Першыя беларускія партрэты ==
[[Файл:Выява святой пакутніцы.JPG|справа|thumb|Роспіс сцен Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра. Выява святой пакутніцы]]
Першы вядомы скульптурны партрэт, які знойдзены на тагачаснай тэрыторыі Беларусі ў 1935 годзе, адносіцца да XV—ХII стст. да н. э. Гэта статуэтка з біўня маманта даўжынёй 15 см. Прапорцыі [[Статуэтка жанчыны (Елісеевічы)|фігуркі]] выцягнутыя за кошт адносна доўгага тулава, якое плаўна пераходзіць у масіўныя, выразна аформленыя пластычныя ногі. Ступні ног ледзь акрэсленыя, не выразаныя рукі і галава&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Ала Канстанцінаўна Лявонава|Лявонава А. К.]]|загаловак=Старажытнабеларуская скульптура|спасылка=http://issuu-downloader.abuouday.com/view.php?url=bielarus/docs/lavonava_ala_starazytna-bielaruskaj|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонкі=10|старонак=208|isbn=5-343-00155-6}}&lt;/ref&gt;.

Пры раскопках гарадзішча [[Мілаградская культура|мілаградскай]] і ранняга этапу [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]] культур (2-я палова I ст. да н. э.) у вёсцы Багушэвічы [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]], у 1965 годзе знойдзеная статуэтка ― гліняная абпаленая скульптура галавы мужчыны вышынёй 3,5 см, шырынёй 2,8 см. Выразна бачныя вочы, нос, вялікая барада, зачэсаны назад валасы. Мяркуецца, што гэта выява рэальнага чалавека&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Леанід Давыдавіч Побаль|Побаль Л. Д.]]|загаловак=Знаходка ў Багушевічах|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1966|нумар=5}}&lt;/ref&gt;.

Спроба партрэтнай характарыстыкі бачная ў роспісах [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Полацкай Спаса-Ефрасіннеўскай царквы]] XII стагоддзя. Тут, відавочна, некалькі жывапісных манер. Твар [[серафім]]а, галовы маладых архідыяканаў ў [[Апсіда|апсідзе]] і твар маладой манашанкі-пакутніцы напісаны ў класічнай візантыйскай манеры, якая ўзыходзіць да [[Антычнасць|антычнага мастацтва]]. [[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|М. С. Кацар]] выказаў здагадку, што манашка і ёсць [[Ефрасіння Полацкая|Прадслава (Ефрасіння)]], па замове якой пабудавана царква&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Кацар М. С.]]|загаловак=Изобразительное искусство Белоруссии дооктябрьского периода|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1969|старонкі=25|старонак=201}}&lt;/ref&gt;. У асобах свяціцеляў і [[Аўраам]]а бачны пэўны адыход ад класічных візантыйскіх узораў, хоць сувязь цалкам яшчэ не страчаная. Пластычная аснова падаецца ў спалучэнні з лінейным контурам. Поўная стылізацыя формы, як вынік перапрацоўкі візантыйскіх ўзораў намячаецца пры выкарыстанні кантрасных шырокіх мазкоў (галава [[Давід]]а). На іншай сцяне царквы рэльеф твараў малюецца з дапамогай вохрыстых тонаў з лінейным [[абрыс]]ам&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Монгайт А. Л.|загаловак=Фрески Спасо-Ефросиньевского монастыря в Полоцке|спасылка=http://www.icon-art.info/bibliogr_item.php?id=5753|выданне=Культура Древней Руси|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1966|старонкі=137―140|старонак=328}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў Г. В.]]|загаловак=Полацкія фрэскі XII стагоддзя|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1970-1|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1970|нумар=1|старонкі=29-32}}&lt;/ref&gt;. Па тэматычнаму і кампазіцыйнаму рашэнні фрэскі полацкай царквы адрозніваюцца ад вядомых фрэсак XII стагоддзя (пскоўская [[Мірожскі манастыр|Спаса-Мірожская царква]] і кіеўская [[Кірылаўская царква]]) і больш збліжаюцца з роспісамі наўгародскай [[Антоніеў манастыр (Ноўгарад)|Багародзіцкай царквы]] (1125). Навукоўцы прапануюць два варыянты: а) фрэскі Спаскай царквы належаць наўгародскім вучням раманскіх фрэскістаў; б) гэта твор полацкіх майстроў, якія прайшлі той жа шлях навучання як і наўгародскія мастакі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Штыхаў Г. В.|загаловак=Культура древних земель Белоруссии|спасылка=http://forum.relicvia.ru/topic/57336-ocherki-po-arkheologii-belorussii-chast-1-2/|выданне=Очерки по археологии Беларуси|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1972|том=II|старонкі=212|старонак=248}}&lt;/ref&gt;.

У XII―XIII стст. былі шырока распаўсюджаны віслыя пячаткі, якія прывешвалі на снурку да дакумента, пячаткі надавалі яму юрыдычную сілу. Акрамя надпісаў на пячатках, былі і выявы святых; валодалі гэтымі пячаткамі людзі, якія насілі тыя ж імёны, што і святыя. На адным баку [[Пячатка Ізяслава Яраславіча|пячаткі]] (дыяметр 25 мм), якая знойдзена у [[Ваўкавыск]]у, чатырохпялястковая [[Разетка (архітэктура)|разетка]], на другім ― постаць чалавека ў рост. На галаве карона, у правай руцэ кароткая [[дзіда]], у левай ― круглы шчыт. Надпіс ― ''Дімітріос''. Іканаграфія адпавядае выяве святога  {{нп5|Дзімітрыя Салунскага||ru|Димитрий Солунский}}. Належала пячатка старэйшаму сыну [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Мудрага]] [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяславу]] (у хрышчэнні Дзмітрыю). У сярэдзіне XI ст. ён княжыў у [[Тураў|Тураве]], пасля смерці бацькі стаў вялікім князем кіеўскім (1054)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янін В. Л.]]|загаловак=Актовые печатки Древней Руси X―XV вв.|спасылка=http://www.icon-art.info/bibliogr_item.php?id=8105|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|старонкі=35|старонак=326}}&lt;/ref&gt;.

Носяць партрэтны характар роспісы, зробленыя беларускімі майстрамі XIV стагоддзя ў [[Сандомеж]]ы (касцельны партрэт караля [[Ягайла|Ягайлы]] аўтарства Якуба Вужа (Венжыка), у [[Люблін]]е (касцёл брыгітак, у выглядзе вершніка з дзідай) і [[Тракай|Троках]] (фрэскавыя партрэты [[Вітаўт]]а XV ст.)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Matusakaite M.|загаловак= Prie portretines dailes istaky|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslas|год=1981|старонкі=140―152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак= Slownik artystow polskich I obcych w Polsce dzialajacych|месца= Warszawa|год=1971|том=1|старонкі=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кацер М. С.|загаловак=Изобразительное искусство Белоруссии дооктябрьского периода|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1969|старонкі=40|старонак=201}}&lt;/ref&gt;. На падставе гэтых роспісаў нямецкі вучоны [[Альберт Іпель]] сцвярджаў, што «беларуская школа жывапісу» існавала, але ў гісторыі мастацтва яе абышлі ўвагай&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шматаў В.|загаловак=Ля вытокаў|спасылка=https://pawet.net/library/o_atr/03/%D1%88%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%B2._%D0%BB%D1%8F_%D0%B2%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html?ysclid=lrk8yqr7ru623331217|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=1992|нумар=2|старонкі=4―12}}&lt;/ref&gt;.

У гісторыі захавалася некалькі імёнаў беларускіх жывапісцаў: на Брэстшчыне працавалі Тамаш (пачатак XVI ст.), Навоша (1525), на Гродзеншчыне ― Нічыпар (XVI ст.), Апанас Антонавіч (1539―1540), на Магілёўшчыне ― Дзмітрый Іванавіч (1578), Сямёнавіч (1570―1580), Ісаак Іванавіч, у Мінску ― Геранім (1591), у Вільні ― Антоній (40-я гг. XVI ст.), Францішак (1562), Грахоўскі (1578), Андрэй Руль, Ян Літвін&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Надзея Фёдараўна Высоцкая|Высоцкая Н. Ф.]]|загаловак= Забытыя беларускія мастакі XVI―XVIII стст.|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1974-3|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1974|нумар=3|старонкі=46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Высоцкая Н. Ф.|загаловак= Мастакі і малярскія цэхі ў Беларусі XVI―XVIII стст. Беларусі|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1976-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1976|нумар=2|старонкі=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Rastawiecki E.|загаловак= Slownik malarzow polskich tudziez obcych w Polsce osiadlych lub czasowo w niej przebywajacych|спасылка= http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/doccontent?id=12541 |месца=Warszawa|год=1857|том=3|старонкі=44―45}}&lt;/ref&gt;.

== Беларускі партрэт XV―XVII стагоддзяў ==
К сярэдзіне XV стагоддзя партрэт перастае быць толькі сценапісным. [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] спасылаецца на [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], які згадвае ў сваіх творах сямейны партрэт вялікага князя [[Альгерд]]а з жонкай, што знаходзіўся у віцебскай замкавай царкве. Таксама вядомы маляўнічы партрэт вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] (каля 1493)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Сапуноў А. П.|загаловак=Витебская старина|спасылка=http://adverbum.org/s-sapunovstar1.htm?ysclid=lrk97pmyw160385045|месца=Витебск|год=1885|том=1―2|старонак=615}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Anonymous Katarzyna Radziwiłł.jpg|thumb|[[Партрэт Кацярыны Тэнчынскай|Кацярына Тэнчынская-Слуцкая]], 1580 год.]]
З сярэдзіны XVI стагоддзя і на працягу XVII стагоддзя складваецца маляўнічы партрэт: адзіночны, парны і групавы. Пад уплывам заходнееўрапейскага [[Адраджэнне|Адраджэння]] напісаны жаночыя партрэты [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]] (1550), Катажыны Тэнчынскай-Слуцкай (1580) і інш. З’явіліся партрэты духоўных асоб (партрэты мітрапаліта [[Іосіф Солтан|Іосіфа Солтана]], кардынала [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юрыя (Ежы) Радзівіла]])&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Сямён Аляксандравіч Падокшын|Падокшын С. А.]] і інш.|загаловак=Адраджэнне|выданне=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=53|старонак=727}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Barbara Radzivił. Барбара Радзівіл (XVIII).jpg|thumb|[[Барбара Радзівіл]]янка]]
[[Файл:Jazep Sołtan. Язэп Солтан.jpg|thumb|165px|злева|[[Іосіф Солтан]]]]
З’явіліся партрэты для палацавых галерэй ― партрэты [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалая Радзівіла Рудага]], [[Юрый Юр'евіч Алелькавіч-Слуцкі|Юрыя Алелькавіча]], [[Міхаіл Барысавіч|Міхаіла Барысавіча]], [[Соф’я Слуцкая|Соф’і Алелькі-Радзівіл]]. Напрыклад, партрэт Юрыя Алелькавіча ў авале тры чвэрці; ён ў ганарлівай позе, адна рука на поясе, другая ― на ручцы шпагі. Дамінуе светлаценевая падача формы твара і фігуры&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Серык Н. Г.|загаловак=Слуцкая палітра: З фондаў Слуцкага краязнаўчага музея|спасылка=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/books/5368/|месца=Мн.|выдавецтва=Літаратура і мастацтва|год=2010|старонак=64}}&lt;/ref&gt;. Цікавы парны партрэт (1646) віленскага мастака [[Іаган Шрэтэр|Іагана Шрэтэра]], дзе намаляваныя дзве жонкі [[Гетман вялікі літоўскі|гетмана вялікага літоўскага]] [[Януш Крыштафавіч Радзівіл|Януша Радзівіла]]. Асаблівасць партрэта ў тым, што першая жонка Катажына Патоцкая да таго часу памерла. Аднак, па волі заказчыка, мастак злучыў абодвух. Фон партрэта урачысты, ўборы жанчын адпавядаюць іх характарам: чырвоны ў Катажыны і чорны ў [[Марыя Лупу Радзівіл|Марыі Лупу]]&lt;ref&gt;* Portrety osobistości dawnej Rzeczypospolitej w zbiorach mińskich = Портрэты знакамітых постацяў даўняй Рэчы Паспалітaй у мінскіх зборах : katalog wystawy / Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu [etc.]; [katalog wystawy opracowali] {{нп3|Ежы Петрус|Jerzy T. Petrus|ru|Петрус, Ежи}}, [[Таісія Андрэеўна Карповіч|Taisija A. Karpowicz]]; wstęp: Jerzy T. Petrus; redaktor katalogu: Joanna Winiewicz. Кракаў, 1991. С. 50&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://artmuseum.by/collection/belaruskae-mastatctva-khii-xviii-stst/katarzhyna-i-maryia-radzivil?ysclid=lrk9tl84sa111636234|title= Партрэт Катажіны і Марыі Радзівіл|author=І. Шрэтэр|publisher=Беларусі нацыянальны мастацкі музей}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kotryna Potockytė ir Marija Lupu.jpg|thumb|[[Партрэт Катажыны і Марыі Радзівіл]]]]
[[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|thumb|left|Леў Сапега. Партрэт невядомага мастака. 1616]]
[[Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская) (1630-45).jpg|left|thumb|[[Партрэт Грызельды Сапегі]]. 1632]]

У асноўным пераважаў парадны рыцарскі [[сармацкі партрэт]], далей ішлі партрэты данатарскі, пахавальны. Сармацкі партрэт адлюстроўваў шляхетнага шляхціца ў багатым рыцарскім убранні. Часцяком у карціне прысутнічала зброя (меч, дзіда), паліца, распяцце, радавы герб. Партрэт, як стыль выяўленчага натуралізму, даваў уяўленне не толькі пра аблічча чалавека, але і пра яго асяроддзя пражывання. У мастацкім плане зараджалася імкненне да адлюстравання матэрыяльнасці і аб’ёмнасці твара і фігуры, хоць светаценевая мадэліроўка заставалася яшчэ плоскасцёвай. Найбольш яркімі прадстаўляюцца партрэты [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя Радзівіла]] (другая палова XVI ст.), [[Грызельда Сапега|Грызельды Сапегі]] (1632), [[Канстанцін Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]] (першая палова XVII ст.), [[Міхал Казімір Пац|Міхала Казіміра Паца]] (другая палова XVII ст.), [[Партрэт Крыштафа Весялоўскага|Крыштафа Весялоўскага]] (1636), [[Ігнацы Завіша|Ігнацы Завішы]] (1732). Вядомыя некаторыя жывапісцы сармацкага партрэта: [[Іаган Шрэтэр]], {{нп3|Даніэль Шульц|||Daniel Schultz}}, Стэфан Цыбульскі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Kamieniecka E.|загаловак= Portrety Jana Szrettera|спасылка=https://bazhum.pl/bib/article/140021/|выданне= Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie|месца= Warszawa|год=1973|нумар=17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Steinborn B.|загаловак=Malarz Daniel Schultz, gdańszczanin w służbie królów polskich|спасылка=https://www.academia.edu/11356593/Bo%C5%BCena_Steinborn_Malarz_Daniel_Schultz_Gda%C5%84szczanin_w_s%C5%82u%C5%BCbie_kr%C3%B3l%C3%B3w_polskich_Zamek_Kr%C3%B3lewski_w_Warszawie_Warszawa_2004_s_236_il_53_recenzja_|месца=Warszawa|выдавецтва=Arx Regia|год=2004|старонак=236|isbn=83-7022-145-9|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119115848/https://www.academia.edu/11356593/Bo%C5%BCena_Steinborn_Malarz_Daniel_Schultz_Gda%C5%84szczanin_w_s%C5%82u%C5%BCbie_kr%C3%B3l%C3%B3w_polskich_Zamek_Kr%C3%B3lewski_w_Warszawie_Warszawa_2004_s_236_il_53_recenzja_}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Тананаева Л. И.|загаловак=Сарматский портрет: Из истории польского портрета эпохи барокко|спасылка=https://vtome.ru/knigi/kultura/69490-sarmatskiy-portret-iz-istorii-polskogo-portreta-epohi-barokko.html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1979|старонак=303}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Лада Яраславаўна Клімуць|Клііуць Л. Я.]]|загаловак=Сарматызм у культуры беларускіх зямель Рэчы Паспалітай|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. Куляшова|год=2006|старонак=58|isbn=985-480-204-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ігнацюк А. А.|загаловак=Сармацкі партрэт сучаснікаў Льва Сапегі|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/51/09/VIII._%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%AC%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%90.html#_Toc184103327|выданне=Сапега і яго час|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2007|том=4|старонкі=324―326|старонак=422}}&lt;/ref&gt;.

Для карцін і партрэтаў [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл Сіротка]] адвёў цэлую вялікую залу [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|нясвіжскага палаца]]. У гэтай карціннай галерэі ў 1770 годзе знаходзіліся 984 карціны&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Сяргей Клімаў.|загаловак=Нясвіжскі палацава-паркавы ансамбль: лёс і час|спасылка=https://ais.by/story/15838|выданне=Архітэктура і  будаўніцтва|месца=Мн.|год=2013|нумар=2(232)}}&lt;/ref&gt;. Акрамя каралеўскіх і вялікакняскіх, у калекцыі былі і партрэты духоўных асоб. Першым па часе ў калекцыі стаў паясны партрэт біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]], створаны ў 1585 годзе. У руках у біскупа крыж, на пальцах залатыя пярсцёнкі, ― усе гэта, уключаючы багатае адзенне, павінна сведчыць пра веліч каталіцкай царквы і яе вышэйшых служыцеляў. Багатая галерэя радавымі партрэтамі Радзівілаў. Сярод іх ― выявы вялікага канцлера літоўскага [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхта Станіслава Радзівіла]] (1640-я гг.), вялікага гетмана літоўскага Януша Радзівіла (1612―1655) (каля 1652, маст. Даніэль Шульц), вялікага гетмана літоўскага [[Міхал Казімір Пац|Міхала Казіміра Паца]], абатісы нясвіжскага манастыра бенедэктынак Крысціны Яўфіміі Радзівіл (1640-я гг., маст. Іаган Шрэтэр). Сабралася калекцыя партрэтаў [[Вішнявецкія|роду Вішнявецкіх]]. Па замове ўдавы канцлера [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караля Станіслава Радзівіла]] ― Ганны Сангушкі, напісаныя гістарычныя партрэты продкаў у лаўровых вянках. Яе сын, віленскі ваявода [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]] з жонкай [[Францішка Уршуля Радзівіл|Францішкай Уршуляй]] перавезлі ў Нясвіж шэраг партрэтаў з [[Бяла-Падляска|Бяла-Падляскі]] і [[Жолква|Жолквы]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= A. J. Kasprzak.|загаловак= Gabinet i Galeria Zwierciadlane w pałacu w Białej Radziwiłłowskiej|выданне= Rzemiosło artystyczne. Materiały Sesji Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki|месца= Warszawa|год=1996|старонкі=85―96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spampavac.by/be/partrety-radzivilau?ysclid=lrkabe3qq5798890875|title=Партрэты з Нясвіжскай галерэі Радзівілаў|publisher=Беларускі нацыянальны мастацкі музей|url-status=dead|access-date=19 студзеня 2024|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119065749/http://spampavac.by/be/partrety-radzivilau?ysclid=lrkabe3qq5798890875}}&lt;/ref&gt;. У другой палове XIX стагоддзя жонка князя [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]] [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыя Даратэя Радзівіл]], якая абнаўляла нясвіжскі палац, аднавіла рэшткі радзівілаўскіх партрэтаў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Верамейчык А. Е.|загаловак= Марыя Дарота дэ Кастелян|выданне=Таленавітыя жанчыны Беларусі ў культурнай, навуковай і мастацкай прасторы свету: зборнік матэрыялаў Міжнар. навук.-практ. канфярэнцыі|месца=Мазырь|выдавецтва= Мазырскі дзярж. педагагічны ун-т|год=2007|старонкі=46-50}}&lt;/ref&gt;. У 1960-х гадах пачалося сістэматычнае вывучэнне партрэтаў і рэстаўрацыя іх у Маскве і Ленінградзе. Беларускае творчае аб’яднанне мастакоў «Жалезны воўк», якое пажадала адрадзіць жанр, стварыла больш за 20 палотнаў у духу сармацкіх партрэтаў XV― XVIII стагоддзяў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.vitebsk.cc/2009/11/03/sarmatski-partret-u-adlyustravanni-maladyih-mastakow/#more-10720|title=Сармацкі партрэт у адлюстраванні маладых мастакоў|date=3.11.2009|publisher={{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}|access-date=2 жніўня 2017|archive-date=24 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024183454/http://news.vitebsk.cc/2009/11/03/sarmatski-partret-u-adlyustravanni-maladyih-mastakow/#more-10720|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Merkelis_Giedraitis_1585.jpg|thumb|Мельхіёр Гедройц]]

На беларускім данатарскім партрэце адлюстроўваўся данатар ({{lang-la|donator}}) ― [[фундатар]] храма, звычайна з мадэллю будынка ў руцэ перад Хрыстом, Маці Божай або святым-заступнікам. Першы такі партрэт згадваецца ў кнізе [[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|В. Г. Краснянскага]] пра [[Мсціслаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Краснянский В. Г. |загаловак=Город Мстиславль: его настоящее и прошлое|спасылка=https://vk.com/wall59450103_700?ysclid=lrkakrc8lq829564532|месца=Вильно|выдавецтва=Северо-Западный отдел Императорского Русского географического общества|год=1912|старонкі=120-121|старонак=171}}&lt;/ref&gt;. Гэта абраз прападобнага Ануфрыя, які знаходзіўся ў Ануфрыеўскай пустыні каля Мсціслаўля. Унізе, побач з Ануфрыем намаляваны хлопчык-княжыч [[Юрый Лугвенавіч|Юрый]] ― сын мсціслаўскага князя [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]]. Па лягендзе, святы вывяў з лесу княжыча-хлопчыка. Наступны данатарскі партрэт вядомы ў Беларусі з XVI стагоддзя: гэта абраз «Пакланенне вяшчуноў» (каля 1514), у вёсцы [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], на ёй у выніку абнаўлення XVII стагоддзя змешчана выява фундатара [[Ян Пётр Сапега|Яна Сапегі]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Партрэт данатарскі|спасылка=http://adverbum.org/b-vkl2.htm|выданне=Энцыклапедыя Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2007|том=2|старонкі=400―401|старонак=792|isbn=978-985-11-0394-8}}&lt;/ref&gt;. У вопісу 1552 года гаворыцца пра віцебскую Спаскую царкву, дзе знаходзіўся партрэт князя [[:ru:Шуйский, Иван Дмитриевич Губка|Івана Шуйскага Губкі]], які захаваўся на больш познім малюнку XVII стагоддзя ў гравюрнай калекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. Партрэт фундатара віцебскага касцёла езуітаў [[:ru:Гонсевский, Александр|Аляксандра Гансеўскага]] дазваляе ўбачыць знешні выгляд касцёла. Па сведчанні А. П. Сапунова, яшчэ ў пачатку XX стагоддзя партрэт знаходзіўся ў віцебскім музеі, цяпер ён ― у Вільні&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Старабеларуская шляхецкая мода|спасылка= http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/chadyka1/%D0%A5%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%90._%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B0.html|выданне=Спадчынам|месца=Мн.|год=1992|нумар=3|старонкі=51―56}}&lt;/ref&gt;. У абразу «Маці Божая з данатарамі» (ля 1680) намаляваныя браты Радзівілы, яны ж на абразах [[Святы Дамінік|Святога Дамініка]] і [[Ігнацій Лаёла|Ігнацыя Лаёлы]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]]|загаловак= Партрэт данатарскій|выданне=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=192|старонак=742}}&lt;/ref&gt;.

Характэрнай формай партрэта сарматызма з’яўляецца пахавальны (трунный, труменный) партрэт ― маляўнічае або скульптурная выява нябожчыка. Гэта магільнай партрэт (які крапіўся да труны), эпітафійны (вешаўся на сцяне касцёла побач з дэкаратыўным або скульптурным прыбыткам), жалобная [[харугва]] (малюнак нябожчыка на тканіны, якая ўмацоўвалася на дрэўку, як сцяг). У XVII―XVIII стст. пахавальныя партрэты ў асноўным пісаліся на ліставай медзі або па ліставаму олаву&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак= Vanitas. Portret trumienny na tle sarmackich obyczajów pogrzebowych|адказны= red. Joanna Dziubkowa|месца= Poznań|выдавецтва=Muzeum Narodowe w Poznaniu|год=1996|старонак=315|isbn=978-8385296447}}&lt;/ref&gt;. Сярод пахавальных партрэтаў ― партрэты [[Андрэй Казімір Завіша|Андрэя Завіша]] (1678), [[Аляксандр Пацей|Аляксандра Пацея]] (другая палова XVIII ст.), эпітафія [[Маршалак|маршалку]] старадубскаму Баляславу Біспінгу мастака І. Прукнэра ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|ружанскім Траецкім касцёле]] (1789), эпітафія [[Мікалай Фаўстын Радзівіл|М. Ф. Радзівілу]] з [[Дзятлава (Аршанскі раён)|дзятлаўскага]] касцёла&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Партрэт пахавальны|спасылка=http://www.adverbum.org/b-vkl2.htm|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энціклапедыя у 2-х тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2007|том=2|старонкі=401|старонак=788|isbn=978-985-11-0394-8}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Skaryna_1517.jpg|thumb|Гравіраваны партрэт Францыска Скарыны.]]
Узнікненне графічнага партрэта датуецца 1517 годам, калі ў кнізе «Ісус Сірахаў» і ў 4-й Кнізе Царстваў (1518) апублікаваны партрэт [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Беларускі першадрукар паказаны ў сваім працоўным кабінеце, ў правай руцэ пяро, на стале ― глобус, гадзінннік, на паліцах ― кнігі. Да ранняга ўсходнеславянскага партрэту адносяць і партрэт [[Васіль Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] (1576)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Галенчанка Г. Я.]]|загаловак=Партрэты першадрукароў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1972-1|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1972|нумар|старонкі=26―29}}&lt;/ref&gt;.

Партрэты-гравюры сталі з’яўляцца ў кнігах: партрэты [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], [[Жыгімонт I|Жыгімонта I]] (Decius I. L. De vetustatibus Polonorum liber I. De Jagellonum familia liber II. De Sigismundi regis temporibus liber III. Cracoviae, 1521), у выданні [[Аляксандр Гваньіні|А. Гваньіні]] «Gwagnin A. Sarmatiae Europeae descriptio. Spirae», 1581, партрэты вялікіх князёў [[Трайдэн]]а, [[Віцень|Віценя]], [[Міндоўг]]а, Ягайлы, [[Гедымін]]а, Вітаўта, Альгерда, Свідрыгайлы і караля Польшчы, вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]]. У пачатку другога тома Яна Астроўскага, (сакратара брэсцкага рэферэндарыя Яна Фрэдэрыка Сапегі) «Suada latina» апублікаваны партрэт Сапегі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Шматаў В. Ф.]]|загаловак=Беларуская кніжная гравюра XVI―XVIII стагоддзяў|месца=Мн.|год=1984|старонкі=34―35, 59―60|старонак=183}}&lt;/ref&gt;. У прыжыццёвым выданні твора [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла Сіроткі]] «Падарожжа ў Іерусалім» (1601, Брунсберг) змешчаны партрэт аўтара ― ксілаграфія Г. Трэтэра&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Ды атрыбуцыі «Маці Боскай» з Крывошына|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|нумар|старонкі=43|старонак=204}}&lt;/ref&gt;. Сярод іканаграфіі [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] ёсць партрэт-гравюра (1670-я гг.) А. Тарасевіча&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Іасафат Кунцэвіч: складанне культу і іканаграфіі ў Беларусі|спасылка= http://media.catholic.by/nv/n36/art6.htm|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2006|нумар=2(36)}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XVII стагоддзя, калі [[медзярыт]] ― гравюра на медзі, ― атрымаў ў [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] дастатковае распаўсюджванне, з’яўляецца «Панегірык братоў Скарульскіх» (1604), і ў 1621 годзе серыя эмблематычных [[Ксілаграфія|ксілаграфій]] нясвіжскага гравёра [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]]. Апошнія былі створаны для панегырыка [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Хадкевічу]] па нагоды закладкі першага каменя ў падмурак касцёла Узнясення Маці Божай у Крожах на Жмудзі. Традыцыйны пяцічастны шчыт заключаны ў авальную рамку з гравіраваным тэкстам: «Ян Караль Хадкевіч віленскі ваявода, гетман ВКЛ, Лівонскі губернатар, граф на Шклове, Мышы і Быхаве». Такія надпісы рабіліся звычайна вакол партрэта; ля гербаў гравіраваліся злева і справа ініцыялы ўладальніка. На першым дрэварыце Хадкевіч прадстаўлены скланёным перад іконай Багародзіцы ў акужэнні анёлаў-стражнікаў з мячамі. На заднім плане касцёл і будынкі, абнесеныя сцяной. У верхнім левым куце гравюры ваенны хадкевічскі грыфон пасылае ядра з гармат у турэцкі паўмесяц&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Jan Jakubowski.|загаловак= Tomasz Makowski sztycharz i kartograf nieświeski|спасылка= http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=114717|месца= Warszawa|выдавецтва= Wydawnictwo Instytutu dla Даследаванні Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej|год=1923|старонак=29}}&lt;/ref&gt;. Медзярыт выкарыстаў у сваёй беларускай дзейнасці [[Лявонцій Тарасевіч]]: партрэты [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|К. С. Радзівіла]], падстолія ашмянскага Георгія Землі, [[Біскупы смаленскія|смаленскага епіскапа]] [[Багуслаў Гасеўскі|Багуслава Корвін-Гасеўскага]] (канец 1690-х). Яго брат ― Аляксандр Тарасевіч ― у 1685 годзе стварыў медзярытны партрэт кіраўніка слуцкага Яна Казіміра Кшыштафа Клакоцкага&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Валерый Васілеўскі.|загаловак=Сярод найлепшых еўрапейскіх гравёраў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20151110/1447104000-syarod-naylepshyh-eurapeyskih-gravyorau|выжанне=Звязда|месца=Мн.|выдавецтва=Літаратура і мастацтва|год=2015|нумар=10 лістапада}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Степовик Д. В.|загаловак=Украинские гравёры-иллюстраторы виленских изданий конца XVII в.|выданне=Фёдоровские чтения. 1982|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1987|старонак=222}}&lt;/ref&gt;.

З сярэдзіны XVI стагоддзя [[Віленскі манетны двор|Віленскім манетным дваром]] выпускаюцца партрэтныя медалі. Так, майстры Ян Марыя Падавана і Даменіка Венетус стварылі шэраг медалёў з партрэтамі каралеўскай сям’і (1532, 1548)&lt;ref&gt;''Лявонава А. К.'' Скульптурны партрэт эпохі Рэнесанса // Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння. Мн. Навука і тэхніка, 1994. С. 112—117.&lt;/ref&gt;. Веронскі майстар Ян Карагліа стварыў у 1539 годзе медальерны партрэт віленскага каноніка Аляксандра Пезенцыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Gumowski M.|загаловак= Wilenska szkola medalierska w XVI i XVII wieku|месца=Warszawa|выдавецтва= Atheneum wilenskie|год=1929|старонак=74}}&lt;/ref&gt;.
Да сярэдзіне XVI стагоддзя, з развіццём надмагільных помнікаў, з’яўляюцца скульптурныя партрэты ў Віленскім кафедральным саборы, ― [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхта Гаштольда]] (1540), віленскага біскупа [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўла Гальшанскага]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Матушакайте М. Й|загаловак=Литовская надгробная скульптура эпохи Ренессанса и раннего барокко|выданне=Искусство Прибалтики|месца=Таллин|выдавецтва=Кунст|год=1981|нумар|старонкі=61―78|старонак=350}}&lt;/ref&gt;. У нясвіжскім касцёле езуітаў ― надмагільныя партрэты Мікалая Радзівіла Сіроткі з сынамі. У гальшанскім францысканскім касцёле ― падканцлера літоўскага [[Павел Стэфан Сапега|Паўла Стэфана Сапегі]] і яго трох жонак. Сапега намаляваны «заснуўшым рыцарам на гатычнай пліце». У касцёле вёскі [[Крамяніца]] ― каштэляна віцебскага Мікалая Вольскага з жонкай Барбарай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctv.by/novosti-grodno-i-grodnenskoy-oblasti/derevnya-kremyanica-grodnenskoy-oblasti-unikalnoe-nadgrobie|title=Деревня Кременица Гродненской области: уникальное надгробие Вольских в костёле Святого Юрия сохранилось в неизменном виде|publisher=СТВ|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707110108/http://www.ctv.by/novosti-grodno-i-grodnenskoy-oblasti/derevnya-kremyanica-grodnenskoy-oblasti-unikalnoe-nadgrobie|archive-date=7 ліпеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У навагрудскім фарным касцёле ― кашталяна навагрудскага Яна Рудаміна Дусяцкага&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Леонова А. К.|загаловак= Надгробие|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1981|том=4|старонкі=371|старонак=494}}&lt;/ref&gt;.

== Беларускі партрэт XVIII стагоддзя ==
На развіццё жывапісу Беларусі ў канцы XVIII стагоддзя безумоўнае ўплыў аказалі прыдворныя мастакі саксонскіх курфюрстаў (адначасова і каралёў Рэчы Паспалітай) з Дрэздэна. Мастак сярэдзіны XVIII Казімір Лютніцкі ― аўтар 166 партрэтных копій, выкананых для [[Мірскі замак|Мірскага замка]] па замове Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі. Захаваўся напісаны ім партрэт Теафіліі Вішнявецкай, маці жонкі Міхала Радзівіла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirzamak.by/upload/files/Publications/bazhenova_kazimir.pdf?ysclid=lrkazxcr6y937651906|title=Казімір Лютніцкі альбо Мірскі|author=[[Вольга Дзмітрыеўна Бажэнава|Бажэнава В. Д.]]|access-date=19 студзеня 2024|archive-date=27 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127111341/http://mirzamak.by/upload/files/Publications/bazhenova_kazimir.pdf?ysclid=lrkazxcr6y937651906|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Узорам прадстаўлення сямейнага радавога дрэва стаў ініцыяваны Радзівілам Рыбанькай альбом партрэтаў-гравюр «Icones familiae ducalis Radivillianae» (1758), які пачынаўся з міфічнага продка і заканчваўся прадстаўнікамі дынастыі ў XVIII ст. Яго выканаў [[Гірш Ляйбовіч]] з памочнікамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.wdl.org/be/item/11300/|title=Icones Familiae Ducalis Radivilianae ex originalibus in Ganzophylacio ordinationis desumptae (Іканаграфія княжага роду Радзівілаў)|date=1758|publisher=Сусветная лічбавая бібліятэка|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак= Радзівілы. Альбом партрэтаў XVIII - XIX стагоддзяў «Icones familiae ducalis Radivilianae»|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2010|старонак=523|isbn=978-985-11-0491-4}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Smuglewicz Prozor Family.jpg|thumb|Ф. Смуглевіч. Партрэт сям’і Прозар. 1789]]

Стыпендыят караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] [[Францішак Смуглевіч]] вучыўся ў рымскай Акадэміі святога Лукі. Аўтар партрэтаў і жанравых сцэн, ён заснаваў кафедру жывапісу і малюнка ў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Галоўнай віленскай школе]]. Групавы партрэт «Сям’я Прозар» напісаны ў 1789 годзе па замове абознага літоўскага [[Караль Прозар|Караля Прозара]]. Карціна меркавалася як апафеоз памерламу бацьку Караля ― ваяводзе віцебскаму Юзафу Прозару. Сям’я Прозар, акрамя дзяцей, была напісана з натуры. У цэнтры кампазіцыі ― медальён з партрэтам Юзафа Прозара. Злева стаіць Караль Прозар і паказвае на надпіс-прысвячэнне. Справа сядзіць жонка Караля ― Людвіка. За ёй стаяць брат Караля і два яго швагра. На першым плане дзеці. Мастак падкрэсліў сродкі экспрэсіі традыцыйнага сармацкага партрэта. Карціна Смуглевіча ― гэта прыклад самастойнай польска-беларускай партрэтнай традыцыі ў асноўнай плыні еўрапейскага партрэтнага жывапісу XVIII стагоддзя. Групавымі партрэтамі таксама з’яўляюцца гістарычныя карціны Смуглевіча «Смерць Якуба Ясінскага» і «Прысяга Касцюшкі на Кракаўскім рынку». У апошняй ― вобразы ўдзельнікаў гістарычнай падзеі. На першым плане генералы Т. Касцюшка, [[Антоній Мадалінскі|А. Мадалінскі]], [[Юзаф Водзіцкі|Ю. Водзіцкі]], канонік В. Серакоўскі, злева ― сам мастак. Смуглевічам таксама напісаны партрэты [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]], Р. Пшаздзецкага, біскупа Жмудскага [[Юзаф Арнульф Гедройц|Ю. Гедройца]], сям’і [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]. Менавіта пад уплывам Смуглевіча развілася цікавасць да гістарычнага партрэтнага жывапісу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Załęski. К.|загаловак= Franciszek Smuglewicz. W kręgu wileńskiego klasycyzmu|месца= Warszawa|выдавецтва=Muzeum Narodowe w Warszawie|год=2000|старонак=573|isbn=83-7100-125-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак= Pranciškus Smuglevičius ir jo epocha. Straipsnių rinkinys|спасылка= https://mokslai.lt/referatai/istorija/pranciskus-smuglevicius.html|месца= Vilnius|выдавецтва= Vilniaus dailės akademijos leidykla|год= 1997|старонак= 109}}&lt;/ref&gt;.

Цікавы і групавы партрэт аўтарства вучня і пераемніка Смуглевіча па Віленскай школе ― [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]], які аб’яднаў на адным палатне вобразы Марыі Мірскай, Адама Напалеона Мірскага і Барбары Шумскай. Першая прадстаўлена ў выглядзе Тэрпсіхоры, другі ў выглядзе Амура, а трэцяя ― музы Палігімніі. З карцін Рустэма, гэтая носіць найбольш класічны характар, відаць уплыў французскага класіцызму. Рустэм з’яўляецца аўтарам некалькіх аўтапартрэтаў, паясных партрэтаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Станислав Лорентц, Анджей Роттермунд.|загаловак=Классицизм в Польше|месца=Варшава|выдавецтва=Аркады|год=1987|старонкі=295|старонак=326}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Janonienė Rūta.|загаловак=Jonas Rustemas|месца= Vilniaus|выдавецтва= Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=1999|старонак=356|isbn=9986-571-49-9}}&lt;/ref&gt;.

Вучнем Смуглевіча быў і [[Язэп Аляшкевіч]], аўтар партрэтаў Льва Сапегі, Мікалая Радзівіла, [[Партрэт Адама Ежы Чартарыйскага (Іосіф Аляшкевіч)|Адама Чартарыйскага]], Генрыка Жэвускага, Адама Міцкевіча, партрэта дзяўчынкі, жаночага партрэта&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=А. Пржецлавский А.|загаловак=Иосиф Алешкевич|спасылка=http://memoirs.ru/texts/PrzIO_RS76_16_7.htm|выданне=Русская старина|месца=М.|год=1876|том=16|старонкі=559―566|старонак=494|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119184628/http://memoirs.ru/texts/PrzIO_RS76_16_7.htm|archive-date=19 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]]|загаловак=Насустрач людзям: мастак Юзаф Аляшкевіч|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2011|нумар=4|старонкі=36―45}}&lt;/ref&gt;.

[[Юзаф Пешка]] першапачатковаю мастацкую адукацыю атрымаў у кракаўскага жывапісца Дамініка Эстрэйхера, затым вучыўся ў Варшаве у вядомага партрэтыста [[:pl:Jan Chrzciciel Lampi (starszy)|Іагана Лампі]] і Смуглевіча. З 1793 года ў Вільні, піша партрэты віленскай шляхты і духавенства (партрэты саветніка Вейса, надворнага маршалка літоўскага [[Станіслаў Солтан|Станіслава Солтана]], кашталяна кіеўскага [[Аляксандр Любамірскі, каштэлян кіеўскі|Аляксандра Любамірскага]], старасты берасцейскага [[Казімір Нестар Сапега|Казіміра Сапегі]], Теафілы Радзівіл, [[Ігнацы Закржэўскі|Ігнацы Закржэўскага]], гетмана [[Шыман Марцін Касакоўскі|Шымана Касакоўскага]]). Па просьбе магістрата Варшавы Юзаф Пешка напісаў цыкл партрэтаў дзеячаў [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойма]] (I790―I792). Групавымі сямейнымі партрэтамі з’яўляюцца працы Пешкі «Сямейства Манюшкі», «Адам Казімеж Чартарыйскі з жонкай». У апошнім партрэце адчуваецца спроба мастака аб’яднаць правілы афіцыйнага прыдворнага жывапісу з традыцыяй польскага сарматызма&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Леанід Ніканоравіч Дробаў|Дробаў Л. Н.]]|загаловак=Живопись Белоруссии XIX―начала XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1974|старонкі=35―38|старонак=336}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Надзея Усава.|загаловак=Беларускія вандроўкі Юзафа Пешкі|спасылка= http://media.catholic.by/nv/n7/art4.htm|выданне=Наша Вера|месца=Мн.|год=1999|нумар=1(7)}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская гравюра]]
* [[Серыя партрэтаў у лаўровым вянку]]
* [[Партрэтная галерэя роду Сапегаў]]
* [[Партрэтная галерэя роду Тышкевічаў]]

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Файл: Svitrigaila 1578 (99260282).jpg|[[Свідрыгайла]]. Гравюра з «Апісання Еўрапейскай Сарматыі» [[Аляксандр Гваньіні|А. Гваньіні]] (1578)
File: Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko.JPG|[[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]]
File: Mikałaj Radzivił Rudy. Мікалай Радзівіл Руды (XVIII).jpg|[[Мікалай Радзівіл Руды]]
File: Franciszka Radziwill (304805).jpg|[[Францішка Уршуля Радзівіл]]
File: Jan Karol Chodkiewicz.PNG|[[Ян Караль Хадкевіч]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Літаратура ==
* ''[[Вольга Дзмітрыеўна Бажэнава|Бажэнава О. Д.]]'' Автопортреты художников в белорусском искусстве XVI—XVIII веков // Музей XXI стагоддзя: актуальныя праблемы дзейнасці. Навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 65-годдзю з дня заснавання нацыянальнага мастацкага музея рэспублікі Беларусь. ― Мінск: Белпрынт, 2008. С.232—238.
* ''Барвенава Г. А.'' [http://www.imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_17.pdf Некропалі арыстакратыі Беларусі: захаванне, адкрыццё для надведвальнікаў, папулярызацыя] // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. Выпуск 17. ― Мн., НАН Беларусі, Права і эканоміка, 2014. С. 269―273
* ''Герасімаў Г.'' Трактоўка вобразоў дзяржаўных дзеячоў часоў Вялікага Княства Літоўскага у беларускім жывапісе другой паловы XX―XXI ст. // Роднае слова, 2014, № 10. С. 85―87
* Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.]; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987―1994.
* Жывапіс Беларусі XII―XVIII стагоддзяў: Фрэска. Абраз. Партрэт: Альбом. Склад. Н. Ф. Высоцкая, Т. А. Карповіч. ― Мн., Беларусь, 1980. С. 315
* ''Каменецкая Е. К.'' Основные направления развития портрета в крупных художественных центрах Польши и Литвы ХV века. Автореферат. ― Л., 1983
* ''Карпенка А. У.'' Партрэты ўладароў і магнатаў ВКЛ (з музеяў Львова і Луцка) // Беларускі гістарычны часопіс. ― 2013, № 6. С. 19―27
* ''[[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Кацар М. С.]]''. Зараджэнне і развіццё партрэтнага жанру ў беларускім жывапісе XIV—XVI стст. // Беларускае мастацтва: Зборнік артыкулаў і матэрыялаў. Ін-т мастацтвазнаўства і фальклору АН БССР. — Мн.: Выд-ва АН БССР, 1962.
* ''Матушакайте М. Й.'' Портрет в Литве XVI―XVIII вв. ― Вильнюс, Мокслас, 1984. С. 167
* ''Нароўская А. М.'' Гістарычны партрэт у мастацкай калекцыі Віленскага музея старажытнасцей // Рэпрэзентацыя і музеефікацыя творчай спадчыны Тышкевічаў у Беларусі і Літве: Пятыя міжнародныя Тышкевіцкія чытанні ― Мінск, Крэцінга, 14-15 мая 2014 г., Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў, 2014. С. 126—133.
* ''Томашева И. Г.'' Портрет в живописи Беларуси эпохи Ренессанса и барокко: вопросы стиля и типологии // Искусство и культура. ― 2016, № 3. С. 44―53
* ''Хадыка А. Ю.'' Непаўторныя рысы. З гісторыі беларускага партрэта. — Мн., Навука і тэхніка, 1992. С. 144
* ''[[Вольга Васілеўна Церашчатава|Церашчатава В. В.]]''. Старажытнабеларускі манументальны жывапіс ХІ―XVIII стст. ― Мн., Навука і тэхніка, 1986. С. 183
 
{{Добры артыкул}}

[[Катэгорыя:Партрэт]]
[[Катэгорыя:Жывапіс Адраджэння]]
[[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Жывапіс Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>ot4bfzwyo15675e5247lpbiiw8oe9f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Няма зносак</title>
    <ns>10</ns>
    <id>525936</id>
    <revision>
      <id>5157217</id>
      <parentid>5059645</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1141" sha1="q5gyql16riw1gij3bimuzq2l608j3cg" xml:space="preserve">{{ambox
| type = style
| image = [[Image:Text document with red question mark.svg|50px|link=Вікіпедыя:зноскі]]
| text = {{{1|У артыкуле або раздзеле}}} ёсць [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|спіс крыніц]] або [[Вікіпедыя:Вонкавыя спасылкі|спасылак]], але крыніцы асобных сцвярджэнняў няясныя, бо не ўжыты [[Вікіпедыя:Зноскі|зноскі]].
| text-small = Сцвярджэнні, не [[Вікіпедыя:Правяраемасць|падмацаваныя крыніцамі]], могуць паставіць пад сумненне і выдаліць. Вы можаце палепшыць артыкул, дадаўшы дакладнейшыя спасылкі на крыніцы.
| date = {{{date|{{{дата|}}}}}}
}}&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы без зносак|{{PAGENAME}}]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}
[[Катэгорыя:шаблоны:Папярэджанні]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q5gyql16riw1gij3bimuzq2l608j3cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браніслаў Сільвестравіч Смольскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>532055</id>
    <revision>
      <id>5157044</id>
      <parentid>5130259</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6712" sha1="j30d0624gev10n9dq4ksi0a1ktjnth3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Смольскі}}
{{навуковец}}

'''Браніслаў Сільвестравіч Смо́льскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ВДП}}) — беларускі [[музыказнавец]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1979). [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1969), дысертацыя «Гісторыя беларускага музычнага тэатра ад народных вытокаў да адкрыцця Дзяржаўнага тэатра оперы і балета».

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 19 сакавіка 1909 года ў Мінску. Сям’я Сільвестра Смольскага была музычнай: дочкі ігралі на [[фартэпіяна]], маці з бацькам спявалі, Браніслаў уключаўся ў іх дуэт. Марай Браніслава з дзяцінства было навучыцца граць на [[Скрыпка|скрыпцы]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glinka-college.by/college/history/100-%d0%bb%d0%b8%d1%86/|title=100 ЛИЦ СЛАВНОЙ ИСТОРИИ|website=Минский государственный музыкальный колледж имени М.И.Глинки|date=2025-03-03|access-date=2026-04-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

У 1924 годзе паступіў у [[Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр]] (БДМТ), які толькі адкрыўся, у клас прафесара [[Аркадзь Львовіч Бяссмертны|Аркадзя Бяссмертнага]] (скрыпка). Вядомы музыказнаўца [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін|Юльян Дрэйзін]] параіў Браніславу Смольскаму заняцца тэарэтычнымі дысцыплінамі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glinka-college.by/college/history/100-%d0%bb%d0%b8%d1%86/|title=100 ЛИЦ СЛАВНОЙ ИСТОРИИ|website=Минский государственный музыкальный колледж имени М.И.Глинки|date=2025-03-03|access-date=2026-04-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Паралельна, у 1928—1929 гадах, Браніслаў Смольскі працаваў музычным рэдактарам [[Беларускі радыёцэнтр|Беларускага радыёцэнтра]].

Скончыў у 1936 годзе гістарычнае аддзяленне [[Маскоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]], у 1960 годзе тэатразнаўчы факультэт [[ГІТІС]]а. Выкладчык [[Беларуская кансерваторыя|Беларускай кансерваторыі]] (1936—1941, 1944—1950), [[Ташкенцкая кансерваторыя|Ташкенцкай кансерваторыі]] і музычнай школы-дзесяцігодкі пры Ташкенцкай кансерваторыі (1941—1943), [[спецыяльная музычная школа пры Беларускай кансерваторыі|спецыяльнай музычнай школы пры Беларускай кансерваторыі]] (1947—1960). У 1943—1944 гадах начальнік аддзела навучальных устаноў Упраўлення па справах мастацтваў пры [[СНК БССР]]. У 1951—1952 гадах загадчык музычнай рэдакцыі [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]]. У 1953—1955 гадах загадчык музычным аддзелам Упраўлення па справах мастацтваў [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1955 года навуковы супрацоўнік, з 1965 года старэйшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]].

Памёр 30 сакавіка 2025 года&lt;ref name=&quot;НББ&quot;&gt;{{bis.nlb.by|129082|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}}&lt;/ref&gt;

== Сям’я ==
Сыны — [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый]] (1937—2017) і [[Аляксандр Браніслававіч Смольскі|Аляксандр]] (1952—2024), абодва беларускія кампазітары.

== Навуковая дзейнасць ==
Аўтар артыкулаў, прысвечаных пытанням развіцця [[Беларуская музыка|беларускай музычнай культуры]], тэатральных рэцэнзій, у т.л. (у калектыве аўтараў) раздзелы «Музычная культура Беларускай ССР» (у кнізе: Гісторыя музыкі народаў СССР. Т. 1-5); «Беларускі дзяржаўны ордэна Леніна Вялікі тэатр оперы і балета» (у кнізе: Мастацтва савецкай Беларусі. — Мінск, 1955), «Вытокі і першапачатковыя формы беларускага музычнага тэатра» (у кнізе: Беларускае мастацтва. — Мінск, 1960). Аўтар шэрагу творчых партрэтаў беларускіх оперных [[спявак]]оў{{sfn|Беларусь|1995}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч|[[Тамара Аляксандраўна Дубкова|Дубкова Т. А.]]|61}}
* Смольский, Бронислав Сильвестрович // Большая биографическая энциклопедия. — 2009.{{ref-ru}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Смо́льскі Браніслаў Сільвестравіч|676—677|Дубкова Т. А.}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|129082|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}}
[[Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства]]
[[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]]</text>
      <sha1>j30d0624gev10n9dq4ksi0a1ktjnth3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каянды (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545417</id>
    <revision>
      <id>5156923</id>
      <parentid>5156371</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="3n329qi2o59fxgdbiiexmv37vd5now7" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Каянды}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Каянды
 |казахская назва         = Қоянды
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 16 |lat_sec = 46.23  |lon_deg = 71 |lon_min = 39 |lon_sec = 39.83
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Акмолінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Цалінаградскі раён
 |раён у табліцы         = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Каяндзінская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Каяндзінская сельская акруга{{!}}Каяндзінская
 |унутраны падзел          = 
 |кіраўнік                 = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне         = 
 |ранейшыя імёны           =
* Багаяўленск (да 1935) 
 |статус з                 = 
 |плошча                   = 
 |від вышыні               = 
 |вышыня цэнтра НП         = 
  |насельніцтва            = {{рост}} 12647
  |год перапісу            = 2021
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад       = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 116645100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}

'''Каянды''' ({{lang-kz|Қоянды}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каяндзінскай сельскай акругі заснаваны ў 2007 годзе. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116645100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 319 чалавек (172 мужчыны і 147 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2954 чалавекі (1537 мужчын і 1417 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Цалінаградскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]]</text>
      <sha1>3n329qi2o59fxgdbiiexmv37vd5now7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская дэмакратычная апазіцыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546032</id>
    <revision>
      <id>5156841</id>
      <parentid>5118640</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:31:30Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59682" sha1="axk5bi5uqyw2d72iuhhsidovsrcf6y3" xml:space="preserve">{{Нейтральнасць}}
{{Абнавіць}}
[[Файл:Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg|thumb|[[Бела-чырвона-белы сцяг|Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь]] у 1991—1995 гадах, якім карыстаецца большасць беларускіх апазіцыйных арганізацый.]]
'''Беларуская дэмакратычная апазіцыя''' — сукупнасць розных [[палітычная партыя|палітычных партый]], [[рух (сацыялогія)|рухаў]] і іншыя аб’яднанняў грамадзян, якія выступаюць супраць [[аўтарытарызм|аўтарытарнага]] кіравання [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], за аднаўленне [[Дэмакратыя|дэмакратыі]] ў краіне, адраджэнне [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларуская культура|культуры]]. У 2020 годзе была адзначана [[Прэмія імя Сахарава|Прэміяй імя Сахарава]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/en/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092|title=The democratic opposition in Belarus - 2020, Belarus|publisher=[[Еўрапейскі парламент]]|access-date=2020-10-25}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя апазіцыі ==
=== Прыход Аляксандра Лукашэнкі да ўлады ===
{{Гл. таксама|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)}}
У 1990 годзе [[Аляксандр Лукашэнка]] выбраны народным дэпутатам ВС БССР 12-га склікання; быў членам канстытуцыйнай камісіі&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time88/lav88513.htm Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 20 июля 1990 г. № 166-XII «Об избрании Конституционной комиссии»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180327213508/http://old.bankzakonov.com/d2008/time88/lav88513.htm |date=27 сакавіка 2018 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Стварыў фракцыю «Камуністы за дэмакратыю», якая выступала за захаванне [[СССР]] у дэмакратычнай форме. Праз папулісцкую рыторыку атрымаў рэпутацыю апантанага змагара за справядлівасць, у 1993 годзе Лукашэнка выбраны старшынёй часовай камісіі Вярхоўнага Савета па барацьбе з [[карупцыя]]й, створанай для вывучэння дзейнасці камерцыйных структур пры ўладзе. На гэтай пасадзе Лукашэнка абвінаваціў у карупцыі шэраг членаў кабінета [[В. Кебіч|Вячаслава Кебіча]], а самога Кебіча называў галавой «прамаскоўскай мафіі». 1 красавіка 1994 года «камісія Лукашэнкі» ліквідавана як «выканаўшая задачу па расследаванні».

У пачатку 1994 года была прынята новая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]]. Паводле яе ў ліпені 1994 года адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкія выбары]], на якія выставілі свае кандыдатуры шэсць палітыкаў. Аляксандр Лукашэнка ўдзельнічаў у выбарах як незалежны кандыдат, базуючыся на [[Папулізм|папулісцкай]] праграме ў духу лозунгаў барацьбы з [[карупцыя]]й, павышэння заробкаў і інтэграцыі з [[Расія]]й. Скандальным эпізодам перадвыбарчай кампаніі Лукашэнкі быў замах на яго жыццё, якія нібыта быў здзейснены каля [[Лёзна]].

Сярод іншых кандыдатаў былі [[Станіслаў Шушкевіч (малодшы)|Станіслаў Шушкевіч]], [[Зянон Пазняк]] і прэм’ер-міністр Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]], які лічыўся фаварытам. У першым туры Лукашэнка атрымаў 44,82 % галасоў. За Кебіча прагаласавалі 17,33 % выбаршчыкаў, 12,8 % прагаласавалі за Пазняка, а 10 % прагаласавалі за Шушкевіча. Лукашэнка быў падтрыманы шэрагам палітыкаў з дэмакратычнага стану, у тым ліку [[Анатоль Лябедзька|Анатолем Лябедзькам]] і [[Віктар Ганчар|Віктарам Ганчаром]], якія бачылі ў ім супрацьвагу постсавецкай наменклатуры ў асобе Кебіча і будучы інструмент правядзення рэформ. Другі тур адбыўся [[10 ліпеня]], на ім А. Лукашэнка канчаткова перамог, атрымаўшы 80,1 % галасоў.

=== Супрацьстаянне Прэзідэнта з Вярхоўным Саветам ===
{{Гл. таксама|Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі (1995)}}

[[14 мая]] [[1995]] года адначасова прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|выбары]] ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання прайшлі і [[Рэферэндум у Беларусі 1995 года|рэспубліканскі рэферэндум]]&lt;ref name=&quot;kampanija&quot;&gt;[http://www.naviny.by/rubrics/elections/1995/05/14/ic_articles_623_169944/ КАМПАНИЯ ПРОШЛА ПОД ЗНАКОМ КОНФРОНТАЦИИ ВЕТВЕЙ ВЛАСТИ] // [[naviny.by]]. Белорусские новости, 14 мая 1995 г.&lt;/ref&gt;. Закон надаваў палітычным партыям, калі яны мелі першасныя арганізацыі ў адпаведных акругах, права вылучаць кандыдатаў. Праз нізкую яўку выбаршчыкаў за два туры выбрана толькі 119 дэпутатаў, калі для фарміравання Вярхоўнага Савета трэба не менш за 174 дэпутаты (не менш за дзве траціны ад поўнага складу ў 260 чалавек)&lt;ref name=&quot;kampanija&quot; /&gt;. Разам з тым з-за адсутнасці [[кворум]]у не атрымалася працягнуць дзейнасць папярэдняга складу дэпутацкага корпуса. Назіральнікі канстатавалі ў гэты перыяд абвастрэнне барацьбы паміж прэзідэнцкай і заканадаўчай галінамі ўлады&lt;ref name=&quot;kampanija&quot; /&gt;. Суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь]] [[Міхаіл Іванавіч Пастухоў|Міхаіл Пастухоў]] адзначае, што выбары былі фактычна сарваныя выканаўчай уладай, і тлумачыць такую пазіцыю тым, што Аляксандр Лукашэнка не хацеў выбрання моцнага органа прадстаўнічай улады, які мог бы кантраляваць законнасць яго дзеянняў і рашэнняў і пры наяўнасці падстаў пачаць працэдуру [[імпічмент]]у&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot;&gt;М. И. Пастухов. Какой парламент в Беларуси «правильный»? // Журнал «ПРАВО И ПОЛИТИКА» № 5, 2001 [http://library.by/portalus/modules/internationallaw/print.php?subaction=showfull&amp;id=1095952732&amp;archive=1254124015&amp;start_from=&amp;ucat=10&amp;]&lt;/ref&gt;. Пасля выбараў выканаўчая ўлада адкрыта перашкаджала працы Вярхоўнага Савета 12 склікання, які паводле закону захоўваў свае паўнамоцтвы: Вярхоўны Савет пазбавілі службовых аўтамабіляў, дэпутатам, якія працавалі на прафесійнай аснове, перасталі выплочваць [[заробак|заробкі]] і пазбавілі матэрыяльна-тэхнічных умоў дзейнасці&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;. Па рашэнні Канстытуцыйнага суда [[29 лістапада]] [[1995]] года былі праведзены паўторныя выбары ў акругах, дзе яны не адбыліся&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;, другі тур адбыўся [[10 снежня]]. У выніку паўторных выбараў колькасць выбраных дэпутатаў дасягнула 198 чалавек, чаго было дастаткова для правамоцнасці новага складу Вярхоўнага Савета&lt;ref name=&quot;kampanija&quot; /&gt;.

У парламент новага складу не атрымалася патрапіць ніводнаму прадстаўніку [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], які меў моцную апазіцыйную фракцыю ў Вярхоўным Савеце 12-га склікання&lt;ref name=&quot;kampanija&quot; /&gt;. Пры выбары [[Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Старшыні Вярхоўнага Савета]] акрэсліліся разыходжанні паміж Вярхоўным Саветам і прэзідэнтам Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], які прапаноўваў прызначыць Старшынёй Вярхоўнага Савета былога прэм’ер-міністра [[Вячаслаў Кебіч|Вячаслава Кебіча]], хоць вага апазіцыі ў складзе Вярхоўнага Савета 13-га склікання была меншай, чым у папярэднім складзе&lt;ref name=&quot;jekadumava&quot;&gt;Ірына ЕКАДУМАВА, [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/systema/systema_02_jekadumava.htm Палітычная сістэма Беларусі з 1996 па 2000 год. Працэс раздваення органаў улады ў выніку канстытуцыйнага крызісу лістапада 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070702012547/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/systema/systema_02_jekadumava.htm |date=2 ліпеня 2007 }}&lt;/ref&gt;. Паколькі пад уплывам «прэзідэнцкай вертыкалі» ў складзе Вярхоўнага Савета 13 склікання аказалася шмат прадстаўнікоў структур кіравання, кіраўнікоў [[калгас]]аў і саўгасаў і мала прафесійных палітыкаў і юрыстаў, новы парламент стаў праводзіць палітыку падтрымання рашэнняў Аляксандра Лукашэнкі&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;. Без тлумачэння прычын з Канстытуцыйнага суда былі адкліканы ўсе прапановы, якія паступілі ад папярэдняга старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Грыб|Мечыслава Грыба]] наконт канстытуцыйнасці ўказаў прэзідэнта&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;.

Аднак дэмакратычна настроеныя дэпутаты аб’ядналіся ў адзіную фракцыю і пачалі аказваць заўважны ўплыў на рашэнні парламенту. Яны патрабавалі справаздачы прэзідэнта і ўраду пра выкарыстанне бюджэтных і пазабюджэтных сродкаў, узнімалі пытанні да міністраў, выступалі за строгае выкананне Канстытуцыі і законаў&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;.

Улетку [[1996]] года Аляксандр Лукашэнка выступіў з ініцыятывай правядзення рэспубліканскага рэферэндуму і прыняцця новай рэдакцыі Канстытуцыі, дзе ўсе ўладныя паўнамоцтвы пераходзілі да прэзідэнта. Пад ціскам выканаўчай улады Вярхоўны Савет [[6 верасня]] 1996 года прызначыў рэспубліканскі рэферэндум па чатырох пытаннях, аднак гэта рашэнне парламенту па прапанове спікера [[Сямён Шарэцкі|Сямёна Шарэцкага]] было разгледжана Канстытуцыйным судом на прадмет адпаведнасці Канстытуцыі. У выніку суд [[4 лістапада]] 1996 года вынес рашэнне, што на абавязковы рэферэндум не можа выносіцца пытанне пра ўнясенне змен і дапаўненняў у Канстытуцыю&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;. У выніку рашэння Канстытуцыйнага суда Вярхоўны Савет змяніў сваю пастанову і прызнаў, што на абавязковы рэферэндум выносяцца толькі пытанні пра перанос [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь]] і пра выбарнасць кіраўнікоў мясцовых органаў улады&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;. Не згаджаючыся з рашэннем Канстытуцыйнага суда і Вярхоўнага Савета, Аляксандр Лукашэнка выдаў два ўказы, дзе насуперак Канстытуцыі і Закону «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб зменах і дапаўненнях Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, а таксама пра несапраўднасць рашэння Канстытуцыйнага суда&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;.

73 дэпутаты Вярхоўнага Савета звярнуліся 19 лістапада 1996 года ў Канстытуцыйны суд з прапановай пра адхіленне Аляксандра Лукашэнкі ад пасады ў сувязі з шматлікімі выпадкамі парушэння ім Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;, якіх налічвалася 18 актаў&lt;ref name=&quot;vaskievic&quot;&gt;Аляксандр ВАШКЕВІЧ, [[Міхаіл Іванавіч Пастухоў|Міхаіл ПАСТУХОЎ]], [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/systema/systema_02_vaszkievicz.htm Палітычная сістэма Беларусі з 1996 па 2000 год. Канстытуцыйны суд і канстытуцыйны крызіс 1996 г.]&lt;/ref&gt;. У той жа дзень Канстытуцыйны суд распачаў справу «Аб парушэнні Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь А. Лукашэнкам Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь»&lt;ref name=&quot;vaskievic&quot; /&gt;, якую ён павінен быў разглядаць 22 лістапада.

==== Умяшанне Расіі ====
[[21 лістапада]] ў [[Мінск]] прыехалі [[прэм'ер-міністр Расіі]] [[Віктар Чарнамырдзін]] і яго намеснік [[Валерый Сяроў]], старшыня [[Дзяржаўная Дума Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думы Расіі]] [[Генадзь Селязнёў]] і старшыня Савета Федэрацыі Расіі [[Ягор Строеў]]&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/2226529.html «Ноч здрадніцтва» 14 гадоў таму] // [[Радыё Свабода]], 22 лістапада 2010 г.&lt;/ref&gt;. У ноч з 21 на 22 лістапада яны правялі перамовы з кіраўніцтвам Беларусі, у выніку чаго было падпісана «Пагадненне аб грамадска-палітычнай сітуацыі і канстытуцыйнай рэформе ў Рэспубліцы Беларусь». Пагадненне падпісалі прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка, які абавязаўся скасаваць свае ўказы пра абавязковы рэферэндум у пытаннях змены і дапаўненняў Канстытуцыі; Старшыня Вярхоўнага Савета Сямён Шарэцкі, які мусіў забяспечыць адкліканне з Канстытуцыйнага суда звароту дэпутатаў; а таксама Старшыня Канстытуцыйнага суда [[Валерый Ціхіня]], які абавязваўся спыніць справу аб парушэнні прэзідэнтам Лукашэнкам Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь&lt;ref name=&quot;vaskievic&quot; /&gt;. Умяшанне [[Расія|Расіі]] ва ўнутраныя справы Беларусі не дазволіла дэпутатам ВС арганізаваць імпічмент Лукашэнку.

Падпісанне пагаднення не дазволіла Канстытуцыйнаму суду пачаць 22 лістапада 1996 года разгляд справы, выніковае пасяджэнне суду было прызначана на [[26 лістапада]]. Разам з тым раніцай 26 лістапада былі абвешчаны вынікі [[Рэферэндум у Беларусі 1996 года|рэспубліканскага рэферэндума]], які пазбаўляў Вярхоўны Савет сваіх паўнамоцтваў, а Канстытуцыйны суд у новых умовах спыніў справу аб парушэнні Канстытуцыі Аляксандрам Лукашэнкам&lt;ref name=&quot;vaskievic&quot; /&gt; пасля прыняцця пастановы [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палатай прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] пра адкліканне звароту дэпутатаў Вярхоўнага Савета з Канстытуцыйнага суда&lt;ref name=&quot;jekadumava&quot; /&gt;.

==== Разгон Вярхоўнага Савета ====
[[26 лістапада]] 1996 года пасля абвяшчэння вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі 1996 года|рэспубліканскага рэферэндума]] група дэпутатаў Вярхоўнага Савета, лаяльных да палітыкі кіраўніка дзяржавы, пад кіраўніцтвам намесніка Старшыні Вярхоўнага Савета [[Ю. Малумаў|Ю. Малумава]] прыняла закон «Аб спыненні паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь трынаццатага склікання». Суддзя Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь адзначае, што для прыняцця рашэння пра датэрміновае спыненне паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета патрабуецца прынамсі дзве траціны галасоў ад ліку выбраных дэпутатаў, гэта значыць не менш за 134 галасы «за»&lt;ref name=&quot;pastuchou&quot; /&gt;. Нягледзячы на тое, [[27 лістапада]] была сфарміравана [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], пасля чаго Аляксандр Лукашэнка падпісаў Закон «Аб спыненні паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13 склікання»&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;[http://pravo.by/webnpa/text.asp?RN=V19600821 ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 27 ноября 1996 г. № 821-XIII «О прекращении полномочий Верховного Совета Республики Беларусь тринадцатого созыва»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Ляяльныя да прэзідэнта дэпутаты Вярхоўнага Савета 13-га склікання былі запрошаны ў [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыю Прэзідэнта]], дзе 62 з 84 дэпутатаў у дзень абвяшчэння вынікаў рэферэндуму напісалі заяву з просьбай аб залічэнні ў Палату Прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу&lt;ref name=&quot;jekadumava&quot; /&gt;.

50 дэпутатаў Вярхоўнага Савета 13-га склікання праігнаравалі прапанову напісаць заяву аб уключэнні іх у склад [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу]], каля 70 дэпутатаў працягвалі пасяджэнне Вярхоўнага Савета адначасова са стварэннем новага парламенту. Ад імя прэзідыума Вярхоўнага Савета дэпутатамі была прынятая заява аб непрызнанні вынікаў рэферэндуму 1996 года. На наступны дзень, 28 лістапада, калі дэпутатамі былі прызначаны эканамічныя слуханні з удзелам буйнейшых партый, будынак Вярхоўнага Савета быў зачынены «на рамонт», і сход дэпутатаў Вярхоўнага Савета 13-га склікання канчаткова згубіў прыкметы парламенцкай сесіі&lt;ref name=&quot;jekadumava&quot; /&gt;.

=== 1996—1999 ===

Вярхоўны Савет страціў магчымасць выконваць заканадаўчыя і прадстаўнічыя функцыі, але быў прызнаны міжнароднай супольнасцю&lt;ref name=&quot;jekadumava&quot; /&gt;. З лютага [[1997]] года дэпутаты Вярхоўнага Савета працягвалі сваю дзейнасць у якасці палітычных экспертаў і пачалі пераважна называць свае пасяджэнні «дэпутацкімі сходамі» замест былой назвы — «дэпутацкія сесіі». У гэты час максімальная колькасць дэпутатаў Вярхоўнага Савета была не большай за 50 чалавек&lt;ref name=&quot;jekadumava&quot; /&gt;.

Разам з тым, Вярхоўным Саветам была створана Камісія па прававой ацэнцы дзеянняў прэзідэнта, старшынёй якой выбраны [[Віктар Ганчар]]. [[14 кастрычніка]] 1997 года дэпутатамі была падтрымана справаздача камісіі і падпісаная заява аб немагчымасці выканання Аляксандрам Лукашэнкам прэзідэнцкіх паўнамоцтваў. Пастанова была прызначана стаць першым крокам ва ўзнаўленні працэдуры імпічменту прэзідэнта, таму наданне дэпутацкім сходам статусу паўнамоцтваў пасяджэнняў Вярхоўнага Савета мела прынцыповае значэнне. Група дэпутатаў на чале з [[Віктар Ганчар|Віктарам Ганчаром]] распрацавала пакет матэрыялаў для падрыхтоўкі і правядзення паўнамоцных пасяджэнняў Вярхоўнага Савета, сярод дэпутатаў пачаўся другі збор подпісаў за імпічмент, але пастанова аб пазбаўленні дэпутацкіх мандатаў членаў Палаты прадстаўнікоў была заблакавана камуністамі, аграрамі і часткай сацыял-дэмакратаў, у выніку чаго Вярхоўны Савет не змог прызнаць за сабой права збіраць парламенцкія сесіі&lt;ref name=&quot;jekadumava&quot; /&gt;.

[[Файл:ЗНАК ХАРТЫЯ 97.svg|міні|злева|Лагатып «Хартыі’97»]]
[[10 лістапада]] [[1997]] створана грамадзянская ініцыятыва «[[Хартыя’97]]», якая накіравана на праваабарончую дзейнасць і аб’яднанне палітычных сіл, апазіцыйных да палітыкі Аляксандра Лукашэнкі. Хартыя, складзеная па аналогіі з [[Хартыя 77|Хартыяй’77]], дэкларацыяй, што абвясціла прынцыпы пераадолення таталітарызму і аднаўлення дэмакратыі ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], канстатавала парушэнні [[правы чалавека ў Беларусі|правоў чалавека ў Беларусі]], разбурэнне [[Беларуская культура|нацыянальнай культуры]]. Першымі Хартыю падпісалі 104 вядомыя ў краіне палітыкі, грамадскія і культурныя дзеячы, журналісты. З найбольш значных дзяржаўных дзеячаў сярод іх былі другі [[міністр унутраных спраў Беларусі|міністр унутраных спраў]] [[Юрый Захаранка]] (1994—1995), [[міністр абароны Беларусі|міністр абароны]] [[Павел Паўлавіч Казлоўскі|Павел Казлоўскі]] (1992—1994), старшыня [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]] [[Станіслаў Багданкевіч]] (1991—1995) і старшыня ўрада [[Міхаіл Чыгір]] (1994—1996), міністр знешніх эканамічных сувязяў [[Міхаіл Марыніч]] (1994—1998), усе 3 [[Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|старшыні Вярхоўнага Савета]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] (1991—1994), [[Мечыслаў Грыб]] (1994—1996) і [[Сямён Шарэцкі]] (1996). Пазней дакумент падпісалі больш за 100 000 грамадзян Беларусі&lt;ref name=&quot;bsdp&quot;&gt;{{Cite web |url=http://bsdp.org/?q=be/node/4255 |title=Віншуем Хартыю’97 з юбілеем! |access-date=20 студзеня 2018 |archive-date=11 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811184547/http://bsdp.org/?q=be/node/4255 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Прэзідэнцкія выбары 1999 года ===
{{асноўны|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)}}
У [[1999]] годзе Вярхоўны Савет прызначыў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 1999 года|выбары прэзідэнта Беларусі]], паколькі паўнамоцтвы Лукашэнкі скончыліся ў гэтым годзе па Канстытуцыі 1994 года&lt;ref&gt;[http://archive.svaboda.org/vybary.html Прэзідэнцкія выбары 1999] // Радыё «Свабода»&lt;/ref&gt;. У склад зацверджанай Вярхоўным Саветам Цэнтральнай выбарчай камісіі на чале з [[Віктар Ганчар|Віктарам Ганчаром]] увайшлі прадстаўнікі [[БНФ]], [[АГП]], [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада|Беларускай сацыял-дэмакратычнай грамады]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], а таксама [[прафесійны саюз|прафесійных саюзаў]]. Цэнтрвыбаркам быў вымушаны працаваць у паўпадполлі, не маючы сталага памяшкання. Афіцыйныя структуры не рызыкавалі мець адносіны з ЦВК, бо гэта магло пагражаць прынамсі звальненнем з працы, а ў горшым выпадку прыцягненнем да крымінальнай адказнасці&lt;ref&gt;[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/systema/systema_02_lachovicz02.htm Андрэй Ляховіч. Раздзел 2. Палітычная сістэма Беларусі з 1996 па 2000 год — Альтэрнатыўныя прэзідэнцкія выбары мая 1999 года: ініцыятары, ход правядзення, палітычныя наступствы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305190749/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/palityka/systema/systema_02_lachovicz02.htm |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Галасаванне прыйшлося праводзіць па кватэрах. [[19 мая]] [[1999]] года вынікі выбараў былі падведзены, але не апублікаваныя з-за цяжкасцей з арганізацыяй выбараў.

[[21 жніўня]] [[1999]] года дэпутаты Вярхоўнага Савета, верныя Канстытуцыі 1994 года, прызначылі Сямёна Шарэцкага выконваючым абавязкі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/politics/406212.html Политики 1994-го. Где они сегодня?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160927074320/http://news.tut.by/politics/406212.html |date=27 верасня 2016 }} // [[TUT.BY]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nv-online.info/by/146/printed/26614/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%A8%D0%90%D0%A0%D0%95%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99-%C2%AB%D0%AF-%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8E-%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F%C2%BB.htm Семен ШАРЕЦКИЙ: «Я не горю желанием вернуться…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402105045/http://www.nv-online.info/by/146/printed/26614/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD-%D0%A8%D0%90%D0%A0%D0%95%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99-%C2%AB%D0%AF-%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8E-%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F%C2%BB.htm |date=2 красавіка 2015 }} // ЭМИГРАНТЫ, [[Народная Воля]]&lt;/ref&gt;.

Па сутнасці, спроба правесці выбары стала палітычнай акцыяй, якая паказала, што існуе неабходнасць ператварэнняў грамадства на падставе [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь#1994|Канстытуцыі 1994 года]]. Адбылася актывізацыя беларускага грамадства і якасныя змены ў дэмакратычнай апазіцыі.

=== 1999—2000 ===
Увосень [[1999]] года крызіс, які ўзнік пасля выказванняў [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] на адрас старшыні [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] [[Віктар Ганчар|Віктара Ганчара]], скончыўся расколам БНФ на дзве структуры: [[Партыя БНФ|партыю БНФ]] пад кіраўніцтвам [[Вінцук Вячорка|В. Вячоркі]] і [[Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя — БНФ|Кансерватыўна-хрысціянскую партыю БНФ]] З. Пазняка. Дзейнасць самога [[Вярхоўны Савет 13-га склікання|Вярхоўнага Савета]] была дэзарганізавана ад’ездам яго старшыні [[Сямён Шарэцкі|Сямёна Шарэцкага]] ў Літву. Выконваць абавязкі старшыні ўзяўся Віктар Ганчар, але яго знікненне ў верасні 1999 фактычна паклала канец дзейнасці Вярхоўнага Савета.

=== Прэзідэнцкія выбары 2001 года ===
{{асноўны|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)}}
Прэзідэнцкія выбары адбыліся [[9 верасня]] [[2001]] года. Аб’яднаная апазіцыя выставіла супраць А. Лукашэнкі адзінага кандыдата, прафсаюзнага дзеяча [[Уладзімір Ганчарык|Уладзіміра Ганчарыка]]. Перамога А. Лукашэнкі была абвешчана ўжо пасля першага туру. [[Арганізацыя па бяспецы і супрацы ў Еўропе]] не прызнала легітымнасць выбараў з-за пераследу апазіцыі, байкоту апазіцыйнага кандыдата ў сродках масавай інфармацыі і фальсіфікацыяў вынікаў галасавання. Толькі [[Расія]] і некалькі аўтарытарных дзяржаў [[СНД]] прызналі легітымнасць выбараў.

=== Парламенцкія выбары і рэферэндум 2004 года ===
{{асноўны|Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|}}
[[17 кастрычніка]] [[2004]] года адбыліся парламенцкія выбары, па выніках якіх у склад Палаты прадстаўнікоў не ўвайшоў ніводны прадстаўнік апазіцыі. Разам з выбарамі прайшоў рэферэндум, ініцыяваны Лукашэнкам, зняў канстытуцыйнае абмежаванне прэзідэнцтва двума тэрмінамі. [[Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя — БНФ]] арганізавала [[байкот]] выбараў і рэферэндума&lt;ref&gt;{{cite web | author = [[Зянон Пазняк]]| date = 23 ліпеня 2003| url = http://www.bielarus.net/archives/2003/07/23/60| title = Беларуская палітыка — лета 2003| publisher = Беларуская Салідарнасць| access-date = 29 сакавіка 2011 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2004—2006 ===
Абласныя арганізацыі шэрагу апазіцыйных [[Палітычная партыя|партый]] пазбавілі ўліку і зачынілі па прычыне неадпаведнасці патрабаванню аб пераўліку пад юрыдычным адрасам&lt;ref name=&quot;Старонка 6&quot;&gt;[http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE Выніковая справаздача Місіі БДІПЧ АБСЕ па назіранні за прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі 19 сакавіка 2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305200023/http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE |date=5 сакавіка 2016 }} Старонка 6 // Сайт АБСЕ. 7 чэрвеня 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Альгерд Невяроўскі]]. [http://www.svaboda.org/m/a/784743.html Партыя працы ліквідаваная рашэннем Вярхоўнага суда Беларусі]{{Недаступная спасылка}} // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]]. [[3 жніўня]] [[2004]].&lt;/ref&gt;. Таксама абмяжоўвалася дзейнасць [[няўрадавае аб'яднанне|няўрадавых аб’яднанняў]]. У 2005 годзе пазбавілі ўліку 68 НУА. З 1284 заявак таго ж года на ўтварэнне новых НУА [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]] задаволіла толькі 61 (''5 %'')&lt;ref name=&quot;Старонка 6&quot;/&gt;.

У лістападзе [[2004]] года ў [[Літва|Літве]] прадстаўнікамі [[Еўрапейская кааліцыя|Еўрапейскай кааліцыі]] і [[Народная кааліцыя «5+»|Народнай кааліцыі «5+»]] было падпісана пагадненне аб утварэнні [[Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі|Аб’яднаных дэмакратычных сіл Беларусі]] (АДС).

=== Прэзідэнцкія выбары 2006 года ===
{{асноўны|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)}}
[[Выява:Alexander Milinkevich 03.JPG|thumb|злева|Аляксандр Мілінкевіч]]

На выбарах 2006 года ад кандыдатамі ў прэзідэнты Беларусі ад апазіцыі сталі [[Аляксандр Казулін]], старшыня [[Сацыял-дэмакратычная партыя «Грамада»|Сацыял-дэмакратычнай партыі «Грамада»]], і [[Аляксандр Мілінкевіч]], вылучэнец ад апазіцыйнага [[Кангрэс дэмакратычных сіл|Кангрэса дэмакратычных сіл]]. У час перадвыбарчай кампаніі чыноўнікі агітавалі за Лукашэнку і абмяжоўвалі агітацыю за апазіцыйных кандыдатаў — Казуліна і Мілінкевіча&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE Выніковая справаздача Місіі БДІПЧ АБСЕ па назіранні за прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі 19 сакавіка 2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305200023/http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE |date=5 сакавіка 2016 }} Старонкі 14—15 // [[Арганізацыя па бяспецы і супрацы ў Еўропе]]. [[7 чэрвеня]] 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.spring96.org/be/news/3825/ Крымінальны пераслед грамадзян Беларусі па палітычных матывах падчас прэзідэнцкай выбарчай кампаніі 2006 г.] // [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]. [[13 сакавіка]] 2006.&lt;/ref&gt;. Ужываліся пагрозы звальнення і арышты членаў іх ініцыятыўных груп. Таксама ажыццяўлялася запалохванне [[журналіст]]аў няўрадавых [[газета]]ў&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE Выніковая справаздача Місіі БДІПЧ АБСЕ па назіранні за прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі 19 сакавіка 2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305200023/http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE |date=5 сакавіка 2016 }} Старонка 15 // Сайт АБСЕ. 7 чэрвеня 2006.&lt;/ref&gt;. Мясцовыя органы ўлады канфіскоўвалі апазіцыйныя ўлёткі і штрафавалі за іх распаўсюджанне, а таксама заміналі сходам апазіцыі. Да [[18 сакавіка]] 8 з 30 давераных асоб Аляксандра Мілінкевіча знаходзіліся пад вартаю або ў зняволенні, у тым ліку старшыня [[Партыя БНФ|Партыі Беларускага народнага фронту]] [[Вінцук Вячорка]] і старшыня [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Анатоль Лябедзька]]. Такія ж захады ўжылі да 80 удзельнікаў перадвыбарнае кампаніі Казуліна. Апазіцыйных агітавальнікаў, да таго ж, прыгняталі частымі спыненнямі для абшуквання&lt;ref name=&quot;Старонка 17&quot;/&gt;.

[[2 сакавіка]] пры спробе рэгістрацыі на зладжаны [[урад|ўрадам]]&lt;ref name=&quot;Старонка 17&quot;&gt;[http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE Выніковая справаздача Місіі БДІПЧ АБСЕ па назіранні за прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі 19 сакавіка 2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305200023/http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE |date=5 сакавіка 2016 }} Старонка 17 // [[Арганізацыя па бяспецы і супрацы ў Еўропе]]. [[7 чэрвеня]] 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zviazda.by/second.html?r=11&amp;p=8&amp;archiv=17012006 Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 21] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817085436/http://www.zviazda.by/second.html?r=11&amp;p=8&amp;archiv=17012006 |date=17 жніўня 2011 }} // [[Звязда]]. № 10 (25599), [[17 студзеня]] [[2006]] г.&lt;/ref&gt; [[Усебеларускі народны сход#Трэці Усебеларускі сход|3-ці Усебеларускі народны сход]] гвалтоўна затрымалі Казуліна. Прысутных журналістаў таксама збілі. Да таго ж, стралялі па аўтамабілі члена перадвыбарнага штаба Казуліна Юрыя Радзівіла. Падчас затрымання Казуліна звінавацілі ў двух правапарушэннях, што падпадалі пад Крымінальны кодэкс.

На прэс-нарадзе [[16 сакавіка]] старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэту дзяржаўнае бяспекі]], [[Генеральныя пракуроры Рэспублікі Беларусь|генеральны пракурор]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр унутраных спраў]] заявілі, што апазіцыя рыхтуе сілавы захоп улады ў дзень выбараў, а ўдзельнікі пратэстаў у той дзень будуць лічыцца [[тэрарызм|тэрарыстамі]] паводле артыкула 289 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу]]. Лукашэнка ў тэлезвароце [[17 сакавіка]] пагражаў прыхільнікам апазіцыі пераследам. Яго перадвыбарчы штаб таксама пагражаў дабрабыту выбаршчыкаў, што бралі ўдзел у недазволеных агітацыйных сходах апазіцыі&lt;ref name=&quot;Старонка 17&quot;/&gt;.

==== Джынсавая рэвалюцыя ====
{{асноўны|Джынсавая рэвалюцыя}}

[[Файл:Belarus-Minsk-Opposition Protests 2006.03.19.jpg|thumb|злева|19 сакавіка]]
[[Файл:Minsk opposition meeting after presidental election 2.JPG|thumb|Намётавы гарадок на Кастрычніцкай плошчы. 21 сакавіка]]

Увечары 19 сакавіка Казулін і Мілінкевіч заявілі прысутным на Кастрычніцкай плошчы Мінску 10 тысячам чалавек (усяго ў мітынгу паўдзельнічала каля 30 тысяч чалавек), што выбары не адпавядалі волевыяўленню народа, бо іх сфальсіфікавалі. Яны таксама запатрабавалі правядзення дэмакратычных выбараў [[16 ліпеня]] 2006 года. Пасля ўдзельнікам было прапанавана прайсці да плошчы Перамогі, дзеля ўскладання кветак да помніку. Было таксама прапанавана на наступны дзень зноў прыйсці на плошчу. [[20 сакавіка]] некалькі тысяч чалавек зноў сабраліся на плошчы разам з кандыдатамі ў прэзідэнты. Былі ўсталяваныя некалькі намётаў. Больш за 100 ўдзельнікаў і ўдзельніц акцыі пратэсту, уключаючы членаў штабоў кандыдатаў, былі затрыманы міліцыяй. [[21 сакавіка]] Казулін адмовіўся працягваць удзел у акцыі пратэсту і заклікаў усіх пакінуць Кастрычніцкую плошчу і прыйсці на дэманстрацыю ў [[Дзень Волі]] ([[25 сакавіка]]). Але гэты заклік не быў падтрыманы іншымі. Аляксандр Мілінкевіч заявіў, што застанецца з моладдзю.

Нягледзячы на затрыманні, дэманстрацыя пратэсту працягвалася на плошчы 5 дзён, пакуль з 3:00 да 3:15 раніцы [[24 сакавіка]] міліцыя не ліквідавала намётавы гарадок. 460 чалавек, якія знаходзіліся там, былі арыштаваны міліцыяй. Лукашэнка заявіў, што сам факт правядзення падобных акцый сведчыць пра дэмакратычнасць беларускага грамадства. За ўдзел ва ўсіх паслявыбарчых пратэстах затрымалі больш як 500 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE Выніковая справаздача Місіі БДІПЧ АБСЕ па назіранні за прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі 19 сакавіка 2006 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305200023/http://www.osce.org/item/19393.html?lc=BE |date=5 сакавіка 2016 }} // [[Арганізацыя па бяспецы і супрацы ў Еўропе]]. [[7 чэрвеня]] 2006&lt;/ref&gt;.

=== 2006—2010 ===
[[26 мая|26]]—[[27 мая]] [[2007]] года адбыўся Кангрэс дэмакратычных сіл Беларусі. На ім была прынятая «Малая Канстытуцыя Беларусі», «Эканамічная платформа» і «Стратэгія дэмакратычных сіл Беларусі». Сустаршынямі АДС былі выбраны тагачасны лідар [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] [[Вінцук Вячорка]] (адказны за інфармацыйна-мабілізацыйную і міжнародную працу), лідар [[АГП|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Анатоль Лябедзька]] (адказны за распрацоўку пазітыўнай альтэрнатывы), лідар [[Партыя камуністаў Беларуская|Партыі камуністаў Беларускае]] [[Сяргей Калякін]] (адказны за структурнае будаўніцтва), лідар [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада)]] [[Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч|Анатоль Ляўковіч]] (адказны за выбарчыя кампаніі). У Палітычную Раду АДС увайшлі прадстаўнікі буйных партый Беларусі, грамадскага сектара, творчай інтэлігенцыі, прадпрымальнікаў.

[[9 сакавіка]] [[2008]] года «[[Малады Фронт]]», спасылаючыся на ідэйнае і структурнае раз’яднанне суб’ектаў АДС&lt;ref&gt;http://mfront.net/content.php?content.894 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406193100/http://mfront.net/content.php?content.894 |date=6 красавіка 2009 }}&lt;/ref&gt;, выйшаў са складу гэта кааліцыі&lt;ref&gt;http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&amp;i=15817{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

[[27 кастрычніка]] [[2008]] года «Еўрапейская кааліцыя» заявіла пра спыненне дзеяння дагавора аб утварэнні АДС, матывуючы гэта адыходам часткі суб’ектаў АДС ад прынцыпаў фарміравання кааліцыі&lt;ref&gt;http://www.bsdpng.info/modules.php?name=News&amp;file=view&amp;news_id=533 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406133501/http://www.bsdpng.info/modules.php?name=News&amp;file=view&amp;news_id=533 |date=6 красавіка 2009 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2011 ===
{{main|Пратэсты ў Беларусі (2011)}}

=== 2017 ===
{{main|Пратэсты ў Беларусі (2017)}}

== 2020—2021 ==
{{main|Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)}}
{{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}}

== Акцыі і кампаніі апазіцыі ==
* [[Дзень Волі]]

== Стаўленне грамадзян да апазіцыі ==
У ліпені [[2009]] года сацыялагічны цэнтр «Зеркало-инфо» правёў апытанне, паводле якога 40 % апытаных выказалі свой давер апазіцыі, 55 % — ураду. Пры гэтым апазіцыя атрымала самы высокі адмоўны рэйтынг (адказ «не давяраю зусім») — 34 %&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=28207 Каму давяраюць беларусы]&lt;/ref&gt;.

У чэрвені [[2011]] года, па даных зарэгістраванага ў [[Літва|Літве]] [[НІСЭПД|Незалежнага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў]] (НІСЭПД), колькасць [[беларусы|беларусаў]], якія не давяраюць [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]], перавысіла колькасць тых, хто яму давярае. З апытаных толькі 13,1 % выказалі давер палітычным партыям, у той час як 60,9 % адказалі, што ім не давяраюць. Пры гэтым у апазіцыі да цяперашняй улады лічаць сябе 16,9 % апытаных (у снежні таго ж года — 21,3 %). Лукашэнку давяралі 43,4 %, а не давяралі 43,2 % (у снежні 39,1 % супраць 49,1 %), пры гэтым яго электаральны рэйтынг к параўнанні са снежнем павялічыўся з 31,5 % да 33,4 % (у сакавіку [[2010]] — 34,5 %)&lt;ref&gt;[https://www.nv-online.info/np/belarusy-ne-nadta-davyarayuts-apazitsyjnym-partyyam-prezidentu-i-navat-adzin-adnamu/ Беларусы не надта давяраюць апазіцыйным партыям, прэзідэнту і нават адзін аднаму]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У снежні [[2013]], па даных НІСЭПД, большасць беларусаў галасавала б за кандыдата, які не мае дачынення ні да ўлады, ні да апазіцыі. 15,8 % рэспандэнтаў выказалі давер апазіцыі, 63,4 % не давярае апазіцыі (у верасні — 15,3 % супраць 62,8 %). Толькі 13,9 % рэспандэнтаў прагаласавалі за прадстаўніка апазіцыі. Электаральны рэйтынг за Андрэя Саннікава склаў 3,2 % (у верасні было 3,1 %), Анатоля Лябедзькі — 0,7 % (1,4 %) , Віталя Рымашэўскага — 0,3 % (0,6 %), Уладзіміра Някляева — 7,1 % (5,2 %). Электаральны рэйтынг Аляксандра Лукашэнкі склаў 34,8 % (у верасні — 42,6 %)&lt;ref&gt;[http://belsat.eu/news/17126/ 15 % апытаных беларусаў згодныя: Размаўляеш па-расейску — страляеш у свой народ]&lt;/ref&gt;.

У сакавіку [[2016]] года, па даных НІСЭПД, у апазіцыі да цяперашняй улады сябе лічылі 18 % апытаных. Пра гатоўнасць узяць удзел у акцыях супраць пагаршэння эканамічнага становішча заявілі 18,2 %. Рэйтынг апазіцыйных палітычных партый, адзначаецца ў даследаванні, дасягнуў мінімальнага значэння ў 11,3 %. Электаральны рэйтынг Таццяны Караткевіч склаў 6,9 % (у снежні [[2015]] года было 9,9 %, на прэзідэнцкіх выбарах у кастрычніку [[2015]] года — 15,7 %), [[Мікалай Статкевіч|Мікалая Статкевіча]] — 2,9 %, кожнага з астатніх апазіцыйных палітыкаў — менш як па 1 %. Прапанову групы палітыкаў правесці ў маі 2016 года кангрэс дэмакратычных сіл падтрымлівалі 21,8 % рэспандэнтаў, не падтрымлівалі — 54,2 %, абыякавымі да яе былі — 18,9 %. Электаральны рэйтынг Аляксандра Лукашэнкі знізіўся да 27,3 %&lt;ref&gt;[http://by.belapan.by/archive/2016/03/29/837675_874569/ НІСЭПД: Электаральны рэйтынг Лукашэнкі знізіўся да 27,3 %]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Прэмія імя Сахарава]] (асабіста адзначаны [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Вольга Аляксандраўна Кавалькова|Вольга Кавалькова]], [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цапкала]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Алесь Бяляцкі]], [[Сяргей Дылеўскі]], [[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпан Пуціла]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]]) (2020)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]]
[[Катэгорыя:Палітычная апазіцыя]]</text>
      <sha1>axk5bi5uqyw2d72iuhhsidovsrcf6y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вядомыя асобы Гродна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566208</id>
    <revision>
      <id>5157161</id>
      <parentid>5138804</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* К */</comment>
      <origin>5157161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26293" sha1="l74mek49vzo6jfn98dlsih3q9qv1qgz" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>l74mek49vzo6jfn98dlsih3q9qv1qgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157164</id>
      <parentid>5157161</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Б */</comment>
      <origin>5157164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26340" sha1="jdmwkila6748hrku3fxizsptt8kjuhu" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>jdmwkila6748hrku3fxizsptt8kjuhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157168</id>
      <parentid>5157164</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ф */</comment>
      <origin>5157168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26394" sha1="62z2xzda6ggavcjgci3ok20jr4pttxa" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>62z2xzda6ggavcjgci3ok20jr4pttxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157170</id>
      <parentid>5157168</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* М */</comment>
      <origin>5157170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26452" sha1="6py6hyj0q85iv1a91ri54aoryl51m2i" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>6py6hyj0q85iv1a91ri54aoryl51m2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157178</id>
      <parentid>5157170</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* К */</comment>
      <origin>5157178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26497" sha1="8kyrnp7u4igoc0s71yfuc45wafzk9i0" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>8kyrnp7u4igoc0s71yfuc45wafzk9i0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157187</id>
      <parentid>5157178</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Г */</comment>
      <origin>5157187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26562" sha1="snl1skuqa59nc916a8iq2nvjx8tw5gl" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).
=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>snl1skuqa59nc916a8iq2nvjx8tw5gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157192</id>
      <parentid>5157187</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* З */</comment>
      <origin>5157192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26620" sha1="owz6ekf4nxurm2g81j90zv9pyf90p86" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).
=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>owz6ekf4nxurm2g81j90zv9pyf90p86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157194</id>
      <parentid>5157192</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Г */</comment>
      <origin>5157194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26687" sha1="5tlufzmpm6cn6wjvlfx0aw51c1rozk1" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>5tlufzmpm6cn6wjvlfx0aw51c1rozk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157195</id>
      <parentid>5157194</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Р */</comment>
      <origin>5157195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26764" sha1="qfq3w6q7fsote6qwgdo524tm3j65eut" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>qfq3w6q7fsote6qwgdo524tm3j65eut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157199</id>
      <parentid>5157195</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Г */</comment>
      <origin>5157199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26840" sha1="9moa931gd2810ho1639hugu1bty8jxs" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>9moa931gd2810ho1639hugu1bty8jxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157202</id>
      <parentid>5157199</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ш */</comment>
      <origin>5157202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26888" sha1="c5cnomlz0rqtlqtos0x3okabxv3eg36" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>c5cnomlz0rqtlqtos0x3okabxv3eg36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157203</id>
      <parentid>5157202</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Г */</comment>
      <origin>5157203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26940" sha1="oa8mkme4p735i4bapz6oc3dipc48ng2" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>oa8mkme4p735i4bapz6oc3dipc48ng2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157204</id>
      <parentid>5157203</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* К */</comment>
      <origin>5157204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26992" sha1="giponr465x73leaqhwqw976p23k91iu" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* {{нп5|Давыд Крон||he|דוד קרון}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>giponr465x73leaqhwqw976p23k91iu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157211</id>
      <parentid>5157204</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* С */</comment>
      <origin>5157211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27076" sha1="kh0ld5a3e0i2ielgt182n9nllcy89kt" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* {{нп5|Давыд Крон||he|דוד קרון}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* {{нп5|Мэндэль Ставароўскі||he|מנדל סטבורובסקי}}
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>kh0ld5a3e0i2ielgt182n9nllcy89kt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157216</id>
      <parentid>5157211</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Г */</comment>
      <origin>5157216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27152" sha1="7jihzd95sy8uzm6w79uytngs8hleidj" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Ісраэль Горніцкі||he|ישראל גורניצקי}}
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* {{нп5|Давыд Крон||he|דוד קרון}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* {{нп5|Мэндэль Ставароўскі||he|מנדל סטבורובסקי}}
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>7jihzd95sy8uzm6w79uytngs8hleidj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157220</id>
      <parentid>5157216</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Г */</comment>
      <origin>5157220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27229" sha1="pg5qi2msjig6syorhtcbf17e6b7z2pl" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Ісраэль Горніцкі||he|ישראל גורניצקי}}
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).
=== Д ===
* {{нп5|Філіп Дзіскін||he|פיליפ דיסקין}}

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* {{нп5|Давыд Крон||he|דוד קרון}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* {{нп5|Мэндэль Ставароўскі||he|מנדל סטבורובסקי}}
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>pg5qi2msjig6syorhtcbf17e6b7z2pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157224</id>
      <parentid>5157220</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* М */</comment>
      <origin>5157224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27289" sha1="kmaus373u5cjkih9l684eu9ox3h1t5w" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Ісраэль Горніцкі||he|ישראל גורניצקי}}
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).
=== Д ===
* {{нп5|Філіп Дзіскін||he|פיליפ דיסקין}}

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* {{нп5|Давыд Крон||he|דוד קרון}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* {{нп5|Рахіль Маркус||he|רחל מרכוס}}
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* {{нп5|Мэндэль Ставароўскі||he|מנדל סטבורובסקי}}
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>kmaus373u5cjkih9l684eu9ox3h1t5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157227</id>
      <parentid>5157224</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Л */</comment>
      <origin>5157227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27334" sha1="6vm23spbvzjmrquxqacnmtzzp2r3s2d" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Ісраэль Горніцкі||he|ישראל גורניצקי}}
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).
=== Д ===
* {{нп5|Філіп Дзіскін||he|פיליפ דיסקין}}

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* {{нп5|Давыд Крон||he|דוד קרון}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* {{нп5|Восіп Леў||fr|Ossip Loew}}
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* {{нп5|Рахіль Маркус||he|רחל מרכוס}}
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* {{нп5|Мэндэль Ставароўскі||he|מנדל סטבורובסקי}}
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>6vm23spbvzjmrquxqacnmtzzp2r3s2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157228</id>
      <parentid>5157227</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Б */</comment>
      <origin>5157228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27380" sha1="qgduim2fi6cu6mk5s1fj1gn851iearo" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс}}
Спіс змяшчае вядомых асоб [[Гродна]], якія нарадзіліся або жылі ў горадзе.

{{АБВ}}

== Ураджэнцы ==
[[Файл:Aleksei Antonov 3.jpg|міні|[[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Аляксей Антонаў]] — савецкі военачальнік, генерал арміі]]
[[Файл:Aleh Akhrem.jpg|міні|[[Алег Ахрэм]] — беларускі валейбаліст]]
[[Файл:Bronisław Bohatyrewicz.PNG|міні|[[Браніслаў Багатырэвіч]] — беларуска-польскі ваенны]]
[[Файл:Léon Samoilovitch Bakst in 1916.jpg|міні|[[Леў Бакст]] — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар]]

=== А ===
* [[Валерый Уладзіміравіч Абрамук]] (нар. 1952) — беларускі футбаліст.
* [[Цыпрыян Адынец]] (1749—1811) — рымска-каталіцкі дзеяч, біскуп.
* [[Аляксей Альшэўскі]] (нар. 1974) — беларускі баскетбаліст.
* [[Юрый Мар’янавіч Аляксей]] (нар. 1973) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч]] (1905—1982) — польскі лінгвіст.
* [[Юлія Чаславаўна Андрушка]] (нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (1896—1962) — савецкі военачальнік, генерал арміі, член Стаўкі ВГК, начальнік Генеральнага штаба ў 1945—1946 гадах.
* [[Таццяна Яўгенаўна Аўтуховіч]] (нар. 1951) — беларуская літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук.
* [[Алег Ахрэм]] (нар. 1983) — беларускі валейбаліст.

=== Б ===
* [[Лізавета Вячаславаўна Багаева]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Браніслаў Багатырэвіч]] (1870—1940) — беларуска-польскі ваенны, адзін з двух ідэнтыфікафаных генералаў войска польскага, якія былі забіты падчас катынскага расстрэлу.
* [[Валянцін Валянцінавіч Байко]] (нар. 1969) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Леў Бакст]] (1866—1924) — мастак, сцэнограф, кніжны ілюстратар, майстар станкавага жывапісу і тэатральнай графікі.
* [[Вольга Абрамаўна Баравік]] (1909—1973) — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Алена Уладзіміраўна Баранава]] (нар. 1954) — беларускі палітолаг. [[Доктар палітычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004).
* [[Максім Аляксандравіч Бардачоў]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Іванаўна Барысевіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Жозэф Бас||fr|Joseph Bass}}
* [[Мікалай Міхайлавіч Бераснеў]] (1867—1910) — бактэрыёлаг.
* [[Алена Бернатовіч]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Шаўл Беразоўскі]] (1908—1975) — кампазітар і [[піяніст]].
* {{нп5|Дэвід Бліс||en|David Blis}}
* [[Уладзімір Блюднік]] (нар. 1975) — беларускі [[мастак]], [[паэт]], [[празаік]], член [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]].
* [[Паліна Булава]] (нар. 2004) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Юлія Булава]] (нар. 1983) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Андрэй Іванавіч Буча]] (нар. 1985) — беларускі гісторык, беларусазнавец.
* [[Пол Бэран]] (1926—2011) — амерыканскі [[інжынер]] і вынаходнік, паходзіў з польскіх яўрэяў, адзін са стваральнікаў [[Інтэрнэт]]а.

=== В ===
* [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Святлана Іосіфаўна Валько]] (нар. 1989) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Леанідавіч Варановіч]] (нар. 1965) — беларускі мовазнаўца.
* [[Юлія Уладзіславаўна Васілевіч]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Андрэй Тадэвушавіч Васілеўка]] (нар. 1972) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер.
* [[Уладзімір Бертольдавіч Вільнер]] (1885—1952) — вядомы [[рэжысёр]] [[тэатр]]а і кіно, [[прафесар]] (1947), рэжысёр яўрэйскага тэатра на [[ідыш]].
* [[Сяргей Барысавіч Вольф]] (нар. 1961) — беларускі ўрач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (2010), прафесар (2016).

=== Г ===
* [[Яна Аляксандраўна Галякова]] (нар. 2001) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Якаў Якаўлевіч Гардзееў]] (нар. 1942) — беларускі ўрач-неўрапатолаг. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* {{нп5|Ехуда Гершуні||he|יהודה גרשוני}}
* [[Юрый Мікалаевіч Гільдзюк]] (нар. 1948) — беларускі піяніст, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь (1992).
* [[Генрых Глябовіч]] (1904—1941) — ксёндз, прафесар тэалогіі ўніверсітэта Стэфана Баторыя ў [[Вільнюс|Вільні]].
* [[Алёна Голубева]] (нар. 1994) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* {{нп5|Ісраэль Горніцкі||he|ישראל גורניצקי}}
* {{нп5|Машэ Горэн||he|משה גורן}}
* {{нп5|Шламо Гродненскі||he|שלמה גרודזנסקי}}
* [[Аляксандр Іванавіч Груша]] (нар. 1973) — беларускі [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (2017), [[дацэнт]] (2010).
=== Д ===
* {{нп5|Філіп Дзіскін||he|פיליפ דיסקין}}

=== Е ===
* {{нп5|Іцхак Елін||he|יצחק ילין}}

=== Ж ===
* [[Ганна Рыгораўна Жарабцова-Андрэева]] (1868—1944) — камерная спявачка, прафесар Пецярбургскай і Латвійскай кансерваторый, вакальны педагог.
* [[Аляксей Раманавіч Жук]] (нар. 1980) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Леанардавіч Жылюк]] (нар. 1967) — беларускі футбаліст.

=== З ===
* [[Ілья Барысавіч Заводнік]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне біяфізікі.
* [[Кацярына Закрэўская]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Ёна Зарэцкі||he|יונה זרצקי}}

=== Д ===
* [[Уладзімір Вітальевіч Далгіх]] (нар. 1969) — беларускі артыст балета.
* [[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]] (нар. 1988) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Валерый Міхайлавіч Дзідзюля]] (нар. 1969) — беларускі [[гітарыст]] і [[кампазітар]], сольны выканаўца.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дуброўшчык]] (нар. 1972) — беларускі лёгкаатлет (дыскабол).

=== К ===
* [[Валерый Георгіевіч Калеснік]] (нар. 1965) — беларускі [[дыпламат]].
* [[Леў Самойлавіч Калецкі]] (1884—1953) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, дацэнт (1932).
* [[Сяргей Уладзіміравіч Камянецкі]] (нар. 1961) — беларускі палітык.
* [[Віктар Войцехавіч Карпінскі]] (нар. 1948) — беларускі філосаф.
* [[Кірыл Кранін]] (нар. 1998) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст.
* [[Валянціна Аляксееўна Карпюк]] (нар. 1962) — беларускі ўрач-псіхіятр, псіхатэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук (1998), дацэнт (2001).
* [[Віялета Ежаўна Кіўляк]] (нар. 1996) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Зміцер Кісель]] (1962—2005) — беларускі [[публіцыст]], [[журналіст]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч [[Гродзенскі раён|Гарадзеншчыны]], сын вядомага антысавецкага падпольшчыка [[Уладзімір Кісель|Уладзіміра Кісяля]].
* [[Вольга Валянцінаўна Корбут]] (нар. 1955) — беларуская гімнастка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка.
* {{нп5|Майран Коэн||en|Myron Cohen}}
* {{нп5|Давыд Крон||he|דוד קרון}}
* [[Ганна Уладзіміраўна Крофта]] (Аўчыннікава; нар. 1986) — беларуская паэтэса.
* [[Юлія Іванаўна Куніцкая]] (нар. 1950) — беларускі педагог, спецыяліст у вобласці агульнай педагогікі, гісторыі педагогікі і адукацыі.
* [[Юлія Кунцэвіч]] (нар. 1995) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч]] (1961—2018) — савецкі і беларускі [[цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], заслужаны майстар спорту СССР (1987).
* {{нп5|Курт Кэтч||en|Kurt Katch}}

=== Л ===
* [[Меір Ланскі]] (1902—1983) — амерыканскі [[гангстэр]] [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, канкурэнт [[Аль Капонэ]].
* [[Валерый Станіслававіч Леванеўскі]] (нар. 1963) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], былы [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]].
* {{нп5|Восіп Леў||fr|Ossip Loew}}
* [[Дзяніс Леўчанка]] (нар. 1978) — беларускі трэнер.
* [[Ірына Эдуардаўна Луканская]] (нар. 1965) — беларускі палітык.
* [[Канстанцін Леанідавіч Лукашык]] (нар.1975) — [[беларусь|беларускі]] алімпійскі чэмпіён.
* [[Эйтан Ліўні]] (1919—1991) — [[ізраіль]]скі палітык, бацька [[Цыпі Ліўні]].
* {{Не перакладзена 5|Павел Ісаакавіч Люблінскі|Павел Ісаакавіч Люблінскі|ru|Люблинский, Павел Исаакович}} (1882—1938) — расійскі і савецкі вучоны-юрыст, [[Крыміналогія|крымінолаг]], доктар юрыдычных навук, прафесар, сенатар.
* [[Сяргей Уладзіміравіч Лялевіч]] (нар. 1979) — Доктар медыцынскіх навук (2016), дацэнт (2010), прафесар.
* [[Андрэй Леапольдавіч Лянкевіч]] (нар. 1981) — беларускі фатограф, фотакарэспандэнт.

=== М ===
* [[Юрый Эдвардавіч Мазурчык]] (нар. 1962) — беларускі футбаліст.
* [[Павел Мажэйка]] (нар. 1978) — беларускі журналіст, былы [[Палітычныя зняволеныя|палітзняволены]], [[вязень сумлення]].
* [[Антон Маркевіч]] (1925—2009) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Канада|Канадзе]].
* {{нп5|Рахіль Маркус||he|רחל מרכוס}}
* [[Людміла Леанідаўна Марцэвіч]] (нар. 1945) — піяністка, педагог. Народная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64011&lt;/ref&gt;
* [[Арына Алегаўна Масько]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Наталля Мацейчык]](нар. 1985) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Уладзімір Паўлавіч Мацяшук]] (1893—1966) — беларускі ўрач-хірург, доктар медыцынскіх навук (1949), прафесар (1949).
* [[Таццяна Міхайлаўна Мацко]] (нар. 1993) — беларуская самбістка і дзюдаістка.
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (нар. 1947) — беларускі [[палітык]] і навуковец.
* {{нп5|Ісраэль Міллер||en|Israel Miller}}
* [[Радзівон Валер’евіч Міскевіч]] (нар. 1995) — беларускі валейбаліст.
* [[Таццяна Міхневіч]] (нар. 1999) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Данута Рамуальдаўна Мышко]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

=== Н ===
* [[Віталь Аляксандравіч Надзіеўскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбол|футбаліст]], трэнер.
* [[Лейб Найдус]] (1890—1918) — [[яўрэй]]скі паэт.

=== П ===
* [[Мікалай Восіпавіч Паўлоўскі]] (1903—1960) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]].
* [[Вольга Паўлюкоўская]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].

=== Р ===
* [[Сяргей Васілевіч Рашэтнікаў]] (нар. 1949) — [[палітолаг]], доктар палітычных навук.
* {{нп5|Ісраэль Рубінчык||he|ישראל רובינצ'יק}}
* [[Караль Румель]] (1888—1967) — падпалкоўнік кавалерыі, расійскі і польскі [[спорт|спартсмен]]-[[Конны спорт|коннік]], удзельнік летніх [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] 1912, 1924 і 1928 гадоў, бронзавы прызёр Алімпіяды-1928.
* {{Не перакладзена 5|Юліюш Румель|Юліюш Румель|be-tarask|Юліюш Румель}} (1881—1967) — палкоўнік коннай артылерыі войскаў Расійскай імперыі, генерал дывізіі Войска Польскага.
* [[Віктар Рамуальдавіч Русак]] (нар. 1963) — беларускі палітык.
* [[Вераніка Русілка]] (нар. 2002) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Ігар Міхайлавіч Рынкевіч]] (нар. 1968) — беларускі юрыст, адвакат, палітык.

=== С ===
* [[Кацярына Уладзіміраўна Сакольчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* [[Аляксей Міхайлавіч Саладухін]] — беларускі музыказнаўца, выкладчык, дырэктар Гродзенскага дзяржаўнага музычнага каледжа (1998—2021).
* [[Кірыл Аляксандравіч Самойла]] (нар. 2002) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Зіновій Пятровіч Салаўёў]] (1876—1928) — медык, адзін з арганізатараў савецкага аховы здароўя, намеснік наркама аховы здароўя РСФСР.
* [[Сяргей Міхайлавіч Салей]] (нар. 1973) — беларускі гісторык, грамадскі дзеяч.
* [[Святлана Уладзіміраўна Сілава]] (нар. 1970) — беларускі гісторык.
* {{нп5|Мэндэль Ставароўскі||he|מנדל סטבורובסקי}}
* [[Сцяпан Андрэевіч Стурэйка]] (нар. 1984) — беларускі гісторык і культурны антраполаг.
* [[Януар Іванавіч Сухадольскі]] (1797—1875) — беларускі жывапісец-баталіст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Сыцько]] (1951—2006) — беларускі фізік-оптык.
* [[Лізавета Вітальеўна Сяргейчык]] (нар. 1997) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Людміла Раманаўна Сяўко]] (нар. 1956) — беларускі палітык.

=== Т ===
* [[Вольга Мікалаеўна Талочка]] (нар. 1967) — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — беларускі рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, культуролаг, гісторык, літаратурны крытык.
* [[Аляксандра Яўгенаўна Тарасава]] (нар. 1988) беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

=== Ф ===
* [[Алена Аляксееўна Федарынчык]] (нар. 1993) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]].
* {{нп5|Элеанор Фрыд||en|Eleanor Fried}}

=== Х ===
* [[Таццяна Хацько]] (нар. 1993) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Алег Генрыхавіч Хораў]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (2002), прафесар (2005).

=== Ц ===
* [[Валерый Вельямінавіч Цапкала]] (нар. 1965) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].

=== Ч ===
* [[Якуб Абрамавіч Чэхаўскі]] (1879—1941) — атлет-асілак.

=== Ш ===
* [[Ілля Шарыпаў]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]].
* [[Вячаслаў Віталевіч Швед]] (нар. 1956) — беларускі [[гісторык]].
* [[Пётр Шумаў]] (1872—1936) — фотамастак.
* {{нп5|Хаім Шур||he|חיים שור}}

=== Я ===
* [[Юзаф Ядкоўскі]] (1890—1950) — беларускі і польскі археолаг, нумізмат, архітэктар.
* {{Не перакладзена 5|Уладзімір Якаўлеў|Уладзімір Якаўлеў|be-tarask|Уладзімер Якаўлеў}} (нар. 1949) — [[палітык]], [[журналіст]], рэдактар газеты «Новая Расія».
* [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]] (нар. 1941) — партыйны савецкі дзеяч.

== Жыхары ==
* [[Эліза Ажэшка]] (1841—1910) — польская [[пісьменніца]] [[Беларусы|беларускага паходжання]].
* [[Максім Адамавіч Багдановіч]] (1891—1917) — [[беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]] паэзіі на беларускую мову, [[літаратуразнавец]]; класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[літаратурная мова|літаратурнай]] [[беларуская мова|беларускай мовы]]&lt;ref name = &quot;archives&quot;&gt;[http://archives.gov.by/index.php?id=898926 Максім Багдановіч]. ''Архивы Беларуси''&lt;/ref&gt;.
* [[Стэфан Баторый]] (1533—1586) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі.
* [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў]] (1924—2003) — беларускі і савецкі [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[капітан]].
* [[Геранім Валовіч]] (?—1636) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч.
* [[Вільфрыд Войніч]] (1865—1930) — дзеяч народніцкага і польскага сацыялістычнага руху, бібліяфіл і антыквар, першаадкрывальнік знакамітага «[[Рукапіс Войніча|Рукапісу Войніча]]».
* [[Ілья Якаўлевіч Гінцбург]] (1859—1939) — беларуска-расійскі [[скульптар]], [[прафесар]] мастацкіх майстэрняў ([[1918]])
* [[Жан Эмануэль Жылібер]] ([[1741]]—[[1814]]) — французскі натураліст, хірург і анатом, стваральнік і кіраўнік Гродзенскай медыцынскай акадэміі ([[1775]]—[[1781]]), у Гродне таксама заснаваў акушэрскую і ветэрынарную школы, клінічны шпіталь, батанічны сад, у 1781—[[1783]] прафесар медыцынскага факультэта [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай школы ВКЛ]] у Вільні.
* [[Людвіг Лазар Заменгоф]] (1859—1917) — польскі&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Заменгоф%20Людвиг%20Лазарь/{{Недаступная спасылка}} Заменгоф Людвиг Лазарь // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]]]&lt;/ref&gt; [[урач|ўрач]]-[[афтальмалогія|акуліст]] і лінгвіст [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, вядомы як стваральнік [[эсперанта]] — найбольш папулярнай з [[планавая мова|сканструяваных міжнародных моў]]&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;
* [[Казімір IV Ягелончык]] (1427—1492) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] ([[1440]]—1492), [[каралі Польшчы|кароль польскі]] ([[1447]]—1492).
* [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк]] (1920—1992) — беларускі [[пісьменнік]], [[грамадскі дзеяч]].
* [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт.
* [[Зоф’я Налкоўская]] (1884—1954) — польская пісьменніца.
* [[Чэслаў Неман]] (1939—2004) — польскі музыка беларускага паходжання.
* [[Антоні Тызенгаўз]] (1733—1785) — [[падскарбі надворны літоўскі]] (з [[1765]]), гарадзенскі [[староста]] пры [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславе Панятоўскім]].
* [[Казімір Казіміравіч]] (1458—1484) — [[каралевіч]] польскі і вялікі [[княжыч]] літоўскі.
* [[Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў]] (нар. 1980) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі.
* [[Яўген Міхайлавіч Цішчанка]] (нар. 1957) — беларускі ўрач-анатам. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2005).

{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Спісы асоб]]
[[Катэгорыя:Постаці Гродна]]</text>
      <sha1>qgduim2fi6cu6mk5s1fj1gn851iearo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discord</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566230</id>
    <revision>
      <id>5157231</id>
      <parentid>5136011</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка, арфаграфія</comment>
      <origin>5157231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20454" sha1="e90bxi2ror37il8ibtw9f5jhubdbgp3" xml:space="preserve">{{Праграма}}

'''Discord''' — [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|кросплатформавы]] прапрыетарны [[чат|чат-сэрвіс]] з функцыямі [[месэнджар]]а, [[VoIP]] і відэаканферэнцый, прызначаны для выкарыстання рознымі супольнасцямі па інтарэсах. Першапачаткова праграма была арыентаваная на карыстальнікаў [[відэагульня]]ў, але зараз выкарыстоўваецца і іншымі супольнасцямі. Найбольшую папулярнасць Discord мае сярод [[геймер]]аў і вучняў.

Распрацоўшчыкам сэрвіса з’яўляецца кампанія ''Discord Inc.'' (раней — ''Hammer &amp; Chisel'') з [[Сан-Францыска]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://discordapp.com/company|title=Компания|author=Discord Inc.|website=Discord|date=|publisher=|access-date=2019-08-18|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620231906/https://discordapp.com/company|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Існуюць праграмы для [[Windows]], [[macOS]] і [[Linux]] на базе фрэймворка Electron, мабільныя праграмы для [[Android]] і [[iOS]], а таксама [[вэб-кліент]]. [[Вэб-сервер|Серверы]] Discord размешчаны ў 11 цэнтрах апрацоўкі даных у розных частках свету. Па стане на 13 мая 2019 года ў Discord было зарэгістравана больш за 250 млн удзельнікаў, сярэдняя колькасць карыстальнікаў [[анлайн]] складала 56 мільёнаў штомесяц.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnet.com/news/discord-slack-for-gamers-hits-its-fourth-year-at-250-million-registered-users/|title=Discord, Slack for gamers, tops 250 million registered users|author=Ian Sherr|website=|date=2019-05-13|publisher=CNET|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222042204/https://www.cnet.com/news/discord-slack-for-gamers-hits-its-fourth-year-at-250-million-registered-users/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Канцэпцыю Discord стварылі амерыканскі прадпрымальнік Джэйсан Сітрон і праграміст Станіслаў Вішнеўскі, абодва зацятыя геймеры.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2020/06/30/discord-was-once-the-alt-rights-favorite-chat-app-now-its-gone-mainstream-and-scored-a-new-35-billion-valuation/|title=Discord Was Once The Alt-Right’s Favorite Chat App. Now It’s Gone Mainstream And Scored A New $3.5 Billion Valuation|first=Abram|last=Brown|website=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416235017/https://www.forbes.com/sites/abrambrown/2020/06/30/discord-was-once-the-alt-rights-favorite-chat-app-now-its-gone-mainstream-and-scored-a-new-35-billion-valuation/|archive-date=2021-04-16|access-date=2024-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vc2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vc.ru/story/266262-esli-by-u-skype-i-teamspeak-poyavilsya-rebenok-so-sverhsposobnostyami-kotoryh-ne-bylo-u-ego-roditelei-istoriya-discord|title=«Если бы у Skype и Teamspeak появился ребенок со сверхспособностями, которых не было у его родителей»: история Discord — Истории на vc.ru|last=Истории|website=vc.ru|date=2021-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008144740/https://vc.ru/story/266262-esli-by-u-skype-i-teamspeak-poyavilsya-rebenok-so-sverhsposobnostyami-kotoryh-ne-bylo-u-ego-roditelei-istoriya-discord|archive-date=2024-10-08|access-date=2024-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сітрон у 2008 годзе выпусціў мабільную гульню Aurora Feint і пазней разам з партнёрамі дапрацаваў адну з сеткавых функцый гэтай гульні да самастойнай платформы OpenFeint — сацыяльнага сэрвісу, які апісвалі як [[Xbox Live]] для iPhone. У 2011 годзе сэрвіс набыла японская кампанія Gree; Сітрон некаторы час працягваў працаваць генеральным дырэктарам OpenFeint і ў гэты перыяд пазнаёміўся з Вішнеўскім, які тады быў супрацоўнікам Gree.&lt;ref name=&quot;vc3&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vc.ru/story/266262-esli-by-u-skype-i-teamspeak-poyavilsya-rebenok-so-sverhsposobnostyami-kotoryh-ne-bylo-u-ego-roditelei-istoriya-discord|title=«Если бы у Skype и Teamspeak появился ребенок со сверхспособностями, которых не было у его родителей»: история Discord — Истории на vc.ru|last=Истории|website=vc.ru|date=2021-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008144740/https://vc.ru/story/266262-esli-by-u-skype-i-teamspeak-poyavilsya-rebenok-so-sverhsposobnostyami-kotoryh-ne-bylo-u-ego-roditelei-istoriya-discord|archive-date=2024-10-08|access-date=2024-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вішнеўскі таксама меў досвед стварэння праграм і сайтаў для патрэб геймераў — некалі ён лічыўся адным з найлепшых гульцоў у анлайн-гульню [[Final Fantasy XI]] ва ўсім свеце і распрацоўваў уласныя інструменты для зносін з іншымі гульцамі. У перыяд працы ў стартапах у [[Крэмніевая даліна|Крэмніевай даліне]] ён стварыў гульнявую платформу Guildwork, якая прадастаўляе хостынг для анлайн-супольнасцей геймераў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.inc.com/guadalupe-gonzalez/30-under-30-2018-discord.html|title=There Are 2.6 Billion Online Gamers in the World. This Startup Just May Connect Them All|first=Guadalupe|last=Gonzalez|website=inc.com|date=2018-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240930220956/https://www.inc.com/guadalupe-gonzalez/30-under-30-2018-discord.html|archive-date=2024-09-30|access-date=2024-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У 2012 годзе Джэйсан Сітрон і Станіслаў Вішнеўскі заснавалі кампанію ''Hammer &amp; Chisel'', якая распрацоўвала [[MOBA|MOBA-гульню]] для планшэтаў Fates Forever. Гульня была выпушчана ў 2014 годзе, аднак ёй не ўдалося дасягнуць камерцыйнага поспеху і ў канцы 2014 года Вішнеўскі прапанаваў партнёру пераарыентаваць кампанію на распрацоўку інструмента для галасавой сувязі геймераў падчас гульняў.&lt;ref name=&quot;vc&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vc.ru/story/266262-esli-by-u-skype-i-teamspeak-poyavilsya-rebenok-so-sverhsposobnostyami-kotoryh-ne-bylo-u-ego-roditelei-istoriya-discord|title=«Если бы у Skype и Teamspeak появился ребенок со сверхспособностями, которых не было у его родителей»: история Discord — Истории на vc.ru|last=Истории|website=vc.ru|date=2021-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241008144740/https://vc.ru/story/266262-esli-by-u-skype-i-teamspeak-poyavilsya-rebenok-so-sverhsposobnostyami-kotoryh-ne-bylo-u-ego-roditelei-istoriya-discord|archive-date=2024-10-08|access-date=2024-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|lang=en|url=http://toucharcade.com/2015/09/14/ex-fates-forever-developers-making-discord-a-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|title=Ex-'Fates Forever' Developers Making 'Discord', a Voice Comm App For Multiplayer Mobile Games|author=Tasos Lazarides|work=TouchArcade|date=2015-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503153620/http://toucharcade.com/2015/09/14/ex-fates-forever-developers-making-discord-a-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|archive-date=2016-05-03|access-date=2016-10-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Спачатку кампанія атрымала фінансаванне праз праграму падтрымкі стартапаў YouWeb’s 9+ &lt;ref name=&quot;interview3&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2015/09/10/hammer-chisel-pivots-to-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|title=Hammer &amp; Chisel pivots to voice comm app for multiplayer mobile games|author=Dean Takahashi|work=VentureBeat|date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505235325/http://venturebeat.com/2015/09/10/hammer-chisel-pivots-to-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|archive-date=2016-05-05|access-date=2016-10-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, затым прыцягнула інвестыцыі ад Benchmark і [[Tencent]].&lt;ref name=&quot;interview2&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2015/09/10/hammer-chisel-pivots-to-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|title=Hammer &amp; Chisel pivots to voice comm app for multiplayer mobile games|author=Dean Takahashi|work=VentureBeat|date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505235325/http://venturebeat.com/2015/09/10/hammer-chisel-pivots-to-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|archive-date=2016-05-05|access-date=2016-10-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Распрацоўшчыкі імкнуліся стварыць праграму сувязі з нізкай затрымкай, якая аб’ядноўвала б найлепшыя магчымасці іншых VoIP-праграм, такіх як [[Skype]] і [[TeamSpeak]].&lt;ref name=&quot;interview&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=https://venturebeat.com/2015/09/10/hammer-chisel-pivots-to-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|title=Hammer &amp; Chisel pivots to voice comm app for multiplayer mobile games|author=Dean Takahashi|work=VentureBeat|date=2015-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505235325/http://venturebeat.com/2015/09/10/hammer-chisel-pivots-to-voice-comm-app-for-multiplayer-mobile-games/|archive-date=2016-05-05|access-date=2016-10-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сэрвіс быў папулярызаваны [[Кіберспартсмен|кіберспартсменамі]], уключаючы вядомых карыстальнікаў [[Twitch]], а таксама гульнявымі супольнасцямі, такімі як [[Star Citizen]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-01-26-jason-citron-lands-usd20m-for-discord|title=Jason Citron lands $20m for Discord|author=James Brightman|website=gamesindustry.biz|date=2016-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160618021106/http://www.gamesindustry.biz/articles/2016-01-26-jason-citron-lands-usd20m-for-discord|archive-date=2016-06-18|access-date=2016-10-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

На пачатку 2016 года колькасць зарэгістраваных карыстальнікаў дасягнула 11 мільёнаў чалавек, пры гэтым штомесячны прырост карыстальнікаў складаў каля 2 мільёнаў.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Game chat app Discord crosses 11 million registered users|first=Bryant|last=Francis|url=http://www.gamasutra.com/view/news/276751/Game_chat_app_Discord_crosses_11_million_registered_users.php|access-date=2016-11-23|archive-date=2016-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710053248/http://www.gamasutra.com/view/news/276751/Game_chat_app_Discord_crosses_11_million_registered_users.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Discord — удобный способ общения, который выбрало более 11 млн человек!|url=https://droidbug.com/discord-udobnyiy-sposob-obshheniya-kotoryiy-vyibralo-bolee-11-mln-chelovek/|work=DroidBug|access-date=2016-11-23|language=ru|archive-date=2020-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022054717/https://droidbug.com/discord-udobnyiy-sposob-obshheniya-kotoryiy-vyibralo-bolee-11-mln-chelovek/}}&lt;/ref&gt;

У кастрычніку 2017 года ў Discord быў даданы відэачат &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Discord makes video chat and screen sharing available to all|url=https://www.engadget.com/2017/10/06/discord-video-chat-screen-share-rollout/|work=Engadget|access-date=2018-05-04|language=en|archive-date=2017-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171208122435/https://www.engadget.com/2017/10/06/discord-video-chat-screen-share-rollout/}}&lt;/ref&gt;, а таксама функцыя дэманстрацыі экрана. Па стане на 2018 год максімальная колькасць удзельнікаў у відэаразмове складала 10 чалавек. 11 сакавіка 2020 года кампанія часова, у перыяд карантыну падчас [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]], павялічыла максімальную колькасць удзельнікаў відэаразмовы да 50 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Helping out where we can|url=https://blog.discordapp.com/helping-out-where-we-can-3a5fb7bac77a/|work=Discord|access-date=2020-04-03|language=en}}&lt;/ref&gt;

Па стане на 2023 год кожны карыстальнік можа ўсталяваць праграму бясплатна, аднак 23 студзеня 2017 года была дададзена платная падпіска ''Discord Nitro''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://discord.com/nitro|title=Nitro Benefits and Features {{!}} Discord|website=discord.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217072950/https://discord.com/nitro|archive-date=2021-02-17|access-date=2023-06-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якая дазваляе выбіраць персанальны ярлык для ўліковага запісу, усталёўваць анімаваны аватар і выкарыстоўваць анімаваныя [[эмодзі]], а таксама павышаць якасць выявы пры дэманстрацыі экрана і павялічваць ліміт памеру загружаемага файла з 25 да 500 [[МБ]] (50 МБ у ''Nitro Basic''). Ужо ў 2021 годзе з’явілася магчымасць змяняць профільную выяву, адкрываць новыя магчымасці для ўдзельнікаў сервера, а да эмодзі дадаліся стыкеры.

У 2020 годзе стваральнік Discord Джэйсан Сітрон абвясціў, што платформа больш не будзе абапірацца выключна на геймераў і цяпер будзе прыцягваць людзей з самымі рознымі густамі і інтарэсамі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.igromania.ru/news/95272/Discord_perestanet_byt_platformoy_tolko_dlya_geymerov.html|title=Discord перестанет быть платформой только для геймеров|author=Шевкун, Михаил|date=2020-07-02|publisher=Игромания|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702004042/https://www.igromania.ru/news/95272/Discord_perestanet_byt_platformoy_tolko_dlya_geymerov.html|archive-date=2020-07-02|access-date=2020-07-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stopgame.ru/newsdata/43737|title=Discord отходит от своих геймерских корней|author=Воробьёв, Геннадий|date=2020-07-01|publisher=StopGame.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703133113/https://stopgame.ru/newsdata/43737|archive-date=2020-07-03|access-date=2020-07-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У маі 2021 года Discord абвясціў пра змяненне дызайну. Колер фону лагатыпа быў заменены са светла-фіялетавага на сіні, таксама быў абноўлены шрыфт (як у лагатыпе, так і ў настольных праграмах). Акрамя таго, сімвал Discord па імені Клайд стаў меншым і больш акуратным (самі стваральнікі адзначалі, што стары лагатып нават не быў сіметрычным). Карыстальнікі неадназначна ўспрынялі гэтыя змены, адзначаючы, што Discord пайшоў на саступкі рынку ў бок спрашчэння свайго стылю, з-за чаго страціў сваю ўнікальнасць.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gamemag.ru/news/156997/new-discord-logo-may-2021|title=Редизайн логотипа Discord объяснили {{!}} GameMAG&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526052115/https://gamemag.ru/news/156997/new-discord-logo-may-2021|archive-date=2021-05-26|access-date=2021-05-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

На пачатку 2024 года Discord падтрымаў глабальную тэндэнцыю на масавыя скарачэнні ў IT-індустрыі, скараціўшы 17 % штату (каля 170 чалавек).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://stopgame.ru/newsdata/61202/discord_sokraschaet_shtat_na_17_okolo_170_chelovek|title=Discord сокращает штат на 17 % — около 170 человек|website=StopGame.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112132509/https://stopgame.ru/newsdata/61202/discord_sokraschaet_shtat_na_17_okolo_170_chelovek|archive-date=2024-01-12|access-date=2024-01-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У верасні 2024 года Discord укараніў скразное шыфраванне аўдыё- і відэазванкоў E2EE, якое выкарыстоўваецца ў шэрагу вядомых месенджараў. Тэхналогія атрымала назву Discord Audio and Video End-to-End Encryption або скарочана DAVE. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hi-tech.mail.ru/news/115142-kogda-v-rossii-zablokiruyut-youtube/?from=swap&amp;swap=2|title=В Discord появилось сквозное шифрование звонков|date=2024-09-18|publisher=Hi-tech Mail.ru|access-date=2024-09-21}}&lt;/ref&gt;

28 красавіка 2025 года Джэйсан Сітрон абвясціў, што пакідае пасаду генеральнага дырэктара кампаніі, аднак застанецца ў савеце дырэктараў. На месца Сітрона прыйшоў Хумам Сахніні, былы кіраўнік студыі King, вядомай распрацоўкай гульні [[Candy Crush Saga]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/news/903798/|title=Генеральный директор Discord уходит с поста, а заменит его бывший глава Candy Crush Saga|date=2024-04-24|publisher=hubr.ru|access-date=2024-04-24}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}

{{Месенджары}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для відэаканферэнцыі]]
[[Катэгорыя:IP-тэлефанія]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Linux]]
[[Катэгорыя:Freeware]]
[[Катэгорыя:Сувязь]]
[[Катэгорыя:Інфармацыйныя тэхналогіі]]</text>
      <sha1>e90bxi2ror37il8ibtw9f5jhubdbgp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бабруйскі дэканат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568605</id>
    <revision>
      <id>5157163</id>
      <parentid>5127460</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BasiliusNorr</username>
        <id>164739</id>
      </contributor>
      <comment>Дадаў дэкана</comment>
      <origin>5157163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2965" sha1="pk7xttbq22biixgco7cf3bogsujifz9" xml:space="preserve">'''Бабруйскі дэканат''' — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага касцёлу Беларусі]].

== Парафіі ==
* [[Асіповічы]] — [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|парафія Божай Міласэрнасці]]&lt;ref&gt;https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi&lt;/ref&gt;
* [[Бабруйск]] — [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|парафія Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]]
:* Да парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]]
* [[Глуск]] — парафія Св. Ганны
* [[Ялізава]] — парафія Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі
* [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] — [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|парафія Св. Юзафа]]
* [[Клічаў]] — парафія Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай

== Дэканы ==

* У 1901 – вакансія&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/8404/|загаловак=Directorium Divini officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki}}&lt;/ref&gt;
* У 1902/1906—1912 ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]]
* У 1917 Вацлаў Пацэвіч&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/|загаловак=Directorium Divini officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum domini 1917|год=1916|мова=pl}}&lt;/ref&gt;
* У 2026 а. маг. Натанаэль Войтала [[Капуцыны (манаскі ордэн)|OFM]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі – Catholicminsk.by|website=catholicminsk.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] — http://catholic.by/

{{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}}

[[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]
[[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]]</text>
      <sha1>pk7xttbq22biixgco7cf3bogsujifz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белгіпс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>576177</id>
    <revision>
      <id>5156983</id>
      <parentid>5047657</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26346" sha1="gp4biqmjqfhugyl4zr3kwvfrvmxb6t2" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі
 |назва                = Белгіпс
 |лагатып              = [[Выява:Белгіпс (лагатып).jpg|200px]]
 |тып                  = [[ААТ]]
 |лістынг на біржы     = 
 |дзейнасць            = вытворчасць будаўнічых матэрыялаў
 |дэвіз                = 
 |заснавана            = [[4 верасня]] [[1944]]
 |скасавана            = 
 |прычына скасавання   = 
 |пераемнік            = 
 |ранейшыя назвы       = Мінскі гіпсавы завод
 |заснавальнікі        = [[Савет Народных Камісараў БССР]]
 |размяшчэнне          = {{BLR}}, [[Мінск]]
 |ключавыя фігуры      = 
 |галіна               = [[будаўніцтва]]
 |прадукцыя            = гіпсакардонныя лісты&lt;br&gt;пазагрэбнявыя гіпсавыя пліты&lt;br&gt;сухія будаўнічыя сумесі
 |абарот               = 
 |аперацыйны прыбытак  = 
 |чысты прыбытак       = 
 |колькасць супрацоўнікаў    = 
 |матчына кампанія     = 
 |даччыныя кампаніі    = 
 |сайт                 = [http://www.belgips.by/ belgips.by]
}}
'''ААТ «Белгіпс»''' — [[Беларусь|беларуская]] [[камерцыйная арганізацыя|кампанія]] па вытворчасці {{не перакладзена 5|будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў|ru|Строительные материалы}}&lt;ref&gt;{{cite news|author= Елена Авринская|title= Директор ОАО «Белгипс»: степень готовности нового завода в Гатово — более 90 %|url= https://minsknews.by/direktor-oao-belgips-stepen-gotovnosti-novogo-zavoda-v-gatovo-bolee-90/|publisher= Агентство «Минск-Новости»|date= 29 мая 2018|access-date= 2018-10-20|language= ru|archive-date= 10 верасня 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20250910041104/https://minsknews.by/direktor-oao-belgips-stepen-gotovnosti-novogo-zavoda-v-gatovo-bolee-90/|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;, заснаваная ў красавіку 1948 года як Мінскі гіпсавы завод.

З мая 2019 года размяшчаецца ў аграгарадку [[Гатава]] Мінскага раёна. Па стане на 2021 год было адзіным у Беларусі вытворцам [[Будаўнічы матэрыял|будаўнічых матэрыялаў]] з [[гіпс]]у і мела 115 кропак продажу праз 19 [[дылер]]аў у Беларусі, у тым ліку 33 — у Мінску, 11 — у [[Брэст|Брэсце]], 10 — у [[Гродна|Гродне]], па 9 — у [[Гомель|Гомелі]] і [[Магілёў|Магілёве]], 5 — у Віцебску, а таксама 12 — у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]], 4 — у [[Бабруйск]]у, 3 — у Баранавічах, па 2 — у [[Орша|Оршы]], [[Ліда|Лідзе]] і Полацку. Па адной краме працавала ў яшчэ 23 гарадах — [[Асіповічы|Асіповічах]], [[Барысаў|Барысаве]], Бярозе, [[Ганцавічы|Ганцавічах]], [[Дружны (Мінская вобласць)|Дружным]] (Пухавіцкі раён), [[Жлобін]]е, [[Жодзіна|Жодзіне]], [[Іванава|Іванаве]], [[Івацэвічы|Івацэвічах]], [[Мазыр]]ы, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Маларыта|Маларыце]], [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горцы]], [[Наваполацк]]у, [[Пінск]]у, [[Пружаны|Пружанах]], [[Рагачоў|Рагачове]], [[Светлагорск]]у, [[Слонім]]е, [[Столін]]е, Слуцку, [[Фаніпаль|Фаніпалі]] (Дзяржынскі раён), [[Чэрвень (горад)|Чэрвені]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Дзе набыць|url=https://knauf.by/selling_points/|publisher=ААТ «Белгіпс»|language=ru|date=2021|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;.

Член [[Рэспубліканскі саюз будаўнікоў|Рэспубліканскага саюза будаўнікоў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belss.by/chleny-soyuza|title=Список членов Республиканского Союза Строителей Республики Беларусь|website=belss.by|access-date=2025-08-30}}&lt;/ref&gt;.

== Вырабы ==
На 2021 год «Белгіпс» выпускаў наступныя вырабы:
* [[гіпсакардон]]ныя лісты — вільгацестойкія, вільгацевогнестойкія, вогнестойкія, гукапаглынальныя, [[падлога]]выя і [[рэнтген]]аахоўныя;
* [[цэмент]]ныя пліты — вонкавыя, падлогавыя, [[Столь|столевыя]], унутраныя;
* [[штукатурка]] — гіпсавая і [[цэмент]]ная;
* [[шпаклёўка]] — гіпсавая, [[палімер]]ная і цэментная;
* [[клей]] — гіпсавы і цэментны;
* сумесі і [[Сцяжка|сцяжкі]] — гідраізаляцыйныя і гіпсавыя;
* [[грунтоўка]] — аздабляльная, знітавальная, парапранікальная і ўмацавальная;
* гіпсапліты, у тым ліку вільгацестойкія;
* металічны профіль — арачны, вуглаахоўны, кантавы, маячковы, накіравальны, стойкавы, столевы і ўмацаваны;
* камплектавальныя дэталі — армавальная сетка і [[стужка]], [[шруба|шрубы]] з вострым і свідравальным канцамі, [[падвес]]ы, [[злучальнік]]і, [[падаўжальнік]]і, мацавальныя кліны, скобы і [[цвік]]і, саманаразальныя шрубы, будаўнічую стужку ([[абза]]вую, вуглаахоўную, гідраізаляцыйную, дэфармацыйную, падзяляльную і ўшчыльняльную), [[пробка]]вае пакрыццё, рэвізійныя [[люк]]і і [[алюміній|алюмініевыя]] рэйкі;
* будаўнічыя інструменты — ігольчаты валік і шырокі разак, абзавы і абдзірачны [[гэбель]], прасякальнікі і мантажнае снадзіва, [[Шпатэль|шпатэлі]] і шпаклявальныя тубы, шліфавальныя сеткі і цёркі;
* [[фарба]] — [[акрыл]]авая і [[латэкс]]ная для памяшканняў, акрылавая і матавая [[акрылсілаксан]]авая для [[Цокаль|цокаляў]] і [[фасад]]аў&lt;ref&gt;{{cite web|title=Каталог вырабаў|url=https://knauf.by/catalog/|publisher=ААТ «Белгіпс»|language=ru|date=2021|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
4 верасня 1944 года [[Савет народных камісараў Беларускай ССР]] ухваліў Пастанову № 44 аб будаўніцтве Мінскага гіпсавага завода. 14 красавіка 1948 года Мінскі гіпсавы завод запусцілі за 2 км ад горада, дзе цяпер [[Вуліца Казлова (Мінск)|вуліца Казлова]], д. 24. Гадавая магутнасць [[цэх]]а гіпсу склала 48.000 тон. 1 студзеня 1949 года стварылі вытворчасць перагародкавых пазаграбневых плітаў магутнасцю 150.000 кв. м за год. 13 мая 1952 года ўвялі ў дзеянне [[цэх]] [[гіпсакардон]]у. У 1973 годзе магутнасць цэха гіпсу павялічылі з 53.000 тон да 176.500 тон за год. У 1997 годзе прадпрыемства перайменавалі ў Мінскі завод гіпсу і гіпсавых буддэталяў. У 2001 годзе [[Унітарнае прадпрыемства|ўнітарнае прадпрыемства]] пераўтварылі ў [[адкрытае акцыянернае таварыства]] «Белгіпс»&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

25 кастрычніка 2013 года [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Беларусі]] абвясціў конкурс на адбор укладальніка для [[Прыватызаванне|прыватызавання]] 99,5 % [[Пай|паёў]] «Белгіпсу». Інвестар меў цягам 5 гадоў павялічыць статутны фонд на 43 млн еўра. З іх да 1 ліпеня 2016 года 24,7 млн еўра мелі накіраваць на павелічэнне вытворчасці гіпсакардонных лістоў да 10 млн кв. м за год. У пасёлку [[Гатава]] на поўдні Мінскага раёна прадугледжвалася ўзвядзенне завода будаўнічых матэрыялаў з гіпсу. Яго гадавая магутнасць мела скласці 30 млн кв.м гіпсакардонных лістоў і 500 000 кв.м плітаў, а таксама 100 000 тон сухіх будаўнічых сумесяў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Сяргей Куркач|title=«Белгіпсу» патрэбны перспектыўны інвестар|url=https://zviazda.by/be/news/20131025/1382689184-belgipsu-patrebny-perspektyuny-investar|publisher=Газета «[[Звязда]]»|date=25 кастрычніка 2013|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. 16 студзеня 2014 года А. Лукашэнка падпісаў Указ № 34 &quot;Аб некаторых пытаннях ААТ «Белгіпс», паводле якога пастанавіў прадаць каля 2 млн паёў расійскаму ТАА «[[Волма (прадпрыемства)|Волма]]» ([[Валгаград]]) за 5,27 млн долараў ЗША. Паводле інвестыцыйнага дагавора, да ліпеня 2018 года «Белгіпс» вызвалілі ад [[мыта]]ў і [[Падатак на дададзеную вартасць|падатку на дададзеную вартасць]] пры ўвозе абсталявання і сыравіны&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=«Белгіпс» мадэрнізуе расійскі інвестар|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140129/1390946381-belgips-madernizue-rasiyski-investar|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=29 студзеня 2014|нумар=16 (27626)|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/01/ZV_20140129_4.pdf 4]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. Таксама ў 2017—2021 гадах прадпрыемства вызвалілі ад [[Падатак на прыбытак|падатку на прыбытак]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=А. Лукашэнка|title=Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 16 студзеня 2014 г. № 34 «Аб некаторых пытаннях ААТ «Белгіпс»|url=https://pravo.by/upload/docs/op/P31400034_1389992400.pdf|publisher=[[Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь]]|language=ru|date=18 студзеня 2014|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. 28 студзеня 2014 года Дзяржаўны камітэт па маёмасці Беларусі паведаміў пра заключэнне дагаворы продажу паёў расійскаму прадпрыемству «Волма»&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. 19 лютага 2014 года старшыня Дзяржкаммаёмасці Беларусі [[Георгій Іванавіч Кузняцоў|Георгій Кузняцоў]] паведаміў: «У (матчынай) кампаніі ёсць [[кар’ер]]ы ва Украіне, таму гіпс для вытворчасці прывозяць адтуль»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Спачатку «Інтэграл» і «Пеленг»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140220/1392847104-spachatku-integral-i-peleng|выданне=Звязда|тып=|год=20 лютага 2014|нумар=32 (27642)|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/02/ZV_20140220_02.pdf 2]|issn=}}&lt;/ref&gt;.

7 кастрычніка 2015 года пачата будоўля новага завода ў пасёлку [[Гатава]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Тэлеканал «[[Беларусь 1]]»|title=Гіпсавы завод сусветнага ўзроўню пабудуюць пад Мінскам|url=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/gipsovyy_zavod_mirovogo_urovnya_postroyat_pod_minskom/|publisher=Белтэлерадыёкампанія|date=7 кастрычніка 2015|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе асучаснілі вытворчасць у Мінску&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. 22 лістапада 2017 года нямецкае прадпрыемства «[[Кнаўф]]» ([[Іпгофен]], зямля [[Баварыя]]) набыло 50 % паёў «Белгіпсу»&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{cite web|title=Пра нас (гісторыя развіцця)|url=https://knauf.by/about/|publisher=ААТ «Белгіпс»|language=ru|date=2021|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. Да 15 чэрвеня 2018 года ў будоўлю завода ў Гатаве ўклалі 60 млн еўра з разлікам акупнасці цягам 15 гадоў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Тэлеканал «Беларусь 1»|title=Новы завод «Белгіпс» у Гатаве адкрыюць восенню|url=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/novyy_zavod_belgips_v_gatovo_otkroyut_osenyu/|publisher=[[Белтэлерадыёкампанія]]|date=15 чэрвеня 2018|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. 30 мая 2019 года ў пасёлку [[Гатава]] на поўдні Мінскага раёна адчынілі новы завод [[Будаўнічы матэрыял|будаўнічых матэрыялаў]]&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;. Па выніках 2019 года сярэднемесячны заробак [[работнік]]аў «Белгіпсу» склаў 1682 [[Беларускі рубель|рублі]] (805 $)&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;.

23 сакавіка 2020 года пайшчыкам стала [[ТАА]] «[[Нямецкае таварыства ўкладанняў і развіцця]]» ([[Кёльн]], зямля Паўночны Рэйн — Вестфалія)&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;. На сакавік 2020 года «Белгіпс» быў адзіным у Беларусі вытворцам будаўнічых матэрыялаў з гіпсу. На заводзе ў Гатаве выраблялі гіпсакардонныя лісты, сухія будаўнічыя сумесі, пазаграбнявыя пліты і хімічныя дадаткі-прэміксы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Аб эканоміцы, будаўніцтве, каронавірусе і падтрымцы людзей - Лукашэнка наведаў ААТ «Белгіпс»|url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-navedvae-belgips-shto-vjadoma-ab-getym-pradpryemstve-86337-2020/|publisher=[[БелТА]]|date=27 сакавіка 2020|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. Сярод іншага, «Белгіпс» арандаваў кардонную фабрыку ў [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічах]] для перапрацоўкі [[тэтрапак]]а&lt;ref name=&quot;г&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Марыя Дадалка, Вольга Мядзведзева.|загаловак=«Нашыя магчымасці ў тым, што мы не спыняем вытворчасць»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20200327/1585302941-alyaksandr-lukashenka-navedau-belgips|выданне=Звязда|тып=|год=28 сакавіка 2020|нумар=[https://zviazda.by/be/number/61-29175 61 (29175)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/28sak-2_optim_1.pdf 1], [https://zviazda.by/sites/default/files/28sak-2_optim_1.pdf 2]|issn=}}&lt;/ref&gt;. У Пухавіцкі завод уклалі каля 900 000 еўра з запланаваных 2 млн. Магутнасці прадпрыемства мела хапіць на палову адкідаў з тэтрапаку ў Беларусі, якія складала ад 9000 да 13 000 тон за год. Таксама прадугледжвалася перапрацоўка [[Талерка|талерак]], [[Шпалеры|шпалераў]] і [[Этыкетка|этыкетак]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=Аліна Грышкевіч|title=«Белгіпс» арандуе кардонную фабрыку ў Пухавічах для перапрацоўкі тэтрапака|url=https://blr.belta.by/president/view/belgips-arandue-kardonnuju-fabryku-u-puhavichah-dlja-perapratsouki-tetrapaka-86348-2020/|publisher=БелТА|date=27 сакавіка 2020|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. На заводзе «Белгіпсу» ў Гатаве працавала 200 чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|author=Наталля Брэвус, тэлеканал «Беларусь 1»|title=Прэзідэнт наведаў прадпрыемства «Белгіпс»|url=https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/prezident_posetil_predpriyatie_belgips_27-03-20/|publisher=Белтэлерадыёкампанія|date=27 сакавіка 2020|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. У 2020 годзе завод у Гатаве забяспечыў унутраны рынак Беларусі гіпсакардоннымі лістамі і паставіў звыш 60 % вырабаў за мяжу. Пры гэтым увоз гіпсакардону ў Беларусь скараціўся на 18 % амаль на 1 млн кв.метраў. На чэрвень 2021 года вытворчая магутнасць завода ў Гатаве складала 30 млн кв. м [[гіпсакардон]]ных лістоў, 500.000 кв. м пазаграбеневых плітаў, 100.000 тон сухіх [[Будаўнічая сумесь|будаўнічых сумесяў]], 8000 тон прэміксаў і 15.000 [[кубаметр]]аў успучанага [[перліт]]у за год&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{cite web|title=Руслан Пархамовіч: Мадэрнізацыя прадпрыемстваў будкомплексу накіраваная на забеспячэнне ўнутранага попыту|url=https://blr.belta.by/comments/view/madernizatsyja-pradpryemstvau-budkompleksu-nakiravana-na-zabespjachenne-unutranaga-popytu-3158/|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=30 чэрвеня 2021|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Сацыяльны праект ===
У лютым 2015 года даччынае ААТ «Белгіпс-Эка» ўсталявала ў Мінску зялёныя [[кантэйнер]]ы «[[Макулатура]]» для збору і перадачы кніг у [[Бібліятэка|бібліятэкі]] і школы. У сартаванні кніг супрацоўнікам прадпрыемства дапамагалі слухачы [[Мінскі ўніверсітэт трэцяга ўзросту|Мінскага ўніверсітэта трэцяга ўзросту]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ганна Касар.|загаловак=Трэці ўзрост — другая маладосць|спасылка=|выданне=[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]|тып=часопіс|год=Сакавік 2020|нумар=[https://zviazda.by/sites/default/files/belarus_n3-2020-bel-load_compressed.pdf 3 (1038)]|старонкі=14—15|issn=0320-7544}}&lt;/ref&gt;. Да жніўня 2015 года сабралі каля 5.000 кніг для перадачы ва ўстановы аховы здароўя, прытулкі і турмы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Валяр’ян Шкленнік.|загаловак=«Залатыя» адкіды|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20150822/1440191218-zalatyya-adhody|выданне=Звязда|тып=|год=22 жніўня 2015|нумар=[https://zviazda.by/be/number/160-28018 160 (28018)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/08/22zni-5.indd_.pdf 5]|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1 лютага 2016 года [[Савет Міністраў Беларусі]] ўхваліў Пастанову № 82, паводле якой вызначыў «Белгіпс» у якасць аднаго з заказчыкаў пастаўкі адкідаў з [[кардон (матэрыял)|кардону]] і паперы для дзяржаўных патрэбаў&lt;ref&gt;{{cite web|title=Амаль 260 тыс. т адкідаў паперы і кардону плануецца нарыхтаваць у Беларусі ў 2016 годзе|url=https://blr.belta.by/society/view/amal-260-tys-t-adhodau-papery-i-kardonu-planuetstsa-naryhtavats-u-belarusi-u-2016-godze-43250-2016/|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=4 лютага 2016|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. 8 красавіка 2016 года кіраўнік дабрачыннага кнігаабмену «Кнізе — другое жыццё» Фёдар Грышкавец паведаміў, што ў грамадскія ўстановы перадалі звыш 15 000 кніг&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Святлана Бусько.|загаловак=«Я шмат чаго ўмею і гатова дзяліцца»|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20160408/1460138193-ya-shmat-chago-umeyu-i-gatova-dzyalicca|выданне=Звязда|тып=|год=9 красавіка 2016|нумар=[https://zviazda.by/be/number/66-28176 66 (28176)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/9kra-16.indd_.pdf 16]|issn=}}&lt;/ref&gt;. На 14 верасня 2016 года пры сартаванні макулатуры з зялёных кантэйнераў «Белгіпс-Эка» былі знойдзены і пазней перададзены ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]] 4 рэдкія кнігі: 1) лацінамоўны «Падручнік маральнага багаслоўя» [[Цыстэрцыяны|бернардзінскага]] манаха [[Францішак Прылуцкі|Францішка Прылуцкага]], выдадзены ў 1765 годзе ў [[Вільня|Віленскай]] друкарні каталіцкага ордэна [[Піяры|піяраў]]; 2) [[кіеў]]скі «[[Псалтыр]]» 1888 года; 3) 1-ы том «Твораў [[Мікалай Памялоўскі|Памялоўскага]]» 1909 года; 4) «Творы [[Мікалай Гогаль|Мікалая Гогаля]]» 1921 года&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Гэтая кніга XVIII стагоддзя знікла ў вайну з Будслаўскага манастыра»|url=https://novychas.by/hramadstva/hetaja-kniha-xviii-stahoddzja-znikla-u-vajnu-z-bu|publisher=Газета «[[Новы Час|Новы час]]»|date=14 верасня 2016|access-date=12 жніўня 2021}}&lt;/ref&gt;. Да студзеня 2017 года за 2 гады дабрачыннага кнігаабмену перадалі 25.000 кніг. Атрыманыя выданні на сядзібе «Белгіпс-Эка» адсартавалі [[студэнт]]ы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Яраслаў Лыскавец|загаловак=Любіш чытаць — умей і ратаваць|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20170105/1483564061-kudy-traplyayuc-knigi-z-kanteynerau-dlya-zboru-makulatury|выданне=[[Чырвоная змена]]|тып=|год=5 студзеня 2017|нумар=1 (15808)|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/5stud-7.indd_.pdf 3]|issn=}}&lt;/ref&gt;. На сакавік 2020 года з 700 кантэйнераў сабралі каля 80 000 кніг, з якіх 60 000 раздалі грамадскім установам&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.belgips.by Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181016081345/http://www.belgips.by/ |date=16 кастрычніка 2018 }}
* {{cite web|title=«Белгіпс»|url=https://zviazda.by/be/tags/belgips|publisher=Газета «[[Звязда]]»|date=29 студзеня 2014|access-date=11 жніўня 2021}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Гатава]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў]]</text>
      <sha1>gp4biqmjqfhugyl4zr3kwvfrvmxb6t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белпрамбудпраект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>576590</id>
    <revision>
      <id>5156992</id>
      <parentid>3577589</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9976" sha1="bvpay3iannqtsg4jv4xcukjajyspcfe" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі 
| назва= Інстытут «Белпрамбудпраект»
| лагатып=  
| тып= рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства
| дэвіз=
| заснавана= [[1945]]
| размяшчэнне= {{Сцяг Беларусі}} г. [[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]], [[Вуліца Мяснікова (Мінск)|вуліцы Мяснікова]], 36
| ключавыя фігуры =  Наталля Барысаўна Савельева
| галіна =  
| прадукцыя =  
| абарот = 
| аперацыйны прыбытак = 
| net_income = 
| колькасць супрацоўнікаў = 
| аўдытар = 
| сайт=
}}
'''Інстытут «Белпрамбудпраект»''' — [[праектны інстытут]] у [[Мінск]]у. Размешчаны па [[Вуліца Мяснікова (Мінск)|вуліцы Мяснікова]], 36.

== Гісторыя ==
[[26 лістапада]] [[1945]] года Пастановай № 1782—310 [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]] і [[ЦК КП(б)Б|Цэнтральнага Камітэта КП(б) Беларусі]] створана гасразліковая кантора для распрацоўкі [[канструкцыя|канструкцый]], [[тэхналогія|тэхналогій]] і [[тэхнічныя ўмовы|тэхнічных умоў]] вытворчасці вырабаў шырокага спажывання пры [[Наркаммясцпрам БССР|Наркаммясцпраме БССР]].

У ліпені [[1961]] года на базе канторы арганізуецца Беларускі праектна-тэхналагічны інстытут Галоўнага ўпраўлення мясцовай прамысловасці. Ён займаецца праектамі рэканструкцыі прадпрыемстваў па ўсёй рэспубліцы.

З [[1977]] года інстытут носіць назву «Белмясцпрампраект».

[[5 снежня]] [[1991]] года загадам [[Дзяржкампрам Рэспублікі Беларусь|Дзяржкампрама Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з ліквідацыяй [[Міністэрства мясцовай прамысловасці БССР]], Беларускі праектны інстытут «Белмясцпрампраект» пераназваны ў інстытут «Белпрамбудпраект» Дзяржкампрама РБ. Рашэннем [[Мінгарвыканкам]]а № 785 ад 14.07.2000 інстытут зарэгістраваны як Праектнае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «ІНСТЫТУТ „БЕЛПРАМБУДПРАЕКТ“».

== Праекты ==
Найбольш істотныя канструктарскія распрацоўкі і праекты, выкананыя да [[1960-я|1960-х]] гадоў:

* праект будаўніцтва фабрыкі па вытворчасці парасонаў у г. [[Мінск]]у;
* праект рэканструкцыі арцелі «Беларусь» у г. [[Брэст|Брэсце]] па пашырэнні прадзільнай вытворчасці;
* распрацоўка тэхдакументацыі на [[Аршанскі завод швейных машын|вытворчасць швейных машын]] у г. [[Орша]];
* праекты рэканструкцыі фабрыкаў бытавой хіміі ў гарадах [[Калінкавіцкі завод бытавой хіміі|Калінкавічы]], [[Бархім|Баранавічы]];
* праект [[Магілёўскі ложкавы завод|Магілёўскага ложкавага завода]];
* праект [[Віцебская дывановая фабрыка|Віцебскай дывановай фабрыкі]].

У [[1954]]—[[1964]] гг. былі запраектаваны і пабудаваны [[цагельня|цагельні]], якія задавольваюць патрэбнасць сельскага будаўніцтва ў [[цэгла|цэгле]], распрацаваны праекты фабрыкаў мастацкіх вырабаў у гг. [[Мінская фабрыка мастацкіх вырабаў |Мінску]], [[Гродзенская фабрыка мастацкіх вырабаў|Гродне]], [[Магілёўская фабрыка мастацкіх вырабаў|Магілёве]].

За перыяд з 1960—1970 гг. былі запраектаваны, рэканструяваны і пабудаваны:

* хлебазаводы ў гг. Мінску, Бабруйску, Брэсце, Баранавічах, [[Крычаўскі хлебазавод|Крычаве]], Гомелі, [[Рагачоўскі хлебазавод|Рагачове]];
* фабрыкі музычных інструментаў у гг. Маладзечна і Барысаве;
* завод «Хімпласт» у г. Віцебску;
* заводы сантэхабсталявання ў гг. Гомелі, Гродне, Слуцку;
* заводы металавырабаў у гг. Мінску, Дзятлава, Брэсце;
* камбінаты надомнай працы і цэлы шэраг іншых прадпрыемстваў.

З [[1970]] года інстытут пачынае працу над праектамі рэканструкцыі [[Мінскі маторны завод|Мінскага маторнага]] і [[Мінскі трактарны завод|трактарнага заводаў]]. Распрацоўваюцца праекты кавальскага цэха [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскага завода шасцерняў]], [[Віцебскі завод трактарных запчастак|Віцебскага завода трактарных запчастак]], завода «[[Гродзенскі завод электрычных прыбораў «Электрапрыбор»|Электрапрыбор]]» у г. Гродне, завода «[[Эталон (завод)|Эталон]]» у г. Мінску, завода «[[Медпрэпараты (завод)|Медпрэпараты]]» ў г. [[Мінск]]у і інш.

З [[1976]] г. праектуюцца [[станцыя тэхабслугоўвання|станцыі тэхабслугоўвання аўтамабіляў]], аўтатранспартныя прадпрыемствы, [[гараж]]ы, [[стаянка|стаянкі]], [[таксапарк]]і, [[аўтавакзал]]ы. Аб’екты таварыства сляпых, таварыства глухіх, [[ДТСААФ]], [[Дынама]], [[МУС Беларусі|МУС]], [[Галоўпалессеводбуд]]а, [[Белтара|Белтары]]. Па праектах інстытута пабудаваны [[тралейбус]]ныя [[дэпо]] № [[Тралейбуснае дэпо № 3 (Мінск)|3]], [[Тралейбуснае дэпо № 4 (Мінск)|4]], [[Тралейбуснае дэпо № 5 (Мінск)|5]] у г. Мінску.

Пабудаваны будынкі [[Аўтатранстэхніка|Аўтатранстэхнікі]], [[МПКТІ]], [[Мастацкі фонд Беларусі|Мастацкага фонду]], інстытута [[БелКТІМП]], школа замежных спецыялістаў трактарнага завода, [[ПТВ]], [[жылыя дамы]], [[інтэрнат]]ы, пасёлкі для перасялення з [[Чарнобыльская зона|Чарнобыльскай зоны]].

Запраектаваны ВА «[[Мінгаз]]», ВА «[[Мінскдрэў]]», завод «[[Спецаўтаматыка]]», завод «[[Палітэхнік (завод)|Палітэхнік]]», 407 завод грамадзянскай авіяцыі, [[Мінская люстраная фабрыка]], заводы другасных рэсурсаў, друкарні і шмат іншых аб’ектаў ва ўсіх галінах і сферах вытворчасці Рэспублікі; будынкі, збудаванні і заводы ў [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]], ва [[Украіна|Украіне]].

Інстытут атрымаў больш за 20 аўтарскіх сведчанняў на [[вынаходства|вынаходствы]]; каля 400 рацыяналізатарскіх прапаноў. За найбольш удалыя прагрэсіўныя праектныя распрацоўкі інстытут узнагароджаны бронзавымі [[медаль ВДНГ СССР|медалямі ВДНГ СССР]] (дызельны корпус ММЗ, блок цэхаў ММЗ). Адзначаўся дыпламамі 1-й, 2-й, 3-й ступені будаўнічай выстаўкі Рэспублікі Беларусь.

== Спасылкі ==
* [http://smbusiness.by/klienty/institut-belpromstroyproekt Институт «Белпромстройпроект»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181025101102/http://smbusiness.by/klienty/institut-belpromstroyproekt |date=25 кастрычніка 2018 }}

[[Катэгорыя:Праектныя арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Вуліца Мяснікова (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Міністэрства прамысловасці Беларусі]]
[[Катэгорыя:1945 год у Мінску]]</text>
      <sha1>bvpay3iannqtsg4jv4xcukjajyspcfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Рыгоравіч Калеснік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>576738</id>
    <revision>
      <id>5156935</id>
      <parentid>4583626</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5156935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5558" sha1="dy3h6u05cf1vq6yah9r90srq5ftaw4o" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Калеснік}}
{{Ваенны дзеяч
|імя              = Уладзімір Рыгоравіч Калеснік
|гады службы      = [[1941]]—[[1943]]
}}
'''Уладзімір Рыгоравіч Калеснік''' ([[15 чэрвеня]] [[1911]] — [[25 лістапада]] [[1943]]) — [[лейтэнант]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]]).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[15 чэрвеня]] [[1911]] года ў вёсцы [[Ражны (Браварскі раён)|Ражны]] (цяпер — [[Браварскі раён|Браварскі раен]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). Скончыў восем класаў школы. Пражываў у горадзе [[Асцёр (горад)|Асцёр]] [[Казэлэцкі раён|Казэлэцкага раёна]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украінская СССР|Украінскай ССР]], працаваў кіраўніком мясцовай арганізацыі [[УЛКСМ]].

У [[1941|1941 годзе]] прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У [[1942]] годзе скончыў Ленінградскія бранятанкавыя курсы. З жніўня таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Прымаў удзел у баях на [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м]] і [[2-гі Беларускі фронт|2-м]] Беларускіх франтах. Два разы быў цяжка паранены&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|id=3510}}&lt;/ref&gt;.

Да лістапада [[1943]] года лейтэнант Уладзімір Калеснік камандаваў [[Узвод|узводам]] [[Танк|танкаў]] «[[Т-34]]» 1-га танкавага батальёна 68-й танкавай брыгады 61-й арміі [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага фронту]]. Вызначыўся падчас вызвалення [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Узвод Калесніка з баямі прарываўся глыбока ў варожы тыл, захапіў важны рубеж і утрымліваў яго, адбіваючы нямецкія контратакі. [[25 лістапада]] 1943 года ў баях за ліквідацыю моцна ўмацаванага апорнага пункта праціўніка Калеснік знішчыў 2 батарэі [[Мінамёт|мінамётаў]], 4 артылерыйскія гарматы, 7 агнявых кропак праціўніка. У тым баі яго танк быў падбіты і не рухаўся, пасля чаго экіпаж на працягу 12 гадзін трымаў абарону, нягледзячы на прапанову праціўніка здацца ў палон. У тым баі Калеснік загінуў. Пахаваны ў горадзе [[Хойнікі]] Гомельскай вобласці&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[10 сакавіка]] [[1944]] года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання пры вызваленні Беларусі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» лейтэнант Уладзімір Калеснік пасмяротна быў удастоены высокага звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Таксама быў узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Леніна|Леніна]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

== Памяць ==

* У гонар Калесніка названая вуліца ў [[Хойнікі|Хойніках]], усталяваны абеліск у вёсцы [[Віць (вёска)|Віць]]&lt;ref name=&quot;wh&quot; /&gt;.
* Стэла на Алеі Славы ў [[Хойнікі|Хойніках]] (Беларусь) у гонар Героя.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|1}}
* Боевые звёзды киевлян — Киев: Политиздат Украины, 1983.{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Калеснік Уладзімір Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Лейтэнанты СССР]]
[[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Танкісты СССР]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеўскай вобласці]]</text>
      <sha1>dy3h6u05cf1vq6yah9r90srq5ftaw4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156936</id>
      <parentid>5156935</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5156936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5628" sha1="fu5m29qkk28srs3nwxsv7ayio1tlsg5" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Калеснік}}
{{Ваенны дзеяч
|імя              = Уладзімір Рыгоравіч Калеснік
|гады службы      = [[1941]]—[[1943]]
}}
'''Уладзімір Рыгоравіч Калеснік''' ({{Lang-ru|Владимир Григорьевич Колесник}}; [[15 чэрвеня]] [[1911]] — [[25 лістапада]] [[1943]]) — [[лейтэнант]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]]).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[15 чэрвеня]] [[1911]] года ў вёсцы [[Ражны (Браварскі раён)|Ражны]] (цяпер — [[Браварскі раён|Браварскі раен]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). Скончыў восем класаў школы. Пражываў у горадзе [[Асцёр (горад)|Асцёр]] [[Казэлэцкі раён|Казэлэцкага раёна]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украінская СССР|Украінскай ССР]], працаваў кіраўніком мясцовай арганізацыі [[УЛКСМ]].

У [[1941|1941 годзе]] прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У [[1942]] годзе скончыў Ленінградскія бранятанкавыя курсы. З жніўня таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Прымаў удзел у баях на [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м]] і [[2-гі Беларускі фронт|2-м]] Беларускіх франтах. Два разы быў цяжка паранены&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|id=3510}}&lt;/ref&gt;.

Да лістапада [[1943]] года лейтэнант Уладзімір Калеснік камандаваў [[Узвод|узводам]] [[Танк|танкаў]] «[[Т-34]]» 1-га танкавага батальёна 68-й танкавай брыгады 61-й арміі [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага фронту]]. Вызначыўся падчас вызвалення [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Узвод Калесніка з баямі прарываўся глыбока ў варожы тыл, захапіў важны рубеж і утрымліваў яго, адбіваючы нямецкія контратакі. [[25 лістапада]] 1943 года ў баях за ліквідацыю моцна ўмацаванага апорнага пункта праціўніка Калеснік знішчыў 2 батарэі [[Мінамёт|мінамётаў]], 4 артылерыйскія гарматы, 7 агнявых кропак праціўніка. У тым баі яго танк быў падбіты і не рухаўся, пасля чаго экіпаж на працягу 12 гадзін трымаў абарону, нягледзячы на прапанову праціўніка здацца ў палон. У тым баі Калеснік загінуў. Пахаваны ў горадзе [[Хойнікі]] Гомельскай вобласці&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[10 сакавіка]] [[1944]] года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання пры вызваленні Беларусі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» лейтэнант Уладзімір Калеснік пасмяротна быў удастоены высокага звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Таксама быў узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Леніна|Леніна]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

== Памяць ==

* У гонар Калесніка названая вуліца ў [[Хойнікі|Хойніках]], усталяваны абеліск у вёсцы [[Віць (вёска)|Віць]]&lt;ref name=&quot;wh&quot; /&gt;.
* Стэла на Алеі Славы ў [[Хойнікі|Хойніках]] (Беларусь) у гонар Героя.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|1}}
* Боевые звёзды киевлян — Киев: Политиздат Украины, 1983.{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Калеснік Уладзімір Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Лейтэнанты СССР]]
[[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Танкісты СССР]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеўскай вобласці]]</text>
      <sha1>fu5m29qkk28srs3nwxsv7ayio1tlsg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156946</id>
      <parentid>5156936</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5156946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5731" sha1="2ho877zwg3kbw10zqr5kbsyiaf71n1a" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Калеснік}}
{{Ваенны дзеяч
|імя              = Уладзімір Рыгоравіч Калеснік
|гады службы      = [[1941]]—[[1943]]
}}
'''Уладзімір Рыгоравіч Калеснік''' ({{Lang-ru|Владимир Григорьевич Колесник}}; [[15 чэрвеня]] [[1911]] — [[25 лістапада]] [[1943]]) — [[лейтэнант]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] ([[1944]]).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[15 чэрвеня]] [[1911]] года ў вёсцы [[Ражны (Браварскі раён)|Ражны]] (цяпер — [[Браварскі раён|Браварскі раен]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). Скончыў восем класаў школы. Пражываў у горадзе [[Асцёр (горад)|Асцёр]] [[Казэлэцкі раён|Казэлэцкага раёна]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украінская СССР|Украінскай ССР]], працаваў кіраўніком мясцовай арганізацыі [[УЛКСМ]].

У [[1941|1941 годзе]] прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У [[1942]] годзе скончыў Ленінградскія бранятанкавыя курсы. З жніўня таго ж года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Прымаў удзел у баях на [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м]] і [[2-гі Беларускі фронт|2-м]] Беларускіх франтах. Два разы быў цяжка паранены&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|id=3510}}&lt;/ref&gt;.

Да лістапада [[1943]] года лейтэнант Уладзімір Калеснік камандаваў [[Узвод|узводам]] [[Танк|танкаў]] «[[Т-34]]» 1-га танкавага батальёна 68-й танкавай брыгады 61-й арміі [[Беларускі фронт (1943)|Беларускага фронту]]. Вызначыўся падчас вызвалення [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Узвод Калесніка з баямі прарываўся глыбока ў варожы тыл, захапіў важны рубеж і утрымліваў яго, адбіваючы нямецкія контратакі. [[25 лістапада]] 1943 года ў баях за ліквідацыю моцна ўмацаванага апорнага пункта праціўніка Калеснік знішчыў 2 батарэі [[Мінамёт|мінамётаў]], 4 артылерыйскія гарматы, 7 агнявых кропак праціўніка. У тым баі яго танк быў падбіты і не рухаўся, пасля чаго экіпаж на працягу 12 гадзін трымаў абарону, нягледзячы на прапанову праціўніка здацца ў палон. У тым баі Калеснік загінуў. Пахаваны ў горадзе [[Хойнікі]] Гомельскай вобласці&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[10 сакавіка]] [[1944]] года за «ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання пры вызваленні Беларусі і праяўленыя пры гэтым мужнасць і гераізм» лейтэнант Уладзімір Калеснік пасмяротна быў удастоены высокага звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Таксама быў узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Леніна|Леніна]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

== Памяць ==

* У гонар Калесніка названая вуліца ў [[Хойнікі|Хойніках]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/gomel_region_gov/49994|title=Владимир Колесник}}&lt;/ref&gt;, усталяваны абеліск у вёсцы [[Віць (вёска)|Віць]]&lt;ref name=&quot;wh&quot; /&gt;.
* Стэла на Алеі Славы ў [[Хойнікі|Хойніках]] (Беларусь) у гонар Героя.
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга:Героі Савецкага Саюза|1}}
* Боевые звёзды киевлян — Киев: Политиздат Украины, 1983.{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Калеснік Уладзімір Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Лейтэнанты СССР]]
[[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Танкісты СССР]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеўскай вобласці]]</text>
      <sha1>2ho877zwg3kbw10zqr5kbsyiaf71n1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бугенвіль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>580075</id>
    <revision>
      <id>5157131</id>
      <parentid>4347097</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3148" sha1="nx038vf5y1yp6u8r3kbhruxty6d34ae" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва               = Бугенвіль
  |Нацыянальная назва = fr/Bougainville
 |Карта               = 
  |Подпіс карты       = 
 |Архіпелаг           = Саламонавы астравы
 |Акваторыя           = Ціхі акіян
 |Краіна              = Папуа — Новая Гвінея
  |Рэгіён             = Айлендс
   |Раён              = Аўтаномны рэгіён Бугенвіль
  |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 08|lat_sec = 00
  |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 16|lon_sec = 00
 |Плошча           = 9317,8
 |Найвышэйшы пункт = 2715
 |Насельніцтва     = 
  |Год перапісу    = 
 |Выява            = 
  |Подпіс выявы    = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Бугенві́ль'''&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|3к}}&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Bougainville}}) — [[вулканічны востраў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], буйнейшы з астравоў [[архіпелаг]]а [[Саламонавы астравы]]. Тэрыторыя дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]].

Плошча вострава 9317,8&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;[http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; (каля 10 000&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot; /&gt;) км². Даўжыня берагавой лініі 569,4&lt;ref name=&quot;UNEP&quot; /&gt; км. Вышыні да 2715&lt;ref name=&quot;GVP&quot;&gt;[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=255010 Balbi // The Smithsonian Institution’s Global Volcanism Program (GVP)]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; (да 3123&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot; /&gt;) м — вулкан [[Балбі]]. Востраў укрыты вільготнымі [[Трапічны лес|трапічнымі лясамі]]. Маюцца радовішчы [[Медзь|медзі]], [[волава]], [[золата]]. Насельніцтва вырошчвае [[какосавая пальма|какосавую пальму]] і [[банан]]ы. Галоўны [[порт]] вострава — Кіета&lt;ref name=&quot;БЭ3&quot; /&gt;.

== Гісторыя ==
Востраў адкрыты экспедыцыяй [[Францыя|французскага]] мараплаўца [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]] (''Louis Antoine comte de Bougainville'') і названы ў яго гонар.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугенвіль||305}}

== Спасылкі ==
* [http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Астравы Папуа — Новай Гвінеі]]
[[Катэгорыя:Саламонавы астравы]]</text>
      <sha1>nx038vf5y1yp6u8r3kbhruxty6d34ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарадскія ўмацаванні Пінска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590287</id>
    <revision>
      <id>5156967</id>
      <parentid>4691384</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5156967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7205" sha1="1kfdl6rposlh7o2p1x8fyk9ezxm2g59" xml:space="preserve">[[Файл:Пінск. План 1794 г. (РДВГА).jpg|thumb|Тры лініі гарадскіх умацаванняў добра прасочваюцца на плане 1794 года]]

'''Гарадскія ўмацаванні Пінска''' — комплекс абарончых пабудаванняў [[Пінск]]а, якія існавалі ў [[XIV]]—[[XVIII]] стст.

Складаліся з [[Пінскі замак|замка]] і ўмацаванняў вакол [[пасад]]аў. Замак размяшчаўся на [[гарадзішча Пінска|гарадзішчы]], на левым беразе р. [[Піна]]. У вопісе горада за [[1561]]—[[1566]] гады згадваецца «[[вежа]] Владычная», якая стаяла асобна ў паўночнай частцы замкавых умацаванняў. Акрамя [[брама|брамы]] з [[пад'ёмны мост|пад’ёмным мостам]] перад ёй у лініі абароны стаялі яшчэ не менш як 3 вежы, назвы якіх невядомы. Перыметр замкавых умацаванняў складаў 0,5 км. Пра канструкцыю абарончых сцен замка звесткі адсутнічаюць. Аднак з павіннасцей сялян замкавай воласці вынікае, што яны абавязаны былі даглядаць менавіта [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]], вартаваць замак, даваць падводы. [[Мяшчане]] разам з [[царкоўнік]]амі таксама выконвалі замкавую работу — рубілі замак і [[паркан]], даглядалі [[абарончы роў]], [[Мост|масты]].

Умацаванні вакол пасадаў складаліся з 2 ліній абароны. 1-я лінія ў выглядзе [[Вал (фартыфікацыя)|вала]], [[паркан]]а і [[Роў (фартыфікацыя)|рова]] ахоплівала сетку радыяльных вуліц, якія адыходзілі ад замка і дугой упіраліся ў высокі бераг Піны і фактычна ўключалі тэрыторыі горада 11—13 стст. Вал перарываўся 4 [[брама]]мі (Уладычная, Меская, Траецкая і Спаская). Уздоўж берага ракі ішоў драўляны паркан, які спускаўся ў [[абарончы роў]]. Агульная даўжыня 1-й лініі аброны складала 1,4 км. На тэрыторыі, заслоненай гэтым паўкальцом умацаванняў, размяшчаліся традыцыйныя для гарадоў з [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]] [[рынак]] з [[крама]]мі, [[ратуша]], [[жылыя пабудовы]], [[студня]]. У найбольш адказных месцах абароны (каля гарадскіх брам і на подступах да замка) стаялі манументальныя будынкі манастыроў і цэркваў: каля Спаскай брамы — [[Пінскі францысканскі кляштар|францысканскі кляштар]] з магутнай мураванай агароджай і вуглавымі [[вежа]]мі, на ўсход ад замка — [[Богаяўленскі манастыр (Пінск)|Богаяўленскі манастыр]] і [[Пінскі кляштар езуітаў|кляштар езуітаў]], на захад ад Уладычнай брамы — [[Пінскі кляштар базыльян|кляштары базыльян]], [[Пінскі кляштар марыявітак|марыявітак]], [[Пінскі кляштар кармелітаў|кармелітаў]] і [[Пінскі Маркаўскі манастыр|Маркаўскі манастыр]].

Другая лінія абароны, т.зв. [[Тын|астрог]], даўжынёй каля 2 км, таксама ўпіралася ў бераг Піны. Яна ўключала 4 брамы: Берасцейскую на захадзе, Віленскую на поўначы, Северскую і Лешчынскую на паўночным усходзе. На захадзе і паўночным захадзе перад валам ішоў штучны [[абарончы роў]], які на паўночным усходзе і ўсходзе пераходзіў у [[роў|прыродны]] з працякаючым па дне [[ручай|ручаём]], т.зв. [[Каралінская канава|Каралінскай канавай]]. 3 усходу горад прыкрываўся [[Пінскі Лешчанскі манастыр|Лешчанскім манастыром]] і комплексам умацаванняў [[Каралінскі замак|Каралінскага замка]]. Перад кожнай брамай быў [[пад'ёмны мост]], перакінуты цераз абарончы роў.

У выніку [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] абарончыя збудаванні Пінска былі моцна разбураны. У [[1673]] годзе [[сойм Рэчы Паспалітай]] адзначыў, што «пагранічнае места Пінск не мае вартай фартыфікацыі супраць непрыяцельскай інкурсіі, якой ён падвяргаецца разам з паветам», а таксама заклікаў пінчукоў умацаваць горад агульнымі намаганнямі. Усе 3 лініі абароны Пінска (замак, «перакоп», «астрог») захоўваліся да канца [[18 ст.]] Апошні раз яны згадваюцца ў інвентары [[Пінскае стараства|Пінскага стараства]] за [[1783]] года. Пазней, на працягу [[19 ст.]], гарадскія ўмацаванні былі паступова знівеліраваны.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Пінскія гарадскія ўмацаванні|аўтар=}}
* [[М. А. Ткачоў|Ткачоў М. А.]] Абарончыя збудаванні заходніх эямель Беларусі XIII—XVIII стст. Мн., 1978;
* [[М. А. Ткачоў|Ткачёв М. А.]] Замки Белоруссии. Мн., 1987.

[[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Брэсцкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Пінска]]
[[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Пінска]]</text>
      <sha1>1kfdl6rposlh7o2p1x8fyk9ezxm2g59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бружмель Альберта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>607631</id>
    <revision>
      <id>5157062</id>
      <parentid>4670771</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3928" sha1="rduj6h4ht3l092v2532z11qb82tza23" xml:space="preserve">{{Таксон
| regnum            = Расліны
| image file        = 
| image title       = 
| image descr       = 
| parent            = Lonicera
| rang              = Від
| latin             = Lonicera spinosa
| author            = [[L.]]
| syn               = 
* {{btname|Chamaecerasus alberti|([[Regel]]) [[Carrière]]}}
* {{btname|Lonicera albertii|[[Regel]]}}
* {{btname|Lonicera spinosa var. albertii|([[Regel]]) [[Rehder]]}}
* {{btname|Xylosteon spinosum|[[Decne.]]}}
| children = 
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Lonicera spinosa
| commons = Category:Lonicera spinosa
|itis=
|ncbi=
|ipni = 
|tpl = 
}}
'''Бружмель Альберта'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|76}} — у крыніцы пад назвай {{btname|Lonicera albertii|[[Regel]]}}&lt;/ref&gt; (''Lonicera spinosa'') — кветкавая расліна сямейства {{bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}.

== Батанічнае апісанне ==

Карлікавыя лістападныя кусты да 60 см вышынёй, лістападныя, часта з дубцовымі, бязлісцевымі галінамі. Кара расшчэпленая. Зімовыя пупышкі з некалькімі лускавінкамі&lt;ref name=&quot;efloras.org&quot;&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200022376 efloras.org]&lt;/ref&gt;. Лісце супраціўнае; хвосцік каля 1 мм; ліставая пласцінка лінейная да даўгаватай, 4-15 × 1-2 мм, голая, аснаванне шырока клінаватае да закругленага, па краі тупое. Парныя кветкі духмяныя, пазухавыя ля аснавання бакавых маладых галін; кветканос да 1 мм; прыкветкі лісцяныя, даўжэй завязі&lt;ref name=&quot;efloras.org&quot;/&gt;.

Вяночак пурпурна-чырвоны, пазней белы, трубчаста-варонкавай формы; трубка каля 10 мм; долі распаўсюджаныя, яйкападобна-даўгаватыя, каля 4 мм. Тычынкі ўстаўленыя ў вусце вяночка. Плады бледна-фіялетавыя да белых, эліпсападобныя, каля 5 мм. Цвіценне ў чэрвені-ліпені, плады ў верасні&lt;ref name=&quot;efloras.org&quot;/&gt;.

== Арэал і экалогія ==

Расце ў зарасніках кустоў, на асыпках, часта ў супольнасцях з відамі роду {{bt-bellat||Caragana}}, на вышынях 1700-4600 метраў н. у. м. Сустракаецца ў Кітаі ([[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзян]], [[Тыбецкі аўтаномны раён]]), [[Афганістан]]е, [[Індыя|Індыі]], [[Кашмір]]ы, [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Таджыкістан]]е&lt;ref name=&quot;efloras.org&quot;/&gt;.

== Значэнне і выкарыстанне ==

Дэкаратыўнае значэнне віду ў яго прыемным водары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://en.hortipedia.com/wiki/Lonicera_spinosa |title=hortipedia.com |access-date=15 ліпеня 2019 |archive-date=15 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715085121/http://en.hortipedia.com/wiki/Lonicera_spinosa |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* {{Плантарыум|23139}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Бружмель]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]]
[[Катэгорыя:Кусты]]</text>
      <sha1>rduj6h4ht3l092v2532z11qb82tza23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бружмель Маака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>607647</id>
    <revision>
      <id>5157067</id>
      <parentid>4861458</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6183" sha1="96zt9ic8wto77iwl5z0nsbbkqxj3g9h" xml:space="preserve">{{Таксон
| regnum            = Расліны
| image file        = LoniceraMaackiiFlowers3.jpg
| image title       = Lonicera maackii
| image descr       = Лісце і кветкі бружмеля Маака
| parent            = Lonicera
| rang              = Від
| latin             = Lonicera maackii
| author            = ([[Rupr.]]) [[Maxim.]]
| syn               = * {{bt|Xylosteon maackii|[[Rupr.]]}}
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Lonicera maackii
| commons = Category:Lonicera maackii
| iucn =
| grin = 22596
}}
'''Бружмель Маака'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|76}}&lt;/ref&gt; (''Lonicera maackii'') — [[куст]], [[Біялагічны від|від]] роду [[Бружмель]] сямейства {{Bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}. У дзікім выглядзе расце ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ў паўночным і заходнім [[Кітай|Кітаі]], [[Манголія|Манголіі]], [[Японія|Японіі]], [[Карэя|Карэі]] і на паўднёвым усходзе [[Расія|Расіі]], у [[Прыморскі край|Прыморскім краі]]&lt;ref name=&quot;grin&quot;&gt;Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?22596 ''Lonicera maackii''] {{Wayback}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== [[Этымалогія]] ==
Відавую назву расліна атрымала ў гонар [[Рычард Карлавіч Маак|Рычарда Карлавіча Маака]], рускага натураліста XIX стагоддзя&lt;ref&gt;[http://hcs.osu.edu/pocketgardener/source/description/lo_ackii.html Ohio State University Pocket Gardener: ''L. maackii''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070714040836/http://hcs.osu.edu/pocketgardener/source/description/lo_ackii.html|date=2007-07-14}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Батанічнае апісанне ==
Разгалісты [[Лістападныя расліны|лістападны]] [[куст]] вышынёй да 5 м.

[[Парастак|Парасткі]] светла-шэрыя, маладыя з густым апушэннем з кароткіх валасінак.

[[Ліст|Лісце]] даўжынёй 4,5-8,5 см, супратыўнае, яйкападобна-эліптычнай або шырокаланцэтнай формы, завостранае на канцы, цэльнакрайняе. Верхні бок ліставай пласцінкі цёмна-зялёны, ніжні святлей. Восенню становяцца ліловымі або пурпурно-жоўтымі. Хвосцікі лісця кароткія.

[[Кветка|Кветкі]] белыя, даўжынёй да 2,5 см, са слабым прыемным водарам. Размешчаны парамі ў пазухах лісця. Час цвіцення — чэрвень.

[[Плод|Плады]] шарападобныя, цёмна-чырвоныя, дыяметрам каля 6 мм. Утрымліваюць шматлікае дробнае насенне. Спеюць у жніўні-верасні, доўга не ападае. Неядомыя.

=== Экалогія ===
У некаторых абласцях [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] бружмель Маака лічыцца непажаданым інвазіўным відам і вырошчванне яго там абмежавана або забаронена &lt;ref name=&quot;plants&quot;&gt;[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LOMA6 USDA PLANTS DATABASE: ''L. maackii''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100310222243/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LOMA6 |date=10 сакавіка 2010 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Насенне хутка разносіцца птушкамі, якія ядуць плады, і бружмель ўтварае густыя зараснікі, якія перашкаджаюць росту мясцовых кустоў і іншых раслін. Колькасць бружмелю Маака кантралююць высечкай або выпальваннем зараснікаў да ўзроўню каранёў, а таксама апрацоўкай гербіцыдамі.

== Прымяненне ==
Бружмель Маака шырока ўжываецца ў якасці [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўнай расліны]] ў садова-паркавым дызайне. Хутка расце і ўтварае шчыльныя жывыя загарадзі. Створана некалькі культурных формаў, напрыклад, 'Erubescens' з ружовымі кветкамі, 'Rem Red' з прамымі парасткамі.&lt;ref name=&quot;rhs&quot;&gt;Huxley, A., ed. (1992). ''New RHS Dictionary of Gardening''. Macmillan ISBN 0-333-47494-5. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery&gt;
Файл:Amur honeysuckle flower 20080501 085320 1.png|Кветкі бружмелю Маака буйным планам
Файл:Lonicera maackii1.jpg|Лісце і плады позна восенню
Файл:LoniceraMaackii5.jpg|Лісце і плады бружмелю Маака
Файл:LoniceraMackii4.jpg|Жывая загарадзь з бружмелю Маака
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Декоративные растения СССР / Б. Н. Головкин, Л. А. Китаева,. — М.: Мысль, 1986. — С. 254, 255.
* Деревья и кустарники СССР / Под ред П. И. Лапина. — М.: Мысль, 1966. — С. 539.

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Бружмель]]</text>
      <sha1>96zt9ic8wto77iwl5z0nsbbkqxj3g9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Булаваносец сіваваты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615286</id>
    <revision>
      <id>5157188</id>
      <parentid>4960123</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5009" sha1="a28h0xvza6znrm3e28g0gornpy9ktcr" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = 
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Corynephorus
 |rang              = Від
 |latin             = Corynephorus canescens
 |author            = ([[L.]]) [[P.Beauv.]], [[1753]]
 |syn               = 
* {{Btname|Aira breviculmisAira canescens|[[Loisel.]]}}
* {{Btname|Aira trifloraAira canescens|[[Willd.]] ex [[Steud.]]}}
* {{Btname|Aira variegata|[[St.-Amans]]}}
* {{Btname|Avena canescens|[[Weber]]}}
* {{Btname|Corynephorus incanescens|[[Bubani]]}}
* {{Btname|Weingaertneria canescens|([[L.]]) [[Bernh.]]}}
* {{Btname|Aira canescens|[[L.]]}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Corynephorus canescens
 |commons           = 
 |itis              = 
 |ncbi              = 
 |eol               = 
 |grin              = 316638
 |ipni              = 
 |tpl               = 
}}
'''Булавано́сец сіваваты'''&lt;ref name=&quot;ЭПБ1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|1}}&lt;/ref&gt;, '''Булаваносец сівы'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|41}}&lt;/ref&gt; (''Corynephorus canescens'') — від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін з роду {{Bt-bellat|Булаваносец|Corynephorus}} сямейства {{Bt-bellat|Метлюжковыя|Poaceae}}.

== Батанічнае апісанне ==
[[File:Corynephorus canescens 2019-04-05 9249.jpg|thumb|left|Суквецце.]]
[[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна шэра-зялёнага колеру, вышынё 15—35&lt;ref name=&quot;ЭПБ1&quot; /&gt; см. Утварае [[Дзёран|дзярнінку]]. [[Сцябло|Сцёблы]] шматлікія, прамыя, каленчата-прыўзнятыя ў ніжняй частцы. [[Лісце]] згорнутае шчацінкападобна, завостранае, цвёрдае, шурпатае, з гладкім краем, у прыкаранёвай разетцы. Похвы лісця светла-ружовага або цёмна-ружовага колеру. [[Суквецце]] — шчаціністая мяцёлка з нешматлікіх двухкветных [[Колас|каласкоў]]. [[Пыльнік]]і сіне-пурпуровага колеру, зрэдку — жоўтыя. [[Плод]] — сухая [[зярняўка]].

== Пашырэнне і экалогія ==
[[Еўропа|Еўрапейскі]] і [[Міжземнамор’е|Міжземнаморскі]] від. Расце на сухіх, бедных на пажыўныя рэчывы [[глеба]]х. Добра пераносіць засуху. Сустракаецца на пясчаных [[дзюна]]х, абрывах, палянах [[Хвоя|хваёвых]] і [[бяроза]]вых лясоў, каля дарог. Цвіце ў [[Чэрвень|чэрвені]]—[[Ліпень|ліпені]]. Размнажаецца [[насенне]]м.

== Гаспадарчае значэнне ==
Можа выкарыстоўвацца ў мэтах замацавання [[Пясчаныя глебы|пясчаных глеб]]. [[Дэкаратыўныя расліны|Дэкаратыўная]] расліна.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭПБ|1|''Кім Г. А.'' Булаваносец}} — С. 355.

== Спасылкі ==
* {{Плантарыум|11400|Булавоносец седоватый — Corynephorus canescens}}
* [http://природа.рф/grasses/bulavonosets.php Булавоносец // Архив природы России (Nature-Archive.RU)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190926102906/http://xn--80ahlydgb.xn--p1ai/grasses/bulavonosets.php |date=26 верасня 2019 }} {{ref-ru}}
* [http://ecology.pskovlib.ru/redkie-vysshie-sosudistye-rasteniya-pskovskoj-oblasti/1261-bulavonosets-sedoj ''Судницина Д. Н.'' Булавоносец седой // Сайт ГБУК «Псковская областная универсальная научная библиотека»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190920172024/http://ecology.pskovlib.ru/redkie-vysshie-sosudistye-rasteniya-pskovskoj-oblasti/1261-bulavonosets-sedoj |date=20 верасня 2019 }} {{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Метлюжковыя]]
[[Катэгорыя:Флора Еўразіі]]
[[Катэгорыя:Флора Міжземнамор’я]]
[[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Травы]]</text>
      <sha1>a28h0xvza6znrm3e28g0gornpy9ktcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шчытоўка (вежа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>625254</id>
    <revision>
      <id>5157129</id>
      <parentid>5156813</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18845" sha1="0daq1ca6qlslhdjg0wu1i9bc9quvkzl" xml:space="preserve">{{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}}
{{Славутасць
|Тып                      = вежа
|Беларуская назва         = Шчытоўка
|Арыгінальная назва       = 
|Выява                    = 
|Подпіс выявы             = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан)
|Шырыня выявы             = 280px
|Статус                   = 
|Краіна                   = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Навагрудак]]
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|region     = BY  
|CoordScale = 
|Канфесія                 = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць        =  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = абарончая вежа (вежа-брама)
|Архітэктурны стыль       = [[Гатычная архітэктура|готыка]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                 = мясцовыя майстры
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = канец XIV стагоддзя
|Заканчэнне будаўніцтва   = 
|Будынкі                  = 
|Вядомыя жыхары           = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны
|Сайт                     = 
|Commons                  = Category:Ščytoŭka tower
}}
'''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&amp;nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.

== Гісторыя будаўніцтва ==
=== Папярэдніца Шчытоўкі ===
Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}{{sfn|Анціпаў|2002|с=192}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. 

Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных [[Палявы камень|палявых камянёў]] (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]], [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] і [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.

=== Узвядзенне новай вежы ===
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]]
У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Пальчатка (цэгла)|велікамернай цэглы-пальчаткі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

== Архітэктура і канструкцыя ==
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]]
Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытоўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]]
Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]]
У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]]
Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Археалагічныя знаходкі паліванай [[кафля|кафлі]] з гербам роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі&lt;ref name=&quot;onliner_24&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |author= |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Месца ў сістэме абароны ==
Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}.

== Заняпад і даследаванні ==
Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}.

У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.
[[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]]
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]]

З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў&lt;ref name=&quot;nn_24&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |author= |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў&amp;nbsp;— Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай&lt;ref name=&quot;nn_24&quot;/&gt;, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары&lt;ref name=&quot;nn_24&quot;/&gt;.

Шостым, фінальным этапам стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі&lt;ref name=&quot;nn_24&quot;/&gt;. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]», плануецца поўнае ўзнаўленне страчаных аб'ёмаў вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны і адрэстаўраваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты&lt;ref name=&quot;onliner_24&quot;/&gt;. Унутры вежы будзе адноўлена ўнутрысценная лесвіца, а дах накрыюць дахоўкай&lt;ref name=&quot;onliner_24&quot;/&gt;. На шасці ўзроўнях вежы плануецца стварыць музейную экспазіцыю, прысвечаную гісторыі Навагрудскага замка, дзе будуць прадстаўлены артэфакты, знойдзеныя падчас археалагічных раскопак. Таксама будзе адноўлены ўнікальны архітэктурны элемент&amp;nbsp;— сярэднявечная прыбіральня ([[данскер]]), якая выступала за межы сцяны ў выглядзе эркера&lt;ref name=&quot;onliner_24&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}}
* {{артыкул|аўтар=Антипов И. В.|загаловак=Проблемы датирования памятников западнорусской архитектуры второй половины XIII — первой трети XIV в.|выданне=Древнерусское искусство. Русь. Византия. Балканы. XIII век|тып=зборнік|год=2002|старонкі=187—195|месца=СПб.|ref=Анціпаў}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Ščytoŭka tower}}

{{Навагрудскі замак}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Навагрудскі замак]]
[[Катэгорыя:Вежы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]]</text>
      <sha1>0daq1ca6qlslhdjg0wu1i9bc9quvkzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157134</id>
      <parentid>5157129</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20562" sha1="jcuudw1ehh5fdhcblnz3dus00tmnw86" xml:space="preserve">{{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}}
{{Славутасць
|Тып                      = вежа
|Беларуская назва         = Шчытоўка
|Арыгінальная назва       = 
|Выява                    = 
|Подпіс выявы             = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан)
|Шырыня выявы             = 280px
|Статус                   = 
|Краіна                   = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Навагрудак]]
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|region     = BY  
|CoordScale = 
|Канфесія                 = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць        =  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = абарончая вежа (вежа-брама)
|Архітэктурны стыль       = [[Гатычная архітэктура|готыка]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                 = мясцовыя майстры
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = канец XIV стагоддзя
|Заканчэнне будаўніцтва   = 
|Будынкі                  = 
|Вядомыя жыхары           = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны
|Сайт                     = 
|Commons                  = Category:Ščytoŭka tower
}}
'''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&amp;nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.

== Гісторыя будаўніцтва ==
=== Папярэдніца Шчытоўкі ===
Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}{{sfn|Анціпаў|2002|с=192}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. 

Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных [[Палявы камень|палявых камянёў]] (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]], [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] і [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.

=== Узвядзенне новай вежы ===
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]]
У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Пальчатка (цэгла)|велікамернай цэглы-пальчаткі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

== Архітэктура і канструкцыя ==
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]]
Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытоўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]]
Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]]
У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]]
Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Ён выконваў функцыю сярэднявечнай прыбіральні ([[данскер]]а). Падчас сучаснай рэстаўрацыі гэты элемент плануецца аднавіць&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі паліванай [[кафля|кафлі]] з гербам роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі&lt;ref name=&quot;onliner_24&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |author= |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Месца ў сістэме абароны ==
Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}.

== Заняпад і даследаванні ==
Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}.

У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.
[[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]]
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]]

З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў&lt;ref name=&quot;nn_24&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |author= |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў&amp;nbsp;— Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай&lt;ref name=&quot;nn_24&quot;/&gt;, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары&lt;ref name=&quot;nn_24&quot;/&gt;.

Шостым, фінальным этапам, які працягнецца ў 2025 годзе, стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]» (галоўны архітэктар праекта&amp;nbsp;— [[Андрэй Карпук]]), плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай цэглы, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты. Вокны і дзверы прапануецца зрабіць з дрэва, вокны&amp;nbsp;— з устаўкамі вітражоў, а дах накрыюць [[дахоўка]]й&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot; /&gt;.

Музейная экспазіцыя ўнутры вежы будзе прысвечана гісторыі Навагрудскага замка. Прадугледжаны варыянт «халоднай» экспазіцыі: да руін не падводзілі інжынерныя камунікацыі (акрамя электрычнасці), каб пазбегнуць умяшання ў гістарычны культурны пласт. Унутры вежы запраектавана шасціўзроўневая прастора, звязаная сучаснай металічнай лесвіцай, а таксама адноўленай лесвіцай у тоўшчы адной з новых сцен. Першы ўзровень будзе знаходзіцца на глыбіні больш за пяць метраў, дзе наведвальнікі змогуць убачыць старажытныя падмуркі вежы і прылеглага да яе страчанага палаца ([[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала]]). Шосты ўзровень (на адзнацы 12,5 метра) будзе служыць агляднай пляцоўкай, [[канферэнц-зала|канферэнц-залай]] і залай для часовых экспазіцый у цёплую пару года. На астатніх ярусах размесцяць артэфакты з археалагічных раскопак на Замкавай гары&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}}
* {{артыкул|аўтар=Антипов И. В.|загаловак=Проблемы датирования памятников западнорусской архитектуры второй половины XIII — первой трети XIV в.|выданне=Древнерусское искусство. Русь. Византия. Балканы. XIII век|тып=зборнік|год=2002|старонкі=187—195|месца=СПб.|ref=Анціпаў}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Ščytoŭka tower}}

{{Навагрудскі замак}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Навагрудскі замак]]
[[Катэгорыя:Вежы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]]</text>
      <sha1>jcuudw1ehh5fdhcblnz3dus00tmnw86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157135</id>
      <parentid>5157134</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20569" sha1="qe86iteb8acy0bz6m93jzqrbtqxcjz6" xml:space="preserve">{{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}}
{{Славутасць
|Тып                      = вежа
|Беларуская назва         = Шчытоўка
|Арыгінальная назва       = 
|Выява                    = 
|Подпіс выявы             = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан)
|Шырыня выявы             = 280px
|Статус                   = 
|Краіна                   = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Навагрудак]]
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|region     = BY  
|CoordScale = 
|Канфесія                 = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць        =  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = абарончая вежа (вежа-брама)
|Архітэктурны стыль       = [[Гатычная архітэктура|готыка]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                 = мясцовыя майстры
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = канец XIV стагоддзя
|Заканчэнне будаўніцтва   = 
|Будынкі                  = 
|Вядомыя жыхары           = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны
|Сайт                     = 
|Commons                  = Category:Ščytoŭka tower
}}
'''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&amp;nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] і гістарычны цэнтр абароны [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.

== Гісторыя будаўніцтва ==
=== Папярэдніца Шчытоўкі ===
Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}{{sfn|Анціпаў|2002|с=192}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. 

Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных [[Палявы камень|палявых камянёў]] (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]], [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] і [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.

=== Узвядзенне новай вежы ===
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]]
У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Пальчатка (цэгла)|велікамернай цэглы-пальчаткі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

== Архітэктура і канструкцыя ==
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]]
Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытоўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]]
Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]]
У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]]
Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Ён выконваў функцыю сярэднявечнай прыбіральні ([[данскер]]а). Падчас сучаснай рэстаўрацыі гэты элемент плануецца аднавіць&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі паліванай [[кафля|кафлі]] з гербам роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі&lt;ref name=&quot;onliner_24&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |author= |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Месца ў сістэме абароны ==
Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}.

== Заняпад і даследаванні ==
Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}.

У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.
[[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]]
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]]

З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама&amp;nbsp;— глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў&amp;nbsp;— Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot;/&gt;, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot;/&gt;.

Шостым, фінальным этапам, які працягнецца ў 2025 годзе, стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]» (галоўны архітэктар праекта&amp;nbsp;— [[Андрэй Карпук]]), плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай цэглы, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты. Вокны і дзверы прапануецца зрабіць з дрэва, вокны&amp;nbsp;— з устаўкамі вітражоў, а дах накрыюць [[дахоўка]]й&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot; /&gt;.

Музейная экспазіцыя ўнутры вежы будзе прысвечана гісторыі Навагрудскага замка. Прадугледжаны варыянт «халоднай» экспазіцыі: да руін не падводзілі інжынерныя камунікацыі (акрамя электрычнасці), каб пазбегнуць умяшання ў гістарычны культурны пласт. Унутры вежы запраектавана шасціўзроўневая прастора, звязаная сучаснай металічнай лесвіцай, а таксама адноўленай лесвіцай у тоўшчы адной з новых сцен. Першы ўзровень будзе знаходзіцца на глыбіні больш за пяць метраў, дзе наведвальнікі змогуць убачыць старажытныя падмуркі вежы і прылеглага да яе страчанага палаца ([[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала]]). Шосты ўзровень (на адзнацы 12,5 метра) будзе служыць агляднай пляцоўкай, [[канферэнц-зала|канферэнц-залай]] і залай для часовых экспазіцый у цёплую пару года. На астатніх ярусах размесцяць артэфакты з археалагічных раскопак на Замкавай гары&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}}
* {{артыкул|аўтар=Антипов И. В.|загаловак=Проблемы датирования памятников западнорусской архитектуры второй половины XIII — первой трети XIV в.|выданне=Древнерусское искусство. Русь. Византия. Балканы. XIII век|тып=зборнік|год=2002|старонкі=187—195|месца=СПб.|ref=Анціпаў}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Ščytoŭka tower}}

{{Навагрудскі замак}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Навагрудскі замак]]
[[Катэгорыя:Вежы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]]</text>
      <sha1>qe86iteb8acy0bz6m93jzqrbtqxcjz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157196</id>
      <parentid>5157135</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20557" sha1="2nxpzzkave5xh1bods5nbklqe9vp7ku" xml:space="preserve">{{значэнні|Шчытоўка (значэнні)}}
{{Славутасць
|Тып                      = вежа
|Беларуская назва         = Шчытоўка
|Арыгінальная назва       = 
|Выява                    = 
|Подпіс выявы             = Рэшткі Шчытоўкі (сучасны стан)
|Шырыня выявы             = 280px
|Статус                   = 
|Краіна                   = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Навагрудак]]
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|region     = BY  
|CoordScale = 
|Канфесія                 = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць        =  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = абарончая вежа (вежа-брама)
|Архітэктурны стыль       = [[Гатычная архітэктура|готыка]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                 = мясцовыя майстры
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = канец XIV стагоддзя
|Заканчэнне будаўніцтва   = 
|Будынкі                  = 
|Вядомыя жыхары           = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны
|Сайт                     = 
|Commons                  = Category:Ščytoŭka tower
}}
'''Шчыто́ўка''', таксама вядомая як '''Шчытовая''' або '''Цэнтральная вежа'''&amp;nbsp;— галоўная манументальная [[вежа]] [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Была ўзведзена з цэглы і каменю ў канцы XIV стагоддзя на рэштках больш [[Навагрудская вежа|старажытнай мураванай вежы XIII стагоддзя]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. На працягу некалькіх стагоддзяў Шчытоўка выконвала ролю галоўнага дазорнага і каманднага пункта замка, а таксама з'яўлялася ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.

== Гісторыя будаўніцтва ==
=== Папярэдніца Шчытоўкі ===
Першая мураваная вежа на месцы будучай Шчытоўкі з'явілася ў другой палове XIII стагоддзя і належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}{{sfn|Анціпаў|2002|с=192}}. Яна мела чатырохвугольную форму ў плане з бакамі каля 12 на 12 метраў і выступала за лінію драўляна-земляных умацаванняў, замыкаючы кольца замкавага вала{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. 

Вежа стаяла на магутным падмурку вышынёй 3,5 метра, які быў пакладзены на падушку з [[Вапнавы раствор|вапнавага раствору]] і [[Галька|галькі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Падмурак быў выкананы з буйных [[Палявы камень|палявых камянёў]] (да 1 метра ў папярэчніку), шчыліны паміж якімі замазваліся [[Вапна|вапнай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Фундамент меў трыццацісантыметровы [[Цокаль (архітэктура)|цокаль]], вышэй за які ішла сцяна, што захавалася пры раскопках на вышыню да 4 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Гэтая старажытная вежа-данжон неаднаразова вытрымлівала жорсткія аблогі крыжакоў (у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]], [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] і [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] гадах) і была моцна пашкоджана або разбурана ў другой палове XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яе масіўнае каменнае цела, схаванае на 7,5 метра ў зямлі, паслужыла трывалым і надзейным падмуркам для новай вежы{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.

=== Узвядзенне новай вежы ===
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (4).jpg|міні|Выгляд вежы звонку замка]]
У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога данжона мясцовыя майстры ўзвялі новую магутную цагляную вежу, якая атрымала назву Шчытоўка{{sfn|Ткачоў|1978|с=44, 46}}. Яна будавалася ў традыцыйнай тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай]] і [[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Палявы камень|палявога каменю]] і [[Пальчатка (цэгла)|велікамернай цэглы-пальчаткі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

== Архітэктура і канструкцыя ==
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|злева|міні|Фасад вежы, звернуты ўнутр замка, да яго абвальвання. 1914 г.]]
Шчытоўка ўяўляла сабой манументальную пяціпавярховую пабудову агульнай вышынёй каля 25 метраў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Па форме яна нагадвала чатырохкантовую прызму, якая паступова звужалася і патанчалася дагары. Таўшчыня муроў на ўзроўні першага паверха дасягала 2,75 метра, а на ўзроўні другога памяншалася да 2,6 метра{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Перакрыцці паміж усімі пяццю ярусамі былі драўлянымі і трымаліся на магутных [[Бэлька|бэльках]] (у сценах захаваліся адтуліны ад іх памерамі 35 на 35 сантыметраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Дах вежы спачатку быў пакрыты драўляным [[Гонт|гонтам]], а пазней, пачынаючы з XV стагоддзя, плоскай [[Дахоўка|дахоўкай]]. Для завяршэння верху і вуглоў даху выкарыстоўвалася спецыяльная карытчатая і фасонная чарапіца, кавалкі якой былі знойдзены пры археалагічных раскопках{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}.
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39).jpg|міні|Шчытоўка пасля абвальвання часткі сцен у пачатку XX стагоддзя. Цагляныя крушні сцяны раскіданыя на пярэднім плане здымка]]
Унізе тоўшчу сцен праразалі праёмы замкавай брамы, якія ў наш час замураваны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Брамныя вароты наглуха зачыняліся знутры вежы, што дазваляла ёй у час варожай аблогі ператварацца ў самастойны і незалежны апорны пункт абароны{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (J. Bułhak, 1919-39) (3).jpg|міні|Краявід, які адкрываўся з пралома ў вонкавай сцяны вежы. Фота [[Ян Булгак|Яна Булгака]], пачатак XX стагоддзя]]
У тоўшчы паўднёвай сцяны ішла ўгору мураваная лесвіца. Яна пачыналася ў паўднёва-заходнім куце вежы і, верагодна, праходзіла скрозь усе паверхі, маючы выхад на кожным з іх. Сляды гэтай лесвіцы захаваліся ва ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага і пятага паверхаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Апроч мураваных усходаў, унутры памяшканняў існавалі і драўляныя лесвіцы для штодзённага карыстання, паколькі асобныя ярусы вежы выкарыстоўваліся пад жытло{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. 
[[Файл:Рэшткi замка XIII-XVI (7).jpg|злева|міні|Эркер на паўднёва-ўсходняй сцяне вежы]]
Баявыя [[Байніца|байніцы]] Шчытоўкі мелі [[Спічастая арка|спічастыя (гатычныя)]] абрысы. Цікавай архітэктурнай асаблівасцю быў невялікі [[эркер]], сляды якога захаваліся на ўсходняй сцяне на ўзроўні чацвёртага паверха{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Ён выконваў функцыю сярэднявечнай прыбіральні ([[данскер]]а). Падчас сучаснай рэстаўрацыі гэты элемент плануецца аднавіць&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі паліванай [[кафля|кафлі]] з гербам роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] на тэрыторыі замка дазваляюць меркаваць, што гатычны этап яго выкарыстання завяршыўся і пачаўся рэнесансны ўжо пасля будаўніцтва Шчытоўкі&lt;ref name=&quot;onliner_24&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |author= |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Месца ў сістэме абароны ==
Доўгі час Шчытоўка з'яўлялася адзіным мураваным умацаваннем Навагрудскага замка і стаяла ў кальцы драўляных сцен і земляных валаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Пазней, калі замак пачаў перабудоўвацца ў каменны, Шчытоўка стала галоўным злучальным вузлом абароны. З усходняга боку да яе падыходзіла прасла масіўнай каменнай сцяны (даўжынёй 30 метраў і таўшчынёй 2 метры), якая ішла ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Гэтая сцяна не мела канструктыўнай перавязкі са Шчытоўкай і была проста прыкладзена да яе муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. З другога боку да Шчытоўкі далучалася сцяна даўжынёй 51 метр, якая звязвала яе з пабудаванай у пачатку XVI стагоддзя вежай [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і канчаткова замыкала каменнае кольца замкавых умацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}.

== Заняпад і даследаванні ==
Сур'ёзныя разбурэнні Шчытоўка і ўвесь Навагрудскі замак атрымалі ў сярэдзіне XVII стагоддзя падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]]. У верасні 1655 года замак быў узяты штурмам казакамі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе быў заняты без бою войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Канчатковы ўдар па мурах Шчытоўкі нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}.

У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго горада. Гэты пласт смецця дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны ніжніх ярусаў Шчытоўкі і іншых старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. Пасля таго, як у 1906 годзе абвалілася суседняя Касцельная вежа, мясцовыя энтузіясты пачалі рабіць захады па ўратаванні помніка. У 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ўцалелых рэштак Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=52}}. У савецкі час маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні вежы і ўсяго замка былі праведзены ў 1969—1973 гадах пад кіраўніцтвам беларускага даследчыка [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}.
[[Файл:Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1925) (2).jpg|міні|Кансервацыя вежаў Навагрудскага замка ў 1925 годзе]]
[[Файл:Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-39) (5).jpg|злева|міні|Месцы, умацаваныя ў час кансервацыі пачатку XX стагоддзя]]

З 2012 года на тэрыторыі Навагрудскага замка вядуцца маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць этапаў&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама&amp;nbsp;— глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. Пяты этап, які завяршыўся ў 2024 годзе, уключаў кансервацыю руін замкавых сцен і трох вежаў&amp;nbsp;— Уваходнай, Дазорнай і Пасадскай&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot;/&gt;, а таксама ўмацаванне схілаў Замкавай гары&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot;/&gt;.

Шостым, фінальным этапам, які працягнецца ў 2025 годзе, стане аднаўленне і музеефікацыя Шчытоўкі. Згодна з праектам, распрацаваным ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]» (галоўны архітэктар праекта&amp;nbsp;— [[Андрэй Карпук]]), плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены вежы. Старажытны мур будзе ўмацаваны з выкарыстаннем спецыяльнай рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы, а новыя сцены ўзвядуць з сучаснай цэглы, каб візуальна адрозніваць аўтэнтычныя і адноўленыя фрагменты. Вокны і дзверы прапануецца зрабіць з дрэва, вокны&amp;nbsp;— з устаўкамі вітражоў, а дах накрыюць [[дахоўка]]й&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nn_24_11&quot; /&gt;.

Музейная экспазіцыя ўнутры вежы будзе прысвечана гісторыі Навагрудскага замка. Прадугледжаны варыянт «халоднай» экспазіцыі: да руін не падводзілі інжынерныя камунікацыі (акрамя электрычнасці), каб пазбегнуць умяшання ў гістарычны культурны пласт. Унутры вежы запраектавана шасціўзроўневая прастора, звязаная сучаснай металічнай лесвіцай, а таксама адноўленай лесвіцай у тоўшчы адной з новых сцен. Першы ўзровень будзе знаходзіцца на глыбіні больш за пяць метраў, дзе наведвальнікі змогуць убачыць старажытныя падмуркі вежы і прылеглага да яе страчанага палаца ([[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала]]). Шосты ўзровень (на адзнацы 12,5 метра) будзе служыць агляднай пляцоўкай, [[канферэнц-зала|канферэнц-залай]] і залай для часовых экспазіцый у цёплую пару года. На астатніх ярусах размесцяць артэфакты з археалагічных раскопак на Замкавай гары&lt;ref name=&quot;nn_24_10&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}}
* {{артыкул|аўтар=Антипов И. В.|загаловак=Проблемы датирования памятников западнорусской архитектуры второй половины XIII — первой трети XIV в.|выданне=Древнерусское искусство. Русь. Византия. Балканы. XIII век|тып=зборнік|год=2002|старонкі=187—195|месца=СПб.|ref=Анціпаў}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Ščytoŭka tower}}

{{Навагрудскі замак}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Навагрудскі замак]]
[[Катэгорыя:Вежы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]]</text>
      <sha1>2nxpzzkave5xh1bods5nbklqe9vp7ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626620</id>
    <revision>
      <id>5157004</id>
      <parentid>5155950</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38457" sha1="mv3e5czzf1gjpuynloarttpbudd3kbl" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Грэкаў}}
{{Вучоны}}
'''Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў''' ({{OldStyleDate|3|мая|1882|21|кастрычніка}}, [[Мыргарад|Міргарад]], [[Палтаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[9 верасня]] [[1953]], [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — савецкі гісторык і грамадскі дзеяч&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Греков Борис Дмитриевич
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 169
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;, заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі {{нп5|Гісторыка-філалагічны факультэт Пермскага дзяржаўнага ўніверсітэта|гісторыка-філалагічнага факультэта Пермскага ўніверсітэта|ru|Историко-филологический факультет Пермского государственного университета}} ([[1916]]—[[1918]]), [[член-карэспандэнт]] АН СССР (з 12 лютага 1934 года), акадэмік (з 1 чэрвеня 1935 года), член [[Балгарская акадэмія навук|Балгарскай]] і [[Польская акадэмія навук|Польскай]] АН (з 1947 года)&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Ганаровы член [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]]. Доктар філасофіі [[Карлаў універсітэт|Пражскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. З 1939 года — член {{нп5|Расійская акадэмія архітэктуры і будаўнічых навук|АА СССР|ru|Российская академия архитектуры и строительных наук}}.

Дырэктар {{нп5|Істытут гісторыі АН СССР|Інстытута гісторыі|ru|Институт истории АН СССР}} ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] (з 1936) і ў Маскве (з 1938). З 1943 па 1947 год па сумяшчальніцтве — дырэктар {{нп5|Інстытут археалогіі РАН|Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры|ru|Институт археологии РАН}}, а з 1947 па 1951 год — дырэктар [[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства]]. У 1946—1953 гг. — акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР.

Дэпутат {{нп5|Ленсавет|Ленсавета|ru|Ленсовет}} XI склікання (1927—1928), {{нп5|Вярхоўны савет Расіі|ВС РСФСР|ru|Верховный совет России}} II склікання (1947—1950) і [[Вярхоўны Савет СССР|ВС СССР]] III склікання (1950—1953). Удзельнік {{нп5|Сусветны савет міру|Руху прыхільнікаў міру|ru|Всемирный совет мира}}.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Міргарадзе ў сям’і паштовага чыноўніка Дзмітрыя Ігнатавіча Грэкава. Пазней разам з сям’ёй пераехаў жыць у [[Хэлм|Холм]], а затым — у [[Грубешаў]], дзе атрымліваў сярэднюю адукацыю ў {{нп5|Прагімназія|прагімназіях|ru|Прогимназия}}. З-за ліста, адпраўленага з Грубешава студэнту-медыку [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]] І. А. Будзіловічу, у якім Грэкаў заяўляў аб сваім імкненні «прыняць удзел у сацыяльна-дэмакратычным руху», і які патрапіў у рукі {{нп5|Дэпартамент паліцыі|Дэпартамента паліцыі|ru|Департамент полиции}}, быў выключаны з гімназіі на апошнім годзе навучання і быў вымушаны заканчваць сярэднюю адукацыю ў [[радам]]скай гімназіі.

У 1901 годзе паступіў у {{нп5|Імператарскі Варшаўскі ўніверсітэт||ru|Императорский Варшавский университет}}, дзе пазнаёміўся з вядомым гісторыкам {{нп5|Дзмітрый Майсеевіч Петрушэўскі|Д. М. Петрушэўскім|ru|Петрушевский, Дмитрий Моисеевич}}, які аказаў значны ўплыў на станаўленне Грэкава як гісторыка. Праз чатыры гады з рэкамендацыямі Д. М. Пятрушэўскага перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе яго навуковым кіраўніком быў прызначаны {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Кізеветэр|А. А. Кізеветэр|ru|Кизеветтер, Александр Александрович}}. У сувязі з абраннем у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўную думу]] той перадаў свае справы [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскаму]], пад кіраўніцтвам якога Грэкаў і скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]] у 1907 годзе&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Пасля ўніверсітэта прызначаны ў Жаночую гімназію горада Холм. Прапрацаваўшы некаторы час, звольніўся адтуль і паехаў у [[Санкт-Пецярбург]], дзе ўладкаваўся ў {{нп5|Гімназія і рэальнае вучылішча Гурэвіча|гімназію Гурэвіча|ru|Гимназия и реальное училище Гуревича}}, {{нп5|Імператарскае камерцыйнае вучылішча||ru|Императорское коммерческое училище}} і {{нп5|Екацярынінскі інстытут (Санкт-Пецярбург)|Екацярынінскае вучылішча|ru|Екатерининский институт (Санкт-Петербург)}}. У [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам [[Сяргей Фёдаравіч Платонаў|С. Ф. Платонава]] вучыўся ў магістратуры. Займаўся ў семінарыі ў {{нп5|Аляксандр Сяргеевіч Лапа-Данілеўскі|А. С. Лапа-Данілеўскага|ru|Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич}} (дыпламатыка прыватных актаў). У 1910—1913 гадах працаваў дырэктарам бібліятэкі {{нп5|Род  Шарамецевых|Шарамецевых|ru|Шереметевы}} у сяле {{нп5|Міхайлаўскае (падмаскоўная сядзіба)|Міхайлаўскім|ru|Михайловское (подмосковная усадьба)}} ({{нп5|Падольскі павет||ru|Подольский уезд}} [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]).

У 1911 годзе дэлегатам ад {{нп5|Вышэйшыя жаночыя курсы|Вышэйшых жаночых курсаў|ru|Высшие женские курсы}} удзельнічаў у {{нп5|Археалагічныя з'езды|XV Археалагічным з'ездзе|ru|Археологические съезды}} ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]]. У 1913 годзе абраны ў супрацоўнікі {{нп5|Археаграфічныя камісіі|Імператарскай археаграфічнай камісіі|ru|Археографические комиссии}}. У тым жа годзе абраны членам Наўгародскага таварыства аматараў старажытнасцяў. У 1913—1915 гадах па заданні камісіі правёў агляд і апісанне архіва {{нп5|Ціхвінскі Багародзіцкі Успенскі манастыр|Вялікага Ціхвінскага манастыра|ru|Тихвинский Богородичный Успенский монастырь}}. У 1916—1917 гадах таксама па заданні камісіі правёў агляд і апісанне і вывез у [[Перм]] архіў [[Салавецкі манастыр|Салавецкага манастыра]].

7 снежня 1914 года ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петраградскім універсітэце]] абараніў магістарскую дысертацыю па тэме «Наўгародскі дом Святой Сафіі (вопыт арганізацыі і ўнутраных адносін буйной царкоўнай вотчыны)» і стаў прафесарам Пецярбургскага ўніверсітэта, дзе да гэтага часу некалькі гадоў выкладаў на пасадзе прыват-дацэнта. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] камандзіраваны ў Перм, дзе адкрылася аддзяленне Пецярбургскага ўніверсітэта.

У 1916—1918 гады — прыват-дацэнт, ардынарны прафесар, заснавальнік і загадчык кафедры рускай гісторыі гісторыка-філалагічнага факультэта [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскага ўніверсітэта]]. У 1917 годзе абіраўся старшынёй Пермскай вучонай архіўнай камісіі; член-заснавальнік Таварыства філасофскіх, гістарычных і сацыяльных навук пры Пермскім універсітэце.

У 1918 годзе атрымаў адпачынак для працы над доктарскай дысертацыяй, з’ехаў у [[Крым]], дзе стаў прафесарам [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Таўрычаскага ўніверсітэта]] ў [[Сімферопаль|Сімферопалі]]. У 1921 годзе вярнуўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петраградскі ўніверсітэт]], дзе сумяшчаў выкладчыцкую працу з працай у Акадэміі навук і Цэнтральным гістарычным архіве. У гэтым жа годзе абраны ў члены Археаграфічнай камісіі.

У 1930 годзе арыштаваны па «{{нп5|Акадэмічная справа|Акадэмічнай справе|ru|Академическое дело}}». Непасрэднай падставай для арышту сталі ілжывыя абвінавачванні ў тым, што Грэкаў, знаходзячыся ў Крыме ў 1918—1920 гадах, служыў у арміі [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Урангеля]]. У рэчаіснасці ў арміі Урангеля Грэкаў не служыў (як і не служыў у арміі наогул), але быў сярод прафесуры [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Таўрычаскага ўніверсітэта]], якая вітала Урангеля пасля яго ўступлення ў Крым. Гэтыя факты атрымалі шырокую агалоску ў 1930-х гг., што прымусіла Грэкава ў далейшым пайсці на вялікія саступкі падчас «[[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх чыстак]]» і, па словах [[Андрэй Гаўрылавіч Плахонін|А. Г. Плахоніна]], прымусіла пісаць «веды для рэжыму на заказ». Дзякуючы даручальніцтву {{нп5|Сямён Рыгоравіч Тамсінскі|С. Р. Тамсінскага|ru|Томсинский, Семён Григорьевич}}, дырэктара Гісторыка-археаграфічнага інстытута, у якім тыя гады працаваў Грэкаў, вучоны быў вызвалены, правёўшы ў зняволенні адзін месяц і тры дні.

З 1937 года — дырэктар Інстытута гісторыі АН СССР, адначасова ў 1944—1946 гадах — дырэктар Інстытута гісторыі vматэрыяльнай культуры АН СССР. У 1946—1951 гадах — дырэктар Інстытута славяназнаўства АН СССР, у 1946—1953 гадах — акадэмік-сакратар Аддзялення гісторыі і філасофіі АН СССР&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

== Навуковая дзейнасць ==
Вывучаў сацыяльна-эканамічную гісторыю Ноўгарада, феадальныя адносіны і ўнутраныя працэсы ў феадальнай вотчыне, даследаваў гісторыю Старажытнай Русі, усходніх, заходніх і паўднёвых славян, гісторыю рускага сялянства. Даказаў агульнае паходжанне рускага, украінскага і беларускага народаў, існаванне дзяржавы ў Старажытнай Русі&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

У [[1930-я|1930-я гады]] Грэкаў пачаў вывучаць гісторыю [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], стаўшы вядомым апанентам [[Украінцы|украінскага]] гісторыка [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхаіла Грушэўскага]], які прысвойваў спадчыну [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] толькі сучаснай [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіне]]. Найбольш вядомай манаграфіяй Грэкава з’яўляецца кніга «Кіеўская Русь» (1939), яна была адной з трох яго работ, якія атрымалі [[Сталінская прэмія|Сталінскую прэмію]]. У гэтай працы, прасякнутай ідэалогіяй [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]] і [[сталінізм]]у, Грэкаў рабіў упор на большай значнасці сельскагаспадарчай дзейнасці ў дадзеным дзяржаўным ладзе, чым важнасці камерцыйных адносін. Менавіта ён першым спрабаваў даказаць існаванне [[Феадалізм|феадальнай]] {{нп5|Грамадска-эканамічная фармацыя|фармацыі|ru|Общественно-экономическая формация}} ў Кіеўскай Русі. У 1940 і 1947 гадах пад рэдакцыяй Грэкава выходзіць акадэмічнае выданне [[Руская Праўда|Рускай Праўды]]&lt;ref&gt;Правда Русская / Под редакцией академика Б. Д. Грекова. М. ; Л.: [[Наука (издательство)|Издательство АН СССР]], 1940—1963. [[iarchive:RusskayaPravda Grekov Vol 1 Texts Lyubimov 1940|Т. I: Тексты]] / Подгот. к печати {{нп5|Віктарын Паўлавіч Любімаў|В. П. Любимов|ru|Любимов, Викторин Павлович}} и др. 1940; Т. II: Комментарии / Сост. Б. В. Александров и др. 1947.&lt;/ref&gt;.

Усебаковыя даследаванні Кіеўскай Русі раскрывалі сутнасць эканамічнага і культурнага развіцця дзяржавы ў перыяд татарскага прыгнёту. Свае пошукі ён сабраў у працах пад назвай «Культура Кіеўскай Русі» ([[1944]]) і «Расійскія сяляне з самых старажытных часоў да XVII стагоддзя» ([[1946]]). Яго самая актуальная ў наступны час праца (перавыданні якой выпускаюцца да гэтага часу) называлася «Залатая Арда», напісаная ў супрацоўніцтве з {{нп5|Аляксандр Юр'евіч Якубоўскі|А. Ю. Якубоўскім|ru|Якубовский, Александр Юрьевич}} і ўпершыню апублікаваная ў [[1937]] годзе. Другое (класічнае) выданне з’явілася ў [[1950]] годзе пад назвай «Залатая Арда і яе падзенне».

Грэкаў надаваў вялікую ўвагу збору і публікацыі мноства першакрыніц, у асаблівасці, гістарычных хронік.

== Узнагароды і прэміі ==
* [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені]]
* [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|Ордэн Святога Станіслава 3-й ступені]]
* [[Ордэн Святой Ганны|Ордэн Святой Ганны 3-й ступені]]
* 2 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (1944; 1952)
* [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (10.06.1945)
* [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]
* [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія першай ступені]] (1943) — за шматгадовыя выдатныя работы ў галіне навукі і тэхнікі
* [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія першай ступені]] (1948) — за навуковую працу «Сяляне на Русі з самых старажытных часоў да XVI стагоддзя» (1946)
* [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія другой ступені]] (1952) — за навуковую працу «Залатая Арда і яе падзенне», 2-е перапрацаванае выданне (1950)

== Сям’я ==
* Жонка — Грэкава Тамара Міхайлаўна, народжаная Філатава (1894—1971), гісторык.
* Сын — [[Ігар Барысавіч Грэкаў]] (1921—1993), доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута славяназнаўства і балканістыкі АН СССР.

== Памяць ==
* Помнік у [[Мыргарад]]зе ў парку «Дружба».
* Памятная дошка ў Пермі ў будынку гістарычнага факультэта ПДУ.
* Памятная дошка ў Маскве ў будынку {{нп5|Інстытут філасофіі РАН|Інстытута філасофіі РАН|ru|Институт философии РАН}}.
* Памятная дошка ў Сімферопалі па вуліцы Аляксандра Неўскага 13.
* {{нп5|Вуліца Грэкава (Масква)|Вуліца ў Маскве|ru|Улица Грекова (Москва)}} каля станцыі метро «[[Мядзведкава (станцыя метро)|Мядзведкава]]».
* {{нп5|Вуліца Акадэміка Грэкава (Кіеў)|Вуліца ў Кіеве|ru|Вулиця Академіка Грекова (Київ)}} каля [[Дарагажычы (станцыя метро)|станцыі метро «Дарагажычы»]].
* Вуліца ў Мыргарадзе.
* Вуліца ў Калінінградзе.
* [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Вуліца ў Мінску]]

== Асноўныя працы ==
* Новгородский дом святой Софии (Опыт изучения организации и внутренних отношений церковной вотчины). Ч. 1. — СПб., 1914. Ч. 2. — М., 1927.
* Очерки по истории феодализма в России. Система господства и подчинения в феодальной деревне. — М.-Л.: {{нп5|Мысль (маскоўскае выдавецтва)||ru|Мысль (московское издательство)}}, 1934. — 159 с.
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8899-grekov-b-d-glavneyshie-etapy-v-istorii-krepostnogo-prava-v-rossii-m-l-1940 Главнейшие этапы в истории крепостного права в России.] — М.; Л.: Гос. соц.- экон. изд-во, 1940. — 114 с.
* Борьба Руси за создание своего государства. — М.-Л.: {{нп5|Наука (выдавецтва)|Изд-во АН СССР|ru|Наука (издательство)}}, 1942. — 68 с.
* Киевская Русь. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 347 с. (6-е изд. 1953)
* Культура Киевской Руси. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1944. — 75 с.
* Золотая Орда и её падение. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — 478 с. (Совместно с {{нп5|Аляксандр Юр'евіч Якубоўскі|А. Ю. Якубоўскім|ru|Якубовский, Александр Юрьевич}})
* Крестьяне на Руси с древнейших времен до XVII века. — М.-Л., 1952—1954.
* Избранные труды. Т. 1-4. М., 1957—1960.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
; на рускай мове

* Академику Б. Д. Грекову ко дню 70-летия. М., 1952;
* Б. Д. Греков (некролог) // {{нп5|Исторические записки||ru|Исторические записки (журнал)}}. Т. 44. М., 1953;
* Борис Дмитриевич Греков / сост. В. А. Петров. М.-Л., 1947 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР. Сер. «История». Вып. 2);
* ''[[Юліян Уладзіміравіч Брамлей|Бромлей Ю. В.]], Наумов Е. П.'' Академик Б. Д. Греков и развитие советской исторической науки // {{нп5|Новая и новейшая история||ru|Новая и новейшая история}}. — 1982. — № 2;
* {{ВСЭ3|том=7|ref=Будовниц}}
* ''[[Уладзімір Генрыхавіч Бухерт|Бухерт В. Г.]]'' Б. Д. Греков в архиве Успенского Тихвинского монастыря // {{нп5|Археографический ежегодник||ru|Археографический ежегодник}} за 1994 год. М., 1996;
* ''{{нп5|Сігізмунд Натанавіч Валк|Валк С. Н.|ru|Валк, Сигизмунд Натанович}}'' Б. Д. Греков как деятель археографии // Археографический ежегодник за 1958 год. М., 1960;
* ''{{нп5|Наталля Аляксандраўна Горская|Горская Н. А.|ru|Горская, Наталья Александровна}}'' Памяти академика Б. Д. Грекова // {{нп5|Вопросы истории||ru|Вопросы истории}}. 1982. № 4;
* ''Горская Н. А.'' Столетие со дня рождения академика Б. Д. Грекова // Вопросы истории. 1982. № 11;
* ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков // Историческая наука в России в XX веке. М., 1997;
* ''Горская Н. А.'' Борис Дмитриевич Греков. М., 1999;
* ''Горская Н. А.'' Греков Б. Д. (1882—1953) // Историки России: биографии / сост. А. А. Чернобаев. М., 2001;
* ''{{нп5|Мікалай Міхайлавіч Дружынін|Дружинин Н. М.|ru|Дружинин, Николай Михайлович}}'' К 90-летию со дня рождения академика Б. Д. Грекова // История СССР. 1972. № 5;
* ''{{нп5|Андрэй Дзмітрыевіч Зайцаў|Зайцев А. Д.|ru|Зайцев, Андрей Дмитриевич}}, {{нп5|Ксенія Мікалаеўна Сербіна|Сербина К. Н.|ru|Сербина, Ксения Николаевна}}'' Материалы академика Б. Д. Грекова в ЦГАЛИ СССР // Археографический ежегодник за 1982 год. М., 1983;
* Исследования по истории и историографии феодализма: к 100-летию со дня рождения акад. Б. Д. Грекова / отв. ред. [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|В. Т. Пашуто]]. М., 1982;
* ''{{нп5|Аркадзь Іванавіч Камісаранка|Комиссаренко А. И.|ru|Комиссаренко, Аркадий Иванович}}'' Б. Д. Греков: становление учёного // Российская государственность: история и современность. М., 2007;
* ''{{нп5|Уладзімір Дарафеевіч Каралюк|Королюк В. Д.|ru|Королюк, Владимир Дорофеевич}}'' Академик Б. Д. Греков и советские историко-славистические исследования // Советское славяноведение. 1972. № 5;
* ''{{нп5|Юрый Уладзіміравіч Крывашэеў|Кривошеев Ю. В.|ru|Кривошеев, Юрий Владимирович}}'' [https://cyberleninka.ru/article/n/boris-dmitrievich-grekov-i-akademicheskoe-delo Борис Дмитриевич Греков и «Академическое дело»] // Вестник Санкт-Петербургского университета. Сер. 2. История. 2016. Вып. 4;
* ''{{нп5|Уладзімір Васільевіч Маўродзін|Мавродин В. В.|ru|Мавродин, Владимир Васильевич}}'' Борис Дмитриевич Греков (1882—1953). Л., 1968 (Выдающиеся учёные Ленинградского университета);
* ''[[Сяргей Аляксандравіч Ніканаў|Никонов С. А.]]'' [http://www.dissercat.com/content/bd-grekov-i-noveishaya-istoriografiya-obshchestvennogo-stroya-drevnei-rusi Б. Д. Греков и новейшая историография общественного строя Древней Руси. Диссертация… кандидата ист. наук]. СПб., 2004;
* ''{{нп5|Мікалай Яўгенавіч Носаў|Носов Н. Е.|ru|Носов, Николай Евгеньевич}}'' Академик Борис Дмитриевич Греков — исследователь-источниковед // Вспомогательные исторические дисциплины. Л., 1983;
* {{нп5|Віктар Майсеевіч Панеях|Панеях В. М.|ru|Панеях, Виктор Моисеевич}} О следственном деле Б. Д. Грекова. 1930—1931 гг. // Отечественная история. — 2001. — № 4. — С. 208—210.;
* ''[[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Пашуто В. Т.]]'' Б. Д. Греков как учёный и общественно-политический деятель // История СССР. 1982. № 1;
* Письма Б. Д. Грекова С. Д. Шереметеву / Вступ. ст., подгот. текста и коммент. В. Г. Бухерта // Отечественные архивы. 1994. № 3;
* ''{{нп5|Леў Мікітавіч Пушкароў|Пушкарёв Л. Н.|ru|Пушкарёв, Лев Никитович}}'' Три года работы с Б. Д. Грековым // Отечественная история. — 1996. — № 6;
* ''{{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Ціхаміраў|Тихомиров М. Н.|ru|Тихомиров, Михаил Николаевич}}'' К пятилетию со дня смерти академика Бориса Дмитриевича Грекова // История СССР. 1958. № 5;
* ''{{нп5|Мікалай Уладзіміравіч Усцюгаў|Устюгов Н. В.|ru|Устюгов, Николай Владимирович}}'' Деятельность академика Б. Д. Грекова в области публикации исторических источников // Археографический ежегодник за 1959 год. М., 1960;
* ''{{нп5|Сяргей Барысавіч Філімонаў|Филимонов С. Б.|ru|Филимонов, Сергей Борисович}}'' Б. Д. Греков — заведующий Крымским центральным архивом // Советские архивы. 1978. № 3;
* ''{{нп5|Леў Уладзіміравіч Чарапнін|Черепнин Л. В.|ru|Черепнин, Лев Владимирович}}'' К 90-летию со дня рождения Б. Д. Грекова (1972) // ''Черепнин Л. В.'' Отечественные историки XVIII—XX вв. М., 1984;
* ''{{нп5|Карнелій Фёдаравіч Шаціла|Шацилло К. Ф.|ru|Шацилло, Корнелий Фёдорович}}'' Начало общественно-политической деятельности академика Б. Д. Грекова // [http://ebookiriran.ru/userfiles/file/IiI1974_1976.pdf История и историки: историографический ежегодник. 1974] / отв. ред. М. В. Нечкина. М., 1976;
* ''{{нп5|Яраслаў Мікалаевіч Шчапаў|Щапов Я. Н.|ru|Щапов, Ярослав Николаевич}}'' Академик Б. Д. Греков как историк Киевской Руси // Вестник АН СССР. Вып. 9. М., 1982;

; на іншых мовах
* {{Cite web|author=[[Андрэй Гаўрылавіч Плахонін|Плахонін А. Г.]]|url=http://www.history.org.ua/index.php?l=EHU&amp;verbvar=Grekov_B&amp;abcvar=4&amp;bbcvar=20|title=Греков Борис Дмитрович|work=[[Енциклопедія історії України]]|accessdate=2010-03-16|lang=uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/66B4lEelQ?url=http://www.history.org.ua/index.php?l=EHU|archivedate=2012-03-15}}.

== Спасылкі ==
* {{Супрацоўнік РАН|50209|Бориса Дмитриевича Грекова}}
* [http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=C84EF7F5-4438-6874-ACC2-16CAE37D8C09 Историческая справка] на сайте Архива РАН
* [http://annales.info/sbo/bibliogr/grekov.htm Список научных работ академика Б. Д. Грекова] // Библиотека Annales.
* [http://www.spbiiran.nw.ru/grekov/ Статья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805051821/http://www.spbiiran.nw.ru/grekov/ |date=5 жніўня 2020 }} на сайте СПбИИ РАН
* Греков Борис Дмитриевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 30 декабря 2017.
* [http://knowledge.su/g/grekov-boris-dmitrievich Греков Борис Дмитриевич]
* {{Праваслаўная энцыклапедыя|166435|Греков Борис Дмитриевич|12|321-322|{{нп5|Антон Анатольевіч Горскі|Горский А. А.|ru|Горский, Антон Анатольевич}}}}
* ''Дворниченко А. Ю.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/41.html Греков Борис Дмитриевич // Биографика СПбГУ].
* [https://csl.bas-net.by/personalii/62988/grekov-boris-dmitrievich/ Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}}

{{start box}}
{{succession box|before=[[Мікалай Міхайлавіч Лукін]]|after={{нп5|Аркадзь Лаўровіч Сідараў||ru|Сидоров, Аркадий Лаврович}}|title=дырэктар&lt;br&gt;{{нп5|Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытута гісторыі АН СССР|ru|Институт истории АН СССР}}|years=1937—1953}}
{{succession box|before={{нп5|Міхаіл Іларыёнавіч Артамонаў||ru|Артамонов, Михаил Илларионович}}|after={{нп5|Аляксандр Дзмітрыевіч Удальцоў||ru|Удальцов, Александр Дмитриевич}}|title=дырэктар&lt;br&gt;{{нп5|Інстытут археалогіі РАН|ІГМК АН СССР|ru|Институт археологии РАН}}|years=1944—1946}}
{{succession box|before={{нп5|Міхаіл Іларыёнавіч Артамонаў||ru|Артамонов, Михаил Илларионович}}|after={{нп5|Аляксандр Дзмітрыевіч Удальцоў||ru|Удальцов, Александр Дмитриевич}}|title=адказны рэдактар «{{нп5|Краткие сообщения Института археологии|КСИИМК|ru|Краткие сообщения Института археологии}}»|years=1946—1947}}
{{succession box|before=няма|after=[[Пётр Мікалаевіч Траццякоў]]|title=дырэктар&lt;br&gt;[[Інстытут славяназнаўства РАН|Інстытута славяназнаўства АН СССР]]|years=1947—1951}}
{{end box}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Грэкаў Барыс Дзмітрыевіч}}
[[Катэгорыя:Замежныя члены Балгарскай АН]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 2-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Замежныя члены Польскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ]]
[[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі архітэктуры СССР]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Узбекскай ССР]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Архівісты]]
[[Катэгорыя:Археографы]]
[[Катэгорыя:Медыявісты]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Палтаўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя члены Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]</text>
      <sha1>mv3e5czzf1gjpuynloarttpbudd3kbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будынак Белпрампраекта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628709</id>
    <revision>
      <id>5157152</id>
      <parentid>4046697</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4795" sha1="3pxtqxxxq2oajm6dhsnxibwue9mksar" xml:space="preserve">{{Збудаванне
 |Беларуская назва           =
 |Арыгінальная назва         =
 |Выява                      =
 |Подпіс                     =
 |Краіна                     =
 |Рэгіён                     =
 |Месцазнаходжанне           =
 |Адрас                      =
 |Тып                        =
 |Альтэрнатыўныя назвы       =
 |Будаўніцтва                =
 |Функцыянальнае прызначэнне =
 |Доступ                     =
 |Закладзены                 =
 |Пачатак будаўніцтва        = 1969
 |Замарожаны                 =
 |Адменены                   =
 |Заканчэнне будаўніцтва     =1969
 |Адкрыццё                   =
 |Пашкоджаны                 =
 |Рэканструкцыя              =
 |Разбураны                  =
 |Знесены                    =
 |Эксплуатацыя               =
 |Заменены на                =
 |Статус                     =
 |Архітэктурны стыль         =
 |Тэхналогія будаўніцтва     =
 |Матэрыялы                  =
 |Аб'екты                    =
 |Абсталяванне               =
 |Вышыня                     =
 |Вышыня па шпілі            =
 |Вышыня па даху             =
 |Вышыня па верхнім паверсе  =
 |Вышыня надземных збудаванняў =
 |Вышыня падземных збудаванняў =
 |Даўжыня                    =
 |Шырыня                     =
 |Колькасць паверхаў         =
 |Колькасць падземных паверхаў =
 |Колькасць ліфтаў           =
 |Плошча                     =
 |Кошт                       =
 |Акупляльнасць              =
 |Заказчык                   =
 |Уласнік                    =
 |Праектыроўшчык             =
 |Архітэктар                 =	
 |Інжынер-будаўнік           =
 |Забудоўшчык                =
 |Кіруючая арганізацыя       =
 |Карыстальнік               =
 |Emporis                    =	
 |SkyscraperPage             =
 |Сайт                       =
 |Commons                    =
}}
'''Будынак Белпрампраекта''' — офіснае збудаванне, у якім першапачаткова месціўся [[Белпрампраект]]. Знаходзіцца ў [[Мінск|Мінску]] па адрасе [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]],17. Збудаваны ў 1969 г. (архітэктары [[Нута Аўрум-Эльевіч Шпігельман|Н. Шпігельман]], [[Леў Пятровіч Мацкевіч|Л. Мацкевіч]]).

== Гісторыя ==
Раней на гэтым месцы знаходзілася вуліца Школьная, якая вяла ад плошчы Свабоды да [[Нізкі Рынак|Нізкага рынку]]. Побач з будынкам месцілася [[Мінская халодная сінагога|Халодная сінагога]] (пазней знесена)&lt;ref&gt;[https://minsk-old-new.com/places/verhnij-gorod/belpromproekt☁ https://minsk-old-new.com/places/verhnij-gorod/belpromproekt]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. 

У 2011 г. была праведзена рэканстукцыя, якая істотна змяніла знешні выгляд будынка&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://novostrojka.by/news/4448-zdanie_instituta_belpromproekt_zhdet_preobrazheniya.html%E2%98%81 |title=http://novostrojka.by/news/4448-zdanie_instituta_belpromproekt_zhdet_preobrazheniya.html |access-date=21 студзеня 2020 |archive-date=25 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625130058/https://novostrojka.by/news/4448-zdanie_instituta_belpromproekt_zhdet_preobrazheniya.html%E2%98%81 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;&lt;br /&gt;{{Славутасці Мінска}}
[[Катэгорыя:Верхні горад (Мінск)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]]
[[Катэгорыя:1969 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нуты Шпігельмана]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Льва Мацкевіча]]
[[Катэгорыя:Белпрампраект]]</text>
      <sha1>3pxtqxxxq2oajm6dhsnxibwue9mksar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Walt Disney Company</title>
    <ns>0</ns>
    <id>631561</id>
    <revision>
      <id>5156954</id>
      <parentid>5140690</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2158" sha1="fugj33vrc9shpwc5amae6e64v74x3c2" xml:space="preserve">{{Кампанія}}
'''«The Walt Disney Company»''' — адна з найбуйнейшых карпарацый індустрыі забаў у свеце. Заснавана [[16 кастрычніка]] [[1923]] года братамі [[Уолт Дысней|Уолтам]] і Роем Дыснеямі як невялікая [[мультыплікацыйная студыя]], у цяперашні час з’яўляецца адной з найбуйнейшых [[галівуд]]скіх студый, уладальнікам 11 паркаў забаў і двух аквапаркаў, а таксама некалькіх сетак [[Тэлерадыёвяшчанне|тэлерадыёвяшчання]], да ліку якіх адносіцца амерыканская тэлерадыёвяшчальная кампанія ([[American Broadcasting Company|ABC]]).

Штаб-кватэра кампаніі Уолта Дыснея і асноўныя вытворчыя магутнасці сканцэнтраваны ў падраздзяленні Disney Studios (студыя Уолта Дыснея) у горадзе [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанк]] (штат [[Каліфорнія]], [[ЗША]]).

Кампанія Уолта Дыснея ўваходзіць у [[прамысловы індэкс Доу-Джонса]]. Рынкавая капіталізацыя на лістапад 2019 года — 240 млрд долараў.

== Фільмаграфія ==
* [[Дамба (мультфільм)|Дамба]] (1941)
* [[Бэмбі (мультфільм)|Бэмбі]] (1942)
* [[Сто адзін далмацін]] (1961)
* [[Кароль Леў]] (1994)
* [[Геркулес (мультфільм, 1997)|Геркулес]] (1997)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://disney.com/?intoverride=true Афіцыйны сайт кампаніі]{{Недаступная спасылка}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DJIA}}

[[Катэгорыя:Кінакампаніі ЗША]]
[[Катэгорыя:The Walt Disney Company| ]]</text>
      <sha1>fugj33vrc9shpwc5amae6e64v74x3c2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Walt Disney Animation Studios</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641545</id>
    <revision>
      <id>5156953</id>
      <parentid>5140684</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5156953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2371" sha1="azd80r7yzapl77g9me70qs0ni7e0ycp" xml:space="preserve">{{Кампанія}}
'''Walt Disney Animation Studios (WDAS)''' (часам скарачаецца да '''Disney Animation''') — [[ЗША|амерыканская]] [[мультыплікацыйная студыя]], якая стварае [[Мультыплікацыя|мультфільмы]] для кампаніі [[The Walt Disney Company]]. Cтудыя была заснаваная [[16 кастрычніка]] [[1923]] года братамі [[Уолт Дысней|Уолтам Дыснеем]] і [[Рой Олівер Дысней|Роем Дыснеем]]&lt;ref name=&quot;thewaltdisneycompany1&quot;&gt;{{cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/disney-companies/studio-entertainment|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105202212/https://thewaltdisneycompany.com/disney-companies/studio-entertainment|archivedate=November 5, 2015 |title=The Walt Disney Studios |website=[[The Walt Disney Company]] |accessdate=May 1, 2020}}&lt;/ref&gt;. Студыя з’яўляецца адной з найстарэйшых мультыплікацыйных студый у свеце і ў цяперашні час дзейнічае як падраздзяленне студыі Walt Disney Studios са штаб-кватэрай у [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанку]], [[Каліфорнія]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.disneyanimation.com/studio/ourstudio|title=Walt Disney Animation Studios&amp;nbsp;– Our studio|publisher=Walt Disney Animation Studios|accessdate=May 1, 2020}}&lt;/ref&gt;. З моманту заснавання студыя выпусціла больша за 50 мастацкіх фільмаў. Самы стары з іх — [[Беласнежка і сем гномаў (1937, мультфільм)|«Беласнежка і сем гномаў»]] [[1937 год у гісторыі кіно|1937]] года выпуску&lt;ref&gt;{{cite web|title=New iPad App Goes Behind the Scenes of Disney's Animated Features|url=https://www.hollywoodreporter.com/behind-screen/new-ipad-app-goes-behind-600514|website=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=August 6, 2014|date=May 1, 2020}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:The Walt Disney Company]]
[[Катэгорыя:Кінакампаніі ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі ЗША]]</text>
      <sha1>azd80r7yzapl77g9me70qs0ni7e0ycp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брацкая магіла (Трабы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>652333</id>
    <revision>
      <id>5157050</id>
      <parentid>5106951</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3590" sha1="2z50ynsub02ycvz8t45oclj8assnl2d" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Брацкая магіла
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   = Traby monument.jpg
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = {{ГККРБ 4|413Д000308}}
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Аграгарадок
|Месцазнаходжанне         = [[Трабы]]
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1944
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1944
}}
'''Брацкая магіла''' — вайсковае пахаванне ў аграгарадку [[Трабы]], [[Іўеўскі раён]], [[Мінская вобласць]].

== Гісторыя ==
Пахавана 26 ваеннаслужачых (19 — прозвішчы ўстаноўлены; 1 — прозвішча невядома) і 6 партызан, якія загінулі ў пачатку ліпеня 1944 года пры вызваленні вёскі ад нямецкіх войскаў. Сярод пахаваных — воіны 6-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі імя А. Я. Пархоменкі і партызаны брыгады імя Аляксандра Неўскага.

6 лістапада 2018 года ў брацкую магілу былі перапахаваны астанкі яшчэ двух невядомых ваеннаслужачых [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]], якія загінулі ў 1941 годзе на тэрыторыі Трабаў. Перад перазахаваннем прайшоў урачысты мітынг-рэквіем, прысвечаны воінам, якія загінулі ў перыяд вызвалення Іўеўшчыны ад нямецкіх войскаў&lt;ref&gt;[http://ivie-lib.by/pages/vp--2481.html Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Помнік ==
У 1961 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптура воіна.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|4}} — С. 205

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Д000308}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-308 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251205213248/https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-308 |date=5 снежня 2025 }}

[[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Іўеўскага раёна]]
[[Катэгорыя:1944 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1944 годзе]]
[[Катэгорыя:Трабы]]</text>
      <sha1>2z50ynsub02ycvz8t45oclj8assnl2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брыгадны камісар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653553</id>
    <revision>
      <id>5157099</id>
      <parentid>4623318</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8071" sha1="tjfnteqoqkudk0oprckm18h2n2hi2jo" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; id=&quot;4&quot; style=&quot;width:240px; border:1px solid #88a; background:#fff; padding:5px; font-size:95%; margin:0px 12px 12px 0px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; id=&quot;7&quot; style=&quot;background:#8A9000; color:yellow; font-size:14px; text-align:center;&quot; |Брыгадны камісар
|- id=&quot;9&quot;
| id=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle; background:#fff;&quot; |[[Файл:Brigad Komissar RKKA 1935-1942.jpeg|170x170пкс]]
| id=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center; vertical-align:middle; background:#fff;&quot; |[[Файл:Brig komissar NAVY RKKF 1935-1942.jpeg|193x193пкс]]
|}
[[Файл:Brezhnev_1942.jpg|міні|400x400пкс|''Брыгадны камісар'' [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. І. Брэжнеў]] (справа) уручае [[партыйны білет]] памочніку камандзіра [[Узвод|ўзвода]] А. Малому, [[1942]] год.]]
'''Брыгадны камісар''' — у {{Nobr|[[Узброеныя Сілы СССР|УС СССР]]}} спецыяльнае [[воінскае званне]] для вышэйшага палітычнага складу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] і [[Ваенна-марскі флот СССР|Флоту]] ў 1935—[[1942|1942 гадах]]. Папярэдняе персанальнае званне — [[палкавы камісар]], наступнае званне для вышэйшага палітычнага складу — [[дывізіённы камісар]].

== Гісторыя ==
Званне ўведзена пастановамі [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК]] і [[Савет Народных Камісараў СССР|СНК СССР]] ад 22 верасня [[1935]] года адначасова з іншымі персанальнымі воінскімі званнямі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rusnavy.ru/d03/191.htm |title=Введение постановлением ЦИК и СНК СССР персональных воинских званий в армии и на флоте (22.09.1935 года) |access-date=20 жніўня 2020 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924092842/http://www.rusnavy.ru/d03/191.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Прыкладна адпавядала воінскаму званню [[камбрыг]].

Рашэннем [[Дзяржаўны камітэт абароны (СССР)|ДКА]] ад 9 кастрычніка 1942 года [[Ваенны камісар|інстытут ваенных камісараў]] быў ліквідаваны, і ўсе [[Камісар (у вайсковым падраздзяленні)|камісары]] атрымалі армейскія і [[Флот|флоцкія]] званні на прыступку ці на некалькі прыступак ніжэй.
{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; width=&quot;30%&quot; |малодшае званне:&lt;br /&gt;
[[Палкавы камісар]]
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#bfbfbf;&quot; width=&quot;35%&quot; |[[Файл:Red Army Badge.svg|35x35пкс]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''''Брыгадны камісар'''''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; width=&quot;30%&quot; |старэйшае званне:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Дывізіённы камісар]]
|}

; Эквівалентныя чыны
{| class=&quot;wikitable&quot;
![[Род войск|Род войскаў]]
!Адпаведнае [[Воінскае званне|званне]] / [[Воінская пасада|пасада]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |У [[Камандны склад|камандным складзе]]
|-
|[[Войскі (фарміраванне)|Агульнавайсковае]] званне
|[[Камбрыг]]
|-
|[[Народны камісарыят унутраных спраў СССР]]
|[[Маёр дзяржаўнай бяспекі]] &lt;ref name=&quot;veremeev&quot;&gt;Веремеев Ю. Г. ''Анатомия армии''. [http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml Таблицы воинских званий Русской Армии. Рабоче-Крестьянская Красная Армия 1935—1940 гг.]&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;уведзенае пастановай ЦВК і СНК СССР ад 7 кастрычніка 1935 года і па 6 ліпеня 1945 года&lt;br /&gt;(ваеннаслужачыя пагранічных і ўнутраных войскаў НКУС мелі воінскія званні, прынятыя ў РСЧА)
|-
|[[Ваенна-марскі флот СССР|Ваенна-Марскі Флот СССР]]
|[[Капітан 1-га рангу]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |У начальніцкім складзе
|-
|у [[Армія|сухапутных]] і [[Ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сілах]]
|[[Брыгінжынер]]
|-
|у [[Ваенна-марскія сілы|ваенна-марскіх сілах]]
|[[Інжынер-флагман 3-га рангу]]
|-
|у ваенна-гаспадарчым складзе ўсіх родаў войскаў
|[[Брыгінтэндант]]
|-
|у ваенна-юрыдычным складзе ўсіх родаў войскаў
|[[Брыгваенюрыст]]
|-
|у ваенна-медыцынскім складзе ўсіх родаў войскаў
|[[Брыгурач]]
|-
|у ваенна-ветэрынарным складзе ўсіх родаў войскаў
|[[Брыгветурач]]
|}

== Знакі адрознення ==
[[Знакі адрознення]] ''брыгаднага камісара'' ў арміі і [[Авіяцыя|авіяцыі]]: адзін [[ромб]] у [[пятліца]]х з [[эмблема]]й [[Род войск|роду войскаў]] (пасля {{Nobr|{{date|30|07|1940|2}}}}) і агульная для палітработнікаў усіх званняў [[чырвоная зорка]] з [[Серп і молат|сярпом і молатам]], нашытая на абодвух рукавах вышэй за абшлаг&lt;ref&gt;[http://ussrfleet.1939-45.ru/znaki_1.php Нарукавные знаки различия военнослужащих ВМФ (июнь 1941 — февраль 1943 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140514144111/http://ussrfleet.1939-45.ru/znaki_1.php |date=14 мая 2014 }}&lt;/ref&gt; (1 жніўня [[1941]] года нашэнне такіх нашывак было адменена).

== Гл. таксама ==
* [[Камісар (у вайсковым падраздзяленні)]]
* [[Воінскія званні і знакі адрознення РСЧА 1935—1940]]
* [[Воінскія званні і знакі адрознення РСЧА 1940—1943]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20150924092842/http://www.rusnavy.ru/d03/191.htm Введение постановлением ЦИК и СНК СССР персональных воинских званий в армии и на флоте (1935 г. 22.9).]
* [https://web.archive.org/web/20110808111742/http://army.armor.kiev.ua/forma/rkka_35-40-g.shtml Знаки различия званий военнослужащих РККА 1935—1940 гг. Часть 3. Высший командный и начальствующий состав.]
* [https://web.archive.org/web/20110808102119/http://army.armor.kiev.ua/forma/rkka_40-42-g.shtml Знаки различия званий военнослужащих Красной Армии 1940—1942 гг. Часть 3. Высший командный и начальствующий состав.]
* [https://web.archive.org/web/20140514144111/http://ussrfleet.1939-45.ru/znaki_1.php Нарукавные знаки различия военнослужащих ВМФ (июнь 1941 — февраль 1943).]
[[Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл СССР]]</text>
      <sha1>tjfnteqoqkudk0oprckm18h2n2hi2jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вядомыя асобы Мазыра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656412</id>
    <revision>
      <id>5156941</id>
      <parentid>4822382</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Т */</comment>
      <origin>5156941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12452" sha1="kjy8b4jwg4vpwmkrdb1z2b1ih0he9ep" xml:space="preserve">{{пералік}}

[[Выява:Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Мазыра]]]]
Вядомыя ўраджэнцы [[Мазыр]]а:
{{АБВ}}

__NOTOC__
[[Выява:Mikhail Baranovskiy 2012.jpg|thumb|175px|[[Міхаіл Віктаравіч Бараноўскі|Міхаіл Бараноўскі]]]]
[[Выява:Андрэй Варанкоў.jpg|thumb|175px|[[Андрэй Мікалаевіч Варанкоў|Андрэй Варанкоў]]]]
[[Выява:Юдзіф Самойлаўна Гальперына.jpg|thumb|175px|[[Юдзіф Самойлаўна Гальперына|Юдзіф Гальперына]]]]
[[Выява:Natallia Helakh (2004) Belarusian stamp.jpg|thumb|175px|[[Наталля Мікалаеўна Гелах|Наталля Гелах]]]]
[[Выява:G Gelfman.jpg|thumb|175px|[[Геся Міраўна Гельфман|Геся Гельфман]]]]
[[Выява:Сяргей Дубавец.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]]]]
[[Выява:Andrej Kuniec.jpg|thumb|175px|[[Андрэй Аляксандравіч Кунец|Андрэй Кунец]]]]
[[Выява:Zenit-Tosno (17).jpg|thumb|175px|[[Дзяніс Ігаравіч Лапцеў|Дзяніс Лапцеў]]]]
[[Выява:Рухомовский, Израиль.png|thumb|175px|[[Ізраіль Хацкелевіч Рухамоўскі|Ізраіль Рухамоўскі]]]]

== А ==
* [[Яўген Антонавіч Арцюшэнка]] (нар. 1974) — беларускі эканаміст і палітык.

== Б ==
* [[Міхаіл Віктаравіч Бараноўскі]] (нар. 1983) — беларускі і расійскі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава]] (1946—2016) — беларуская [[паэтэса]].
* [[Рыгор Якаўлевіч Белкін]] (1896—1954) — савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]].
* [[Аляксандр Абрамавіч Брэгман]] (1895—1919) — рэвалюцыйны дзеяч, удзельнік барацьбы за Савецкую ўладу ў Беларусі.

== В ==
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Варабей]] — украінскі і беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Андрэй Мікалаевіч Варанкоў]] — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Васіль Язэпавіч Вяршук]] (1885 — ?) — беларускі хімік.

== Г ==
* [[Уладзімір Станіслававіч Гаеў]] (нар. 1977) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Юдзіф Самойлаўна Гальперына]] (1914—1985) — беларуская [[актрыса]]. [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1959).
* [[Наталля Мікалаеўна Гелах]] (нар. 1978) — [[Беларусь|беларуская]] [[вяслярны спорт|вяслярка]].
* [[Геся Міраўна Гельфман]] (1855—1882) — рэвалюцыянерка-народніца, агент Выканаўчага камітэта Народнай волі.
* [[Аркадзь Ілліч Гутэрзон]] (1922—1981) — мастак&lt;ref&gt;https://журнальныймир.рф/content/arkadiy-guterzon&lt;/ref&gt;.

== Д ==
* [[Яўген Уладзіміравіч Дворак]] (нар. 1950) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Эдуард Міхайлавіч Дзечка]] (нар. 1936) — [[вучоны]] ў галіне металаапарцоўкі, [[доктар тэхнічных навук]] (1989), [[прафесар]] (1990).
* [[Сяргей Іванавіч Дубавец]] (нар. 1959) — беларускі [[журналіст]], [[літаратар]], [[крытык]] і [[выдавец]].
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дабравольскі]] (1880—1956) — вучоны ў галіне механікі.
* [[Юлія Сяргееўна Дубень]] (нар. 1996) — беларуская [[футбаліст]]ка.
* [[Пётр Сідаравіч Дурчын]] (1918—1997) — [[беларусь|беларускі]] [[мастак]].

== З ==
* [[Надзея Уладзіміраўна Зайцава]] (1952—2018) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі дашкольнай адукацыі.

== І ==
* [[Яўген Уладзіміравіч Іваненка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== К ==
* [[Аксана Міхайлаўна Кавалькова]] (нар. 1969) — беларускі палітык.
* [[Андрэй Віктаравіч Кажамякін]] (нар. 1975) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Іосіф Маркавіч Каролінскі]] (1931—1979)&lt;ref&gt;https://skmuseum.ru/muzejnaja-shpargalka/iosif-naumovich-karolinskiy/&lt;/ref&gt;
* [[Аляксандр Сяргеевіч Катляроў]] (нар. 1993) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Якаў Эмануілавіч Кенігсберг]] (1939—2013) — беларускі вучоны-імунолаг. [[Доктар біялагічных навук]], [[прафесар]].
* [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка]] (нар. 1983) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Наталля Кошаль]] (нар. 1988) — беларуская спартсменка (акадэмічнае веславанне). Майстар спорту міжнароднага класа.
* [[Ірына Мікалаеўна Кралевіч]] (нар. 1965) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]] і педагог.
* [[Таццяна Генадзеўна Краснова]] (нар. 1995) — беларуская футбалістка.
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Крывашэеў]] (нар. 1998) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Андрэй Аляксандравіч Кунец]] (нар. 1995) — беларускі спявак, удзельнік і прызёр рэспубліканскіх і міжнародных конкурсаў.
* [[Карл Станіслававіч Куркевіч]] (1926—2002) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер ордэна Славы.

== Л ==
* [[Дзяніс Ігаравіч Лапцеў]] (нар. 1991) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* {{нп5|Ісак Дон Левін||en|Isaac Don Levine}}.
* [[Артур Сяргеевіч Літвінчук]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларускі]] [[Вяславанне|вясляр]].

== М ==
* [[Рыгор Уладзіміравіч Мардковіч]] (1911—1986) — савецкі тэатральны акцёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў Чувашскай АССР (1947).
* [[Міхаіл Аляксеевіч Марціновіч]] (нар. 1979) — беларускі [[футбол|футбаліст]] ([[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]) і трэнер.
* [[Уладзімір Пятровіч Машталір]] (нар. 1957) — спецыяліст у галіне інфармацыйных тэхналогій. Доктар тэхнічных навук, прафесар&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-67288&lt;/ref&gt;
* [[Давыд Барысавіч Мельцэр]] (1925—2022) — беларускі [[гісторык]]-[[славіст]]. [[Доктар гістарычных навук]], [[прафесар]].
* [[Георгій Сямёнавіч Міцюрыч]] (1952—2020) — беларускі фізік-оптык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1998), прафесар (2003).
* {{нп5|Джордж дэ Морэншыльт||en|George de Mohrenschidt}}.

== Н ==
* [[Ілья Рыгоравіч Некрашэвіч]] (1905—1993) — беларускі вучоны-фізік, адзін з заснавальнікаў навуковай школы па фізіцы плазмы.

== П ==
* [[Ігар Пятровіч Пашэвіч]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[вясляр]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа|Майстар спорту міжнароднага класа]] па [[акадэмічнае веславанне|акадэмічным веславанні]].
* [[Леанід Фёдаравіч Пісанік]] (нар. 1957) — беларускі палітык.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Піліпенка]] (нар. 1949) — беларускі фізік.
* [[Арцём Сяргеевіч Пятрэнка]] (нар. 2000) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== Р ==
* [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч]] (1838—1919) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Расійская імперыя|расійскі]] [[публіцыст]], літаратурны і тэатральны [[крытык]], [[педагог]], [[этнаграфія|этнограф]].
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Раеўскі]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]].
* [[Барыс Уладзіміравіч Раскін]] (1927—1994)&lt;ref&gt;https://www.rujen.ru/index.php/РАСКИН_Борис_Владимирович&lt;/ref&gt;
* [[Ізраіль Хацкелевіч Рухамоўскі]] (1860—1936) — ювелір, пісьменнік, аўтар мноства унікальных ювелірных твораў.

== С ==
* [[Багдан Ігаравіч Садоўскі]] (1999) — беларускі футбаліст, паўабаронца.
* [[Ксенія Міхайлаўна Сітнік]] (1995) —  беларуская спявачка, тэлевядучая, журналіст.
* [[Лазар Якаўлевіч Сітэрман]] (1894—1941) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны.
* [[Леў Іосіфавіч Слабадской]] (1914—1992) — савецкі матэматык.
* [[Данііл Восіпавіч Спасовіч]] (1797—1882) — беларускі медык, арганізатар аховы здароўя.
* [[Святлана Іванаўна Сухавей]] (нар. 1952) — беларускі палітык.

== Т ==
* [[Ілья Львовіч Табенкін]]
* [[Саламон Іосіфавіч Тверскі]] (1893—1974)&lt;ref&gt;https://www.oil-industry.net/test_autor.php?ELEMENT_ID=233463&amp;sphrase_id=52566&amp;clear_cache=Y&lt;/ref&gt;
* [[Сямён Іванавіч Трызна]]
* [[Фёдар Іванавіч Трызна]] (1900—1967) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1949).
* [[Яўген Аркадзевіч Талкачоў]] (нар. 1945) — беларускі фізік-тэарэтык.
* [[Леанард Тулін]] (1920—2016) — амерыканскі вучоны, прафесар&lt;ref&gt;https://www.dailycamera.com/obituaries/leonard-george-tulin-boulder-co/&lt;/ref&gt;

== Ф ==
* [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]]
* [[Яўсей Абрамавіч Фішман]] (1921—1993)&lt;ref&gt;http://gako2006.narod.ru/bolshoy_slovar/fishman_evsey_abramovich.htm&lt;/ref&gt;

== Х ==
* [[Дзмітрый Юр’евіч Харытончык]]

== Ц ==
* [[Яўген Целяпун]]

== Ш ==
* [[Глеб Вячаслававіч Шаўчэнка]]
* [[Уладзімір Макаравіч Шкуматаў]]
* [[Арцём Сяргеевіч Шут]]
* [[Максім Уладзіміравіч Шышлоў]]

== Я ==
* [[Ларыса Аляксандраўна Ярмоліна]]

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Постаці Мазыра| ]]</text>
      <sha1>kjy8b4jwg4vpwmkrdb1z2b1ih0he9ep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156942</id>
      <parentid>5156941</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* Б */</comment>
      <origin>5156942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12740" sha1="8gvr4qduonudolu1p1fb9ql0bi6qtn3" xml:space="preserve">{{пералік}}

[[Выява:Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Мазыра]]]]
Вядомыя ўраджэнцы [[Мазыр]]а:
{{АБВ}}

__NOTOC__
[[Выява:Mikhail Baranovskiy 2012.jpg|thumb|175px|[[Міхаіл Віктаравіч Бараноўскі|Міхаіл Бараноўскі]]]]
[[Выява:Андрэй Варанкоў.jpg|thumb|175px|[[Андрэй Мікалаевіч Варанкоў|Андрэй Варанкоў]]]]
[[Выява:Юдзіф Самойлаўна Гальперына.jpg|thumb|175px|[[Юдзіф Самойлаўна Гальперына|Юдзіф Гальперына]]]]
[[Выява:Natallia Helakh (2004) Belarusian stamp.jpg|thumb|175px|[[Наталля Мікалаеўна Гелах|Наталля Гелах]]]]
[[Выява:G Gelfman.jpg|thumb|175px|[[Геся Міраўна Гельфман|Геся Гельфман]]]]
[[Выява:Сяргей Дубавец.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]]]]
[[Выява:Andrej Kuniec.jpg|thumb|175px|[[Андрэй Аляксандравіч Кунец|Андрэй Кунец]]]]
[[Выява:Zenit-Tosno (17).jpg|thumb|175px|[[Дзяніс Ігаравіч Лапцеў|Дзяніс Лапцеў]]]]
[[Выява:Рухомовский, Израиль.png|thumb|175px|[[Ізраіль Хацкелевіч Рухамоўскі|Ізраіль Рухамоўскі]]]]

== А ==
* [[Яўген Антонавіч Арцюшэнка]] (нар. 1974) — беларускі эканаміст і палітык.

== Б ==
* [[Міхаіл Віктаравіч Бараноўскі]] (нар. 1983) — беларускі і расійскі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава]] (1946—2016) — беларуская [[паэтэса]].
* [[Ісай Абрамавіч Бегельман]] (1892—1967) — савецкі вучоны ў галіне стаматалогіі. Доктар медыцынскіх навук, прафесар&lt;ref&gt;https://www.historymed.ru/encyclopedia/doctors/index.php?ELEMENT_ID=372&lt;/ref&gt;
* [[Рыгор Якаўлевіч Белкін]] (1896—1954) — савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]].
* [[Аляксандр Абрамавіч Брэгман]] (1895—1919) — рэвалюцыйны дзеяч, удзельнік барацьбы за Савецкую ўладу ў Беларусі.

== В ==
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Варабей]] — украінскі і беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Андрэй Мікалаевіч Варанкоў]] — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Васіль Язэпавіч Вяршук]] (1885 — ?) — беларускі хімік.

== Г ==
* [[Уладзімір Станіслававіч Гаеў]] (нар. 1977) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Юдзіф Самойлаўна Гальперына]] (1914—1985) — беларуская [[актрыса]]. [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1959).
* [[Наталля Мікалаеўна Гелах]] (нар. 1978) — [[Беларусь|беларуская]] [[вяслярны спорт|вяслярка]].
* [[Геся Міраўна Гельфман]] (1855—1882) — рэвалюцыянерка-народніца, агент Выканаўчага камітэта Народнай волі.
* [[Аркадзь Ілліч Гутэрзон]] (1922—1981) — мастак&lt;ref&gt;https://журнальныймир.рф/content/arkadiy-guterzon&lt;/ref&gt;.

== Д ==
* [[Яўген Уладзіміравіч Дворак]] (нар. 1950) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Эдуард Міхайлавіч Дзечка]] (нар. 1936) — [[вучоны]] ў галіне металаапарцоўкі, [[доктар тэхнічных навук]] (1989), [[прафесар]] (1990).
* [[Сяргей Іванавіч Дубавец]] (нар. 1959) — беларускі [[журналіст]], [[літаратар]], [[крытык]] і [[выдавец]].
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дабравольскі]] (1880—1956) — вучоны ў галіне механікі.
* [[Юлія Сяргееўна Дубень]] (нар. 1996) — беларуская [[футбаліст]]ка.
* [[Пётр Сідаравіч Дурчын]] (1918—1997) — [[беларусь|беларускі]] [[мастак]].

== З ==
* [[Надзея Уладзіміраўна Зайцава]] (1952—2018) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі дашкольнай адукацыі.

== І ==
* [[Яўген Уладзіміравіч Іваненка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== К ==
* [[Аксана Міхайлаўна Кавалькова]] (нар. 1969) — беларускі палітык.
* [[Андрэй Віктаравіч Кажамякін]] (нар. 1975) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Іосіф Маркавіч Каролінскі]] (1931—1979)&lt;ref&gt;https://skmuseum.ru/muzejnaja-shpargalka/iosif-naumovich-karolinskiy/&lt;/ref&gt;
* [[Аляксандр Сяргеевіч Катляроў]] (нар. 1993) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Якаў Эмануілавіч Кенігсберг]] (1939—2013) — беларускі вучоны-імунолаг. [[Доктар біялагічных навук]], [[прафесар]].
* [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка]] (нар. 1983) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Наталля Кошаль]] (нар. 1988) — беларуская спартсменка (акадэмічнае веславанне). Майстар спорту міжнароднага класа.
* [[Ірына Мікалаеўна Кралевіч]] (нар. 1965) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]] і педагог.
* [[Таццяна Генадзеўна Краснова]] (нар. 1995) — беларуская футбалістка.
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Крывашэеў]] (нар. 1998) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Андрэй Аляксандравіч Кунец]] (нар. 1995) — беларускі спявак, удзельнік і прызёр рэспубліканскіх і міжнародных конкурсаў.
* [[Карл Станіслававіч Куркевіч]] (1926—2002) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер ордэна Славы.

== Л ==
* [[Дзяніс Ігаравіч Лапцеў]] (нар. 1991) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* {{нп5|Ісак Дон Левін||en|Isaac Don Levine}}.
* [[Артур Сяргеевіч Літвінчук]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларускі]] [[Вяславанне|вясляр]].

== М ==
* [[Рыгор Уладзіміравіч Мардковіч]] (1911—1986) — савецкі тэатральны акцёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў Чувашскай АССР (1947).
* [[Міхаіл Аляксеевіч Марціновіч]] (нар. 1979) — беларускі [[футбол|футбаліст]] ([[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]) і трэнер.
* [[Уладзімір Пятровіч Машталір]] (нар. 1957) — спецыяліст у галіне інфармацыйных тэхналогій. Доктар тэхнічных навук, прафесар&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-67288&lt;/ref&gt;
* [[Давыд Барысавіч Мельцэр]] (1925—2022) — беларускі [[гісторык]]-[[славіст]]. [[Доктар гістарычных навук]], [[прафесар]].
* [[Георгій Сямёнавіч Міцюрыч]] (1952—2020) — беларускі фізік-оптык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1998), прафесар (2003).
* {{нп5|Джордж дэ Морэншыльт||en|George de Mohrenschidt}}.

== Н ==
* [[Ілья Рыгоравіч Некрашэвіч]] (1905—1993) — беларускі вучоны-фізік, адзін з заснавальнікаў навуковай школы па фізіцы плазмы.

== П ==
* [[Ігар Пятровіч Пашэвіч]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[вясляр]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа|Майстар спорту міжнароднага класа]] па [[акадэмічнае веславанне|акадэмічным веславанні]].
* [[Леанід Фёдаравіч Пісанік]] (нар. 1957) — беларускі палітык.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Піліпенка]] (нар. 1949) — беларускі фізік.
* [[Арцём Сяргеевіч Пятрэнка]] (нар. 2000) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== Р ==
* [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч]] (1838—1919) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Расійская імперыя|расійскі]] [[публіцыст]], літаратурны і тэатральны [[крытык]], [[педагог]], [[этнаграфія|этнограф]].
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Раеўскі]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]].
* [[Барыс Уладзіміравіч Раскін]] (1927—1994)&lt;ref&gt;https://www.rujen.ru/index.php/РАСКИН_Борис_Владимирович&lt;/ref&gt;
* [[Ізраіль Хацкелевіч Рухамоўскі]] (1860—1936) — ювелір, пісьменнік, аўтар мноства унікальных ювелірных твораў.

== С ==
* [[Багдан Ігаравіч Садоўскі]] (1999) — беларускі футбаліст, паўабаронца.
* [[Ксенія Міхайлаўна Сітнік]] (1995) —  беларуская спявачка, тэлевядучая, журналіст.
* [[Лазар Якаўлевіч Сітэрман]] (1894—1941) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны.
* [[Леў Іосіфавіч Слабадской]] (1914—1992) — савецкі матэматык.
* [[Данііл Восіпавіч Спасовіч]] (1797—1882) — беларускі медык, арганізатар аховы здароўя.
* [[Святлана Іванаўна Сухавей]] (нар. 1952) — беларускі палітык.

== Т ==
* [[Ілья Львовіч Табенкін]]
* [[Саламон Іосіфавіч Тверскі]] (1893—1974)&lt;ref&gt;https://www.oil-industry.net/test_autor.php?ELEMENT_ID=233463&amp;sphrase_id=52566&amp;clear_cache=Y&lt;/ref&gt;
* [[Сямён Іванавіч Трызна]]
* [[Фёдар Іванавіч Трызна]] (1900—1967) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1949).
* [[Яўген Аркадзевіч Талкачоў]] (нар. 1945) — беларускі фізік-тэарэтык.
* [[Леанард Тулін]] (1920—2016) — амерыканскі вучоны, прафесар&lt;ref&gt;https://www.dailycamera.com/obituaries/leonard-george-tulin-boulder-co/&lt;/ref&gt;

== Ф ==
* [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]]
* [[Яўсей Абрамавіч Фішман]] (1921—1993)&lt;ref&gt;http://gako2006.narod.ru/bolshoy_slovar/fishman_evsey_abramovich.htm&lt;/ref&gt;

== Х ==
* [[Дзмітрый Юр’евіч Харытончык]]

== Ц ==
* [[Яўген Целяпун]]

== Ш ==
* [[Глеб Вячаслававіч Шаўчэнка]]
* [[Уладзімір Макаравіч Шкуматаў]]
* [[Арцём Сяргеевіч Шут]]
* [[Максім Уладзіміравіч Шышлоў]]

== Я ==
* [[Ларыса Аляксандраўна Ярмоліна]]

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Постаці Мазыра| ]]</text>
      <sha1>8gvr4qduonudolu1p1fb9ql0bi6qtn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156943</id>
      <parentid>5156942</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* М */</comment>
      <origin>5156943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13146" sha1="0c988ui8nl59w3v926b10o6csuxqdy6" xml:space="preserve">{{пералік}}

[[Выява:Coat of Arms of Mazyr, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Мазыра]]]]
Вядомыя ўраджэнцы [[Мазыр]]а:
{{АБВ}}

__NOTOC__
[[Выява:Mikhail Baranovskiy 2012.jpg|thumb|175px|[[Міхаіл Віктаравіч Бараноўскі|Міхаіл Бараноўскі]]]]
[[Выява:Андрэй Варанкоў.jpg|thumb|175px|[[Андрэй Мікалаевіч Варанкоў|Андрэй Варанкоў]]]]
[[Выява:Юдзіф Самойлаўна Гальперына.jpg|thumb|175px|[[Юдзіф Самойлаўна Гальперына|Юдзіф Гальперына]]]]
[[Выява:Natallia Helakh (2004) Belarusian stamp.jpg|thumb|175px|[[Наталля Мікалаеўна Гелах|Наталля Гелах]]]]
[[Выява:G Gelfman.jpg|thumb|175px|[[Геся Міраўна Гельфман|Геся Гельфман]]]]
[[Выява:Сяргей Дубавец.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]]]]
[[Выява:Andrej Kuniec.jpg|thumb|175px|[[Андрэй Аляксандравіч Кунец|Андрэй Кунец]]]]
[[Выява:Zenit-Tosno (17).jpg|thumb|175px|[[Дзяніс Ігаравіч Лапцеў|Дзяніс Лапцеў]]]]
[[Выява:Рухомовский, Израиль.png|thumb|175px|[[Ізраіль Хацкелевіч Рухамоўскі|Ізраіль Рухамоўскі]]]]

== А ==
* [[Яўген Антонавіч Арцюшэнка]] (нар. 1974) — беларускі эканаміст і палітык.

== Б ==
* [[Міхаіл Віктаравіч Бараноўскі]] (нар. 1983) — беларускі і расійскі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава]] (1946—2016) — беларуская [[паэтэса]].
* [[Ісай Абрамавіч Бегельман]] (1892—1967) — савецкі вучоны ў галіне стаматалогіі. Доктар медыцынскіх навук, прафесар&lt;ref&gt;https://www.historymed.ru/encyclopedia/doctors/index.php?ELEMENT_ID=372&lt;/ref&gt;
* [[Рыгор Якаўлевіч Белкін]] (1896—1954) — савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]].
* [[Аляксандр Абрамавіч Брэгман]] (1895—1919) — рэвалюцыйны дзеяч, удзельнік барацьбы за Савецкую ўладу ў Беларусі.

== В ==
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Варабей]] — украінскі і беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Андрэй Мікалаевіч Варанкоў]] — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Васіль Язэпавіч Вяршук]] (1885 — ?) — беларускі хімік.

== Г ==
* [[Уладзімір Станіслававіч Гаеў]] (нар. 1977) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Юдзіф Самойлаўна Гальперына]] (1914—1985) — беларуская [[актрыса]]. [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1959).
* [[Наталля Мікалаеўна Гелах]] (нар. 1978) — [[Беларусь|беларуская]] [[вяслярны спорт|вяслярка]].
* [[Геся Міраўна Гельфман]] (1855—1882) — рэвалюцыянерка-народніца, агент Выканаўчага камітэта Народнай волі.
* [[Аркадзь Ілліч Гутэрзон]] (1922—1981) — мастак&lt;ref&gt;https://журнальныймир.рф/content/arkadiy-guterzon&lt;/ref&gt;.

== Д ==
* [[Яўген Уладзіміравіч Дворак]] (нар. 1950) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Эдуард Міхайлавіч Дзечка]] (нар. 1936) — [[вучоны]] ў галіне металаапарцоўкі, [[доктар тэхнічных навук]] (1989), [[прафесар]] (1990).
* [[Сяргей Іванавіч Дубавец]] (нар. 1959) — беларускі [[журналіст]], [[літаратар]], [[крытык]] і [[выдавец]].
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Дабравольскі]] (1880—1956) — вучоны ў галіне механікі.
* [[Юлія Сяргееўна Дубень]] (нар. 1996) — беларуская [[футбаліст]]ка.
* [[Пётр Сідаравіч Дурчын]] (1918—1997) — [[беларусь|беларускі]] [[мастак]].

== З ==
* [[Надзея Уладзіміраўна Зайцава]] (1952—2018) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі дашкольнай адукацыі.

== І ==
* [[Яўген Уладзіміравіч Іваненка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== К ==
* [[Аксана Міхайлаўна Кавалькова]] (нар. 1969) — беларускі палітык.
* [[Андрэй Віктаравіч Кажамякін]] (нар. 1975) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Іосіф Маркавіч Каролінскі]] (1931—1979)&lt;ref&gt;https://skmuseum.ru/muzejnaja-shpargalka/iosif-naumovich-karolinskiy/&lt;/ref&gt;
* [[Аляксандр Сяргеевіч Катляроў]] (нар. 1993) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Якаў Эмануілавіч Кенігсберг]] (1939—2013) — беларускі вучоны-імунолаг. [[Доктар біялагічных навук]], [[прафесар]].
* [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка]] (нар. 1983) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Наталля Кошаль]] (нар. 1988) — беларуская спартсменка (акадэмічнае веславанне). Майстар спорту міжнароднага класа.
* [[Ірына Мікалаеўна Кралевіч]] (нар. 1965) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]] і педагог.
* [[Таццяна Генадзеўна Краснова]] (нар. 1995) — беларуская футбалістка.
* [[Дзмітрый Сяргеевіч Крывашэеў]] (нар. 1998) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Андрэй Аляксандравіч Кунец]] (нар. 1995) — беларускі спявак, удзельнік і прызёр рэспубліканскіх і міжнародных конкурсаў.
* [[Карл Станіслававіч Куркевіч]] (1926—2002) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер ордэна Славы.

== Л ==
* [[Дзяніс Ігаравіч Лапцеў]] (нар. 1991) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* {{нп5|Ісак Дон Левін||en|Isaac Don Levine}}.
* [[Артур Сяргеевіч Літвінчук]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларускі]] [[Вяславанне|вясляр]].

== М ==
* [[Раман Якаўлевіч Малыкін]] (1892—1958) — савецкі вучоны ў галіне неўрапаталогіі. Доктар медыцынскіх навук,  прафесар&lt;ref&gt;https://rus-big-biography-enc.slovaronline.com/85239-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%B8%D0%BD,%20%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&lt;/ref&gt;
* [[Рыгор Уладзіміравіч Мардковіч]] (1911—1986) — савецкі тэатральны акцёр. Заслужаны дзеяч мастацтваў Чувашскай АССР (1947).
* [[Міхаіл Аляксеевіч Марціновіч]] (нар. 1979) — беларускі [[футбол|футбаліст]] ([[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]) і трэнер.
* [[Уладзімір Пятровіч Машталір]] (нар. 1957) — спецыяліст у галіне інфармацыйных тэхналогій. Доктар тэхнічных навук, прафесар&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-67288&lt;/ref&gt;
* [[Давыд Барысавіч Мельцэр]] (1925—2022) — беларускі [[гісторык]]-[[славіст]]. [[Доктар гістарычных навук]], [[прафесар]].
* [[Георгій Сямёнавіч Міцюрыч]] (1952—2020) — беларускі фізік-оптык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1998), прафесар (2003).
* {{нп5|Джордж дэ Морэншыльт||en|George de Mohrenschidt}}.

== Н ==
* [[Ілья Рыгоравіч Некрашэвіч]] (1905—1993) — беларускі вучоны-фізік, адзін з заснавальнікаў навуковай школы па фізіцы плазмы.

== П ==
* [[Ігар Пятровіч Пашэвіч]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларускі]] [[вясляр]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа|Майстар спорту міжнароднага класа]] па [[акадэмічнае веславанне|акадэмічным веславанні]].
* [[Леанід Фёдаравіч Пісанік]] (нар. 1957) — беларускі палітык.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Піліпенка]] (нар. 1949) — беларускі фізік.
* [[Арцём Сяргеевіч Пятрэнка]] (нар. 2000) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== Р ==
* [[Міхаіл Васілевіч Радзевіч]] (1838—1919) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Расійская імперыя|расійскі]] [[публіцыст]], літаратурны і тэатральны [[крытык]], [[педагог]], [[этнаграфія|этнограф]].
* [[Аляксандр Уладзіміравіч Раеўскі]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]].
* [[Барыс Уладзіміравіч Раскін]] (1927—1994)&lt;ref&gt;https://www.rujen.ru/index.php/РАСКИН_Борис_Владимирович&lt;/ref&gt;
* [[Ізраіль Хацкелевіч Рухамоўскі]] (1860—1936) — ювелір, пісьменнік, аўтар мноства унікальных ювелірных твораў.

== С ==
* [[Багдан Ігаравіч Садоўскі]] (1999) — беларускі футбаліст, паўабаронца.
* [[Ксенія Міхайлаўна Сітнік]] (1995) —  беларуская спявачка, тэлевядучая, журналіст.
* [[Лазар Якаўлевіч Сітэрман]] (1894—1941) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны.
* [[Леў Іосіфавіч Слабадской]] (1914—1992) — савецкі матэматык.
* [[Данііл Восіпавіч Спасовіч]] (1797—1882) — беларускі медык, арганізатар аховы здароўя.
* [[Святлана Іванаўна Сухавей]] (нар. 1952) — беларускі палітык.

== Т ==
* [[Ілья Львовіч Табенкін]]
* [[Саламон Іосіфавіч Тверскі]] (1893—1974)&lt;ref&gt;https://www.oil-industry.net/test_autor.php?ELEMENT_ID=233463&amp;sphrase_id=52566&amp;clear_cache=Y&lt;/ref&gt;
* [[Сямён Іванавіч Трызна]]
* [[Фёдар Іванавіч Трызна]] (1900—1967) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1949).
* [[Яўген Аркадзевіч Талкачоў]] (нар. 1945) — беларускі фізік-тэарэтык.
* [[Леанард Тулін]] (1920—2016) — амерыканскі вучоны, прафесар&lt;ref&gt;https://www.dailycamera.com/obituaries/leonard-george-tulin-boulder-co/&lt;/ref&gt;

== Ф ==
* [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг]]
* [[Яўсей Абрамавіч Фішман]] (1921—1993)&lt;ref&gt;http://gako2006.narod.ru/bolshoy_slovar/fishman_evsey_abramovich.htm&lt;/ref&gt;

== Х ==
* [[Дзмітрый Юр’евіч Харытончык]]

== Ц ==
* [[Яўген Целяпун]]

== Ш ==
* [[Глеб Вячаслававіч Шаўчэнка]]
* [[Уладзімір Макаравіч Шкуматаў]]
* [[Арцём Сяргеевіч Шут]]
* [[Максім Уладзіміравіч Шышлоў]]

== Я ==
* [[Ларыса Аляксандраўна Ярмоліна]]

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Постаці Мазыра| ]]</text>
      <sha1>0c988ui8nl59w3v926b10o6csuxqdy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі музей (часопіс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675405</id>
    <revision>
      <id>5156887</id>
      <parentid>3827790</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2631" sha1="9hpj90172fpcqpr4zfytybpcjf1an6k" xml:space="preserve">{{Часопіс
|назва             =
|арыгінал назвы    = 
|лагатып           = 
|выява             = 
|шырыня            = 
|подпіс            = 
|спецыялізацыя     =
|перыядычнасць     =
|скарачэнне        = 
|мова              = 
|адрас рэдакцыі    = 
|галоўны рэдактар  = 
|заснавальнікі     = 
|выдавец           = 
|краіна            = 
|гісторыя          = 
|заснаванне        = 
|апошні выпуск     = 
|аб'ём             = 
|камплектацыя      = 
|тыраж             = {{num|}}
|ISSN              = 
|eISSN             = 
|доступ            = 
|узнагароды        = 
|вэб-сайт          = 
|вікікрыніцы       = 
|вікісховішча      = 
}}
'''«Беларускі музей»''' — першы беларускі [[часопіс]], прысвечанае пытанням [[музейная справа|музейнай справы]]. Пілотны нумар выдадзены ў кастрычніку 2019 года. Заснавальнікам часопіса з’яўляецца [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]. Выдаецца штоквартал на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах. Галоўны рэдактар — [[Павел Сапоцька]]. У склад навукова-рэдакцыйнага савета ўваходзяць дасведчаныя спецыялісты і арганізатары музейнай справы — [[Наталля Іванаўна Задзяркоўская|Н. Задзяркоўская]], [[Марыя Аркадзеўна Бяспалая|М. Бяспалая]], [[Юрый Віктаравіч Кітурка|Ю. Кітурка]], [[Алена Раманаўна Ляшковіч|А. Ляшковіч]], [[Міхаіл Леанідавіч Рыбакоў|М. Рыбакоў]], [[У. Пракапцоў]]&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;[http://sozvuchie.by/mustaj-karym-4/v-belarusi-izdaetsya-nauchno-populyarnyj-zhurnal-belaruski-muzej.html В Беларуси издается научно-популярный журнал «Беларускі музей»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}
{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Музейная справа ў Беларусі]]</text>
      <sha1>9hpj90172fpcqpr4zfytybpcjf1an6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бой за Лангтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>676565</id>
    <revision>
      <id>5157025</id>
      <parentid>4915944</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10422" sha1="n25ix45k3yvw2mfjigl6g55pfas96vq" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|канфлікт = Бой за Лангтан
|выява  =  
|загаловак =  
|частка = [[Вайна ў В’етнаме]]
|дата = [[18 жніўня]] [[1966]]
|месца = Лангтан, правінцыя Фуактуй (цяпер Барыя-Вунгтау), Паўднёвы В’етнам
|вынік = перамога сіл Аўстраліі
|праціўнік1 = {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]&lt;br&gt;{{Сцяг Новай Зеландыі}} [[Новая Зеландыя]]&lt;br&gt;{{Сцяг ЗША}} [[ЗША]]
|праціўнік2 = {{Сцяг В'етконга}} [[В’етконг|НФВПВ]]
|камандзір1 = Гары Сміт
|камандзір2 = Нгуен Тхань Хонг
|сілы1 = дзве роты, 2 верталёты, бронетранспарцёры, артылерыя і авіяцыя
|сілы2 = узмоцнены полк (да 2500 чалавек)
|страты1 = 18 загінулых &lt;small&gt;(даныя Аўстраліі)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;500 загінулых &lt;small&gt;(даныя НФВПВ)&lt;/small&gt;
|страты2 = 50 загінулых &lt;small&gt;(даныя НФВПВ)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;больш за 245 загінулых &lt;small&gt;(даныя Аўстраліі)&lt;/small&gt;
|}}
'''Бой за Лангтан''' — найбольш вядомая бітва з удзелам [[Аўстралія|аўстралійскай]] арміі падчас [[Вайна ў В’етнаме|вайны ў В’етнаме]], якая адбылася ў [[1966]] годзе.

== Бой ==
Аўстралійскі кантынгент у [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым В’етнаме]] нёс адказнасць за бяспеку ў правінцыі Фуактуй (цяпер — [[Барыа-Вунгтау]]) на ўсход ад [[Хашымін|Сайгона]]. У ноч з [[17 жніўня|17]] на [[18 жніўня]] 1966 года галоўная аўстралійская база Нуйдат падвергнулася моцнаму [[мінамёт]]наму абстрэлу, у выніку якога больш за 20 вайскоўцаў атрымалі раненні. Раніцай 18 жніўня роце D{{efn|Як і ў амерыканскай арміі, у аўстралійскай роты абазначаюцца літарамі.}} 6-га батальёна Каралеўскага аўстралійскага палка было загадана знайсці пазіцыі, з якіх вёўся абстрэл. Варта адзначыць, што рота D складалася з прызыўнікоў і знаходзілася ў В’етнаме з мая 1966 года, гэта значыць каля 3 месяцаў да моманту бою. У ходзе прачэсвання мясцовасці кінутыя пазіцыі былі выяўлены. Затым рота паглыбілася ў [[каўчук]]авую плантацыю Лангтан ({{lang-vi|Long Tân}}), вынікаючы па свежых слядах, пакінутых праціўнікам.

У 15 гадзін 40 хвілін аўстралійцы ўступілі ў першы кантакт з некалькімі партызанамі [[В’етконг|НФВПВ]]. Праз кароткі час рота пачала падвяргацца мінамётнаму абстрэлу, а на яе правым флангу 11-ы ўзвод быў атакаваны шматкроць праўзыходнымі сіламі праціўніка. З гэтага моманту ўзвод і ўся рота вялі бой за сваё выжыванне: паводле афіцыйных аўстралійскіх ацэнак, супраць прыкладна 100 вайскоўцаў дзейнічаў узмоцнены 275-ы полк НФВПВ у складзе 2500 чалавек. Аўстралійцы атрымлівалі артылерыйскую падтрымку з Нуйдата, а таксама некаторую падтрымку амерыканскай авіяцыі і двух аўстралійскіх верталётаў [[Bell UH-1 Iroquois|UH-1]]. Сітуацыю сур’ёзна ўскладніў моцны трапічны лівень. Праз некалькі гадзін пасля пачатку бою да роты D прыбыла на бронетранспарцёрах рота A, якая нанесла ўдар у тыл ворага. Да наступлення цемры сілы НФВПВ адступілі, і поле бою засталося за аўстралійцамі.

== Вынікі ==
[[Файл:The site of the Battle of Long Tan in 2005.jpg|thumb|Каўчукавая плантацыя Лангтана ў 2005 годзе.]]
Бой за Лангтан лічыцца перамогай аўстралійскай арміі. Непасрэдна на поле бітвы было налічана 245 целаў загінулых в’етнамскіх салдат, прычым не ўсе целы былі падлічаны, а невядомы лік забітых быў эвакуяваны в’етнамцамі ў ходзе бою. Аўстралійскія страты склалі 18 чалавек забітымі і каля 20 параненымі. 

НФВПВ і [[Паўночны В’етнам]], які падтрымліваў яго, аспрэчвалі зыход бою. Паводле іх сцвярджэнняў, пры Лангтане быў амаль цалкам знішчаны батальён «аўстралійскіх наймітаў»; гэтага ж пункту гледжання прытрымліваюцца сучасныя в’етнамскія даследчыкі, паводле звестак якіх, толькі загінулымі аўстралійцы страцілі 500 чалавек. Свае страты ацэньваюцца прыкладна ў 50 чалавек забітымі. Паказваецца, што аўстралійцы былі наўмысна выманены з базы і патрапілі ў падрыхтаваную засаду. У той жа час аўстралійскія ветэраны лічаць, што засады як такой не было. Існуе здагадка, што 275-ы полк выпадкова сутыкнуўся з ротай D на шляху да базы Нуйдат, што меў намер атакаваць. У [[2006]] годзе падчас наведвання аўстралійскімі ветэранамі [[В’етнам]]а былы намеснік камандзіра аднаго з батальёнаў НФВПВ, якія ўдзельнічалі ў баі, прызнаў, што ў ваенным плане Лангтан быў аўстралійскай перамогай, але адзначыў, што палітычна ў ёй перамаглі в’етнамцы, паколькі, на яго думку, бітва адыграла ролю ў росце антываенных настрояў у Аўстраліі.

== Памяць ==
[[Файл:The Memorial Cross in the Long Tan rubber plantation.jpg|thumb|Аўстралійскі мемарыял на месцы бою, 2005 год.]]
На месцы бою аўстралійцы ўсталявалі бетонны крыж у памяць загінуўшых таварышаў. Надпіс на крыжы абвяшчае:
{{Цытата|У ПАМЯЦЬ АБ ТЫХ БАЙЦАХ РОТЫ D, ЯКІЯ АДДАЛІ СВАЕ ЖЫЦЦІ НЕДАЛЁКА АД ГЭТАГА МЕСЦА ПАДЧАС БІТВЫ ПРЫ ЛАНГТАНЕ 18 ЖНІЎНЯ 1966 ГОДА — УЗВЕДЗЕНЫ 6-М БАТАЛЬЁНАМ 18 ЖНІЎНЯ 69 ГОДА
{{oq|en|IN MEMORY OF THOSE MEMBERS OF D COY AND 3 TP 1 APC SQN WHO GAVE THEIR LIVES NEAR THIS SPOT DURING THE BATTLE OF LONG TAN ON 18TH AUGUST 1966 —ERECTED BY 6 RAR/NZ (ANZAC) BN 18 AUG 69}}}}

Пасля перамогі Паўночнага В’етнама ў вайне крыж быў знесены, але ў цяперашні час помнік адноўлены.

Штогод 18 жніўня ў Аўстраліі адзначаецца Дзень памяці ветэранаў В’етнама, таксама вядомы як Дзень Лангтана. Хоць аўстралійская армія ўдзельнічала яшчэ ў некалькіх досыць буйных бітвах В’етнамскай вайны, бой за Лангтан застаецца найбольш вядомым.

У 2000-х у Аўстраліі быў зняты фільм «The Battle of Long Tan», прысвечаны гэтаму бою.

У красавіку 2019 года быў анансаваны аўстралійскі фільм рэжысёра Крыва Стэндэрса «Danger Close: the Battle of Long Tan», прысвечаны гэтаму бою. Рэліз прайшоў 8 жніўня 2019 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dangerclosemovie.com/|title=Danger Close: The Battle of Long Tan {{!}} Transmission Films|lang=en|accessdate=2019-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0441881/|title=Danger Close: The Battle of Long Tan|accessdate=2019-04-30}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20090728214108/http://www.news.com.au/story/0,23599,20061504-5008000,00.html Призраки Лонг-Тан (большая австралийская статья к 40-летию сражения)]{{ref-en}}

{{В’етнамская вайна}}

[[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Бітвы Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Бітвы Новай Зеландыі]]
[[Катэгорыя:Бітвы ЗША]]
[[Катэгорыя:Бітвы В’етнама]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 жніўня]]
[[Катэгорыя:Жнівень 1966 года]]
[[Катэгорыя:1966 год у В’етнаме]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1966 года]]</text>
      <sha1>n25ix45k3yvw2mfjigl6g55pfas96vq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Іосіфавіч Сухавецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682820</id>
    <revision>
      <id>5157174</id>
      <parentid>5039606</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кар’ера */</comment>
      <origin>5157174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9190" sha1="jbhoqm64iwqi82z5kpb30dhimkzjt2u" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Аляксей Іосіфавіч Сухавецкі''' (нар. {{ДН|2|6|1982}}, [[Папа (горад)|Папа]], [[Венгрыя]]) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер. Разыгрываючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]].

== Кар’ера ==
Пачаў займацца баскетболам у 1989 годзе ў Валожыне. Першы трэнер — Леанід Уладзіміравіч Хвядчэня&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bc-tsmoki.by/ru/news/news-base/pervyj-trener-v-sudbe-alekseya-suhoveckogo |title=Первый тренер в судьбе Алексея Суховецкого |access-date=11 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711092639/https://bc-tsmoki.by/ru/news/news-base/pervyj-trener-v-sudbe-alekseya-suhoveckogo |archivedate=11 ліпеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У 1992—1994 гадах каманда з Валожына была чэмпіёнам краіны ў сваёй узроставай катэгорыі.

У 1998 годзе трапіў у [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РВАР]], а потым выступаў у мужчынскім чэмпіянаце Беларусі за мінскія клубы: [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РШВСМ-РВАР]] (1998/99), [[РШВСМ-БДПА (баскетбольны клуб)|РШВСМ-БДПА]] (1999—2001), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ / РТІ-РВАР]] (2001—2003), «[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]]» (2003/04). З 2004 па 2009 гады гуляў у казахскім клубе «Барсы-Атырау», а 2009—2011 гады правёў у «[[Гродна-93]]». Потым яшчэ на год вярнуўся ў [[Атырау]] і скончыў прафесійную кар’еру.

Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (1999—2000) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2001—2002) зборную Беларусі.

Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|БДУФК]] (2004). З 2015 года працаваў дзіцячым трэнерам у «[[Цмокі-Мінск|Цмоках]]», куды яго запрасіў Пётр Леанідавіч Івашкоў. У сезоне 2015/16 быў гуляючым галоўным трэнерам клуба «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» — чэмпіёна Непрафесійнай баскетбольнай лігі Беларусі&lt;ref&gt;[http://nbl.by/news/results-overviews/6282-vitalyur-v-shage-ot-chempionstva-obzor-vtorogo-finalnogo-matcha.html Виталюр в шаге от чемпионства. Обзор второго финального матча]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nbl.by/news/articles/6307-vitalyur-novyj-chempion-ligi.html Виталюр - новый чемпион лиги. Как это было]&lt;/ref&gt;.

У верасні 2019 года ўвайшоў у трэнерскі штаб БК «Цмокі-Мінск»&lt;ref&gt;[http://bc-tsmoki.by/u-trenerskim-shtabe-papaynenne У трэнерскім штабе папаўненне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717073003/http://bc-tsmoki.by/u-trenerskim-shtabe-papaynenne |date=17 ліпеня 2021 }}&lt;/ref&gt;. Са снежня 2023 года — выконваючы абавязкі галоўнага трэнера [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]], з сакавіка па ліпень 2024 года — галоўны трэнер&lt;ref&gt;[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/aleksej-suhoveckij-naznachen-glavnym-trenerom-muzhskoj-komandy-minsk Алексей Суховецкий назначен главным тренером мужской команды “МИНСК”]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/spasibo-aleksej-iosifovich Спасибо, Алексей Иосифович!]&lt;/ref&gt;. З чэрвеня 2025 года — галоўны трэнер расійскага клуба ТСК-Урал-УрГУПС (Екацярынбург)&lt;ref&gt;[https://pressball.by/news/basketball/belorusskij-trener-aleksej-suhovetskij-vozglavil-ekaterinburgskuyu-komandu-tsk-ural-urgups/ БЕЛОРУССКИЙ ТРЕНЕР АЛЕКСЕЙ СУХОВЕЦКИЙ ВОЗГЛАВИЛ ЕКАТЕРИНБУРГСКУЮ КОМАНДУ &quot;ТСК-УРАЛ-УРГУПС&quot;]&lt;/ref&gt;. З чэрвеня 2026 года — другі трэнер расійскага клуба [[Аўтадор (баскетбольны клуб)|«Аўтадор» (Саратаў)]]&lt;ref&gt;[https://pressball.by/news/basketball/rostislav-vergun-naznachen-na-post-glavnogo-trenera-avtodora-ego-assistent-tozhe-belorus/ РОСТИСЛАВ ВЕРГУН НАЗНАЧЕН НА ПОСТ ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА &quot;АВТОДОРА&quot;. ЕГО АССИСТЕНТ — ТОЖЕ БЕЛОРУС]&lt;/ref&gt;.

У верасні 2020 года прызначаны галоўным трэнерам юніёрскай зборнай Беларусі (U-18)&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5621-ispolkom-bfb-opredeleny-glavnye-trenery-molodjozhnykh-sbornykh-belarusi ИСПОЛКОМ БФБ. ОПРЕДЕЛЕНЫ ГЛАВНЫЕ ТРЕНЕРЫ МОЛОДЁЖНЫХ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ]&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2020 года ўвайшоў у трэнерскі штаб [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай зборнай Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Предквалификация ЧМ-2023. Город на М, но не Минск |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/national/108866 |accessdate=11 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220711092639/https://www.pressball.by/articles/basketball/national/108866 |archivedate=11 ліпеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Дасягненні ==
=== У якасці баскетбаліста ===
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе|чэмпіянату Казахстана]] (1): [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе 2011/2012|2011/2012]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе|чэмпіянату Казахстана]] (1): [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе 2006/2007|2006/2007]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]].
=== У якасці трэнера ===
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://nbl.by/en/component/joomsport/player/383.html Суховецкий Алексей Иосифович]
* [https://bc-tsmoki.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/aleksej-suxoveczkij-21?season=2021-2022 Профіль на сайце БК «Цмокі-Мінск»]{{Недаступная спасылка}}

{{DEFAULTSORT:Сухавецкі Аляксей}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]]
[[Катэгорыя:Ігракі РТІ]]
[[Катэгорыя:Ігракі БНТУ (баскетбол)]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Віталюр-РДВАР» Мінск]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск»]]</text>
      <sha1>jbhoqm64iwqi82z5kpb30dhimkzjt2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі фонд культуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>686585</id>
    <revision>
      <id>5156933</id>
      <parentid>5124472</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5931" sha1="t5ua2g98rr5i6gus08qq24mvvwkk0r7" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
|назва           = Беларускі фонд культуры
|арыгінальная назва = 
|выява           = 
|рамка выявы     = 
|памер выявы     = 
|альтэрнатыўны тэкст выявы = 
|подпіс выявы    = 
|карта           = 
|памер карты     = 
|альтэрнатыўны тэкст карты = 
|подпіс карты    = 
|карта2          = 
|абрэвіятура     = БФК
|дэвіз           = 
|папярэднік      = 
|пераемнік       = 
|дата ўтварэння = 1987
|дата спынення існавання = 5 студзеня 2024
|тып             = 
|юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]]
|мэта            = развіццё беларускай культуры
|штабкватэра     = [[Мінск]], вул. Траецкая набярэжная, д. 6, 3-і паверх
|месцазнаходжанне = 
|каардынаты      = 
|дзейнічае ў рэгіёнах = 
|членства        = 
|афіцыйныя мовы  = 
|генэральны сакратар = 
|пасада_кіраўніка1 = Старшыня
|імя_кіраўніка1  = [[Тадэвуш Стружэцкі]]
|пасада_кіраўніка2 = Адказны сакратар
|імя_кіраўніка2  = [[Алесь Сачанка]]
|асноўныя асобы  = 
|кіроўны орган   = Рада
|матчыная кампанія = [[Канфедэрацыя творчых саюзаў Рэспублікі Беларусь]]
|звязаныя кампаніі = «[[Краязнаўчая газета]]»
|бюджэт          = 
|колькасць супрацоўнікаў = 
|колькасць валанцёраў = 
|сайт            =
|заўвагі         = 
|колішняя назва  = 
}}
'''Беларускі фонд культуры''' (БФК) — беларуская грамадская арганізацыя, заснаваная ў красавіку 1987 года з мэтай адраджэння і захавання культурнай спадчыны, нацыянальных традыцый, мовы, развіцця краязнаўчага руху, прафесійнай і аматарскай творчасці. Спыніў існаванне 5 студзеня 2024 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/spynjae-dzejnasc-belaruski-fond-kultury/|title=Спыняе дзейнасць Беларускі фонд культуры|website=Рацыя|date=2023-12-22|access-date=2024-04-14}}&lt;/ref&gt;. Уваходзіў у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]&lt;ref name=&quot;nlb&quot;&gt;{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_aall&amp;a001=BY-SEK-ar9895076&amp;strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Дзейнасць ==
БФК распрацавана і ажыццяўлялася доўгатэрміновая праграма «Спадчына», мэтай якой была падтрымка высілкаў па захаванні гісторыка-культурнай спадчыны. Формы яе рэалізацыі — выстаўкі твораў народных майстроў, фальклорныя святы.

Таксама БФК ажыццяўляў наступныя праграмы: «Вяртанне і захаванне нацыянальных культурных каштоўнасцей», «Адраджэнне нацыянальнай культуры малых гарадоў і мястэчак», «Славутыя імёны Айчыны».

Фонд займазся выдавецкай дзейнасцю, у тым ліку з красавіка 2003 года выдаваў тыднёвік «[[Краязнаўчая газета]]».
== Кіраванне ==
* ''Рада''. Абіралася на 5 гадоў. Збіралася штогод. Абірала Выканаўчы камітэт на чале са старшынёй.
* ''Выканаўчы камітэт''. Першым старшынёй быў [[народны пісьменнік Беларусі]] [[Іван Чыгрынаў]] (да 1996 года). Другі старшыня — [[Уладзімір Аляксандравіч Гілеп|Уладзімір Гілеп]] (з 1996 па сакавік 2018 года). Потым пасаду старшыні займаў [[Тадэвуш Іванавіч Стружэцкі|Тадэвуш Стружэцкі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naroch1.by/index-7.html |title=СТРУЖЭЦКІ ТАДЭУШ ІВАНАВІЧ, выпускнік 1969 года |access-date=24 лістапада 2022 |archive-date=24 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124164741/http://naroch1.by/index-7.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭКБ|1||632}}
* Несцярчук, Леанід. ''Гісторыя дзейнасці грамадскіх арганізацый Беларусі па ахове помнікаў'' // Каштоўнасці мінуўшчыны – 8. — Мінск, 2005. — ISBN 985-6523-05-2.

{{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі па ахове помнікаў]]
[[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]]</text>
      <sha1>t5ua2g98rr5i6gus08qq24mvvwkk0r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расціслаў Мікалаевіч Вяргун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>690202</id>
    <revision>
      <id>5157169</id>
      <parentid>5153371</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кар’ера трэнера */</comment>
      <origin>5157169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12146" sha1="qynyhqexu3m9jl1bl1o7hbqnj39pm0d" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст}}
'''Расціслаў Мікалаевіч Вяргун''' (нар. {{ДН|26|3|1982}}, [[Чарнігаў]]&lt;ref&gt;[https://bckhimki.com/news/press/2020/august/69053/ Знакомимся с Ростиславом Вергуном — главным тренером клуба «Цмоки» и сборной Беларуси по баскетболу]&lt;/ref&gt;, [[Украінская ССР]], [[СССР]]) — беларускі баскетбаліст і трэнер. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/103710/ РОСТИСЛАВ ВЕРГУН. УВЕРЕННОСТЬ В ТОМ, ЧТО МОГУ БЫТЬ ТРЕНЕРОМ, МНЕ ПОДАРИЛ ГРИЩУК]&lt;/ref&gt;. Галоўны трэнер [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборнай Беларусі]] (з 2019).

== Біяграфія ==
Выхаванец магілёўскага баскетбола, першым трэнерам была Ала Георгіеўна Вяргун.

Праходзіў навучанне ў амерыканскім універсітэце «Бірмінгем-Саўтэрн». Вярнуўшыся ў Беларусь, выступаў за магілёўскі «[[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ]]» (2004—2008). У 2008—2012 гадах выступаў за клуб «[[Мінск-2006]]».

Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (1999—2000) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2001—2002) зборную Беларусі.

Скончыў кар’еру ў 2012 годзе, але ў сезоне 2013/2014, быўшы галоўным трэнерам магілёўскага «Барысфена», з-за праблем з фінансаваннем быў змушаны выходзіць на пляцоўку ў якасці гульца.

У студзені 2019 года быў прызначаны галоўным трэнерам клуба «Цмокі-Мінск», а ў снежні галоўным трэнерам [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборнай Беларусі]].

== Кар’ера баскетбаліста ==
* 1998—1999 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РШВСМ-РВАР (Мінск)]]
* 1999 — [[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ (Магілёў)]]
* 1999—2000 — [[РШВСМ-БДПА (баскетбольны клуб)|РШВСМ-БДПА (Мінск)]]
* 2000—2003 — Вэзэрфорд (JUCO)
* 2003—2005 — Бірмінгем-Саўтэрн Пантэрз (NCAA)
* 2004—2005 — [[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ (Магілёў)]]&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/3719/ &quot;ГРОДНО-93&quot; ТОЛЬКО ПРЕТЕНДЕНТ]&lt;/ref&gt;
* 2007—2008 — [[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ (Магілёў)]]&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/17417/ МУЖЧИНЫ. ВЕРГУН ВЕРНУЛСЯ]&lt;/ref&gt;
* 2008—2012 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]]
* 2010 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] (''у Кубку Беларусі'')&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/68094/ КУБОК БЕЛАРУСИ. ПРОГУЛКА ДЛЯ ЧЕМПИОНА]&lt;/ref&gt;
* 2013—2014 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] (''гуляючы галоўны трэнер'')

''У Непрафесійнай баскетбольнай лізе Беларусі''
* 2015 — БІТ (Мінск)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sportpanorama.by/news/v-chempionate-nbl-rostislav-vergun-deb |title=В ЧЕМПИОНАТЕ НБЛ РОСТИСЛАВ ВЕРГУН ДЕБЮТИРОВАЛ ЗА БИТ В ПОБЕДНОЙ ИГРЕ С &quot;АРИЗОНОЙ&quot; |access-date=2 снежня 2024 |archive-date=7 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207120250/https://sportpanorama.by/news/v-chempionate-nbl-rostislav-vergun-deb |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* 2015—2016 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]]

== Кар’ера трэнера ==
* 2012—2013 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]]&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/79309/ АНОНС. “ДРАКОНЫ” ЯВЯТСЯ К ПЛЕЙ-ОФФ]&lt;/ref&gt;
* 2013—2014 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] (''гуляючы галоўны трэнер'')
* 2014 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16]]&lt;ref&gt;[https://pressball.by/blog/pressball/86777/ НОВОСТИ. ОСТАНОВИВШИЙСЯ РОСТ]&lt;/ref&gt;
* 2014—2017 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] (''другі трэнер'')
* 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]]
* 2019—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]
* з 2019 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе]]
* 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
* 2023—2026 — Уралмаш (Екацярынбург, Расія)&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/basketball/news-5364816-rostislav-vergun-oficialno-stal-trenerom-uralmasha.html Ростислав Вергун официально стал тренером «Уралмаша»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://betnews.by/rostislav-vergun-pokinul-uralmash-posle-pobedy-nad-uniksom/ РОСТИСЛАВ ВЕРГУН ПОКИНУЛ «УРАЛМАШ» ПОСЛЕ ПОБЕДЫ НАД УНИКСОМ]&lt;/ref&gt;
* 2026 (студзень) — [[Зеніт (баскетбольны клуб, Санкт-Пецярбург)|Зеніт (Санкт-Пецярбург, Расія)]] (''выконваючы абавязкі галоўнага трэнера'')&lt;ref&gt;[https://pressball.by/news/basketball/eks-nastavnik-uralmasha-rostislav-vergun-ispolnyayushhij-obyazannosti-glavnogo-trenera-zenita/ ЭКС-НАСТАВНИК &quot;УРАЛМАША&quot; РОСТИСЛАВ ВЕРГУН — ИСПОЛНЯЮЩИЙ ОБЯЗАННОСТИ ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА &quot;ЗЕНИТА&quot;]&lt;/ref&gt;
* 2026 (студзень-май) — [[Зеніт (баскетбольны клуб, Санкт-Пецярбург)|Зеніт (Санкт-Пецярбург, Расія)]] (''другі трэнер'')&lt;ref&gt;[https://pressball.by/news/basketball/rostislav-vergun-prodolzhit-rabotu-v-zenite/ РОСТИСЛАВ ВЕРГУН ПРОДОЛЖИТ РАБОТУ В &quot;ЗЕНИТЕ&quot;]&lt;/ref&gt;
* 2026 (май-чэрвень) — [[Зеніт (баскетбольны клуб, Санкт-Пецярбург)|Зеніт (Санкт-Пецярбург, Расія)]] (''выконваючы абавязкі галоўнага трэнера'')&lt;ref&gt;[https://pressball.by/news/basketball/ofitsialno-deyan-radonich-pokinul-post-glavnogo-trenera-zenita-po-hodu-sezona-k-matcham-za-bronzu-komandu-budet-gotovit-rostislav-vergun/ ОФИЦИАЛЬНО: ДЕЯН РАДОНЬИЧ ПОКИНУЛ ПОСТ ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА &quot;ЗЕНИТА&quot; ПО ХОДУ СЕЗОНА. К МАТЧАМ ЗА БРОНЗУ КОМАНДУ БУДЕТ ГОТОВИТЬ РОСТИСЛАВ ВЕРГУН]&lt;/ref&gt;
* з 2026 — [[Аўтадор (баскетбольны клуб)|Аўтадор (Саратаў, Расія)]]&lt;ref&gt;[https://pressball.by/news/basketball/rostislav-vergun-naznachen-na-post-glavnogo-trenera-avtodora-ego-assistent-tozhe-belorus/ РОСТИСЛАВ ВЕРГУН НАЗНАЧЕН НА ПОСТ ГЛАВНОГО ТРЕНЕРА &quot;АВТОДОРА&quot;. ЕГО АССИСТЕНТ — ТОЖЕ БЕЛОРУС]&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
=== У якасці баскетбаліста === 
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]]. 
=== У якасці трэнера ===
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (6): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (5): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (1): [[Кубак Расіі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (1): [[Кубак Расіі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/103710 Ростислав Вергун. Уверенность в том, что могу быть тренером, мне подарил Грищук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190126220858/https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/103710 |date=26 студзеня 2019 }}.

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе}}
{{DEFAULTSORT:Вяргун Расціслаў Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск»]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Барысфена» Магілёў]]
[[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Трэнеры «Уралмаша» Екацярынбург (баскетбол)]]</text>
      <sha1>qynyhqexu3m9jl1bl1o7hbqnj39pm0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лега. Фільм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>691568</id>
    <revision>
      <id>5157147</id>
      <parentid>5144750</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Lego]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5157147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="k9znh9aey3423jkmft02oa2guh02xzc" xml:space="preserve">{{мультфільм
 |Назва=Лега. Фільм
|Арыгінал        = The LEGO Movie
|Выява=
|Час= 100 хв.
|Прэм'ера=2014
|Бюджэт=60 млн [[Долар ЗША|дол.]]
|Зборы= 469 160 692 [[Долар ЗША|дол.]]
|Наступны мультфільм= [[Лега. Фільм 2]]
}}

'''«Лега. Фільм»''' ({{lang-en|The LEGO Movie}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]] студыі «[[Warner Animation Group]]» [[2014]] года. Пераможца прэмій «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2015) і «[[BAFTA]]» (2015) за «Найлепшы анімацыйны фільм».

== Сюжэт ==
У пластмасавым свеце ўсе занятыя сваімі пластмасавымі справамі. Для звычайнага лега-будаўніка Эмета няма больш ідэальнага месца — для яго ў гэтым свеце ўсё выдатна. Але аднойчы яму давядзецца далучыцца да паходу супраць злога лега-дыктатара, які плануе склеіць разам увесь лега-сусвет.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|1490017}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Бэтмен у кіно}}
{{Navbox
|title = Узнагароды мультфільма «Лега. Фільм»
|list1 =
{{Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм}}
{{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}}
{{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}}
}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы 2014 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Марк Мазерсба]]
[[Катэгорыя:Lego]]</text>
      <sha1>k9znh9aey3423jkmft02oa2guh02xzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лега. Фільм 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>691569</id>
    <revision>
      <id>5157148</id>
      <parentid>4107928</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Lego]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5157148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2239" sha1="ktb4r2okt9mj652m5hg40fozz3rxgvp" xml:space="preserve">{{мультфільм
 |Назва=Лега. Фільм 2
|Арыгінал        = The Lego Movie 2: The Second Part
|Час= 106 хв.
|Прэм'ера=2019
|Бюджэт=99 млн [[Долар ЗША|дол.]]
|Зборы= 192 306 508 [[Долар ЗША|дол.]]
|Папярэдні мультфільм= [[Лега. Фільм]]
}}

'''«Лега. Фільм 2»''' ({{lang-en|The Lego Movie 2: The Second Part}}) — амерыканскі анімацыйны фільм студыі «[[Warner Animation Group]]» [[2019]] года. 

==Сюжэт==
Прайшло пяць гадоў з таго часу, як усё было цудоўна, і цяпер жыхары пластмасавага свету сутыкнуліся з новай неверагоднай пагрозай — прышэльцамі з планеты DUPLO, якія прыбылі з космасу і разбураюць усё на сваім шляху куды хутчэй, чым героі могуць пабудаваць ізноў. 

У выніку жоўтым чалавечкам даводзіцца жыць у змрочнай постапакаліптыцы, але Эмет гэтага не заўважае і працягвае радавацца жыццю. Аднойчы з'яўляецца непаражальны карабель-выведнік і забірае з сабой выбітных, па яго меркаванню, герояў — Люсю ў тым ліку. 

Каб выратаваць сяброў і аднавіць гармонію ў сусвеце LEGO, Эмет адпраўляецца ў незвычайную галактыку, дзе кіруе Каралева, якая пастаянна змяняе форму, і заўсёды пануе музыка.

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
* {{Imdb title|3513498}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы 2019 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Марк Мазерсба]]
[[Катэгорыя:Lego]]</text>
      <sha1>ktb4r2okt9mj652m5hg40fozz3rxgvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лега Фільм: Бэтмэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>692674</id>
    <revision>
      <id>5157149</id>
      <parentid>5144741</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Lego]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5157149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2155" sha1="0u9htqjz48bo527yulkii4s8h3i37hh" xml:space="preserve">{{мультфільм}}

'''«Лега Фільм: Бэтмэн»''' ({{lang-en|The LEGO Batman Movie}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканска]]-[[Данія|дацкі]] [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]] студыі «[[Warner Animation Group]]» [[2017]] года. З’яўляецца спін-офам «[[Лега. Фільм]]а» [[2014]] года.

== Сюжэт ==
Па сюжэце, Готэму зноў пагражае небяспека. І на яго варту становіцца адзіны герой, якога заслугоўвае гэты горад — [[Бэтмэн]], альтэр-эга мільярдэра Бруса Уэйна, які жыве ў сваім велізарным радавым маёнтку разам з дварэцкім Альфрэдам. Але ў гэты раз супергерой змушаны ўзяць у напарнікі хлопца па імі Дзік Грэйсан, якога ён, сам таго не памятаючы, усынавіў на адным са свецкіх прыёмаў.

Новаспечаны Робін складзе Бэтмэну кампанію ў барацьбе з яго заклятым ворагам Джокерам, які ўцёк з псіхіятрычнай бальніцы Аркхем, а таксама Харлі Куін, якая гатова на самыя вар’яцкія злачынствы, каб пакінуць у дурнях усю Лігу Справядлівасці, уключаючы Бэтгёрл.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|4116284}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Бэтмен у кіно}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы 2017 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Лорн Бэлф]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы Даніі]]
[[Катэгорыя:Lego]]</text>
      <sha1>0u9htqjz48bo527yulkii4s8h3i37hh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157150</id>
      <parentid>5157149</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мультфільмы Warner Bros.]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5157150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="e6im55b41f5vju4p7khhlk4sdcaraha" xml:space="preserve">{{мультфільм}}

'''«Лега Фільм: Бэтмэн»''' ({{lang-en|The LEGO Batman Movie}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканска]]-[[Данія|дацкі]] [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]] студыі «[[Warner Animation Group]]» [[2017]] года. З’яўляецца спін-офам «[[Лега. Фільм]]а» [[2014]] года.

== Сюжэт ==
Па сюжэце, Готэму зноў пагражае небяспека. І на яго варту становіцца адзіны герой, якога заслугоўвае гэты горад — [[Бэтмэн]], альтэр-эга мільярдэра Бруса Уэйна, які жыве ў сваім велізарным радавым маёнтку разам з дварэцкім Альфрэдам. Але ў гэты раз супергерой змушаны ўзяць у напарнікі хлопца па імі Дзік Грэйсан, якога ён, сам таго не памятаючы, усынавіў на адным са свецкіх прыёмаў.

Новаспечаны Робін складзе Бэтмэну кампанію ў барацьбе з яго заклятым ворагам Джокерам, які ўцёк з псіхіятрычнай бальніцы Аркхем, а таксама Харлі Куін, якая гатова на самыя вар’яцкія злачынствы, каб пакінуць у дурнях усю Лігу Справядлівасці, уключаючы Бэтгёрл.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|4116284}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Бэтмен у кіно}}

[[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы 2017 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Лорн Бэлф]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы Даніі]]
[[Катэгорыя:Lego]]
[[Катэгорыя:Мультфільмы Warner Bros.]]</text>
      <sha1>e6im55b41f5vju4p7khhlk4sdcaraha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Illumination</title>
    <ns>0</ns>
    <id>692846</id>
    <revision>
      <id>5156956</id>
      <parentid>5140700</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="9phmtn1uwmj6mpq9ypaj92a5xvs77sr" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі}}
'''Illumination''' (раней вядомая як Illumination Entertainment) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[мультыплікацыйная студыя]] і кінакампанія, заснаваная ў [[2007]] годзе. Illumination з’яўляецца даччынай кампаніяй [[Universal Pictures]]. 

==Фільмаграфія==

=== Поўнаметражныя мультыплікацыйныя фільмы ===
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
!№
!style=&quot;width:30%;&quot;|Беларуская назва
!Арыгінальная назва
!Дата прэм'еры
!Бюджэт, $
!Зборы, $
|-
| 1
| «[[Гадкі я]]»
| Despicable Me
| 20 чэрвеня 2010
| 69 млн
| 543 113 985
|-
| 2
| «[[Бунт вушастых]]»
| Hop
| 9 сакавіка 2011
| 63 млн
| 183 822 562
|-
| 3
| «[[Лоракс]]»
| Dr. Seuss' The Lorax
| 1 сакавіка 2012	
| 70 млн
| 348 840 316 $
|-
| 4
| «[[Гадкі я 2]]»
| Despicable Me 2
| 16 чэрвеня 2013
| 76 млн
| 970 766 005
|-
| 5
| «[[Міньёны]]»
| Minions
| 11 чэрвеня 2015
| 74 млн
| 1 159 398 397
|-
| 6
| «[[Таемнае жыццё хатніх жывёл]]»
| The Secret Life of Pets
| 16 чэрвеня 2016 
| 75 млн
| 875 457 937
|-
| 7
| «[[Спявай]]»
| Sing
| 11 верасня 2016
| 75 млн 
| 634 151 679
|-
| 8
| «[[Гадкі я 3]]»
| Despicable Me 3
| 14 чэрвеня 2017
| 80 млн 
| 1 034 799 409
|-
| 9
| «[[Грынч]]»
| Dr. Seuss' The Grinch
| 8 лістапада 2018
| 75 млн 
| 511 595 957
|-
| 10
| «[[Таемнае жыццё хатніх жывёл 2]]»
| The Secret Life of Pets 2
| 24 мая 2019
| 80 млн
| 430 051 293
|-
| 11
| «[[Спявай 2]]»
| Sing 2
| 22 снежня 2021
| 85 млн
| 387 831 445
|}

==== Бліжэйшыя мультфільмы ====
{| class=&quot;wikitable wide&quot;
|-
!№
!style=&quot;width:30%;&quot;|Беларуская назва
!Арыгінальная назва
!Дата прэм'еры
|-
|12
|«[[Міньёны: Узвышэнне Гру]]»
|Minions: The Rise of Gru
|22 чэрвеня 2022
|-
|13
|«[[Супербраты Марыа]]»
|Super Mario Bros.: The Movie
|21 снежня 2022
|-
|14
|«[[Міграцыя (мультфільм)|Міграцыя]]»
|Migration
|30 чэрвеня 2023
|-
|15
|«[[Гадкі я 4]]»
|Despicable Me 4
|3 ліпеня 2024
|}

=== Кароткаметражныя мультыплікацыйныя фільмы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!style=&quot;width:30%;&quot;|Беларуская назва
!Арыгінальная назва
!Год 
!Выпушчаны разам з мультфільмам
|-
|1
|«Праабражэнне дома»
|Home Makeover 
|2010
|«[[Гадкі я]]»
|-
|2
|«Азнаямляльны дзень»
|Orientation Day
|2010
|«[[Гадкі я]]»
|-
|3
|«Банан»
|Banana 
|2010
|«[[Гадкі я]]»
|-
|4
|«Брэд і Гэры»
|Brad &amp; Gary
|2011
|
|-
|5
|«Вечарына Філа»
|Phil's Dance Party
|2012
|«[[Бунт вушастых]]»
|-
|6
|«Гадкі я: Перапалох міньёнаў 3D»
|Despicable Me Minion Mayhem
|2012
|
|-
|7
|«Вазок, хоў!»
|Wagon Ho!
|2012
|«[[Лоракс]]»
|-
|8
|«Сілы прыроды»
|Forces of Nature
|2012
|«[[Лоракс]]»
|-
|9
|«Серэнада»
|Serenade
|2012
|«[[Лоракс]]»
|-
|10
|«Шчаня»
|Puppy 
|2013
|«[[Гадкі я]]»
|-
|11
|«Паніка ў паштовым аддзяленні»
|Panic in the Mailroom
|2013
|«[[Гадкі я]]»
|-
|12
|«Навучанне кіраванню»
|Training Wheels
|2013
|«[[Гадкі я]]»
|-
|13
|«Нястомны Бінкі Нэльсан»
|Binky Nelson Unpacified 
|2015
|«[[Міньёны]]»
|-
|14
|«Спаборніцтва»
|Competition 
|2015
|«[[Міньёны]]»
|-
|15
|«Краміньёнцы»
|Cro Minion
|2015
|«[[Міньёны]]»
|-
|16
|«Міньёны супраць газона»
|Mower Minions
|2016
|«[[Таемнае жыццё хатніх жывёл]]»
|-
|17
|«Тэлебачанне Нормана»
|Norman Television 
|2016
|«[[Таемнае жыццё хатніх жывёл]]»
|-
|18
|«Сасіска»
|Weenie 
|2016
|«[[Таемнае жыццё хатніх жывёл]]»
|-
|19
|«Няня Гюнтер»
|Gunter Babysits
|2017
|«[[Спявай]]»
|-
|20
|«Каханне з першага позірку»
|Love at First Sight
|2017
|«[[Спявай]]»
|-
|21
|«Асабісты трэнер Эдзі»
|Eddie's Life Coach
|2017
|«[[Спявай]]»
|-
|22
|«Таемнае жыццё Кайла»
|The Secret Life of Kyle
|2017
|«[[Гадкі я 3]]»
|-
|23
|«Жоўты - хіт сезону»
|Yellow is the New Black
|2018
|«[[Грынч]]»
|-
|24
|«Сабачыя дні зімы»
|The Dog Days of Winter
|2018
|«[[Свята троляў]]»
|-
|25
|«Маленькія памочнікі Санты»
|Santa's Little Helpers
|2019
|«[[Грынч]]»
|-
|26
|«Міньёны скаўты»
|Minion Scouts
|2019
|«[[Таемнае жыццё хатніх жывёл 2]]»
|-
|27
|«Супер Гіджэт»
|Super Gidget
|2019
|«[[Таемнае жыццё хатніх жывёл 2]]»
|-
|28
|«Міньёны і монстры»
|Minions &amp; Monsters
|2021
|
|-
|29
|«Толькі для вачэй Гюнтера»
|For Gunter's Eyes Only
|2022
|«[[Спявай 2]]»
|-
|30
|«Прыцягненне жывёл»
|Animal Attraction
|2022
|«[[Спявай 2]]»
|}

{{зноскі}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{Illumination}}

[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі ЗША]]
[[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]]</text>
      <sha1>9phmtn1uwmj6mpq9ypaj92a5xvs77sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тымаці Хант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>695506</id>
    <revision>
      <id>5156925</id>
      <parentid>5151321</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MocnyDuham перанёс старонку [[Цімаці Хант]] у [[Тымаці Хант]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-MocnyDuham-20260621165000-Вынік]]</comment>
      <origin>5151321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26933" sha1="lyxp1ykuciguebiri6apayq31k2cinj" xml:space="preserve">{{Перанесці|Тымаці Хант}}
{{цёзкі2|Хант}}
{{Вучоны}}
'''Сэр Рычард Цімаці Хант''' ({{lang-en|Richard Timothy Hunt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі біяхімік і малекулярны [[Фізіялогія|фізіёлаг]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 2001 года разам з [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] і [[Леланд Хартвел|Ліландам Хартвелам]] за адкрыццё бялковых малекул, якія кантралююць дзяленне клетак. Вывучаючы аплодненыя яйкі марскога вожыка ў пачатку 1980-х гадоў, Хант выявіў цыклін, бялок, які цыклічна агрэгуецца і высільваецца падчас цыклаў дзялення клетак.

== Ранняе жыццё і адукацыя ==
Нарадзіўся ў сям’і Рычарда Уільяма Ханта, выкладчыка [[палеаграфія|палеаграфіі]] ў Ліверпулі, і Кіта Роўленд, дачкі лесагандляра&lt;ref name=&quot;thunt1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;/ref&gt;. Пасля смерці абодвух сваіх бацькоў Хант выявіў, што яго бацька працаваў у Доме Буша, затым — у штаб-кватэры [[BBC World Service|Сусветнай службы Радыё Бі- бі-сі]], хутчэй за ўсё, у выведцы, хоць невядома, чым ён на самай справе займаўся&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. У 1945 годзе Рычард стаў захавальнікам заходніх рукапісаў у [[Бадліянская бібліятэка|Бадліянскай бібліятэцы]], і сям’я пераехала ў [[Оксфард]]. Ва ўзросце васьмі гадоў Хант быў прыняты ў школу Dragon School, дзе ў яго ўпершыню з’явілася цікавасць да біялогіі дзякуючы свайму настаўніку нямецкай мовы [[Герд Зомергоф|Герду Соммерхоффу]]&lt;ref name=&quot;thunt2&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|access-date=13 November 2008|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;/ref&gt;. У чатырнаццаць год перайшоў у школу Каледжа Магдалены ў Оксфардзе, дзе навуковыя прэміі цяпер носяць яго імя, яшчэ больш зацікавіўшыся навукай і вывучэннем хіміі і заалогіі&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Pursuing the impossible: an interview with Tim Hunt}}{{Open access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hkF6HEB2qgY Creative Breakthroughs | Tim Hunt | TEDxLancasterU]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/programmes/b0184rfy BBC Radio 4 interview with Jim Al-Khalili on ''The Life Scientific'']&lt;/ref&gt;.

У 1961 годзе прыняты ў Клэр Каледж у Кембрыджы для вывучэння прыродазнаўчых навук, які скончыў у 1964 годзе і адразу пачаў працаваць на кафедры біяхіміі універсітэта пад кіраўніцтвам Ашэра Корнера&lt;ref name=&quot;thunt&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html «Tim Hunt — Autobiography»]. ''Nobelprize.org''. Nobel Media AB. 2002&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;13 November&lt;/span&gt; 2008&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Там ён працаваў з такімі навукоўцамі, як Луі Райхард і Тоні Хантэр&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. Выступ Вернана Інгрэма ў 1965 годзе зацікавіў яго сінтэзам [[гемаглабін]]у, і на грэчаскай канферэнцыі ў 1966 годзе на гэтую тэму ён пераканаў гематолага і генетыка Ірвінга Лондана дазволіць яму працаваць у сваёй лабараторыі ў Медыцынскім каледжы Альберта Эйнштэйна ў Нью-Ёрку з ліпеня па кастрычнік 1966 года&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. Яго кіраўніком ў аспірантуры быў Ашэр Корнер, тады ён засяродзіўся на сінтэзе гемаглабіну ў інтактных рэтыкулацытах [[Трусы (жывёлы)|труса]] (няспелыя [[эрытрацыты]])&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Control of haemoglobin synthesis: Distribution of ribosomes on the messenger RNA for α and β chains|year=1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Control of haemoglobin synthesis: a difference in the size of the polysomes making alpha and beta chains|year=1968}}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера і даследаванні ==

=== Пачатак кар’еры ===
Пасля атрымання ступені доктара філасофіі вярнуўся ў Нью-Ёрк, каб працаваць у супрацоўніцтве з Нехамай Касовер, яе мужам Эдвардам Косовером і Элі Эрэнфельд. Знаходзячыся там, яны выявілі, што малюсенькія колькасці глутатыёна душаць [[Трансляцыя (біялогія)|сінтэз бялку]] ў рэтыкулацытах і што малюсенькія колькасці [[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]] цалкам забіваюць сінтэз. Пасля вяртання ў Кембрыдж ён зноў пачаў працаваць з Тоні Хантэрам і Рычардам Джэксанам, якія выявілі ланцужок РНК, якую выкарыстоўвае для запуску сінтэзу гемаглабіну. Праз 3-4 гады каманда выявіла па меншай меры два іншыя хімічныя рэчывы, якія дзейнічаюць у якасці інгібітараў&lt;ref name=&quot;thunt&quot;/&gt;.

Хант рэгулярна праводзіў лета, працуючы ў марской біялагічнай лабараторыі ў Вудс-Хол (штат Масачусэтс), якая карысталася папулярнасцю ў навукоўцаў сваімі прасунутымі летнімі курсамі, і, у прыватнасці, у тых, хто цікавіўся вывучэннем [[мітоз]]у. Гэта месца забяспечвала гатовы запас марскіх малюскаў і марскіх вожыкаў сярод рыфаў і рыбалоўных докаў, і менавіта гэтыя бесхрыбетныя былі асабліва карысныя для вывучэння сінтэзу бялкоў у эмбрыягенезе, паколькі эмбрыёны былі проста створаны з ужываннем фільтраваныя марской вады, а празрыстасць эмбрыянальных клетак добра падыходзіла для мікраскапічнага даследавання&lt;ref name=&quot;Jackson_TheHuntForCyclin&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Jackson|first1=Peter K.|title=The Hunt for Cyclin|url=https://archive.org/details/cell_2008-07-25_134_2/page/199|journal=Cell|date=July 2008|volume=134|issue=2|pages=199–202|doi=10.1016/j.cell.2008.07.011|pmid=18662532}}&lt;/ref&gt;.

=== Адкрыццё цыклінаў ===
Менавіта ў Вудс-Хоўл летам 1982 года, выкарыстоўваючы яйка [[Марскія вожыкі|марскога вожыка]] (''Arbacia punctulata'') у якасці свайго мадэльнага арганізма, ён адкрыў малекулу цыкліна&lt;ref name=&quot;thunt&quot;/&gt;. Хант быў захопленым веласіпедыстам і назваў бялок, грунтуючыся на сваіх назіраннях за цыклічнымі зменамі яго узроўняў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Understanding how cells divide – the story of a Nobel prize|url=http://scienceblog.cancerresearchuk.org/2014/10/06/from-yeast-to-sea-urchins-the-story-of-a-nobel-prize/|work=Cancer Research UK – Science blog|access-date=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618171230/https://scienceblog.cancerresearchuk.org/2014/10/06/from-yeast-to-sea-urchins-the-story-of-a-nobel-prize/|archivedate=18 чэрвеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Цыкліны — гэта [[бялкі]], якія граюць ключавую ролю ў рэгуляцыі цыклу дзялення клетак&lt;ref name=&quot;illpres&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/illpres/index.html The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2001] Illustrated Lecture&lt;/ref&gt;.Хант выявіў, што цыкліны пачынаюць сінтэзавацца пасля апладнення яйкаклетак і павышаюцца ў узроўнях падчас Інтэрфаза, пакуль яны вельмі хутка не падаюць у сярэдзіне [[мітоз]]у ў кожным клеткавым дзяленні. Ён таксама выявіў, што цыкліны прысутнічаюць у клетках [[Пазваночныя|пазваночных]], дзе яны таксама рэгулююць клеткавы цыкл. Ён і іншыя пасля паказалі, што цыкліны звязваюць і актывуюць сямейства пратэінкіназ, цяпер званых цыклінзалежнымі кіназамі, адна з якіх была ідэнтыфікаваная [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] як найважнейшы рэгулятар клеткавага цыклу. Цыклінавы механізм клеткавага дзялення з’яўляецца асноватворным для ўсіх жывых арганізмаў (за выключэннем бактэрый), і таму вывучэнне гэтага працэсу ў простых арганізмах дапамагае праліць святло на рост пухлін ў людзей&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Cancer Research UK: Tim Hunt}}&lt;/ref&gt;.

=== Пазнешая кар’ера ===
У 1990 годзе ён пачаў працаваць у Імперскім фондзе даследаванняў рака, пазней вядомы як Cancer Research UK навукова-даследчага інстытута ў Лондане, у Злучаным Каралеўстве, дзе яго праца была сканцэнтравана на разуменне аб тым, што робіць клеткі станавіцца ракавымі, гэта значыць: некантралявана размнажаюцца, пры гэтым звычайныя тармазлівыя сігналы адключаны&lt;ref&gt;
{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/8215297/Sir-Tim-Hunt-I-am-interested-in-how-cells-know-what-they-are-and-how-they-should-behave.html|title=Sir Tim Hunt: I am interested in how cells know what they are and how they should behave (Interview)|work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;. Хант меў сваю ўласную лабараторыю ў лабараторыях Клэр Хол да канца 2010 года, і застаецца [[Прафесар-эмерыт|заслужаным]] кіраўніком групы ў Інстытуце Фрэнсіса Крыка&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/|title=Cancer Research UK: Tim Hunt|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013023919/http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/|archivedate=13 кастрычніка 2008|url-status=}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;. Archived from [http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/ the original] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081013023919/http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/ |date=13 кастрычніка 2008 }} on 13 October 2008&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;13 November&lt;/span&gt; 2008&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.crick.ac.uk/about-us/who-we-are/how-we-got-here/notable-alumni/tim-hunt|title=Tim Hunt biography on the web pages of the Francis Crick Institute|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415082336/https://www.crick.ac.uk/about-us/who-we-are/how-we-got-here/notable-alumni/tim-hunt|archivedate=15 красавіка 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ён з’яўляецца членам Кансультатыўнага савета Campaign for Science and Engineering&lt;ref name=&quot;CaSE Advisory Council&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sciencecampaign.org.uk/about/who/advisory.htm|title=Advisory Council of the Campaign for Science and Engineering|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828110110/http://www.sciencecampaign.org.uk/about/who/advisory.htm|archivedate=28 жніўня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ён уваходзіў у адборачную камісію на атрыманне прэміі Шаа ў галіне навукі аб жыцці і медыцыне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=1&amp;twoid=3&amp;threeid=98|title=Shaw Prize Website: Selection Committee|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226084828/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=1&amp;twoid=3&amp;threeid=98|archivedate=26 снежня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе Хант далучыўся да навукова-кансультатыўнага савета аўстрыйскага аналітычнага цэнтра Academia Superior, Інстытута даследаванняў будучыні&lt;ref&gt;[https://www.academia-superior.at/the-people-behind-academia-superior?lang=en#academic_advisory_board ''Academia Superior — Academic Advisory Board'']. Retrieved 30 March 2019.&lt;/ref&gt;.

Хант з’яўляецца вельмі шанаваным калегам і настаўнікам у даследчай супольнасці&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/opinion/letters/article4477112.ece|title=Tim Hunt plaudits (Letter to the editor)|work=The Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/article4477447.ece|title=Women scientists defend 'sexist' Nobel winner|work=The Times}}&lt;/ref&gt;. Падчас сваёй кар’еры ён кіраваў многімі аспірантамі, уключаючы Х’ю Пелхэма і Джонатана Пайнса.

=== Навуковая прапаганда ===
У дадатак да свайго навуковага ўкладу, Хант на працягу ўсяго жыцця з’яўляецца прыхільнікам навуковых даследаванняў. Пасля атрымання Нобелеўскай прэміі ў 2001 годзе ён праводзіў вялікую частку свайго часу, падарожнічаючы па свеце, размаўляючы як з папулярнай, так і са спецыялізаванай аўдыторыяй. У гэтых размовах ён прапанаваў свой характэрны пункт гледжання на даследаванні, якія падкрэсліваюць важнасць весяліцца і быць удачлівым&lt;ref&gt;{{YouTube|w-GshyJXf4o|&quot;I admire people who do fun things&quot;}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама лічыць, што навука прыносіць карысць, калі моладзі даецца ўлада.

==== Спрэчкі ====
У чэрвені 2015 года Хант стаў аб’ектам кампаніі анлайн-ганьбы пасля таго, як выказванні, якія ён зрабіў на канферэнцыі навуковай журналістыкі, былі вытлумачаны як сэксісцкія&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Tim Hunt's Sexist Comments Were No &quot;Joke&quot;|url=https://blogs.scientificamerican.com/voices/why-tim-hunt-s-sexist-comments-were-no-joke/|website=Scientific American Blog Network|language=en}}&lt;/ref&gt;.Ціск супярэчнасцяў прымусіў яго сысці з некалькіх ключавых даследчых і палітычных пастоў, уключаючы Еўрапейскі даследчы савет, і часова сысці з публічнага жыцця і прафесійнай дзейнасці&lt;ref name=&quot;McKie2015-12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2015/dec/19/tim-hunt-mary-collins-weve-not-been-chased-out-of-the-country|title=Tim Hunt and Mary Collins: 'We're not being chased out of the country. Our new life's an adventure'|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Varmus H E, Schmidt B P. 2016 Jun 27. [https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/34740/panel-discussion-communication-overkill/meeting-2015 Video — Panel Discussion (2015) — Communication Overkill?] (Panelists Schmidt, Varmus, Ladd, McNutt, Rehman; Moderator: Adam Smith). Discussion at 1:15:45. Accessed 2019 Mar 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Tim Hunt's Sexist Comments Were No &quot;Joke&quot;|url=https://blogs.scientificamerican.com/voices/why-tim-hunt-s-sexist-comments-were-no-joke/|website=Scientific American Blog Network|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/opinion/letters/article4477112.ece|title=Tim Hunt plaudits (Letter to the editor)|website=The Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/article4477447.ece|title=Women scientists defend 'sexist' Nobel winner|website=The Times}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе Хант зноў чытаў лекцыі. У чэрвені ён адправіўся ў Германію з ініцыятывай натхнення на прысуджэнне Нобелеўскай прэміі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nobelprizeii.org/nobel-laureate/tim-hunt/|title=Tim Hunt – Nobel Prize Inspiration Initiative}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=Where do Ideas come from? Nobel Laureate Tim Hunt}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку ён выступіў на другім сімпозіуме малекулярных межаў у Такійскім тэхналагічным інстытуце&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.molecularfrontiers.org/symposia/tokyo-2017|title=Tokyo 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=Tim Hunt: My Life as a Scientist}}&lt;/ref&gt;. У снежні ён правёў інаўгурацыйную лекцыю да Года даследаванняў на заалагічнай станцыі Антона Дорна ў Неапалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.szn.it/index.php/it/news/news/2389-stazione-zoologica-anton-dohrn-13-dicembre-l%E2%80%99inaugurazione-dell%E2%80%99anno-della-ricerca-con-il-premio-nobel-tim-hunt|title=Stazione Zoologica Anton Dohrn: 13 Dicembre l'inaugurazione dell'Anno della Ricerca con il Premio Nobel Tim Hunt|access-date=9 снежня 2021|archive-date=2 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202165128/https://szn.it/index.php/it/news/news/2389-stazione-zoologica-anton-dohrn-13-dicembre-l%E2%80%99inaugurazione-dell%E2%80%99anno-della-ricerca-con-il-premio-nobel-tim-hunt|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=SNZ: Tim Hunt &quot;Plenary Lecture&quot;}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе вярнуўся ў Ліндау&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/meetings/laureate-hunt|title=Lindau Nobel Laureates Meetings}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2019 года ён удзельнічаў у чацвёртым Дыялогу Нобелеўскай прэміі ў Токіа на тэму старэння&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/nobel-laureates-urge-governments-to-promote-active-ageing-and-embrace-100-year-life|title=Nobel laureates urge governments to promote active ageing and embrace 100-Year Life idea}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
У 1978 годзе абраны членам Еўрапейскай арганізацыі малекулярнай біялогіі, у якой у 1990—1993 гадах быў членам Камітэта па стыпендыях, у 2004—2009 гадах — членам Савета, у 2008—2009 гадах - членам Камітэта па пасяджэннях. У 1991 годзе абраны членам Каралеўскага таварыства&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117012232/https://royalsociety.org/people/tim-hunt-11666/|archive-date=2015-11-17|url=https://royalsociety.org/people/tim-hunt-11666/|publisher=[[Royal Society]]|location=London|title=Sir Tim Hunt FMedSci FRS|author=Anon|year=1991}} One or more of the preceding sentences incorporates text from the royalsociety.org website where: {{Цытата|“All text published under the heading 'Biography' on Fellow profile pages is available under [[Creative Commons license|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].” --{{cite web |url=https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |title=Royal Society Terms, conditions and policies |access-date=2016-03-09 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925220834/https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |archive-date=25 September 2015 |df=dmy-all }}}}&lt;/ref&gt;.

У 1998 годзе абраны членам Акадэміі медыцынскіх навук Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acmedsci.ac.uk/fellows/fellows-directory/ordinary-fellows/sir-tim-hunt/|title=Fellow list entry for Tim Hunt on the Academy web pages|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204121946/https://acmedsci.ac.uk/fellows/fellows-directory/ordinary-fellows/sir-tim-hunt|archivedate=4 снежня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і замежным супрацоўнікам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;nas-hunt&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/3008941.html|title=Tim Hunt entry in the online member directory of the US National Academy of Science}}&lt;/ref&gt;.

У 2001 годзе разам з [[Леланд Хартвел|Ліландам Хартвелам]] і [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] узнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне]] за адкрыцці ў галіне рэгулявання клеткавага цыклу з дапамогай цыкліну і цыклін-залежных кіназ.

У 2003 годзе стаў ганаровым членам Каралеўскага таварыства Эдынбурга&lt;ref name=&quot;HonFRSE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/lists/fellows.pdf|title=PDF List of Fellows on the webpages of the RSE|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160330014912/https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/lists/fellows.pdf|archivedate=30 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2006 годзе ён быў узнагароджаны Каралеўскім медалём [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]], дзве з якіх уручаюцца штогод за «найважнейшы ўклад у развіццё натуральных ведаў», у яго выпадку за «адкрыццё ключавога аспекту кантролю клеткавага цыклу, бялку цыклін, які з’яўляецца кампанентам цыклін-залежных кіназ, дэманструючы сваю здольнасць разумець значнасць выніку па-за межамі яго непасрэднай сферы інтарэсаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4918|title=Royal Medal recent winners|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609113145/http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4918|archivedate=9 чэрвеня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Прысвечаны ў рыцары ў гонар свайго дня нараджэння ў 2006 годзе за заслугі перад навукай&lt;ref&gt;Recorded in The Gazette (London Gazette), issue 58014, 16 June 2006, supplement 1. &lt;/ref&gt;.

== Асабістае жыццё ==
Жанаты на імунолагу Мэры Колінз, якая з’яўляецца прарэктарам Акінаўскага інстытута навукі і тэхналогій у Японіі. Мае дзвюх дачок.

{{Зноскі|2}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 2001-2025}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хант Цімаці}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]]
[[Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Каралеўскім медалём]]
[[Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>lyxp1ykuciguebiri6apayq31k2cinj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156927</id>
      <parentid>5156925</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>[[Адмысловае:GoToComment/c-MocnyDuham-20260621165000-Вынік]]</comment>
      <origin>5156927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26911" sha1="099jdpro0uzcrlqwivbo2ysqvu2zmzr" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Хант}}
{{Вучоны}}
'''Сэр Рычард Тымаці Хант''' ({{lang-en|Richard Timothy Hunt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі біяхімік і малекулярны [[Фізіялогія|фізіёлаг]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 2001 года разам з [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] і [[Леланд Хартвел|Ліландам Хартвелам]] за адкрыццё бялковых малекул, якія кантралююць дзяленне клетак. Вывучаючы аплодненыя яйкі марскога вожыка ў пачатку 1980-х гадоў, Хант выявіў цыклін, бялок, які цыклічна агрэгуецца і высільваецца падчас цыклаў дзялення клетак.

== Ранняе жыццё і адукацыя ==
Нарадзіўся ў сям’і Рычарда Уільяма Ханта, выкладчыка [[палеаграфія|палеаграфіі]] ў Ліверпулі, і Кіта Роўленд, дачкі лесагандляра&lt;ref name=&quot;thunt1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;/ref&gt;. Пасля смерці абодвух сваіх бацькоў Хант выявіў, што яго бацька працаваў у Доме Буша, затым — у штаб-кватэры [[BBC World Service|Сусветнай службы Радыё Бі- бі-сі]], хутчэй за ўсё, у выведцы, хоць невядома, чым ён на самай справе займаўся&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. У 1945 годзе Рычард стаў захавальнікам заходніх рукапісаў у [[Бадліянская бібліятэка|Бадліянскай бібліятэцы]], і сям’я пераехала ў [[Оксфард]]. Ва ўзросце васьмі гадоў Хант быў прыняты ў школу Dragon School, дзе ў яго ўпершыню з’явілася цікавасць да біялогіі дзякуючы свайму настаўніку нямецкай мовы [[Герд Зомергоф|Герду Соммерхоффу]]&lt;ref name=&quot;thunt2&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|access-date=13 November 2008|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;/ref&gt;. У чатырнаццаць год перайшоў у школу Каледжа Магдалены ў Оксфардзе, дзе навуковыя прэміі цяпер носяць яго імя, яшчэ больш зацікавіўшыся навукай і вывучэннем хіміі і заалогіі&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Pursuing the impossible: an interview with Tim Hunt}}{{Open access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hkF6HEB2qgY Creative Breakthroughs | Tim Hunt | TEDxLancasterU]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/programmes/b0184rfy BBC Radio 4 interview with Jim Al-Khalili on ''The Life Scientific'']&lt;/ref&gt;.

У 1961 годзе прыняты ў Клэр Каледж у Кембрыджы для вывучэння прыродазнаўчых навук, які скончыў у 1964 годзе і адразу пачаў працаваць на кафедры біяхіміі універсітэта пад кіраўніцтвам Ашэра Корнера&lt;ref name=&quot;thunt&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html «Tim Hunt — Autobiography»]. ''Nobelprize.org''. Nobel Media AB. 2002&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;13 November&lt;/span&gt; 2008&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Там ён працаваў з такімі навукоўцамі, як Луі Райхард і Тоні Хантэр&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. Выступ Вернана Інгрэма ў 1965 годзе зацікавіў яго сінтэзам [[гемаглабін]]у, і на грэчаскай канферэнцыі ў 1966 годзе на гэтую тэму ён пераканаў гематолага і генетыка Ірвінга Лондана дазволіць яму працаваць у сваёй лабараторыі ў Медыцынскім каледжы Альберта Эйнштэйна ў Нью-Ёрку з ліпеня па кастрычнік 1966 года&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. Яго кіраўніком ў аспірантуры быў Ашэр Корнер, тады ён засяродзіўся на сінтэзе гемаглабіну ў інтактных рэтыкулацытах [[Трусы (жывёлы)|труса]] (няспелыя [[эрытрацыты]])&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Control of haemoglobin synthesis: Distribution of ribosomes on the messenger RNA for α and β chains|year=1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Control of haemoglobin synthesis: a difference in the size of the polysomes making alpha and beta chains|year=1968}}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера і даследаванні ==

=== Пачатак кар’еры ===
Пасля атрымання ступені доктара філасофіі вярнуўся ў Нью-Ёрк, каб працаваць у супрацоўніцтве з Нехамай Касовер, яе мужам Эдвардам Косовером і Элі Эрэнфельд. Знаходзячыся там, яны выявілі, што малюсенькія колькасці глутатыёна душаць [[Трансляцыя (біялогія)|сінтэз бялку]] ў рэтыкулацытах і што малюсенькія колькасці [[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]] цалкам забіваюць сінтэз. Пасля вяртання ў Кембрыдж ён зноў пачаў працаваць з Тоні Хантэрам і Рычардам Джэксанам, якія выявілі ланцужок РНК, якую выкарыстоўвае для запуску сінтэзу гемаглабіну. Праз 3-4 гады каманда выявіла па меншай меры два іншыя хімічныя рэчывы, якія дзейнічаюць у якасці інгібітараў&lt;ref name=&quot;thunt&quot;/&gt;.

Хант рэгулярна праводзіў лета, працуючы ў марской біялагічнай лабараторыі ў Вудс-Хол (штат Масачусэтс), якая карысталася папулярнасцю ў навукоўцаў сваімі прасунутымі летнімі курсамі, і, у прыватнасці, у тых, хто цікавіўся вывучэннем [[мітоз]]у. Гэта месца забяспечвала гатовы запас марскіх малюскаў і марскіх вожыкаў сярод рыфаў і рыбалоўных докаў, і менавіта гэтыя бесхрыбетныя былі асабліва карысныя для вывучэння сінтэзу бялкоў у эмбрыягенезе, паколькі эмбрыёны былі проста створаны з ужываннем фільтраваныя марской вады, а празрыстасць эмбрыянальных клетак добра падыходзіла для мікраскапічнага даследавання&lt;ref name=&quot;Jackson_TheHuntForCyclin&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Jackson|first1=Peter K.|title=The Hunt for Cyclin|url=https://archive.org/details/cell_2008-07-25_134_2/page/199|journal=Cell|date=July 2008|volume=134|issue=2|pages=199–202|doi=10.1016/j.cell.2008.07.011|pmid=18662532}}&lt;/ref&gt;.

=== Адкрыццё цыклінаў ===
Менавіта ў Вудс-Хоўл летам 1982 года, выкарыстоўваючы яйка [[Марскія вожыкі|марскога вожыка]] (''Arbacia punctulata'') у якасці свайго мадэльнага арганізма, ён адкрыў малекулу цыкліна&lt;ref name=&quot;thunt&quot;/&gt;. Хант быў захопленым веласіпедыстам і назваў бялок, грунтуючыся на сваіх назіраннях за цыклічнымі зменамі яго узроўняў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Understanding how cells divide – the story of a Nobel prize|url=http://scienceblog.cancerresearchuk.org/2014/10/06/from-yeast-to-sea-urchins-the-story-of-a-nobel-prize/|work=Cancer Research UK – Science blog|access-date=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618171230/https://scienceblog.cancerresearchuk.org/2014/10/06/from-yeast-to-sea-urchins-the-story-of-a-nobel-prize/|archivedate=18 чэрвеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Цыкліны — гэта [[бялкі]], якія граюць ключавую ролю ў рэгуляцыі цыклу дзялення клетак&lt;ref name=&quot;illpres&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/illpres/index.html The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2001] Illustrated Lecture&lt;/ref&gt;.Хант выявіў, што цыкліны пачынаюць сінтэзавацца пасля апладнення яйкаклетак і павышаюцца ў узроўнях падчас Інтэрфаза, пакуль яны вельмі хутка не падаюць у сярэдзіне [[мітоз]]у ў кожным клеткавым дзяленні. Ён таксама выявіў, што цыкліны прысутнічаюць у клетках [[Пазваночныя|пазваночных]], дзе яны таксама рэгулююць клеткавы цыкл. Ён і іншыя пасля паказалі, што цыкліны звязваюць і актывуюць сямейства пратэінкіназ, цяпер званых цыклінзалежнымі кіназамі, адна з якіх была ідэнтыфікаваная [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] як найважнейшы рэгулятар клеткавага цыклу. Цыклінавы механізм клеткавага дзялення з’яўляецца асноватворным для ўсіх жывых арганізмаў (за выключэннем бактэрый), і таму вывучэнне гэтага працэсу ў простых арганізмах дапамагае праліць святло на рост пухлін ў людзей&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Cancer Research UK: Tim Hunt}}&lt;/ref&gt;.

=== Пазнешая кар’ера ===
У 1990 годзе ён пачаў працаваць у Імперскім фондзе даследаванняў рака, пазней вядомы як Cancer Research UK навукова-даследчага інстытута ў Лондане, у Злучаным Каралеўстве, дзе яго праца была сканцэнтравана на разуменне аб тым, што робіць клеткі станавіцца ракавымі, гэта значыць: некантралявана размнажаюцца, пры гэтым звычайныя тармазлівыя сігналы адключаны&lt;ref&gt;
{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/8215297/Sir-Tim-Hunt-I-am-interested-in-how-cells-know-what-they-are-and-how-they-should-behave.html|title=Sir Tim Hunt: I am interested in how cells know what they are and how they should behave (Interview)|work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;. Хант меў сваю ўласную лабараторыю ў лабараторыях Клэр Хол да канца 2010 года, і застаецца [[Прафесар-эмерыт|заслужаным]] кіраўніком групы ў Інстытуце Фрэнсіса Крыка&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/|title=Cancer Research UK: Tim Hunt|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013023919/http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/|archivedate=13 кастрычніка 2008|url-status=}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;. Archived from [http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/ the original] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081013023919/http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/ |date=13 кастрычніка 2008 }} on 13 October 2008&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;13 November&lt;/span&gt; 2008&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.crick.ac.uk/about-us/who-we-are/how-we-got-here/notable-alumni/tim-hunt|title=Tim Hunt biography on the web pages of the Francis Crick Institute|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415082336/https://www.crick.ac.uk/about-us/who-we-are/how-we-got-here/notable-alumni/tim-hunt|archivedate=15 красавіка 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ён з’яўляецца членам Кансультатыўнага савета Campaign for Science and Engineering&lt;ref name=&quot;CaSE Advisory Council&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sciencecampaign.org.uk/about/who/advisory.htm|title=Advisory Council of the Campaign for Science and Engineering|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828110110/http://www.sciencecampaign.org.uk/about/who/advisory.htm|archivedate=28 жніўня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ён уваходзіў у адборачную камісію на атрыманне прэміі Шаа ў галіне навукі аб жыцці і медыцыне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=1&amp;twoid=3&amp;threeid=98|title=Shaw Prize Website: Selection Committee|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226084828/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=1&amp;twoid=3&amp;threeid=98|archivedate=26 снежня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе Хант далучыўся да навукова-кансультатыўнага савета аўстрыйскага аналітычнага цэнтра Academia Superior, Інстытута даследаванняў будучыні&lt;ref&gt;[https://www.academia-superior.at/the-people-behind-academia-superior?lang=en#academic_advisory_board ''Academia Superior — Academic Advisory Board'']. Retrieved 30 March 2019.&lt;/ref&gt;.

Хант з’яўляецца вельмі шанаваным калегам і настаўнікам у даследчай супольнасці&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/opinion/letters/article4477112.ece|title=Tim Hunt plaudits (Letter to the editor)|work=The Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/article4477447.ece|title=Women scientists defend 'sexist' Nobel winner|work=The Times}}&lt;/ref&gt;. Падчас сваёй кар’еры ён кіраваў многімі аспірантамі, уключаючы Х’ю Пелхэма і Джонатана Пайнса.

=== Навуковая прапаганда ===
У дадатак да свайго навуковага ўкладу, Хант на працягу ўсяго жыцця з’яўляецца прыхільнікам навуковых даследаванняў. Пасля атрымання Нобелеўскай прэміі ў 2001 годзе ён праводзіў вялікую частку свайго часу, падарожнічаючы па свеце, размаўляючы як з папулярнай, так і са спецыялізаванай аўдыторыяй. У гэтых размовах ён прапанаваў свой характэрны пункт гледжання на даследаванні, якія падкрэсліваюць важнасць весяліцца і быць удачлівым&lt;ref&gt;{{YouTube|w-GshyJXf4o|&quot;I admire people who do fun things&quot;}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама лічыць, што навука прыносіць карысць, калі моладзі даецца ўлада.

==== Спрэчкі ====
У чэрвені 2015 года Хант стаў аб’ектам кампаніі анлайн-ганьбы пасля таго, як выказванні, якія ён зрабіў на канферэнцыі навуковай журналістыкі, былі вытлумачаны як сексісцкія&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Tim Hunt's Sexist Comments Were No &quot;Joke&quot;|url=https://blogs.scientificamerican.com/voices/why-tim-hunt-s-sexist-comments-were-no-joke/|website=Scientific American Blog Network|language=en}}&lt;/ref&gt;.Ціск супярэчнасцяў прымусіў яго сысці з некалькіх ключавых даследчых і палітычных пастоў, уключаючы Еўрапейскі даследчы савет, і часова сысці з публічнага жыцця і прафесійнай дзейнасці&lt;ref name=&quot;McKie2015-12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2015/dec/19/tim-hunt-mary-collins-weve-not-been-chased-out-of-the-country|title=Tim Hunt and Mary Collins: 'We're not being chased out of the country. Our new life's an adventure'|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Varmus H E, Schmidt B P. 2016 Jun 27. [https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/34740/panel-discussion-communication-overkill/meeting-2015 Video — Panel Discussion (2015) — Communication Overkill?] (Panelists Schmidt, Varmus, Ladd, McNutt, Rehman; Moderator: Adam Smith). Discussion at 1:15:45. Accessed 2019 Mar 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Tim Hunt's Sexist Comments Were No &quot;Joke&quot;|url=https://blogs.scientificamerican.com/voices/why-tim-hunt-s-sexist-comments-were-no-joke/|website=Scientific American Blog Network|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/opinion/letters/article4477112.ece|title=Tim Hunt plaudits (Letter to the editor)|website=The Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/article4477447.ece|title=Women scientists defend 'sexist' Nobel winner|website=The Times}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе Хант зноў чытаў лекцыі. У чэрвені ён адправіўся ў Германію з ініцыятывай натхнення на прысуджэнне Нобелеўскай прэміі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nobelprizeii.org/nobel-laureate/tim-hunt/|title=Tim Hunt – Nobel Prize Inspiration Initiative}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=Where do Ideas come from? Nobel Laureate Tim Hunt}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку ён выступіў на другім сімпозіуме малекулярных межаў у Такійскім тэхналагічным інстытуце&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.molecularfrontiers.org/symposia/tokyo-2017|title=Tokyo 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=Tim Hunt: My Life as a Scientist}}&lt;/ref&gt;. У снежні ён правёў інаўгурацыйную лекцыю да Года даследаванняў на заалагічнай станцыі Антона Дорна ў Неапалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.szn.it/index.php/it/news/news/2389-stazione-zoologica-anton-dohrn-13-dicembre-l%E2%80%99inaugurazione-dell%E2%80%99anno-della-ricerca-con-il-premio-nobel-tim-hunt|title=Stazione Zoologica Anton Dohrn: 13 Dicembre l'inaugurazione dell'Anno della Ricerca con il Premio Nobel Tim Hunt|access-date=9 снежня 2021|archive-date=2 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202165128/https://szn.it/index.php/it/news/news/2389-stazione-zoologica-anton-dohrn-13-dicembre-l%E2%80%99inaugurazione-dell%E2%80%99anno-della-ricerca-con-il-premio-nobel-tim-hunt|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=SNZ: Tim Hunt &quot;Plenary Lecture&quot;}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе вярнуўся ў Ліндау&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/meetings/laureate-hunt|title=Lindau Nobel Laureates Meetings}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2019 года ён удзельнічаў у чацвёртым Дыялогу Нобелеўскай прэміі ў Токіа на тэму старэння&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/nobel-laureates-urge-governments-to-promote-active-ageing-and-embrace-100-year-life|title=Nobel laureates urge governments to promote active ageing and embrace 100-Year Life idea}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
У 1978 годзе абраны членам Еўрапейскай арганізацыі малекулярнай біялогіі, у якой у 1990—1993 гадах быў членам Камітэта па стыпендыях, у 2004—2009 гадах — членам Савета, у 2008—2009 гадах — членам Камітэта па пасяджэннях. У 1991 годзе абраны членам Каралеўскага таварыства&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117012232/https://royalsociety.org/people/tim-hunt-11666/|archive-date=2015-11-17|url=https://royalsociety.org/people/tim-hunt-11666/|publisher=[[Royal Society]]|location=London|title=Sir Tim Hunt FMedSci FRS|author=Anon|year=1991}} One or more of the preceding sentences incorporates text from the royalsociety.org website where: {{Цытата|“All text published under the heading 'Biography' on Fellow profile pages is available under [[Creative Commons license|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].” --{{cite web |url=https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |title=Royal Society Terms, conditions and policies |access-date=2016-03-09 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925220834/https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |archive-date=25 September 2015 |df=dmy-all }}}}&lt;/ref&gt;.

У 1998 годзе абраны членам Акадэміі медыцынскіх навук Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acmedsci.ac.uk/fellows/fellows-directory/ordinary-fellows/sir-tim-hunt/|title=Fellow list entry for Tim Hunt on the Academy web pages|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204121946/https://acmedsci.ac.uk/fellows/fellows-directory/ordinary-fellows/sir-tim-hunt|archivedate=4 снежня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і замежным супрацоўнікам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;nas-hunt&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/3008941.html|title=Tim Hunt entry in the online member directory of the US National Academy of Science}}&lt;/ref&gt;.

У 2001 годзе разам з [[Леланд Хартвел|Ліландам Хартвелам]] і [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] узнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне]] за адкрыцці ў галіне рэгулявання клеткавага цыклу з дапамогай цыкліну і цыклін-залежных кіназ.

У 2003 годзе стаў ганаровым членам Каралеўскага таварыства Эдынбурга&lt;ref name=&quot;HonFRSE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/lists/fellows.pdf|title=PDF List of Fellows on the webpages of the RSE|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160330014912/https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/lists/fellows.pdf|archivedate=30 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2006 годзе ён быў узнагароджаны Каралеўскім медалём [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]], дзве з якіх уручаюцца штогод за «найважнейшы ўклад у развіццё натуральных ведаў», у яго выпадку за «адкрыццё ключавога аспекту кантролю клеткавага цыклу, бялку цыклін, які з’яўляецца кампанентам цыклін-залежных кіназ, дэманструючы сваю здольнасць разумець значнасць выніку па-за межамі яго непасрэднай сферы інтарэсаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4918|title=Royal Medal recent winners|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609113145/http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4918|archivedate=9 чэрвеня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Прысвечаны ў рыцары ў гонар свайго дня нараджэння ў 2006 годзе за заслугі перад навукай&lt;ref&gt;Recorded in The Gazette (London Gazette), issue 58014, 16 June 2006, supplement 1. &lt;/ref&gt;.

== Асабістае жыццё ==
Жанаты з імунолагу Мэры Колінз, якая з’яўляецца прарэктарам Акінаўскага інстытута навукі і тэхналогій у Японіі. Мае дзвюх дачок.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 2001-2025}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хант Тымаці}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]]
[[Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Каралеўскім медалём]]
[[Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>099jdpro0uzcrlqwivbo2ysqvu2zmzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157112</id>
      <parentid>5156927</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5157112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26138" sha1="aim5nnirnnq0htu052smdumc7aenr2v" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Хант}}
{{Вучоны}}
'''Сэр Рычард Тымаці Хант''' ({{lang-en|Richard Timothy Hunt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі біяхімік і малекулярны [[Фізіялогія|фізіёлаг]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 2001 года разам з [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] і [[Леланд Хартвел|Ліландам Хартвелам]] за адкрыццё бялковых малекул, якія кантралююць дзяленне клетак. Вывучаючы аплодненыя яйкі марскога вожыка ў пачатку 1980-х гадоў, Хант выявіў цыклін, бялок, які цыклічна агрэгуецца і высільваецца падчас цыклаў дзялення клетак.

== Ранняе жыццё і адукацыя ==
Нарадзіўся ў сям’і Рычарда Уільяма Ханта, выкладчыка [[палеаграфія|палеаграфіі]] ў Ліверпулі, і Кіта Роўленд, дачкі лесагандляра&lt;ref name=&quot;thunt1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;/ref&gt;. Пасля смерці абодвух сваіх бацькоў Хант выявіў, што яго бацька працаваў у Доме Буша, затым — у штаб-кватэры [[BBC World Service|Сусветнай службы Радыё Бі- бі-сі]], хутчэй за ўсё, у выведцы, хоць невядома, чым ён на самай справе займаўся&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. У 1945 годзе Рычард стаў захавальнікам заходніх рукапісаў у [[Бадліянская бібліятэка|Бадліянскай бібліятэцы]], і сям’я пераехала ў [[Оксфард]]. Ва ўзросце васьмі гадоў Хант быў прыняты ў школу Dragon School, дзе ў яго ўпершыню з’явілася цікавасць да біялогіі дзякуючы свайму настаўніку нямецкай мовы [[Герд Зомергоф|Герду Зомергофу]]&lt;ref name=&quot;thunt2&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|access-date=13 November 2008|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;/ref&gt;. У чатырнаццаць год перайшоў у школу Каледжа Магдалены ў Оксфардзе, дзе навуковыя прэміі цяпер носяць яго імя, яшчэ больш зацікавіўшыся навукай і вывучэннем хіміі і заалогіі&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Pursuing the impossible: an interview with Tim Hunt}}{{Open access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hkF6HEB2qgY Creative Breakthroughs | Tim Hunt | TEDxLancasterU]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/programmes/b0184rfy BBC Radio 4 interview with Jim Al-Khalili on ''The Life Scientific'']&lt;/ref&gt;.

У 1961 годзе прыняты ў Клэр Каледж у Кембрыджы для вывучэння прыродазнаўчых навук, які скончыў у 1964 годзе і адразу пачаў працаваць на кафедры біяхіміі ўніверсітэта пад кіраўніцтвам Ашэра Корнера&lt;ref name=&quot;thunt&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/hunt-autobio.html|title=Tim Hunt – Autobiography|work=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|year=2002}}&lt;/ref&gt;. Там ён працаваў з такімі навукоўцамі, як Луі Райхард і Тоні Хантэр&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. Выступ Вернана Інгрэма ў 1965 годзе зацікавіў яго сінтэзам [[гемаглабін]]у, і на грэчаскай канферэнцыі ў 1966 годзе на гэтую тэму ён пераканаў гематолага і генетыка Ірвінга Лондана дазволіць яму працаваць у сваёй лабараторыі ў Медыцынскім каледжы Альберта Эйнштэйна ў Нью-Ёрку з ліпеня па кастрычнік 1966 года&lt;ref name=&quot;thunt&quot; /&gt;. Яго кіраўніком у аспірантуры быў Ашэр Корнер, тады ён засяродзіўся на сінтэзе гемаглабіну ў інтактных рэтыкулацытах [[Трусы (жывёлы)|труса]] (няспелыя [[эрытрацыты]])&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Control of haemoglobin synthesis: Distribution of ribosomes on the messenger RNA for α and β chains|year=1968}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Control of haemoglobin synthesis: a difference in the size of the polysomes making alpha and beta chains|year=1968}}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера і даследаванні ==

=== Пачатак кар’еры ===
Пасля атрымання ступені доктара філасофіі вярнуўся ў Нью-Ёрк, каб працаваць у супрацоўніцтве з Нехамай Касовер, яе мужам Эдвардам Косовером і Элі Эрэнфельд. Знаходзячыся там, яны выявілі, што малюсенькія колькасці глутатыёна душаць [[Трансляцыя (біялогія)|сінтэз бялку]] ў рэтыкулацытах і што малюсенькія колькасці [[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]] цалкам забіваюць сінтэз. Пасля вяртання ў Кембрыдж ён зноў пачаў працаваць з Тоні Хантэрам і Рычардам Джэксанам, якія выявілі ланцужок РНК, якую выкарыстоўвае для запуску сінтэзу гемаглабіну. Праз 3-4 гады каманда выявіла па меншай меры два іншыя хімічныя рэчывы, якія дзейнічаюць у якасці інгібітараў&lt;ref name=&quot;thunt&quot;/&gt;.

Хант рэгулярна праводзіў лета, працуючы ў марской біялагічнай лабараторыі ў Вудс-Хол (штат Масачусэтс), якая карысталася папулярнасцю ў навукоўцаў сваімі прасунутымі летнімі курсамі, і, у прыватнасці, у тых, хто цікавіўся вывучэннем [[мітоз]]у. Гэта месца забяспечвала гатовы запас марскіх малюскаў і марскіх вожыкаў сярод рыфаў і рыбалоўных докаў, і менавіта гэтыя бесхрыбетныя былі асабліва карысныя для вывучэння сінтэзу бялкоў у эмбрыягенезе, паколькі эмбрыёны былі проста створаны з ужываннем фільтраваныя марской вады, а празрыстасць эмбрыянальных клетак добра падыходзіла для мікраскапічнага даследавання&lt;ref name=&quot;Jackson_TheHuntForCyclin&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Jackson|first1=Peter K.|title=The Hunt for Cyclin|url=https://archive.org/details/cell_2008-07-25_134_2/page/199|journal=Cell|date=July 2008|volume=134|issue=2|pages=199–202|doi=10.1016/j.cell.2008.07.011|pmid=18662532}}&lt;/ref&gt;.

=== Адкрыццё цыклінаў ===
Менавіта ў Вудс-Хоўл летам 1982 года, выкарыстоўваючы яйка [[Марскія вожыкі|марскога вожыка]] (''Arbacia punctulata'') у якасці свайго мадэльнага арганізма, ён адкрыў малекулу цыкліна&lt;ref name=&quot;thunt&quot;/&gt;. Хант быў захопленым веласіпедыстам і назваў бялок, грунтуючыся на сваіх назіраннях за цыклічнымі зменамі яго ўзроўняў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Understanding how cells divide – the story of a Nobel prize|url=http://scienceblog.cancerresearchuk.org/2014/10/06/from-yeast-to-sea-urchins-the-story-of-a-nobel-prize/|work=Cancer Research UK – Science blog|access-date=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200618171230/https://scienceblog.cancerresearchuk.org/2014/10/06/from-yeast-to-sea-urchins-the-story-of-a-nobel-prize/|archivedate=18 чэрвеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Цыкліны — гэта [[бялкі]], якія граюць ключавую ролю ў рэгуляцыі цыклу дзялення клетак&lt;ref name=&quot;illpres&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2001/illpres/index.html The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2001] Illustrated Lecture&lt;/ref&gt;. Хант выявіў, што цыкліны пачынаюць сінтэзавацца пасля апладнення яйцаклетак і павышаюцца ў узроўнях падчас Інтэрфаза, пакуль яны вельмі хутка не падаюць у сярэдзіне [[мітоз]]у ў кожным клеткавым дзяленні. Ён таксама выявіў, што цыкліны прысутнічаюць у клетках [[Пазваночныя|пазваночных]], дзе яны таксама рэгулююць клеткавы цыкл. Ён і іншыя пасля паказалі, што цыкліны звязваюць і актывуюць сямейства пратэінкіназ, цяпер званых цыклінзалежнымі кіназамі, адна з якіх была ідэнтыфікаваная [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] як найважнейшы рэгулятар клеткавага цыклу. Цыклінавы механізм клеткавага дзялення з’яўляецца асноватворным для ўсіх жывых арганізмаў (за выключэннем бактэрый), і таму вывучэнне гэтага працэсу ў простых арганізмах дапамагае праліць святло на рост пухлін у людзей&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Cancer Research UK: Tim Hunt}}&lt;/ref&gt;.

=== Пазнешая кар’ера ===
У 1990 годзе ён пачаў працаваць у Імперскім фондзе даследаванняў рака, пазней вядомы як Cancer Research UK навукова-даследчага інстытута ў Лондане, у Злучаным Каралеўстве, дзе яго праца была сканцэнтравана на разуменне аб тым, што робіць клеткі станавіцца ракавымі, гэта значыць: некантралявана размнажаюцца, пры гэтым звычайныя тармазлівыя сігналы адключаны&lt;ref&gt;
{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/8215297/Sir-Tim-Hunt-I-am-interested-in-how-cells-know-what-they-are-and-how-they-should-behave.html|title=Sir Tim Hunt: I am interested in how cells know what they are and how they should behave (Interview)|work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;. Хант меў сваю ўласную лабараторыю ў лабараторыях Клэр Хол да канца 2010 года, і застаецца [[Прафесар-эмерыт|заслужаным]] кіраўніком групы ў Інстытуце Фрэнсіса Крыка&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/|title=Cancer Research UK: Tim Hunt|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013023919/http://science.cancerresearchuk.org/research/loc/london/lifch/huntt/|archivedate=13 кастрычніка 2008|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.crick.ac.uk/about-us/who-we-are/how-we-got-here/notable-alumni/tim-hunt|title=Tim Hunt biography on the web pages of the Francis Crick Institute|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190415082336/https://www.crick.ac.uk/about-us/who-we-are/how-we-got-here/notable-alumni/tim-hunt|archivedate=15 красавіка 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ён з’яўляецца членам Кансультатыўнага савета Campaign for Science and Engineering&lt;ref name=&quot;CaSE Advisory Council&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sciencecampaign.org.uk/about/who/advisory.htm|title=Advisory Council of the Campaign for Science and Engineering|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100828110110/http://www.sciencecampaign.org.uk/about/who/advisory.htm|archivedate=28 жніўня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ён уваходзіў у адборачную камісію на атрыманне прэміі Шаа ў галіне навукі аб жыцці і медыцыне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=1&amp;twoid=3&amp;threeid=98|title=Shaw Prize Website: Selection Committee|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226084828/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=1&amp;twoid=3&amp;threeid=98|archivedate=26 снежня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе Хант далучыўся да навукова-кансультатыўнага савета аўстрыйскага аналітычнага цэнтра Academia Superior, Інстытута даследаванняў будучыні&lt;ref&gt;[https://www.academia-superior.at/the-people-behind-academia-superior?lang=en#academic_advisory_board ''Academia Superior — Academic Advisory Board'']. Retrieved 30 March 2019.&lt;/ref&gt;.

Хант з’яўляецца вельмі шанаваным калегам і настаўнікам у даследчай супольнасці&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/opinion/letters/article4477112.ece|title=Tim Hunt plaudits (Letter to the editor)|work=The Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/article4477447.ece|title=Women scientists defend 'sexist' Nobel winner|work=The Times}}&lt;/ref&gt;. Падчас сваёй кар’еры ён кіраваў многімі аспірантамі, уключаючы Х’ю Пелхэма і Джонатана Пайнса.

=== Навуковая прапаганда ===
У дадатак да свайго навуковага ўкладу, Хант на працягу ўсяго жыцця з’яўляецца прыхільнікам навуковых даследаванняў. Пасля атрымання Нобелеўскай прэміі ў 2001 годзе ён праводзіў вялікую частку свайго часу, падарожнічаючы па свеце, размаўляючы як з папулярнай, так і са спецыялізаванай аўдыторыяй. У гэтых размовах ён прапанаваў свой характэрны пункт гледжання на даследаванні, якія падкрэсліваюць важнасць весяліцца і быць удачлівым&lt;ref&gt;{{YouTube|w-GshyJXf4o|&quot;I admire people who do fun things&quot;}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама лічыць, што навука прыносіць карысць, калі моладзі даецца ўлада.

==== Спрэчкі ====
У чэрвені 2015 года Хант стаў аб’ектам кампаніі анлайн-ганьбы пасля таго, як выказванні, якія ён зрабіў на канферэнцыі навуковай журналістыкі, былі вытлумачаны як сексісцкія&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Tim Hunt's Sexist Comments Were No &quot;Joke&quot;|url=https://blogs.scientificamerican.com/voices/why-tim-hunt-s-sexist-comments-were-no-joke/|website=Scientific American Blog Network|language=en}}&lt;/ref&gt;. Ціск супярэчнасцяў прымусіў яго сысці з некалькіх ключавых даследчых і палітычных пастоў, уключаючы Еўрапейскі даследчы савет, і часова сысці з публічнага жыцця і прафесійнай дзейнасці&lt;ref name=&quot;McKie2015-12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2015/dec/19/tim-hunt-mary-collins-weve-not-been-chased-out-of-the-country|title=Tim Hunt and Mary Collins: 'We're not being chased out of the country. Our new life's an adventure'|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Varmus H E, Schmidt B P. 2016 Jun 27. [https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/videos/34740/panel-discussion-communication-overkill/meeting-2015 Video — Panel Discussion (2015) — Communication Overkill?] (Panelists Schmidt, Varmus, Ladd, McNutt, Rehman; Moderator: Adam Smith). Discussion at 1:15:45. Accessed 2019 Mar 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Tim Hunt's Sexist Comments Were No &quot;Joke&quot;|url=https://blogs.scientificamerican.com/voices/why-tim-hunt-s-sexist-comments-were-no-joke/|website=Scientific American Blog Network|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/opinion/letters/article4477112.ece|title=Tim Hunt plaudits (Letter to the editor)|website=The Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/science/article4477447.ece|title=Women scientists defend 'sexist' Nobel winner|website=The Times}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе Хант зноў чытаў лекцыі. У чэрвені ён адправіўся ў Германію з ініцыятывай натхнення на прысуджэнне Нобелеўскай прэміі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nobelprizeii.org/nobel-laureate/tim-hunt/|title=Tim Hunt – Nobel Prize Inspiration Initiative}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=Where do Ideas come from? Nobel Laureate Tim Hunt}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку ён выступіў на другім сімпозіуме малекулярных меж у Такійскім тэхналагічным інстытуце&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.molecularfrontiers.org/symposia/tokyo-2017|title=Tokyo 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=Tim Hunt: My Life as a Scientist}}&lt;/ref&gt;. У снежні ён правёў інаўгурацыйную лекцыю да Года даследаванняў на заалагічнай станцыі Антона Дорна ў Неапалі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.szn.it/index.php/it/news/news/2389-stazione-zoologica-anton-dohrn-13-dicembre-l%E2%80%99inaugurazione-dell%E2%80%99anno-della-ricerca-con-il-premio-nobel-tim-hunt|title=Stazione Zoologica Anton Dohrn: 13 Dicembre l'inaugurazione dell'Anno della Ricerca con il Premio Nobel Tim Hunt|access-date=9 снежня 2021|archive-date=2 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202165128/https://szn.it/index.php/it/news/news/2389-stazione-zoologica-anton-dohrn-13-dicembre-l%E2%80%99inaugurazione-dell%E2%80%99anno-della-ricerca-con-il-premio-nobel-tim-hunt|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|title=SNZ: Tim Hunt &quot;Plenary Lecture&quot;}}&lt;/ref&gt;. У 2018 годзе вярнуўся ў Ліндау&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mediatheque.lindau-nobel.org/meetings/laureate-hunt|title=Lindau Nobel Laureates Meetings}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2019 года ён удзельнічаў у чацвёртым Дыялогу Нобелеўскай прэміі ў Токіа на тэму старэння&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/nobel-laureates-urge-governments-to-promote-active-ageing-and-embrace-100-year-life|title=Nobel laureates urge governments to promote active ageing and embrace 100-Year Life idea}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
У 1978 годзе абраны членам Еўрапейскай арганізацыі малекулярнай біялогіі, у якой у 1990—1993 гадах быў членам Камітэта па стыпендыях, у 2004—2009 гадах — членам Савета, у 2008—2009 гадах — членам Камітэта па пасяджэннях. У 1991 годзе абраны членам Каралеўскага таварыства&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117012232/https://royalsociety.org/people/tim-hunt-11666/|archive-date=2015-11-17|url=https://royalsociety.org/people/tim-hunt-11666/|publisher=[[Royal Society]]|location=London|title=Sir Tim Hunt FMedSci FRS|author=Anon|year=1991}} One or more of the preceding sentences incorporates text from the royalsociety.org website where: {{Цытата|“All text published under the heading 'Biography' on Fellow profile pages is available under [[Creative Commons license|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].” --{{cite web |url=https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |title=Royal Society Terms, conditions and policies |access-date=2016-03-09 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925220834/https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/ |archive-date=25 September 2015 |df=dmy-all }}}}&lt;/ref&gt;.

У 1998 годзе абраны членам Акадэміі медыцынскіх навук Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.acmedsci.ac.uk/fellows/fellows-directory/ordinary-fellows/sir-tim-hunt/|title=Fellow list entry for Tim Hunt on the Academy web pages|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204121946/https://acmedsci.ac.uk/fellows/fellows-directory/ordinary-fellows/sir-tim-hunt|archivedate=4 снежня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і замежным супрацоўнікам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;nas-hunt&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/3008941.html|title=Tim Hunt entry in the online member directory of the US National Academy of Science}}&lt;/ref&gt;.

У 2001 годзе разам з [[Леланд Хартвел|Ліландам Хартвелам]] і [[Пол Нерс|Полам Нерсам]] узнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне]] за адкрыцці ў галіне рэгулявання клеткавага цыклу з дапамогай цыкліну і цыклін-залежных кіназ.

У 2003 годзе стаў ганаровым членам Каралеўскага таварыства Эдынбурга&lt;ref name=&quot;HonFRSE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/lists/fellows.pdf|title=PDF List of Fellows on the webpages of the RSE|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160330014912/https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/lists/fellows.pdf|archivedate=30 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2006 годзе ён быў узнагароджаны Каралеўскім медалём [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]], дзве з якіх уручаюцца штогод за «найважнейшы ўклад у развіццё натуральных ведаў», у яго выпадку за «адкрыццё ключавога аспекту кантролю клеткавага цыклу, бялку цыклін, які з’яўляецца кампанентам цыклін-залежных кіназ, дэманструючы сваю здольнасць разумець значнасць выніку па-за межамі яго непасрэднай сферы інтарэсаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4918|title=Royal Medal recent winners|accessdate=9 снежня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609113145/http://royalsociety.org/news.asp?year=&amp;id=4918|archivedate=9 чэрвеня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Прысвечаны ў рыцары ў гонар свайго дня нараджэння ў 2006 годзе за заслугі перад навукай&lt;ref&gt;Recorded in The Gazette (London Gazette), issue 58014, 16 June 2006, supplement 1. &lt;/ref&gt;.

== Асабістае жыццё ==
Жанаты з імунолагу Мэры Колінз, якая з’яўляецца прарэктарам Акінаўскага інстытута навукі і тэхналогій у Японіі. Мае дзвюх дачок.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 2001-2025}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хант Тымаці}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]]
[[Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Каралеўскім медалём]]
[[Катэгорыя:Біяхімікі Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>aim5nnirnnq0htu052smdumc7aenr2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская народная песня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>695561</id>
    <revision>
      <id>5156848</id>
      <parentid>4853685</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14485" sha1="3rh5pyjs3klajro4r59rhg4u1qaez83" xml:space="preserve">[[Файл:Lachowiccy muzycy.jpg|250px|міні|Беларускія музыкі ў Ляхавічах. 1913]]
{{Фарматаванне|выправіць вонкавыя спасылкі ў тэксце}}
'''Беларуская народная песня''' — [[Беларускі фальклор|фальклорны]] паэтычны твор, які пяецца на агульнавядомы матыў і перадаецца ў вуснай форме наступным пакаленням.

Як правіла, народная песня не мае аднаго аўтара, хаця вядомыя прыклады, калі аўтарскія песні або аўтарскія апрацоўкі спеваў атрымоўвалі шырокую вядомасць і станавіліся народнымі (напрыклад, песні «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]»[http://inbelhist.org/uladzimir-tera%D1%9Eski-kali-pesnya-zhyve-belarusa-budze-zhyc-belaruski-narod/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211210074841/http://inbelhist.org/uladzimir-tera%D1%9Eski-kali-pesnya-zhyve-belarusa-budze-zhyc-belaruski-narod/ |date=10 снежня 2021 }} або «[[Бывайце здаровы]]!»).

Беларускія народныя песні спяваюцца акапэла, часам пад акампанемент музычнага інструмента (найчасцей гармонік, баян). Выконваюцца жаночыя, мужчынскія і змешаныя спевы, у аднагалоссе, двухгалоссе і шматгалоссе, з прыёмамі падводу, ўтораў, і інш.

== Тыпалогія беларускай народнай песні ==
Беларускім народным песням уласцівы мясцовыя, дыялектныя адметнасці. Так, Беларускі дзяржаўны інстытут праблем культуры выдае анталогію «Культура Беларусі: Лепшыя старонкі», якая змяшчае наступныя тамы, прысвечаныя народным спевам (дакладна вядома пра выдадзеныя два першыя тамы):

* Народныя песні Беларускага [https://ethno.by/audyioteka/1103693898 Панямоння]
* Народныя песні Цэнтральнай Беларусі
* Песні Паазер’я
* Песні Падняпроўя
* Песні Палесся

=== Жанры беларускай народнай песні: ===
Каляндарна-абрадавыя народныя песні:

* [[Вяснянкі]]
* [[Валачобны абрад|Валачобныя]]
* [[Юраўскі карагод|Юраўскія]]
* Русальныя
* [[Купальскія песні|Купальскія]]
* Пятроўскія
* Жніўныя
* Ярынныя
* Ільняныя
* Пастухоўскія
* Піліпаўскія
* Калядныя, шчадроўкі
* Масленічныя

* [[Карагод]]ныя
* [[Талочныя песні|Талочныя]] (талаковыя, талачанскія)&lt;ref name=&quot;Б15&quot;&gt;{{крыніцы/БелЭн|15|||405}}&lt;/ref&gt;

Сямейна-абрадавыя народныя песні:

* [https://ethno.by/audyioteka/651489773 Вясельныя]
* Хрэсьбінныя
* Пахавальныя
* [[Галашэнні]]
* Калыханкі
* Сіроцкія

Пазаабрадавыя народныя песні:

* Любоўныя
* [[Бяседныя песні|Бяседныя]]
* Жартоўныя
* [[Гістарычныя песні|Гістарычныя]]
* Салдацкія, рэкруцкія, казацкія, партызанскія
* Жорсткі раманс

== Асаблівасці беларускай народнай песні ==
[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] ў сваім выданні «Беларусы» адзначыў цікавыя факты пра беларускія народныя спевы:

«…гэтыя песні, паводле ўяўлення простага народа, з’яўляюцца '''неабходнымі спадарожнікамі''' розных з’яваў у жыцці чалавека, сямейных і грамадскіх. Да іх адносяцца нават з некаторым трымценнем. Розныя збіральнікі народных твораў вымушаны сутыкацца з тым фактам, што многія пявунні адмаўляліся спяваць тыя ці іншыя песні ня ў час, бо бачылі ў гэтым ледзь ня грэх.» (ст. 203)

Яўхім Карскі адзначыў '''пераплеценасць паганскіх і хрысціянскіх светаўяўленняў'''. «Галоўным наступствам хрысціянскага ўплыву было прымеркаванне паганскіх святкаванняў да адметных хрысціянскіх святаў: каляды — да Раства Хрыстова, купалле — да дня Іаана Хрысціцеля (24 чэрвеня), вясенніх святкаванняў — да [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікадня]], Троіцы…»

Далей, адзначае даследчык, варта памятаць, што святкаванне новага году пераносілася тройчы (сакавік, верасень, студзень), і таму некаторыя песні з пажаданнямі новага году, перанесеныя з аднаго часу на іншы, маглі не адпавядаць па абстаноўцы папярэдняму. Гэта адбілася і на традыцыі рэлігійных абрадаў і пастоў. «Так, велікарускім „святкам“ на [[Раство]] ў Маларосіі і Беларусіі адпавядаюць „зялёныя святкі“ на Троіцу» (г.зн. русальныя святкаванні на [[Сёмуха|Сёмуху]]) (ст. 205).

== Вядомыя збіральнікі народных песень ==
Першыя [https://www.belau.info/belarus/r/belorusskie_pesni/ запісы] народных песень з’явіліся ў ХІХ стагоддзі ў эпоху рамантызма, калі фальклор стаў прадметам цікавасці этнографаў, паэтаў і мастакоў. Да народнай песеннай творчасці звярталіся бадай што ўсе беларускія пісьменнікі і паэты, а спіс беларускіх [[:Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі|фалькларыстаў]] (далёка не поўны) налічвае дзясяткі асоб. Да прыкладу:

* [[Антон Антонавіч Грыневіч]]
* [[Рыгор Раманавіч Шырма]]
* [[Генадзь Іванавіч Цітовіч]]
* [[Алесь Уладзіміравіч Рашчынскі]]
* [[Сяргей Георгіевіч Выскварка]]

У савецкі перыяд адбывалася інстытуцыялізацыя і стварэнне анталогій народных песень.

[[Генадзь Іванавіч Цітовіч]] сабраў больш за 3 тыс. народных песень, пераважная большасць з якіх былі беларускія. Аўтар прац «Беларускія народныя песні» (двухгалосыя, 1948), «Песні, беларускага народа» (1959), «Анталогія беларускай народнай песні» (1968, 2-е выд. 1975), «Аб беларускім песенным фальклоры: Выбраныя нарысы» (1976). Ён жа заснаваў Беларускі народны хор, пазней вядомы як [[Нацыянальны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]], якім кіраваў да 1974 года.

== Сцэнічнае выкананне фальклорных спеваў ==
У савецкі перыяд беларуская народная музыка атрымала шырокую сцэнічную апрацоўку, распаўсюджвалася ў музычных калектывах. Самымі яркімі сцэнічнымі выканаўцамі народных песень сталі «[[Песняры]]» (узніклі ў 1969 годзе). Пры Беларускай Дзяржаўнай [[Беларуская дзяржаўная філармонія|філармоніі]] ў 1974 годзе быў заснаваны беларускі дзяржаўны акадэмічны заслужаны харэаграфічны ансамбль «[[Харошкі]]».

Напрыканцы 1980-ых гг. узнік гурт «[[Ліцьвіны]]» са спявачкай, этнографкай [[:ru:Матылицкая, Наталья Викторовна|Наталляй Матыліцкай]].

У 1996 годзе ўзнік нью-фолк гурт [[KRIWI]] са спявачкай [[Вераніка Круглова|Веранікай Кругловай]].

У гэтым жа годзе ўзнік этна-трыа гурт «[[Троіца (гурт)|Троіца]]» са збіральнікам фальклору [[Троіца (гурт)|Іванам Кірчуком]].

Сярод пазнейшых выканаўцаў, якія звяртаюцца да традыцыі народных спеваў&quot;, ёсць шматлікія спевакі і гурты ў накірунках року, метала, тэхна.

У 2015 — 2020-ых гадах ладзілася ініцыятыва правядзення [[Спеўны Сход|Спеўных сходаў]], дзе выпадковыя людзі збіраліся, развучвалі народныя песні і спявалі.

У верасні 2019 года ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|гістарычнага музея]] ў Мінску адбыўся фольк-фестываль традыцыйнай музыкі «Раёк»[https://novychas.online/kultura/vosenskaja-folk-nedastatkovasc-likvidavanaja-u-m], дзе можна было [https://vk.com/rajokfest паслухаць] аўтэнтычныя спеўныя калектывы. Да такіх адносяцца гурт мужчынскіх спеваў «Рада»[http://folk.by/pra-gurt.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210919072334/http://www.folk.by/pra-gurt.html |date=19 верасня 2021 }}, полацкі гурт «Варган»[https://www.youtube.com/channel/UCRhDGjMwZkh7rBHNvjCu3Wg], гурт «Мярэжа»[https://old.tuzinfm.by/performer/251/1.html]{{Недаступная спасылка}}, палескія спевакі «Хатовічы», «Церабяначка», «Вытокі»[https://imenamag.by/posts/eto-kosmos], і іншыя.

== Дыскі беларускіх народных песень ==
Песні матчыны з Вушаччыны, 2017 г. Народныя песні з малой радзімы [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]].&lt;ref&gt;https://soundcloud.com/artsiadziba/sets/piesni-matcyny-z-vusaccyny&lt;/ref&gt;

Мужчынская традыцыя спеву, 2018 г.&lt;ref&gt;https://tradycyja.bandcamp.com/album/male-singing-tradition&lt;/ref&gt;

Жорсткі раманс. Вясковая лірыка, 2015 г.&lt;ref&gt;https://sber-zvuk.com/track/35342337&lt;/ref&gt;

== Кінастужкі пра беларускія народныя песні ==
Песні старой Еўропы, прадусар і рэжысёр Вольга Дземка, 2016 г.&lt;ref&gt;http://355098210704366825.weebly.com/&lt;/ref&gt;

== Бібліяграфія ==

# Беларускія народныя песні з абрадамі, звычаямі і павер’ямі / П. В. Шэйн. Санкт-Петербург: Тыпаграфія Майкова, 1874 г., 565с.
# Безсонов П. Белорусские песни. Москва, 1871 г.
# Яўхім Карскі «Беларусы». Мінск, «Беларускі кнігазбор», 2001 г., 637 ст., паводле выдання 1916 г.
# Романов Е. Р. Белорусский сборник. Вып. І — ІІ. Киев, 1886 VIII—IX. Вильна, 1912.
# Беларускія народныя песні. У 4 т. Т. 1. Любоўныя. Баладныя і бытавыя. Жартоўныя. Запіс Р. Шырмы; рэдкал.: П. Глебка, Я. Казека, Г. Цітовіч. Мінск: Дзяр. выд-ва БССР, 1959. 424 с.
# «Беларускія народныя песні» (для хору) Том: Т. 1. Мінск, Выдавец: Беларусь, 112с., 1971 г., Рэдактар: Шырма Рыгор
# Анталогія беларускай народнай песні. — Мн., 1968; Цітовіч Генадзь
# Аб беларускім песенным фальклоры. [Выбр. нарысы]. — Мн., 1976. Цітовіч Генадзь
# Серыя «Беларуская народная творчасць», Выдавецтва «Навука і тэхніка».?
# Крынічка. Беларускія народныя песні для дзяцей / укл. Л. В. Кузьмічова, В. Р. Вячорка. — Мінск: Беларусь, 1989. — 48 с.
# Мікола Равенскі. Беларускія народныя песні. Збор твораў. Мінск: Тэхналогія, 2008,190с.

{{зноскі}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларускія народныя песні| ]]</text>
      <sha1>3rh5pyjs3klajro4r59rhg4u1qaez83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бон (рэлігія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>704528</id>
    <revision>
      <id>5157029</id>
      <parentid>4794190</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T02:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14360" sha1="r18ivg3oyex1ommubj0hb14hna0s5jp" xml:space="preserve">[[Выява:Bon yungdrung.svg|міні|[[Свастыка]] — сімвал бон]]
{{Значэнні}}
'''Бон''', '''бон-по''' ([[тыбецкае пісьмо]]: བོན་) — [[Сінкрэтызм|сінкрэтычная]] рэлігія [[Тыбецкая мова|тыбецкіх]] народаў. Прыхільнікі бон тлумачаць яе [[этымалогія|этымалогію]] як сапраўдную рэчаіснасць.

Бон узнікла ў [[8 стагоддзе|VIII]] — [[11 стагоддзе|XI]] стст. у выніку спалучэння старажытных народных культаў з [[будызм|будысцкай]] практыкай дасягнення прасвятлення. Развіццё гэтай рэлігіі адбывалася праз пошук яе прыхільнікамі патаемных [[містыка|містычных]] ведаў, якія ў выніку інтэрпрэтаваліся імі як вяртанне да першаснага чыстага вучэння. У выніку яны стварылі асобную рэлігійную арганізацыю, [[філасофія|філасофію]] і штат святароў-[[манах]]аў. Бон утрымоўвае як арыгінальныя [[абрад]]ы, так і агульныя з будыстамі.

Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. у [[Тыбет|Тыбеце]] існавала каля 300 кляштароў бон. Яны былі зачынены падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|культурнай рэвалюцыі]], а вернікі сутыкнуліся з пераследам. Тым не меней, у нашы дні ў [[Індыя|Індыі]], [[Непал]]е, [[Кітай|Кітаі]] і [[Манголія|Манголіі]] дзейнічае каля 18 кляштароў бон.

У [[1978]] г. бон была прызнана асобнай рэлігіяй з боку [[Далай-лама XIV|Далай-ламы XIV]].

== Гісторыя ==
[[Выява:Tonpa Shenrab - Life Story 19th century, Collection of Rubin Museum of Art..jpg|міні|злева|Танпа Шэнраб Мівачэ]]
Бон мае шырокае вызначэнне. Так часцяком называюць ўсе перажыткі старажытных дабудысцкіх вераванняў. Яны ўключаюць [[анімізм|анімістычныя]], [[шаманізм|шаманісцкія]] і [[магія|магічныя]] практыкі, накіраваныя на абарону чалавека ад злых [[бог|багоў]] і духаў. Многія з іх аказалі непасрэдны ўплыў на [[тыбецкі будызм]], а таму не супрацьпастаўляюцца яму, прымаюцца як простыми вернікамі, так і адукаванымі [[Лама (будызм)|ламамі]].

Асобная [[рэлігія|рэлігійная]] традыцыя бон пачала фарміравацца пасля распаўсюджвання [[будызм]]у ў другой палове [[8 стагоддзе|VIII]] ст. Першапачаткова яе носьбітамі маглі быць [[жрэцтва|жрацы]], мужчыны і жанчыны, якія займаліся складанымі пахавальнымі [[рытуал]]амі, у тым ліку для сям'і [[манарх]]аў. Яны існавалі поруч з будысцкімі [[святар]]амі, хаця ўспрымаліся апошнімі ганебна.

У рэлігійнай [[літаратура|літаратуры]] распаўсюджана думка, што бон заснаваў [[міф]]ічны настаўнік Танпа Шэнраб Мівачэ, дзейнасць якога нагадвала жыццё [[Гаўтама Буда|Гаўтамы]]. Ён быў князем з цудоўнай краіны Олма Лунгрынг. У нашы дні яе месцазнаходжанне атаясняюць з раёнам каля гары [[Кайлас]]. Танпа Шэнраб стаў пустэльнікам, супрацьстаяў і перамог злых духаў. Першасна ён распаўсюджваў сваё вучэнне за межамі радзімы. У [[Тыбет]] яно прыйшло з краіны Таксік (магчыма, з [[Тахарыстан]]а). У канцы жыцця Танпа Шэнраб дасягнуў [[нірвана|нірваны]].

У [[10 стагоддзе|X]] — [[11 стагоддзе|XI]] стст. тыбецкі будызм перажываў эпоху ўзнаўлення, калі з суседняй [[Індастан|Індыі]] запазычваліся новыя рэлігійныя канцэпцыі. Адной з іх была гтэр-ма (གཏེར་མ) — пошук патаемных [[містыка|містычных]] ведаў. Будысты шукалі іх перш за ўсё ў ідэях, што прыходзілі звонку, а прыхільнікі бон — у мясцовых старажытных культах. Згодна пазней занатаваным паданням, яны адкрывалі раней схаваныя тэксты, нібы пакінутыя ў часы Танпа Шэнраба, перакладалі іх са старажытнай на [[Тыбецкая мова|тыбецкую мову]]. Такім чынам склаўся кірунак бон ''юндрунг''. Для яго характэрны наяўнасць рэлігійнай арганізацыі, штат святароў-[[манах]]аў ''трангсонг'', падобных на ламаў, апора на [[логіка|логіку]], рэлігійная [[філасофія]]. Некаторыя сучасныя даследчыкі адносяць яго да неартадаксальнай формы будызму. Іншыя звяртаюць увагу на тое, што запазычанні з будызму былі толькі формай прыстасавання рэлігійнай меншасці.

Адным з першых цэнтраў бон ''юндрунг'' стаў [[кляштар]] Зангры Бон-по, заснаваны ў [[1096]] г. у цэнтральным Тыбеце. У [[1405]] г. быў заснаваны кляштар Менры на поўдні, які с цягам часу ператварыўся ў галоўную духоўную установу бон. У [[14 стагоддзе|XIV]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. ва усходнім Тыбеце ўзнік напрамак ''сарма-бон''. Яго прыхільнікі таксама спасылаліся на знаходкі гтэр-ма і цалкам не абвяргалі ''юндрунг'', але ў рытуальнай практыцы болей набліжаліся да тыбецкага будызму.

Існаванне ў Тыбеце розных традыцый будызму і бон суправаджалася барацьбой за свецкую ўладу. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. пры падтрымцы [[Джунгарскае ханства|джунгараў]] фактычнымі кіраўнікамі Тыбета сталі [[далай-лама|далай-ламы]], што належалі да традыцыі [[Гелуг|гелуг-па]]. Далай-лама V прызнаў бон у якасці аднаго з дазволеных вучэнняў. Аднак у [[1717]] г. падчас акупацыі Тыбета джунгары пакаралі многіх прыхільнікаў бон смерцю. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[тэалогія|тэолаг]] Шардза Ташы Г'ялцэн з усходняга Тыбета імкнуўся аднавіць развіццё бон дзякуючы адкрытасці і спалучэнню вопыта ''юндрунг'' і ''сарма-бон''. Ён і яго вучні прымалі для навучання як прыхільнікаў бон, так і будызму. У немалой ступені гэта садзейнічала цярпімасці, якая ўсталявалася паміж прадстаўнікамі дзвюх [[Канфесія|канфесій]].

Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. у Тыбеце дзейнічала каля 300 кляштароў бон, пераважна на поўначы і на ўсходзе. Далучэнне Тыбета да [[Кітай|Кітая]] і [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|культурная рэвалюцыя]] прывялі да іх закрыцця. У [[1967]] г. тыбецкія ўцекачы аднавілі дзейнасць кляштара Менры ў [[Хімачал-Прадэш]]. У 1980-х гг. ён зноў адкрыўся ў [[Тыбецкі аўтаномны раён|Тыбецкім аўтаномным раёне]]. У нашы дні ў [[Індыя|Індыі]], [[Непал]]е, Кітаі і [[Манголія|Манголіі]] дзейнічае каля 18 кляштароў бон. У [[1978]] г. [[Далай-лама XIV]] прызнаў бон рэлігіяй з асабістай практыкай.

== Веравучэнне ==
Прыхільнікі бон лічаць яе ўніверсальнай [[рэлігія]]й у тым сэнсе, што яе дактрыны сапраўдныя для ўсяго чалавецтва. Згодна іх перакананням, існуе тры [[бог|бажаствы]], якія кіруюць [[сусвет]]ам, — Дагпа, Салба і Шэпа. Дагпа кантралюе мінулае, Салба — сучаснасць, Шэпа — будучыню. Веравучыцель Танпа Шэнраб Мівачэ разглядаецца як іх зямное ўвасабленне. Акрамя таго, яны вераць у шматлікіх іншых багоў і духаў. Многія складаныя [[рытуал]]ы накіраваны на іх шанаванне або абарону ад іх уздзеяння. Тым не меней, канчатковая мэта падобна на [[будызм|будысцкую]] — разарваць кола [[сансара|сансары]] і дасягнуць [[нірвана|нірваны]].

Прасвятленне чалавека магчыма дзякуючы 9 шляхам («калясніцам»):
* Шлях прадказання праз [[магія|магію]], [[астралогія|астралогію]], [[медыцына|медыцыну]]
* Шлях навакольнага свету праз узаемаадносіны з багамі
* Шлях чарадзейства праз [[экзарцызм]] і барацьбу са злымі духамі
* Шлях праведнага ладу праз паўсядзённыя рытуалы, абрады жыцця і смерці
* Цывільны шлях праз дзесяць прынцыпаў карыснай дзейнасці
* Шлях пустэльніка праз аскетызм і медытацыю
* Шлях першаснага [[гук]]а праз чытанне [[мантра]]ў
* Шлях ''гшэн'' праз [[ёга|ёгу]]
* Шлях вялікай дасканаласці праз навучанне і мысленне

Бон утрымоўвае як арыгінальныя абрады, накшталт [[танец|танцаў]] з [[маска]]мі, так і агульныя з будыстамі. Аднак у кляштарах прыхільнікаў бон малельныя барабаны круцяцца супраць гадзіннікавай стрэлкі, замест звыклых для [[Лама (будызм)|лам]] [[звон|званочкаў]] выкарыстоўваюць [[Талерка (музычны інструмент)|талеркі]].

== Спасылкі ==
* [https://ybmcs.org Yungdrung Bon Monastic Centre Society]
* [http://www.yungdrungbon.com The Tibetan Yungdrung Bon Study Centre, UK]
* [https://tibetpedia.com/lifestyle/bon-ancient-tibetan-religion/ Bön (Tibet’s Ancient Religion)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220415203105/http://tibetpedia.com/lifestyle/bon-ancient-tibetan-religion/ |date=15 красавіка 2022 }}
* [https://www.khanacademy.org/humanities/art-asia/himalayas/tibet/a/bn-tibets-indigenous-belief-system Bön, Tibet’s indigenous belief system]
* [https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tibet/understand/bon.html Understanding Tibetan Buddhism - Bon]
* [https://journals.openedition.org/extremeorient/288 Charles Ramble, The Assimilation of Astrology in the Tibetan Bon Religion]
* [https://www.soas.ac.uk/china-institute/events/archive/bon-shangshung-and-early-tibet/file66990.pdf Bon, Shangshung, and Early Tibet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327165320/https://www.soas.ac.uk/china-institute/events/archive/bon-shangshung-and-early-tibet/file66990.pdf |date=27 сакавіка 2022 }}
* [http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/jiabr/pdf/JIABR_01_12.pdf Sam van Schaik, The naming of Tibetan religion: Bon and Chos in the Tibetan imperial period] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211204074502/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/jiabr/pdf/JIABR_01_12.pdf |date=4 снежня 2021 }}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Нацыянальныя і этнічныя рэлігіі]]
[[Катэгорыя:Тыбецкі будызм]]
[[Катэгорыя:Рэлігія ў Тыбеце]]
[[Катэгорыя:Рэлігія ў Індыі]]
[[Катэгорыя:Рэлігія ў Непале]]</text>
      <sha1>r18ivg3oyex1ommubj0hb14hna0s5jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь і карабахскі канфлікт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>705787</id>
    <revision>
      <id>5156969</id>
      <parentid>5148094</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32592" sha1="nxbh3psnlixbuqwvbv5s8io16nwji8r" xml:space="preserve">{{Main|Карабахскі канфлікт}}
[[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь&lt;br&gt;{{color box|#FF0000}} Арменія&lt;br&gt;{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
[[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступала выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі.

== Палітыка-дыпламатычны бок ==
=== Афіцыйная пазіцыя ўрада ===
{{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}}
У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычылася і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння&lt;ref name=&quot;шибковская&quot;/&gt;.

З 1992-га Рэспубліка Беларусь была членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха&lt;ref name=&quot;Филиппов&quot;/&gt;.

У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]&lt;ref name=&quot;Филиппов&quot;&gt;''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў&lt;ref&gt;''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}}

У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]&lt;ref name=&quot;Филиппов&quot;/&gt;.

Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]&lt;/ref&gt;, і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]&lt;ref&gt;[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]&lt;/ref&gt;. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам&lt;ref&gt;[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]&lt;/ref&gt;.

=== Адносіны з удзельнікамі канфлікту ===
{{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}}
Дзяржава падтрымлівала цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў&lt;ref name=&quot;Филиппов&quot;/&gt;.

===== Крызіс у адносінах з Ерэванам =====
16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ
СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}}
&lt;/ref&gt;:
{{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}}
Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}}
&lt;/ref&gt;. 

13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’яўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго пасла Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240614021609/https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|archivedate=14 чэрвеня 2024|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Значэнне падзей для Беларусі ===
Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца&lt;ref&gt;''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.&lt;/ref&gt;.

Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне&lt;ref name=&quot;шибковская&quot;&gt;''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.&lt;/ref&gt;.

Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй&lt;ref name=&quot;Филиппов&quot;/&gt;.

== Ваенны бок ==
=== Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану ===
{{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}}
З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]].

У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні&lt;ref name=&quot;Лебедок&quot;&gt;''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.&lt;/ref&gt;:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}}

Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»&lt;ref&gt;{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020&lt;/ref&gt;.

Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Перспектыва ўдзелу УС РБ ===
У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў.

Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мела, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы&lt;ref name=&quot;Лебедок&quot;/&gt;.

Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС&lt;ref name=&quot;Филиппов&quot;/&gt;.

У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам&lt;ref name=&quot;Лебедок&quot;/&gt;.

Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]&lt;ref name=&quot;Лебедок&quot;/&gt;.

== Гуманітарны бок ==
У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык:
{{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.&lt;..&gt; Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}}
У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]&lt;ref&gt;[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508052931/https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva |date=8 мая 2021 }} // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}
== Літаратура ==
* ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.
* ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.
* ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.

[[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]]
[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]</text>
      <sha1>nxbh3psnlixbuqwvbv5s8io16nwji8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халк (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>706180</id>
    <revision>
      <id>5156861</id>
      <parentid>4464344</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>+ 9 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5156861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2388" sha1="nesczoihzvssfbp0yymq83053m5c7p8" xml:space="preserve">{{Фільм
 |Беларуская назва   = Халк 
 |Арыгінальная назва = Hulk
 |Выява              = 
 |Бюджэт             = 137 млн [[Долар ЗША|дол.]]
 |Зборы              = 245 360 480 [[Долар ЗША|дол.]]
 |Год                = [[2003 год у гісторыі кіно|2003]]
 |imdb_id            = 0286716
}}
'''«Халк»''' ({{lang-en|Hulk}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Фільмы пра супергерояў|супергеройскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]] [[2003]] года пра прыгоды персанажа [[Marvel Comics|коміксаў Marvel]] [[Халк]]а. Рэжысёрам фільма выступіў [[Энг Лі]].

== Сюжэт == 
Доктар Брус Бэнэр (навуковец, які працуе над вынаходствам новай бомбы) пад уздзеяннем гама-прамянёў ператварыўся ў Халка — істоту неймавернай фізічнай сілы, якая ў лютасьці становіцца велізарным зялёным монстрам. Яго пераследуюць вайскоўцы пад кіраўніцтвам генерала Роса, таму яму даводзіцца бегчы праз усю краіну. Урэшце ў яго ўзнікае любоўная гісторыя з генеральскай дачкой Бэці.

{{зноскі}}
== Спасылкі ==
* {{Imdb title|0286716}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Marvel Comics}}
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2003 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Дэні Эльфман]]
[[Катэгорыя:Фільмы Universal Pictures]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра супергерояў]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі коміксаў Marvel]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Юце]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Сан-Францыска]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Кітаі]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Каліфорніі]]
[[Катэгорыя:Халк]]
[[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы ЗША]]</text>
      <sha1>nesczoihzvssfbp0yymq83053m5c7p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вядомыя асобы Слоніма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>706288</id>
    <revision>
      <id>5157229</id>
      <parentid>5100476</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kelainoss</username>
        <id>13901</id>
      </contributor>
      <comment>/* М */</comment>
      <origin>5157229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5280" sha1="sr7f5h2im3h52uqabem90vmsiwngi4j" xml:space="preserve">{{пералік}}

[[Выява:Coat of Arms of Slonim.svg|thumb|200px|[[Герб Слоніма]]]]
Вядомыя ўраджэнцы [[Слонім]]а:
{{АБВ}}

__NOTOC__
[[Выява:Яўген Барышнікаў. Jaŭhien Baryšnikaŭ.jpg|thumb|175px|[[Яўген Барышнікаў]]]]
[[Выява:Vincent Hierbierski. Вінцэнт Герберскі.jpg|thumb|175px|[[Вінцэнт Герберскі]]]]

== А ==
* [[Навум Пінхасавіч Альперт]] (нар. 1913) — савецкі мастак, графік, жывапісец.

== Б ==
* [[Лаві Бакстанскі]] (1904—1971)&lt;ref&gt;https://www.jta.org/archive/lavy-bakstansky-prominent-leader-in-british-jewish-community-dies-at-66&lt;/ref&gt;
* [[Яўген Барышнікаў]] (нар. 1983) — беларускі фалькларыст, кампазітар, бард, дудар і паэт.
* [[Антон Валер’евіч Бубноў]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Хана Бушаль-Солава]] (1892-1966) - паэтка
*[[Шая Бяршадскі]] (Дамашавіцкі, 1871-1908) - пісьменнік
==В==
*[[Ісак Вернікоўскі]]

== Г ==
* [[Вінцэнт Герберскі]] (1784—1826) — медык. Кандыдат філасофіі (1808), магістр (1811) і доктар медыцыны (1812); член шматлікіх навуковых таварыстваў.
* [[Мардэхай Гінзбург]]
* [[Аляксандр Міхайлавіч Гурэвіч]] (1909—1966) — савецкі кампазітар&lt;ref&gt;https://biographiya.com/gurevich-aleksandr-mixajlovich/&lt;/ref&gt;.
* [[Самуэль Гіршгорн]] - пісьменнік, перакладчык, палітык

== Д ==
* [[Сяргей Міхайлавіч Дарожны]] (1909—1943) — беларускі паэт, перакладчык, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Уладзімір Васільевіч Дарохін]]
* [[Лукаш Мікалаевіч Дзекуць-Малей]]
* [[Хацкель Майсеевіч Дунец]]

== Е ==
* {{нп5|Ехіель Ехіэлі||he|יחיאל יחיאלי}}

== Ё ==
* [[Сяргей Іванавіч Ёрш]]

== Ж ==
* [[Павел Ільіч Жданаў]]

== З ==
* [[Мойша Заблоцкі]]
* [[Ніна Іванаўна Здановіч]]

== К ==
* {{нп5|Аўраам Саламон Камянецкі||he|אברהם שלום קמנצקי}}
* {{нп5|Макс Кан||en|Max Kahn|}}
* [[Міхал Канарскі]] - пісьменнік, педагог, філантроп
* [[Стэфан Кандзежаўскі]]
* {{нп5|Пінхас Кантаровіч||he|פנחס קנטורוביץ}}
* {{нп5|Луіс Каплан||en|Louis L. Kaplan|}}
* {{нп5|Ной Каплінскі||he|נח קפלינסקי}}
* [[Ніна Емяльянаўна Карач]]
* [[Юлія Уладзіміраўна Кароль]]
* [[Уладзімір Аляксеевіч Кобец]]
* [[Юліян Корсак]]
* [[Уладзімір Францавіч Ксяневіч]]
* {{нп5|Мазес Куніц||en|Moses Kunitz|}}
* [[Іван Іванавіч Курман]]
* [[Алена Курыла]] (1890—1946) — украінская мовазнаўца, дыялектолаг, аўтарка папулярных падручнікаў украінскай мовы, стваральніца ўкраінскай навуковай тэрміналогіі.

== Л ==
* [[Гальяш Леўчык]]
* {{нп5|Якаў Лідскі||he|יעקב לידסקי}}
* [[Алег Антонавіч Лойка]]
* [[Павел Алегавіч Лойка]]
*[[Хайкель Лунскі]]

== М ==
* [[Майкл Маркс]]
* {{нп5|Ісраэль Мером||he|ישראל מרום (מרמינסקי)}}
* {{нп5|Мішэль Мунвэз||fr|Michel Munvez}}
* {{нп5|Гітэль Мышкоўская||he|גיטל מישקובסקי}}
* [[Павел Алегавіч Мялешка]]
* [[Мордка Мышкін]]

== Н ==
* [[Юрый Генадзьевіч Назаранка]]
* [[Аляксей Мікалаевіч Нічыпар]]

== П ==
* [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан]]
* [[Віталь Аляксандравіч Прыма]]
* [[Зыгмунт Пуслоўскі]]
* [[Канстанцін Аляксеевіч Пушкарэвіч]]

== Р ==
* {{нп5|Ахарон Рабіновіч||he|אהרן רבינוביץ (משורר)}}
* [[Віталь Віталевіч Руцкі]]

== С ==
* [[Эдуард Аляксандравіч Сенькевіч]]
* {{нп5|Мішэль Сіма||fr|Michel Sima|}}
*[[Біньёмін Скудзіцкі]]
* [[Іосіф Іосіфавіч Стаброўскі]]

== Ш ==
* [[Уладзімір Шундрык]]
* [[Абрам Рыгоравіч Шыцгал]] (1903—1983) — гісторык кнігі, доктар філалагічных навук.

== Ю ==
* [[Дзмітрый Аляксандравіч Юзвовіч]]

==Э==
*Луіс Эфрон (1894-1965) - пісьменнік

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Постаці Слоніма| ]]</text>
      <sha1>sr7f5h2im3h52uqabem90vmsiwngi4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыбарскі ўніверсітэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>707175</id>
    <revision>
      <id>5156965</id>
      <parentid>4138150</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:University_of_Maribor.png|University_of_Maribor.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:TheImaCow|TheImaCow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:University of Maribor.png|]].</comment>
      <origin>5156965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3786" sha1="dezzs3zl0hflasoct7f5xbzxb5gxorj" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва             = Марыбарскі ўніверсітэт
 |скарачэнне           = 
 |эмблема              =
 |выява          = UniverzaMaribor.jpg
 |арыгінал             = {{lang-sl|Univerza v Mariboru}}
 |міжназва        =  
 |ранейшае              = 
 |дэвіз                = 
 |заснаваны              = 1975
 |зачынены               =
 |рэарганізаваны        = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = 
 |найменне пасады =
 |піб пасады        = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары           = 
 |выкладчыкі        = 
 |размяшчэнне         = [[Марыбар]]
 |кампус               = 
 |адрас                = 
 |сайт                 = https://www.um.si/
 |узнагароды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordScale          =  
 |edu_region          =  
}}

'''Марыбарскі ўніверсітэт''' ({{lang-sl|Univerza v Mariboru}}) — [[Славенія|славенская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а і з сядзібай у горадзе [[Марыбар]].

== Гісторыя ==
Карані ўніверсітэта сягаюць [[1859]] года, калі пры падтрымцы [[Епіскап|біскупа]] Антона Марціна Сломшака была створана духоўная семінарыя. У канцы 1950-х і пачатку 1960-х гадоў было створана больш [[факультэт|факультэтаў]]: факультэты эканомікі, бізнесу і тэхналогіі ў 1959 годзе, аграноміі і права ў 1960 годзе і педагогікі ў 1961 годзе. Цырымонія адкрыцця ўніверсітэта адбылася [[19 верасня]] [[1975]] года.

== Структура ==
* Факультэт сельскай гаспадаркі і навук аб жыцці
* факультэт мастацтваў
* Факультэт хіміі і хімічнай тэхнікі
* Факультэт будаўніцтва, транспартнай тэхнікі і архітэктуры
* Факультэт крымінальнага правасуддзя і бяспекі
* Факультэт электратэхнікі і інфарматыкі
* Факультэт эканомікі і бізнесу
* Педагагічны факультэт
* Факультэт энергетычных тэхналогій
* Юрыдычны факультэт
* Факультэт машынабудавання
* Медыцынскі факультэт
* Факультэт навук аб здароўі
* Факультэт арганізацыйных навук
* Факультэт лагістыкі
* Прыродазнаўча-матэматычны факультэт
* Факультэт турызму

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Універсітэты Славеніі}}

[[Катэгорыя:Універсітэты Славеніі]]
[[Катэгорыя:Марыбар]]</text>
      <sha1>dezzs3zl0hflasoct7f5xbzxb5gxorj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вядомыя асобы Беразіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>708316</id>
    <revision>
      <id>5156920</id>
      <parentid>5156474</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="5yd67sk5st87v9imhgt9kxy5ruefjdw" xml:space="preserve">{{пералік}}
[[Файл:Coat of Arms of Biarezań.png|thumb|200px|[[Герб Беразіна]]]]
Вядомыя ўраджэнцы [[Беразіно|Беразіна]]:
{{АБВ}}

__NOTOC__
[[Файл:Parvus Alexander.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Львовіч Парвус|Аляксандр Парвус]]]]
[[Файл:HANA ROVINA THE DYBBUK 1920.jpg|thumb|175px|[[Хана Ровіна]]]]
[[Файл:Szostak major.jpg|thumb|175px|[[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]]]]

== А ==
* [[Сямён Львовіч Абугаў]] (1877—1950) — расійскі [[жывапісец]] і [[педагог]] родам з Беларусі.
* [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік]] (1929—2003) — беларускі жывапісец.

== Б ==
* [[Таццяна Станіславаўна Бубенька]] (нар. 1957) — беларускі [[археолаг]].
* [[Марыя Веньямінаўна Бярковіч]] (1910—1993) — беларускі [[мастак]] кіно і [[Графіка (мастацтва)|графік]].

== Г ==
* [[Шлойма Грынглоз]] (1885—1920) — пісьменнік.
* [[Меер Гурвіч]] — ваенны, журналіст.
* [[Шоіл Гурвіч]] — настаўнік, журналіст.

== Д ==
* [[Сяргей Дзмітрыевіч Дзярновіч]] (нар. 1974) — беларускі археолаг.

== Ж ==
* [[Барыс Сямёнавіч Жухаўцаў]] (1908—1997) — мастак&lt;ref&gt;https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/zhuhovtsev-bs-1908&lt;/ref&gt;.

== М ==
* [[Арн Майзель]] — пісьменнік.
* Арн Майзельсон (1892—1984) — паэт.
* [[Уладзімір Пятровіч Міклуш]] (нар. 1948) — беларускі [[вучоны]].
* [[Дзмітрый Леанідавіч Мірончык]] (нар. 1976) — беларускі дыпламат.

== П ==
* [[Аляксандр Львовіч Парвус]] (1867—1924) — дзеяч сацыял-дэмакратычнага руху, публіцыст.
* [[Іван Раманавіч Пастарнацкі]] (1848—1887) — доктар, прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]].

== Р ==
* [[Хана Ровіна]] (1893—1980) — расійская і [[ізраіль]]ская [[актрыса]] тэатра Габіма.

== С ==
* [[Яўген Антонавіч Сідаровіч]] (нар. 1928) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[фізіялогія|фізіялогіі]], [[экалогія|экалогіі]], [[інтрадукцыя|інтрадукцыі]] раслін і [[ахова навакольнага асяроддзя|ахове навакольнага асяроддзя]].
* [[Яўген Якаўлевіч Старобінец]] (1906—1952) — савецкі геолаг&lt;ref&gt;https://www.oil-industry.net/test_autor.php?ELEMENT_ID=239911&lt;/ref&gt;
* [[Рыгор Лазаравіч Старобінец]] (1910—2001) — беларускі хімік.

== Ф ==
* [[Анатоль Міхайлавіч Фоміч]] (1925—?) — беларускі савецкі гаспадарчы, дзяржаўны і палітычны дзеяч.

== Ш ==
* [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак]] (1898—1961) — польскі вайсковец, палкоўнік бранятанкавых войскаў Войска Польскага ([[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенная Польская Рэспубліка]]). Адзін з арганізатараў бранятанкавых войскаў у міжваеннай Польшчы.

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Постаці Беразіна| ]]</text>
      <sha1>5yd67sk5st87v9imhgt9kxy5ruefjdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Драйв (фільм, 2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>709068</id>
    <revision>
      <id>5157002</id>
      <parentid>5081887</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Музыка */ афармленне</comment>
      <origin>5157002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115270" sha1="rcx8u7twydic2f484ag9hi6x7dgdlok" xml:space="preserve">{{Фільм
|Выява = Drive 2011 Film.svg
|Кампанія = {{plainlist|
* [[Bold Films]]&lt;ref name=&quot;afi&quot;&gt;{{cite web|title=Drive (2011)|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/66756|website=American Film Institute Catalog|access-date=December 7, 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[OddLot Entertainment]]&lt;ref name=&quot;afi&quot;/&gt;
* [[Marc Platt Productions]]&lt;ref name=&quot;afi&quot;/&gt;
* Motel Movies&lt;ref name=&quot;afi&quot;/&gt;
}}
|Час = 100 хв&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/drive-2011-1|title=''Drive'' (18)|work=British Board of Film Classification|access-date=January 17, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305134036/http://www.bbfc.co.uk/releases/drive-2011-1|archive-date=March 5, 2016}}&lt;/ref&gt;
|Бюджэт = 15 000 000 $&lt;ref name=&quot;boxofficemojo.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=drive2011.htm|title=Drive (2011)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=November 13, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071233/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=drive2011.htm|archive-date=December 8, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NUM&quot; /&gt;
|Зборы = 81 400 000 $&lt;ref name=&quot;NUM&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Drive#tab=summary|title=''Drive'' (2011)|website=The Numbers|access-date=October 19, 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018171252/https://www.the-numbers.com/movie/Drive#tab=summary|archive-date=October 18, 2018}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Драйв''' ({{lang-en|Drive}}) — амерыканскі неануарны баявік 2011 года рэжысёра {{нп5|Нікалас Віндынг Рэфн|Нікаласа Віндынга Рэфна||Nicolas Winding Refn}}. Сцэнарый, напісаны {{нп5|Хусэйн Аміні|Хусэйнам Аміні|ru|Амини, Хуссейн}}, заснаваны на {{нп5|Драйв (раман)|аднайменным рамане||Drive (novel)}} {{нп5|Джэймс Саліс|Джэймса Саліса||James Sallis}} 2005 года. У фільме [[Раян Гослінг]] здымаецца ў ролі неназванага галівудскага {{нп5|каскадзёр|каскадзёра||Stunt performer}}, які падпрацоўвае вадзіцелем. Ён палюбіў сваю суседку Ірэн ([[Кэры Маліган]]) і яе маленькага сына Бенісіа. Калі яе ахоплены даўгамі муж Стандарт ([[Оскар Айзек]]) вызваляецца з турмы, двое мужчын прымаюць удзел у няўдалым крадзяжы мільёна долараў, які ставіць пад пагрозу жыццё ўсіх удзельнікаў. У фільме зняліся [[Браян Крэнстан]], {{нп5|Крысціна Хендрыкс|||Christina Hendricks}}, [[Рон Перлман]] і {{нп5|Альберт Брукс|||Albert Brooks}}.

Прадзюсеры {{нп5|Марк Плат|||Marc Platt (producer)}} і Адам Сігел адаптавалі першапачатковы раман пасля таго, як Сігел прачытаў рэцэнзію ад ''{{нп5|Publishers Weekly}}''. Адаптацыя кнігі аказалася складанай для Аміні, бо яна мела {{нп5|нелінейны аповед||uk|Нелінійний наратив}}. Гослінг, адзін з найлепшых выбараў Плата, у рэшце рэшт запісаўся на галоўную ролю, бо хацеў зняцца ў [[Баявік (кінажанр)|баявіку]]. Ён адыграў ключавую ролю ў вытворчасці фільма, у тым ліку найманне Рэфна ў якасці рэжысёра і Бэт Мікл у якасці дызайнера. Здымкі, якія курыраваў {{нп5|Ньютан Томас Сігел|||Newton Thomas Sigel}}, праходзілі з 25 верасня па 12 лістапада 2010 года ў розных частках [[Лос-Анджэлес]]а.

Перад выхадам у верасні 2011 года «Драйв» быў паказаны на шэрагу кінафестываляў, у тым ліку на [[Канскі кінафестываль 2011|Канскім]], дзе атрымаў {{нп5|авацыі|||Standing ovation}}. Рэфн атрымаў фестывальны {{нп5|Прыз за найлепшую рэжысуру (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую рэжысуру|ru|Приз за лучшую режиссуру (Каннский кинофестиваль)}}. Фільм атрымаў высокую ацэнку за рэжысуру, аператарскую працу, акцёрскую ігру (у прыватнасці, Гослінга і Брукса), візуальныя эфекты, экшан-эпізоды і музыку; аднак некаторыя крытыкі былі ў жаху ад сцэн гвалту і палічылі, што гэта патэнцыяльна нашкодзіць касавым поспехам фільма. Тым не менш, фільм меў камерцыйны поспех, сабраўшы 81 мільён долараў пры вытворчым бюджэце ў 15. Некалькі крытыкаў назвалі «Драйв» адным з найлепшых фільмаў 2011 года, у тым ліку ''National Board of Review''. Сярод яго ўзнагарод намінацыя на {{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы гукавы мантаж|найлепшы мантаж гуку|ru|Премия «Оскар» за лучший звуковой монтаж}} на [[Оскар (кінапрэмія, 2012)|84-й цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар»]].

== Сюжэт ==
Неназваны Кіроўца працуе механікам, дублёрам, каскадзёрам і кіроўцам аўтамабіля-ўцякача. Ён наймаецца злачынцам у [[Лос-Анджэлес]]е, [[Каліфорнія]]. Усёй яго працай кіруе ўладальнік аўтакрамы Шэнан, які ўгаворвае {{нп5|яўрэйская мафія|яўрэйскага мафіёзі||Jewish-American organized crime}} Берні Роўза і яго напаўіталійскага партнёра Ніна «Ізі» Паалоцы набыць машыну для гонкі. Кіроўца сустракае сваю новую суседку Ірэн і збліжаецца з ёй і яе маленькім сынам Бенісіа. Іх адносіны перарываюцца, калі муж Ірэн, Стандарт Габрыэль, прыбывае пасля яго вызвалення з турмы. Стандарт павінен грошы на крышаванне за час знаходжання ў турме і падвяргаецца нападу з боку [[албанская мафія|албанскага гангстэра]] Крыса Кука, які патрабуе ад Стандарта абрабаваць [[ламбард]] за 40 000 долараў, каб пагасіць доўг. Кук прымушае Бенісіа трымаць кулю як сімвал таго, што ён і яго маці знаходзяцца ў небяспецы. Даведаўшыся пра гэта, галоўны герой прапануе стаць кіроўцам для рабавання ламбарда.

Пакуль Вадзіцель чакае каля ламбарда з саўдзельніцай Кука Бланш, уладальнік крамы забівае Стандарта. Затым Вадзіцеля і Бланш пераследуе іншы аўтамабіль. Кіроўца хаваецца з Бланш у {{нп5|матэль|матэлі||Motel}}, дзе ён даведваецца, што ўладальнік ламбарда сцвярджае, што Стандарт быў адзіным злачынцам, і грошы не былі выкрадзеныя. Ён пагражае Бланш, калі яна хлусіць пра тое, што не звяртала ўвагі на другую машыну. Яна прызнаецца, што ў сумцы знаходзіцца 1 мільён долараў, і яны з Кукам планавалі паўторна скрасці грошы для сябе, выкарыстоўваючы машыну, якая за імі гналася. Пакуль Бланш знаходзілася ў прыбіральні, яна была забіта адным з прыспешнікаў Кука. Кіроўца смяротна заколвае ўзброенага чалавека, перш чым забіць яшчэ аднаго з драбавіка.

У аўтакраме Шэнан прапануе схаваць грошы, але Вадзіцель адмаўляецца. Ён высочвае Кука ля {{нп5|стрып-клуб|стрып-клуба||Strip club}}, пагражае забіць яго і сілком корміць куляй, якую ён даў Бенісіа раней. Кук паказвае, што за рабаваннем стаяў Ніна. Кіроўца тэлефануе яму, і Ніна адхіляе яго прапанову грошай, замест гэтага адпраўляючы галоўнага героя у жылы дом Кіроўцы і Ірэн. Вадзіцель распавядае раз’юшанай Ірэн пра сваю датычнасць да смерці яе мужа. Калі пара ўваходзіць у ліфт, Кіроўца заўважае наёмнага забойцу, ён цалуе Ірэн, а затым жорстка б’е забойцу да смерці, лякаючы Ірэн. Ведаючы, што нехта, магчыма, раскрыў месцазнаходжанне Кіроўцы, каб Ніна даведаўся яго адрас, галоўны герой сутыкаецца з Шэнан, які паказвае, што ён таксама мімаволі згадваў Ірэн. Кіроўца кажа Шэнан бегчы.

У сваёй піцэрыі Ніна паказвае Берні, што нізкарослы філадэльфійскі мафіёзі з італьянскага «{{нп5|Амерыканская мафія|клана Усходняга ўзбярэжжа||American Mafia}}» схаваў грошы ў ламбардзе з планамі выкарыстаць грошы на правядзенне новай аперацыі. Паколькі любы, хто звязаны з рабаваннем, можа прывесці да іх італьянскую мафію Усходняга ўзбярэжжа, ім трэба забіць усіх датычных. Ён пераконвае Берні прытрымлівацца яго плану. Берні забівае Кука, бо ён адзіны сведак іх пагаднення. Пасля таго, як Шэнан адмаўляецца раскрыць месцазнаходжанне Кіроўцы ў аўтакраме, Берні забівае яго брытвай.

Раз’юшаны знаходкай трупа Шэнана ў аўтакраме, Кіроўца маскіруецца ў гумавую маску каскадзёра, ідзе за Ніна ад піцэрыі да {{нп5|SR 1 (Каліфорнія)|Шашы Ціхаакіянскага ўзбярэжжа|ru|SR 1 (Калифорния)}}. Ён гоніцца за Ніна да акіяна і топіць яго. Потым ён тэлефануе Ірэн і кажа ёй, што не вернецца, таксама даючы ёй зразумець, што яна і Бенісіа былі найлепшай часткай яго жыцця. Кіроўца сустракае Берні, які абяцае, што Ірэн будзе ў бяспецы ў абмен на грошы. Аддаўшы яму грошы, Берні коле яго ў жывот, перш чым Кіроўца дастане свой нож і зарэжа Берні. Вадзіцелю ўдаецца ўцячы, а труп Берні ляжыць на стаянцы побач з грошамі. Ірэн стукае ў дзверы кватэры Кіроўцы і сыходзіць, калі ніхто не адказвае. Хоць і паранены, галоўны герой едзе ў ноч.

== У ролях ==
{|
|-
| 
{{УРоляхВерх}}
{{УРолях|[[Раян Гослінг]]|Вадзіцель}}
{{УРолях|[[Кэры Маліган]]|Ірэн Габрыэль}}
{{УРолях|[[Браян Крэнстан]]|Шэнан}}
{{УРолях|[[Альберт Брукс]]|Берні Роўз}}
{{УРолях|[[Оскар Айзек]]|Стандарт Габрыэль}}
{{УРолях|[[Крысціна Хендрыкс]]|Бланш}}
{{УРолях|[[Рон Перлман]]|Ніна «Ізі» Паалоцы}}
{{УРолях|Кадэн Леас|Бенісіа Габрыэль}}
{{УРолях|[[Джэймс Біберы]]|Крыс Кук}}
{{УРолях|Джэф Вулф|забойца}}
{{УРолях|[[Рас Тэмблін]]|док}}
{{УРолях|Эндзі Сан-Дымас|танцор}}
{{УРоляхНіз}}
 || {{Фотарад|Ryan Gosling in 2018.jpg|Carey Mulligan - 2018 (45646489364) (cropped).jpg|Bryan Cranston at the 2018 Berlin Film Festival (2).jpg|Albert Brooks at 'Drive' premiere TIFF 9.10.11.jpg|Oscar Isaac by Gage Skidmore.jpg|Christina Hendricks at PaleyFest 2014.jpg|Ron Perlman 2022 (cropped).jpg|ш1=100|ш2=103|ш3=99|ш4=96|ш5=101|ш6=95|ш7=107|borderstyle=none|тэкст=Акцёрскі склад «Драйва» злева направа: Раян Гослінг, Кэры Маліган, Браян Крэнстан, Альберт Брукс, Оскар Айзек, Крысціна Хендрыкс і Рон Перлман}}
|}

== Вытворчасць ==
=== Прадпрадакшн ===
{{quote box
| width = 25%
| quote = Я быў вельмі захоплены гэтай невялікай крымінальнай гісторыяй, якую напісаў Джэймс Саліс. Я адчуваў, што тое, як свет быў прадстаўлены ў кнізе, патрабуе захавання яго сапраўднай сутнасці ў сцэнарыі. Суцэльнасць прыходзіць ад таго, каб бачыць свет з пункту гледжання кіроўцы ў машыне. Менавіта тыя элементы, якія я палічыў, вельмі важна захаваць, каб зрабіць гэты фільм унікальным кінематаграфічным вопытам.
| source = —Марк Плат аб захаванні цэласнасці кнігі ў экранізацыі.&lt;ref name=&quot;DrivePresstKit8&quot; /&gt;
}}
Раман «[[Драйв (раман)|Драйв]]» [[Джэймс Саліс|Джэймса Саліса]] быў апублікаваны ў 2005 годзе&lt;ref name=&quot;Noir Outlook&quot;&gt;{{cite news|last=Martelle|first=Scott|title=James Sallis' noir outlook in ''The Killer is Dying'' and ''Drive''|url=https://www.latimes.com/entertainment/news/books/la-ca-book-james-sallis-profile-20110807,0,70060.story|access-date=October 17, 2011|work=Los Angeles Times|date=August 7, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/656oR62bm?url=http://www.latimes.com/entertainment/news/books/la-ca-book-james-sallis-profile-20110807,0,70060.story|archive-date=January 31, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Прадзюсары Марк Плат і Адам Сігел з ''Marc Platt Productions'' выбралі раман пасля таго, як Сігел прачытаў рэцэнзію ў ''Publishers Weekly''&lt;ref name=&quot;DrivePressKit7&quot;&gt;{{cite news|title=Drive Press Kit: The Inspiration|work=FilmDistrict|year=2011}}&lt;/ref&gt;. Кіроўца заінтрыгаваў Сігела, таму што ён быў «такім персанажам, якога вы больш рэдка бачыце — ён быў чалавекам з мэтай; ён быў вельмі добры ў адным і не прасіў за гэта прабачэнняў». Персанаж зацікавіў Плата, таму што ён нагадаў яму кінагерояў, на якіх ён глядзеў у дзяцінстве, персанажаў, якіх звычайна паказваюць [[Стыў Мак-Куін]] або [[Клінт Іствуд]]&lt;ref name=&quot;DrivePressKit7&quot; /&gt;.

[[Хусэйн Аміні]] адаптаваў раман для экрана. Ён адчуваў, што гэта рэдкая кніга, якую можна атрымаць у студыі, таму што яна была кароткай, змрочнай і падобнай на верш. Паколькі ў рамане няма лінейнай гісторыі, але ёсць шмат успамінаў і скачкоў у часе, Аміні палічыў адаптацыю складанай. Ён адчуваў, што нелінейная структура робіць яе «вельмі складанай структурай» для мастацкага фільма&lt;ref name=&quot;DrivePresstKit8&quot;&gt;{{cite news|title=Drive Press Kit: The Adaption|work=FilmDistrict|year=2011}}&lt;/ref&gt;.

Экранізацыя «Драйва» была ўпершыню абвешчана ў пачатку 2008 года, і [[Ніл Маршал]] будзе рэжысаваць тое, што апісвалася як «таямнічае дзеянне ў Лос-Анджэлесе», запланаванае ў якасці галоўнай ролі для [[Х’ю Джэкман]]а. Yекаторы час спрабавала зрабіць кінаверсію студыя ''[[Universal Studios]]''&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;/Film&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.slashfilm.com/neil-marshall-to-direct-hugh-jackman-in-drive|first=Hunter|last=Stephenson|title=Neil Marshall to Direct Hugh Jackman in ''Drive''|website=/Film|date=March 20, 2008|access-date=July 1, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/656oZrV1i?url=http://www.slashfilm.com/neil-marshall-to-direct-hugh-jackman-in-drive/|archive-date=January 31, 2012}}&lt;/ref&gt;. Каля лютага 2010 года Маршал і Джэкман сышлі з праекта.

Прадзюсар Марк Плат звязаўся з акцёрам [[Раян Гослінг|Раянам Гослінгам]] наконт «Драйва» на самым пачатку. Плат патлумачыў: «У мяне ёсць гэты спіс, які я стварыў з вельмі таленавітых людзей, чыя праца натхняе мяне — пісьменнікаў, рэжысёраў, акцёраў, з якімі мне давядзецца працаваць, перш чым я пайду на іншую кар’еру або зраблю нешта іншае ў сваім жыцці». У верхняй частцы спісу Плата быў Гослінг, які, нягледзячы на тое, што зняўся ў некалькіх фільмах розных жанраў, ніколі не здымаўся ні ў чым накшталт «Драйва». Яму заўсёды было цікава зрабіць праект [[баявік]]а. Гослінг сказаў, што яго адпудзілі шматлікія сучасныя фільмы жанру баевікоў, якія больш засяроджваліся на труках, а не на персанажах. Але ён адказаў Плату прыкладна праз два дні, бо яго моцна прывабіў сюжэт і галоўная роля неназванага кіроўцы. Ён лічыў, што ў гэтай гісторыі быў «вельмі моцны характар» і «магутны» раман&lt;ref name=&quot;DrivePresstKit&quot;&gt;{{cite news|title=Drive Press Kit: Ryan Gosling Climbs Aboard|work=FilmDistrict|year=2011}}&lt;/ref&gt;.

У інтэрв’ю ''[[Rotten Tomatoes]]'' Гослінга спыталі, што прыцягнула яго да фільма, і ці чытаў ён папярэдні сцэнарый, калі да яго далучаліся Джэкман і Маршал. Ён адказаў:

&lt;blockquote&gt;Я думаю, што гэта можа быць арыгінал, які я прачытаў. Я прачытаў некалькі чарнавікоў. Я таксама прачытаў адзін, дзе ён зусім не быў каскадзёрам, а гэта быў новы чарнавік — магчыма, гэта быў той, які меў Х’ю Джэкман; Я дакладна не ўпэўнены. У прынцыпе, калі я прачытаў гэта, спрабуючы высветліць, хто зробіць нешта падобнае, адзіны спосаб зразумець гэта — гэта той хлопец, які бачыў занадта шмат фільмаў, і ён пачаў блытаць сваё жыццё з фільмам. Ён згубіўся ў міфалогіі Галівуду, і ён стаў аб’яднаннем усіх персанажаў, якімі ён захапляецца&lt;ref&gt;{{cite web|last=Goodsell|first=Luke|title=Ryan Gosling on ''Drive'': This Is My Superhero Movie|url=https://www.rottentomatoes.com/m/drive_2011/news/1923553/ryan_gosling_on_drive_this_is_my_superhero_movie/|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=April 12, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419202811/http://www.rottentomatoes.com/m/drive_2011/news/1923553/ryan_gosling_on_drive_this_is_my_superhero_movie/|archive-date=April 19, 2012}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

Калі Гослінг падпісаўся на галоўную ролю, яму дазволілі выбраць рэжысёра. Гэта адбылося ўпершыню ў яго кар’еры&lt;ref name=&quot;indieWire1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2010/12/exclusive-ryan-gosling-says-hed-love-to-do-a-sequel-to-nicolas-winding-refns-drive-121420/|title=Exclusive: Ryan Gosling Says He'd Love To Do A Sequel To Nicolas Winding Refn's ''Drive''|first=Kevin|last=Jagernauth|work=IndieWire|date=December 8, 2011|access-date=July 1, 2011|archive-date=25 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525135507/https://www.indiewire.com/2010/12/exclusive-ryan-gosling-says-hed-love-to-do-a-sequel-to-nicolas-winding-refns-drive-121420/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Акцёр абраў дацкага рэжысёра [[Нікалас Віндынг Рэфн|Нікаласа Віндынга Рэфна]], працай якога ён захапляўся. Ён сказаў: «Гэта павінен быў быць ён. Іншага выбару не было»&lt;ref name=&quot;indieWire1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blog.moviefone.com/2010/02/12/ryan-gosling-will-drive-instead-of-hugh-jackman|first=Elisabeth|last=Rappe|title=Ryan Gosling Will ''Drive'' Instead of Hugh Jackman|work=Moviefone|date=February 12, 2010|access-date=25 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030145830/http://news.moviefone.com/2010/02/12/ryan-gosling-will-drive-instead-of-hugh-jackman|archive-date=30 кастрычніка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Калі Рэфн прачытаў першы сцэнарый «Драйва», яго больш заінтрыгавала канцэпцыя чалавека з раздвоенай асобай, які днём каскадзёр і ноччу кіроўца-ўцякач, чым сюжэт гісторыі&lt;ref name=&quot;DrivePresstKit2&quot;&gt;{{cite news|title=Drive Press Kit: Nicolas Winding Refn Joins Next|work=FilmDistrict|year=2011}}&lt;/ref&gt;. Мяркуючы, што рэжысёр можа быць напалоханы сцэнарыем, бо ён не быў падобны ні на што, што ён рабіў раней, Гослінг быў заклапочаны, ці захоча Рэфн удзельнічаць. Рэфн без ваганняў узяўся за праект&lt;ref name=&quot;DrivePresstKit2&quot; /&gt;.

=== Кастынг ===
Выбіраючы акцёраў для сваіх фільмаў, Рэфн не глядзіць кастынгавыя стужкі і не ўладкоўвае праслухоўванні. Замест гэтага ён сустракаецца з імі і бярэ іх на ролю, калі лічыць, што яны падходзяць&lt;ref name=&quot;RefNav&quot; /&gt;. «Драйв» быў першым фільмам, на які падпісалася брытанская актрыса Кэры Маліган пасля намінацыі на «[[Оскар]]» за ролю ў фільме «{{нп5|Выхаванне пачуццяў (фільм)|Выхаванне пачуццяў||An Education}}» (2009), рэжысёрам якога была {{нп5|Лоне Схерфіг|||Lone Scherfig}}, таксама дацкі рэжысёр. (Схэрфіг няньчыла Рэфна ў дзяцінстве і яны сталі добрымі сябрамі)&lt;ref name=&quot;Lon Call&quot;&gt;{{cite web|last=Hartman |first=Darrell |title=London Calling |url=http://www.interviewmagazine.com/film/carey-mulligan-lone-scherfig-an-education#page2 |work=Interview Magazine |date=September 10, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512174856/http://www.interviewmagazine.com/film/carey-mulligan-lone-scherfig-an-education |archive-date=May 12, 2013 }}&lt;/ref&gt;. На момант кастынгу Маліган Рэфн не бачыў «Выхаванне пачуццяў», але яго жонка была вялікай прыхільніцай фільма і ігры Маліган, і яна заклікала яго зняць яе&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Waxman|first1=Sharon|title=''Drive'' Director Winding Refn: 'Casting Is Like Sex'; and Guillermo del Toro Swears Like a Sailor|url=https://www.reuters.com/article/idUS242260437720110721|access-date=May 22, 2017|work=[[Reuters]]|date=July 21, 2011}}&lt;/ref&gt;.У арыгінальным сцэнарыі гераіняй была іспанамоўная жанчына па імі Ірына. Персанаж быў зменены на Ірэн пасля таго, як на ролю была выбрана Маліган; Рэфн сказаў, што «не знайшоў ніводнай актрысы, якая б звязвалася з ім асабіста»&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lee|first1=Amy|title=''Drive'' Director Nicolas Winding Refn On Sex, Violence And Carey Mulligan|url=https://www.huffingtonpost.com/2011/09/16/drive-nicolas-winding-refn_n_964773.html|access-date=May 22, 2017|work=The Huffington Post|date=September 16, 2011}}&lt;/ref&gt;.

Падчас працы над фільмам Рэфн прымусіў некаторых акцёраў і пастаноўшчыкаў часова пераехаць да яго, яго жонкі і дзвюх дачок у іх дом у Лос-Анджэлесе. Гэта ўключала Кэры Маліган&lt;ref name=Digital&gt;{{cite news|last=Nissim |first=Mayer |title=Carey Mulligan moved in with ''Drive'' director Nicolas Winding Refn |url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a339881/carey-mulligan-moved-in-with-drive-director-nicolas-winding-refn.html |work=Digital Spy |date=November 9, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509111113/http://www.digitalspy.com/movies/news/a339881/carey-mulligan-moved-in-with-drive-director-nicolas-winding-refn.html |archive-date=May 9, 2013 }}&lt;/ref&gt; і Хусэйна Аміні, сцэнарыста. Гэта дазволіла ім пагрузіцца ў фільм. За гэты час Рэфн і Аміні ўнеслі істотныя змены ў арыгінальны сцэнарый&lt;ref name=Cinema&gt;{{cite web|last=Koehler |first=Robert |title=Nicolas Winding Refn and the Search for a Real Hero |url=http://cinema-scope.com/cinema-scope-magazine/interview-nicolas-winding-refn-and-the-search-for-a-real-hero/ |work=Cinema Scope |date=September 28, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125184413/http://cinema-scope.com/cinema-scope-magazine/interview-nicolas-winding-refn-and-the-search-for-a-real-hero/ |archive-date=January 25, 2013 }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Christina Hendricks @ BE booth.jpg|right|thumb|upright|Убачыўшы фатаграфіі Крысціны Хендрыкс (на фота) і палічыўшы яе вельмі прыгожай, жонка Рэфна парэкамендавала яе на ролю Бланш&lt;ref name=&quot;RefNav&quot; /&gt;.]]

[[Браян Крэнстан]] выконвае ролю Шэнана&lt;ref name=&quot;DrivePressKit4&quot;&gt;{{cite news |title=Drive Press Kit: The A-List Cast |work=FilmDistrict |year=2011 }}&lt;/ref&gt;. Рэфн хацеў узяць Крэнстана на ролю, бо яму падабалася яго ігра ў серыяле «[[На ўсе застаўкі]]». Ведаючы, што ў Крэнстана ёсць іншыя магчымасці, Рэфн спытаў акцёра, як бы ён хацеў развіваць ролю. Не атрымаўшы адказу, Рэфн патэлефанаваў яму; Крэнстан якраз тады пісаў для сябе плюсы і мінусы «Драйва». Расчулены зацікаўленасцю Рэфна, Крэнстан пагадзіўся на гэтую ролю&lt;ref name=&quot;RefNav&quot; /&gt;. [[Крысціна Хендрыкс]] выконвае невялікую ролю Бланш&lt;ref name=&quot;DrivePressKit4&quot; /&gt;. Спрабуючы працаваць у больш рэальнай абстаноўцы для такога персанажа, першапачаткова Рэфн шукаў порнаактрысу на ролю Бланш. Ён не змог знайсці нікога з неабходным акцёрскім талентам. Пасля сустрэчы з Хендрыкс ён вырашыў браць яе, бо адчуваў, што яе асабістасць будзе супадаць з персанажам&lt;ref name=&quot;RefNav&quot; /&gt;.

[[Альберт Брукс]] іграе непрыстойнага, маркотнага Берні Роўза. Калі Рэфн прапанаваў яго, Гослінг пагадзіўся, але падумаў, што акцёр, магчыма, не захоча гуляць жорсткага і пануранага персанажа або з’яўляцца ў фільме, над якім ён не працаваў&lt;ref name=&quot;DrivePressKit4&quot; /&gt;. Брукс пагадзіўся на гэтую ролю, каб ісці супраць тайпкастынгу, і яму падабалася, што Берні не быў клішыраваным.

&lt;blockquote&gt;Ёсць шэсць чалавек, якіх вы заўсёды можаце атрымаць на такую ролю, і мне падабаецца, што рэжысёр думаў нестандартна. Для мяне гэта была магчымасць дзейнічаць нестандартна. Мне спадабалася, што ў гэтага бандыта быў сапраўдны стыль. Акрамя таго, ён не ўстае раніцай з думкай аб забойстве людзей. Яму гэта сумна. Засмучаны з гэтай нагоды. Гэта накшталт: «Паглядзі, што ты прымусіў мяне зрабіць».&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.suntimes.com/entertainment/pearlman/7625078-417/albert-brooks-changes-gears-to-play-mob-boss-in-drive.html |title=Albert Brooks changes gears to play mob boss in ''Drive'' |first=Cindy |last=Pearlman |work=Chicago Sun-Times |date=September 14, 2011 |access-date=September 16, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722153648/http://www.suntimes.com/entertainment/pearlman/7625078-417/albert-brooks-changes-gears-to-play-mob-boss-in-drive.html |archive-date=July 22, 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Ніна, ключавога бандыта, іграе [[Рон Перлман]], адзін з апошніх акцёраў, якія далучыліся да акцёрскага складу. Рэфн сказаў: «Перапачаткова персанаж Ніна не быў асабліва цікавым, таму я спытаў Рона, чаму ён хоча здымацца ў маім фільме, калі ён зняў так шмат выдатных фільмаў. Калі Перлман сказаў: „Я заўсёды хацеў сыграць яўрэя, які хоча быць італьянскім гангстарам“, і я спытаў, чаму, і ён сказаў: „таму што я такі — яўрэйскі хлопчык з Нью-Ёрка“, ну, гэта аўтаматычна замацавала гэта для мяне»&lt;ref name=&quot;DrivePressKit4&quot; /&gt;. [[Оскар Айзек]] адлюстроўвае асуджанага лацінаамерыканца па імі Стандарт, які жанаты з Ірэн і вызвалены з турмы праз тыдзень пасля таго, як Ірэн пазнаёмілася з Кіроўцам. Знайшоўшы ролю некалькі непрывабнай, ён развіў [[архетып]] персанажа ў нешта большае.

Пра ролю ён сказаў:
&lt;blockquote&gt;Як толькі я сядзеў з Нікаласам, ён растлумачыў гэты сусвет і свет гісторыі, таму мы ператварылі персанажа ў кагосьці, зацікаўленага ў валоданні рэстаранам, у кагосьці, хто прыняў у сваім жыцці нейкія няправільныя рашэнні, у выніку чаго апынуўся ў дрэнным месцы. Зрабіўшы «Стандарта» больш канкрэтным і цікавым, мы выявілі, што гэта зрабіла гісторыю больш пераканаўчай.&lt;ref name=&quot;DrivePressKit4&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Здымкі ===
Фільм меў вытворчы бюджэт 15 мільёнаў долараў. Здымкі праходзілі ў розных частках Лос-Анджэлеса, старт здымак адбыўся 25 верасня 2010 года&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Deadline1&quot; /&gt;. Рэфн выбіраў месцы, пакуль Гослінг вазіў яго па горадзе ўначы. Па просьбе рэжысёра Лос-Анджэлес быў абраны ў якасці месца здымак з-за абмежаванняў бюджэту&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blog.moviefone.com/2011/09/16/nicolas-winding-refn-drive-director-la-movies-interview|title=L.A. Story: ''Drive'' Director Nicolas Winding Refn on His Quintessential Los Angeles Film|first=Christopher|last=Rosen|work=Moviefone|date=September 16, 2011|access-date=October 9, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012115631/http://blog.moviefone.com/2011/09/16/nicolas-winding-refn-drive-director-la-movies-interview/|archive-date=October 12, 2011}}&lt;/ref&gt;. Рэфн пераехаў у шыкоўны дом у Лос-Анджэлесе і настойваў на тым, каб акцёры і сцэнарыст Аміні пераехалі да яго. Яны працавалі над сцэнарыем і здымалі ўвесь дзень, потым глядзелі фільмы, мантажавалі або ездзілі ноччу, каб ужыцца ў ролі&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot;&gt;{{cite news|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/05/22/cannes-q-and-a-driving-in-a-noir-l-a|title=Cannes Q. and A.: Driving in a Noir L.A.|first=Dennis|last=Lim|work=[[The New York Times]]|date=May 22, 2011|access-date=June 15, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528053035/http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/05/22/cannes-q-and-a-driving-in-a-noir-l-a/|archive-date=May 28, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VS&quot; /&gt;. Маючы сцэнарый здымкаў абсягам 81 старонку, Рэфн і Гослінг працягвалі скарачаць дыялогі падчас здымак&lt;ref name=&quot;RefNav&quot; /&gt;.

Першая сцэна пагоні з удзелам персанажа Гослінга была знята ў асноўным Рэфнам у салоне аўтамабіля. У інтэрв’ю ён сказаў, што хацеў, каб гэтая сцэна пераймала адчуванне «ныральніка ў акіяне акул», і ніколі не пакідаў транспартны сродак падчас пагоні, каб гледачы маглі бачыць, што адбываецца з пункту гледжання персанажа&lt;ref name=&quot;CarSceneFilmed&quot;&gt;{{cite news|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/09/14/anatomy-of-a-scene-drive|first=Mekado|last=Murphy|title=Anatomy of a Scene: ''Drive''|work=The New York Times|date=September 14, 2011|access-date=September 29, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927132723/http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/09/14/anatomy-of-a-scene-drive/|archive-date=September 27, 2011}}&lt;/ref&gt;. Не маючы грошай і часу, ён зняў сцэну за два дні. З двума рознымі ўстаноўкамі, падрыхтаванымі ў машыне, рэжысёру было цяжка мець мабільнасць з камерай, таму ён пераключыў камеру на дзве дадатковыя ўстаноўкі побач. Паколькі цэнтр Лос-Анджэлеса быў амаладжаны, Рэфн пазбягаў пэўных месцаў, каб захаваць змрочную атмасферу рамана. Сцэна была знятая пад нізкімі ракурсамі з мінімальным асвятленнем&lt;ref name=&quot;CarSceneFilmed&quot; /&gt;.

Эпізод з ліфтам быў зняты без дыялогу&lt;ref name=&quot;DriveLATRefn&quot; /&gt;. Рэфн патлумачыў:

{{Quote|Напрыклад, такія сцэны, як ў ліфце ў «Драйве», не мае дыялогаў, а толькі шэраг ашаламляльных візуальных і графічных вобразаў — гэта яскравы прыклад таго, як фільм перадае столькі ідэй і эмоцый праз вобразы, а не словы&lt;ref&gt;{{cite news|last=Barone |first=Matt |url=http://amp.uk.complex.com/pop-culture/2011/09/interview-drive-director-nicolas-winding-refn |title=Interview: ''Drive'' Director Nicolas Winding Refn Talks Ryan Gosling's Clout And Artistic Violence |work=Complex |date=September 14, 2011 |access-date=January 16, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826213232/http://amp.uk.complex.com/pop-culture/2011/09/interview-drive-director-nicolas-winding-refn |archive-date=August 26, 2016 }}&lt;/ref&gt;.}}

Перад тым, як здымаць сцэну разбіцця галавы, Рэфн пагаварыў з {{нп5|Гаспар Наэ|Гаспарам Наэ||Gaspar Noé}} і спытаў яго, як ён зрабіў падобную сцэну ў сваім фільме «{{нп5|Незваротнасць (фільм)|Незваротнасць||Irréversible}}» (2002)&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot; /&gt;. Пераходзячы мяжу ад рамантыкі да гвалту, сцэна пачынаецца з пяшчотнага пацалунку Кіроўцы і Ірэн. Тое, што яны падзяляюць — гэта сапраўды развітальны пацалунак&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.complex.com/pop-culture/2011/09/the-10-most-vicious-beatings-in-movies/drive |title=The 10 Most Vicious Beatings in Movies |first=Matt |last=Barone |work=Complex |date=September 13, 2011 |access-date=October 8, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924130516/http://www.complex.com/pop-culture/2011/09/the-10-most-vicious-beatings-in-movies/drive |archive-date=September 24, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Кіроўца становіцца свайго роду «пярэваратнем»&lt;ref name=&quot;Werewolf&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.indiewire.com/2011/05/video-interview-ryan-gosling-talks-werewolf-role-in-nic-winding-refns-cannes-hit-drive-reviews-237220/ |title=Video Interview: Ryan Gosling Talks &quot;Werewolf&quot; Role in Nic Winding Refn's Cannes Hit ''Drive''; Reviews |first=Anne |last=Thompson |work=IndieWire |date=May 21, 2011 |access-date=October 8, 2011}}&lt;/ref&gt; і жорстка тупае галаву наёмніка. Ірэн бачыць Кіроўцу ў новым святле&lt;ref name=&quot;DriveLATRefn&quot; /&gt;.

Пра гэтую сцэну Рэфн сказаў:
&lt;blockquote&gt;Кожны фільм павінен мець сэрца — месца, дзе яно вызначае сябе — і ў кожным фільме, які я зняў, заўсёды ёсць сцэна, якая робіць гэта. У «Драйве» мне было цяжка абвязаць галаву. Я зразумеў, што мне трэба паказаць у адной сітуацыі, што Вадзіцель — безнадзейна рамантычны рыцар, але ён таксама цалкам псіхічны і гатовы прымяніць любы від гвалту, каб абараніць нявіннасць. Але гэтая сцэна так і не была напісана. Калі я ішоў, гэта проста ўсплыло&lt;ref name=&quot;Foundas&quot;&gt;{{cite web|last=Foundas |first=Scott |title=Anger Management |url=http://www.dga.org/Craft/DGAQ/All-Articles/1203-Summer-2012/Independent-Voice-Nicolas-Winding-Refn.aspx |work=DGA Quarterly |access-date=August 22, 2012 |date=Summer 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827004402/http://www.dga.org/Craft/DGAQ/All-Articles/1203-Summer-2012/Independent-Voice-Nicolas-Winding-Refn.aspx |archive-date=August 27, 2012 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

У сакавіку 2012 года інтэрнэт-часопіс «Interiors», які займаецца тэмай суадносін архітэктуры і кіно, апублікаваў выпуск, у якім абмяркоўвалася, як выкарыстоўваецца прастора ў гэтай сцэне. У выпуску асвятляецца выкарыстанне Рэфнам абмежаванай прасторы і яго спосаб стварэння балансу паміж рамантыкай і гвалтам&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Ahi |first1=Mehruss John |last2=Karaoghlanian |first2=Armen |title=Interiors (03/12) — ''Drive'' |url=https://issuu.com/interiorsjournal/docs/interiors0312 |website=Interiors |access-date=May 19, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204072245/http://issuu.com/interiorsjournal/docs/interiors0312 |archive-date=February 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Arri Alexa 01.jpg|thumb|upright|Рэфн зняў «Драйв» у лічбавым выглядзе з дапамогай камеры ''Arri Alexa''.]]

Выкарыстоўваючы камеру ''Arri Alexa'', [[Ньютан Томас Сігел]] зняў фільм {{нп5|лічбавая кінематаграфія|у лічбавым выглядзе||Digital cinematography}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=ARRI celebrates the 2011 Cannes Film Festival |url=http://www.arri.de/news.html?article=691&amp;cHash=50c11af7d8 |publisher=Arri Group |access-date=July 16, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001102826/http://www.arri.de/news.html?article=691&amp;cHash=50c11af7d8 |archive-date=October 1, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Паводле слоў выканаўчага прадзюсара Дэвіда Ланкастэра, у фільме ёсць багатыя, захапляльныя, напружаныя вобразы Лос-Анджэлеса, якія не часта можна ўбачыць. «Ад малапрыкметных вулачак у цэнтры Лос-Анджэлеса да сухіх засушлівых аванпостаў на вяршынях пустыннага ландшафту, Сігел зноў уяўляў сабе Лос-Анджэлес аж да скалістых скал на беразе мора»&lt;ref name=&quot;DrivePressKit9&quot; /&gt;.

Аўтамабільныя сцэны былі знятыя з дапамогай «бісквітнай ўстаноўкі» — машыны для камер, распрацаванай для фільма «{{нп5|Фаварыт (фільм)|Фаварыт||Seabiscuit (film)}}». Гэта дазволіла каскадзёру Роберту Нэглу кіраваць машынай, што дазволіла Гослінгу засяродзіцца на ігры&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Murie|first1=Michael|title=Stunt Driving with the Biscuit Rig, Jr: Interview with Engineer and Driver Robert Nagle|url=http://filmmakermagazine.com/67802-stunt-driving-with-the-biscuit-rig-jr-interview-with-engineer-and-driver-robert-nagle/|access-date=May 22, 2017|work=Filmmaker|date=April 10, 2013}}&lt;/ref&gt;. У адпаведнасці са звыклым візуальным стылем Рэфна Сігел часта выкарыстоўваў {{нп5|шырокавугольны аб’ектыў|||Wide-angle lens}} і пазбягаў ручной камеры&lt;ref name=&quot;DrivePressKit9&quot;&gt;{{cite news |title=Drive Press Kit: Visual Style |year=2011 |work=FilmDistrict }}&lt;/ref&gt;. Аддаючы перавагу, каб фільм быў больш «абгрунтаваным» і аўтэнтычным, ён таксама пазбягаў выкарыстання [[CGI (графіка)|CGI]]. Яшчэ адным фактарам гэтага рашэння сталі бюджэтныя абмежаванні&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.themovienetwork.com/article/drive-director-avoided-cgi-create-more-grounded-film |title=''Drive'' director avoided CGI to create more 'grounded' film |work=The Movie Network |date=September 16, 2011 |access-date=25 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125021807/http://www.themovienetwork.com/article/drive-director-avoided-cgi-create-more-grounded-film |archive-date=25 студзеня 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на тое, што многія трукі рабіліся каскадзёрамі, некаторыя трукі выконваў сам Гослінг&lt;ref name=&quot;VarietyCannes&quot; /&gt;. Для гэтага ён прайшоў курс трукавога кіравання&lt;ref name=&quot;TWSJCannes&quot;&gt;{{cite news|url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2011/05/22/ryan-gosling-revs-up-cannes-with-drive/ |first=Laine |last=Goodman |work=The Wall Street Journal |date=May 22, 2011 |title=Ryan Gosling Revs Up Cannes With ''Drive'' |access-date=August 26, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831054751/https://blogs.wsj.com/speakeasy/2011/05/22/ryan-gosling-revs-up-cannes-with-drive/ |archive-date=August 31, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Падчас вытворчасці Гослінг аднавіў ''{{нп5|Chevrolet Malibu}}'' 1973 года выпуску, які выкарыстоўваўся ў фільме, разабраўшы і сабраўшы назад&lt;ref name=&quot;11indieWIRE&quot;&gt;{{cite web |last=Lyttelton |first=Oliver |date=August 16, 2011 |title=Empire Big Screen '11: Nicolas Winding Refn Says ''Wonder Woman'' A Go If He Does ''Logan's Run'' Right |url=https://www.indiewire.com/2011/08/empire-big-screen-11-nicolas-winding-refn-says-wonder-woman-a-go-if-he-does-logans-run-right-116894/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506012323/http://www.indiewire.com/2011/08/empire-big-screen-11-nicolas-winding-refn-says-wonder-woman-a-go-if-he-does-logans-run-right-116894/ |archive-date=May 6, 2017 |access-date=August 26, 2011 |work=IndieWire}}&lt;/ref&gt;. Здымкі завяршыліся 12 лістапада 2010 года&lt;ref name=&quot;Deadline1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Production Starts on Nicolas Winding Refn's Drive |url=https://www.filmofilia.com/production-starts-on-nicolas-winding-refns-drive-25952/ |work=FilmoFilia |access-date=September 9, 2012 |author=Fiona |date=September 29, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120705005731/http://www.filmofilia.com/production-starts-on-nicolas-winding-refns-drive-25952/ |archive-date=July 5, 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Бэт Мікл была нанята ў якасці дызайнера фільма па рэкамендацыі Гослінга; яны разам працавалі над фільмам «{{нп5|Напалову Нельсан (фільм)|Напалову Нельсан||Half Nelson (film)}}» 2006 года. Да здымак Мікл кіравала групай з 40 чалавек, якія звычайна працавалі па 16-18 гадзін. Гэта быў яе самы дарагі фільм, і Мікл адчувала сябе вальней, бо «да бюджэту быў дададзены яшчэ нуль» у параўнанні з фільмам «Напалову Нельсан»&lt;ref name=&quot;Sets&quot;&gt;{{cite web |url=http://articles.mcall.com/2011-09-14/entertainment/mc-movies-0915-20110914_1_movie-carey-mulligan-sets |title=Berks native driven to design movie sets |first=Amy |last=Longsdorf |work=The Morning Call |date=September 14, 2011 |access-date=25 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606142318/http://articles.mcall.com/2011-09-14/entertainment/mc-movies-0915-20110914_1_movie-carey-mulligan-sets |archive-date=6 чэрвеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Каманда пабудавала жылы дом Кіроўцы, які ўключаў пярэдні пакой і ліфт, які звязваў яго пакой з пакоем Ірэн. Мікл таксама пабудавала стрыптыз-клуб і кватэру Берні Роўза ў закінутым будынку. Ператварэнне запушчанай аўтамабільнай майстэрні ў грандыёзны дылерскі салон было адной з самых складаных задач. Сцены былі афарбаваныя ў электрычны блакітны колер, у майстэрню прыгналі старыя аўтамабілі&lt;ref name=&quot;Sets&quot; /&gt;.

Нягледзячы на тое, што падзеі «Драйва» адбываюцца ў нашы дні, ён мае атмасферу 1980-х, што падкрэсліваецца транспартнымі сродкамі, музыкай і адзеннем, а таксама архітэктурай. Часткі горада, якія можна ўбачыць у даліне і недалёка ад цэнтра Лос-Анджэлеса, танная ляпніна і люстраное шкло; фільм выключае будынкі, пабудаваныя зусім нядаўна&lt;ref name=&quot;Locust&quot; /&gt;. Цёплыя налады фону ўключаюць камерцыйныя зоны Паўднёвай Каліфорніі. Як адзначыла ''Los Angeles Times'', кожны раз, калі паказваюць бліскучыя будынкі, гэта адбываецца таму, што іх бачаць здалёк. Рэфн здымаў гэтыя сцэны з верталёта ўначы ў Банкер-Хіл&lt;ref name=&quot;Locust&quot; /&gt;.

== Музыка ==

Рэфн прыцягнуў Джоні Джуэла з гуртоў {{нп5|Chromatics||ru}} і Desire для працы над саўндтрэкам фільма&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=http://pro.boxoffice.com/articles/2011-09-johnny-jewel-on-developing-the-unique-soundtrack-for-drive |title=Johnny Jewel on Developing the Unique Soundtrack For ''Drive'' |first=Todd |last=Gilchrist |work=Box Office |date=September 18, 2011 |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107200955/http://pro.boxoffice.com/articles/2011-09-johnny-jewel-on-developing-the-unique-soundtrack-for-drive |archive-date=7 лістапада 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Альбом складаецца з трэкаў розных жанраў: [[электронная музыка]], [[эмбіент]] і [[рэтра]]&lt;ref name=&quot;BOM&quot; /&gt;. Нягледзячы на тое, што ў альбоме была выкарыстана музыка Джуэла, у апошні момант студыя наняла кампазітара {{нп5|Кліф Марцінес|Кліфа Марцінеса||Cliff Martinez}}, каб той імітаваў стыль і пачуццё гуртоў Джуэла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://decoy.tvpassport.com/q_a/q-i-saw-movie-drive-ryan-gosling-and-i-was-wondering-who-did-very-80s-sounding-music-soundtrack?subid=national-00001|title=Q: I saw that movie ''Drive'', with Ryan Gosling, and I was wondering who did the very '80s-sounding music on the soundtrack?|last=Thomlison|first=Adam|website=TV Tabloid|access-date=January 11, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512194024/http://decoy.tvpassport.com/q_a/q-i-saw-movie-drive-ryan-gosling-and-i-was-wondering-who-did-very-80s-sounding-music-soundtrack?subid=national-00001|archive-date=May 12, 2013}}&lt;/ref&gt;. Рэфн даў яму выбарку песень, якія яму спадабаліся, і папрасіў Марцінэса эмуляваць гук, у выніку чаго атрымаўся «своеасаблівы стыль рэтра, [[Сінці-поп|80-х, сінці]] {{нп5|еўрапоп||ru|Европоп}}». Большую частку [[электронная музыка|электроннай]] часткі саўндтрэка напісаў Марцінэс&lt;ref&gt;{{cite web|last=Martinez|first=Cliff|title=Cliff Martinez|url=http://cliff-martinez.com/|access-date=February 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303000808/http://www.cliff-martinez.com/|archive-date=March 3, 2012}}&lt;/ref&gt;. Саўндтрэк змяшчае трэкі са старадаўнімі клавіятурамі і прама апісальнымі назвамі&lt;ref name=&quot;DS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/movies/at-the-movies/a340357/drive-original-motion-picture-soundtrack-album-review.html|title=''Drive'': Original Motion Picture Soundtrack' - Album review|website=Digital Spy|first=Mayer|last=Nissim|date=September 14, 2011|access-date=September 30, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929175547/http://www.digitalspy.com/movies/at-the-movies/a340357/drive-original-motion-picture-soundtrack-album-review.html|archive-date=September 29, 2011}}&lt;/ref&gt;.

OST быў выпушчаны на [[Кампакт-дыск|CD]] 19 верасня 2011 года студыяй ''{{нп5|Lakeshore Entertainment|Lakeshore Records||Lakeshore Entertainment}}''&lt;ref name=&quot;HRSoundtrack&quot;&gt;{{cite news|last=Ford|first=Rebecca|date=September 6, 2011|title=''Drive'' Soundtrack To Be Released|work=[[The Hollywood Reporter]]|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/drive-soundtrack-released-231737|url-status=live|access-date=September 30, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930152004/http://www.hollywoodreporter.com/news/drive-soundtrack-released-231737|archive-date=September 30, 2011}}&lt;/ref&gt;. Да гэтага, дзякуючы вірусным аглядам, напрыклад, у [[Twitter]], саўндтрэк добра прадаваўся на [[iTunes Store]], падняўшыся аж да чацвёртага месца ў чартах продажаў&lt;ref&gt;{{cite news |last=Powers |first=Lindsay |date=September 12, 2011 |title=''Drive'' Soundtrack Climbs iTunes Charts on Strong Viral Reviews |work=[[The Hollywood Reporter]] |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/drive-soundtrack-climbs-itunes-charts-237175 |url-status=live |access-date=September 28, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927032542/http://www.hollywoodreporter.com/news/drive-soundtrack-climbs-itunes-charts-237175 |archive-date=September 27, 2011}}&lt;/ref&gt;. Альбом быў выпушчаны на вініле ў чэрвені 2012 года студыяй ''Mondo''&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ishmael|first=Justin|date=March 5, 2012|title=We Are Releasing The ''Drive'' Soundtrack on Vinyl!|work=The Mondo Blog|url=http://blog.mondotees.com/2012/03/05/we-are-releasing-the-drive-soundtrack-on-vinyl/|url-status=dead|access-date=March 19, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310064342/http://blog.mondotees.com/2012/03/05/we-are-releasing-the-drive-soundtrack-on-vinyl/|archive-date=March 10, 2012}} {{Cite web |url=http://blog.mondotees.com/2012/03/05/we-are-releasing-the-drive-soundtrack-on-vinyl/ |title=Архіўная копія |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310064342/http://blog.mondotees.com/2012/03/05/we-are-releasing-the-drive-soundtrack-on-vinyl/ |archive-date=10 сакавіка 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://blog.mondotees.com/2012/03/05/we-are-releasing-the-drive-soundtrack-on-vinyl/ |title=Архіўная копія |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310064342/http://blog.mondotees.com/2012/03/05/we-are-releasing-the-drive-soundtrack-on-vinyl/ |archive-date=10 сакавіка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ён атрымаў станоўчыя водгукі і ўвайшоў у спіс саўндтрэкаў з ''{{нп5|чарты Billboard|Billboard||Billboard charts}}''&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=Soundtrack Chart History (Soundtrack Albums) |url=https://www.billboard.com/artist/soundtrack/ |access-date=2022-03-30 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt; та ''{{нп5|Official Charts Company}}''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Official Soundtrack Albums Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/soundtrack-albums-chart/20111002/140/ |access-date=2022-03-30 |website=Official Charts Company |language=en}}&lt;/ref&gt;, а таксама дасягнуў 30-й пазіцыі ў ''{{нп5|Billboard 200}}''&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=Soundtrack Chart History (Billboard 200) |url=https://www.billboard.com/artist/soundtrack/ |access-date=2022-03-30 |magazine=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 2016 года ''Lakeshore'' і ''Invada Records'' выпусцілі спецыяльнае выданне, прысвечанае пятай гадавіне, з новымі нататкамі і ілюстрацыямі. У тым жа месяцы Джоні Джуэл, Electric Youth і Кліф Марцінэс абмяркоўвалі ўплыў саўндтрэку і фільма на іх жыццё і сучасную музычную культуру. Джуэл сказаў Аарону Велінгу, што «сумесь гукавой і візуальнай настальгіі з сучасным кручэннем заўсёды смяротна небяспечная»&lt;ref&gt;{{cite news |last=Vehling |first=Aaron |date=September 7, 2016 |title=''Drive'' at Five: Revisiting the Neon-Noir Masterpiece |work=Vehlinggo |url=https://vehlinggo.com/2016/09/07/drive-movie-fifth-anniversary-feature/ |url-status=live |access-date=December 17, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161214021221/https://vehlinggo.com/2016/09/07/drive-movie-fifth-anniversary-feature/ |archive-date=December 14, 2016}}&lt;/ref&gt;. Саўндтрэк быў уключаны ў спіс 40 саўндтрэкаў да фільмаў паводле версіі часопіса «Spin», якія змянілі альтэрнатыўную музыку&lt;ref&gt;{{cite news |date=February 12, 2013 |title=40 Movie Soundtracks That Changed Alternative Music |page=41 |work=Spin |url=http://www.spin.com/2013/02/best-movie-soundtracks-list-scores-alternative-music/130208-drive/ |url-status=live |access-date=May 20, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042441/http://www.spin.com/2013/02/best-movie-soundtracks-list-scores-alternative-music/130208-drive/ |archive-date=March 4, 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Рэліз ==
[[File:Ryan Gosling TIFF Drive premiere.jpg|thumb|upright|Раян Гослінг на прэм’еры «Драйва» на [[Кінафестываль у Таронта|Міжнародным кінафестывалі ў Таронта]].]]

Да пачатку працэсу здымак Рэфн паехаў на [[Канскі кінафестываль 2010]] года, каб прадаць правы на «Драйв», і выпусціў рэкламныя плакаты для фільма&lt;ref name=&quot;indieWire1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.totalfilm.com/news/bronson-helmer-fancies-wonder-woman |first=Emma |last=Didbin |title=Bronson helmer fancies Wonder Woman |work=Total Film |date=May 19, 2010 |access-date=July 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131184442/http://www.totalfilm.com/news/bronson-helmer-fancies-wonder-woman |archive-date=January 31, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.slashfilm.com/promo-poster-nicolas-winding-refns-drive |title=Promo Poster: Nicolas Winding Refn's Drive |first=Peter |last=Sciretta |work=/Film |date=May 17, 2010 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715180259/http://www.slashfilm.com/promo-poster-nicolas-winding-refns-drive/ |archive-date=July 15, 2011 }}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2010 года ''FilmDistrict'' набыла правы на распаўсюджванне фільма ў Паўночнай Амерыцы&lt;ref name=&quot;Deadline1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.deadline.com/2010/11/filmdistrict-drives-first-big-afm-deal |first=Mike |last=Fleming |title=FilmDistrict Drives To First Big AFM Deal |work=Deadline Hollywood |date=November 3, 2010 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628083249/http://www.deadline.com/2010/11/filmdistrict-drives-first-big-afm-deal/ |archive-date=June 28, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Уладальнікі так хацелі атрымаць «Драйв», што пачалі перамовы аб яго куплі, перш чым убачыць якія-небудзь кадры, лічачы, што гэта можа спадабацца людзям, якім падабаецца жанравы фільм, а таксама аматарам артхауса&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;{{cite news|url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2011/05/20/filmdistrict-and-ryan-gosling-mix-art-with-action-in-drive |title=FilmDistrict and Ryan Gosling Mix Art with Action in &quot;Drive&quot; |first=Anthony |last=Kaufman |work=The Wall Street Journal |date=May 20, 2011 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525021127/https://blogs.wsj.com/speakeasy/2011/05/20/filmdistrict-and-ryan-gosling-mix-art-with-action-in-drive/ |archive-date=May 25, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Фільм выйшаў у пракат 16 верасня 2011 года ў ЗША&lt;ref name=&quot;Deadline1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2010/12/nicolas-winding-refns-drive-will-hit-theaters-september-16-2011-via-film-district-121316/ |first=Edward |last=Davis |title=Nicolas Winding Refn's ''Drive'' Will Hit Theaters September 16, 2011 Via Film District |work=IndieWire |date=December 12, 2010 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418081852/http://www.indiewire.com/2010/12/nicolas-winding-refns-drive-will-hit-theaters-september-16-2011-via-film-district-121316/ |archive-date=April 18, 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Прэм’ера фільма адбылася 20 мая ў конкурсе на [[Канскі кінафестываль 2011]] года&lt;ref name=&quot;TGCannes&quot;/&gt;. Пры першым паказе фільм атрымаў «адны з найлепшых водгукаў фестывалю»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.slashfilm.com/early-buzz-nicolas-winding-refns-drive |title=Early Buzz: Nicolas Winding Refn's ''Drive'' Earns Cannes Praise |first=Russ |last=Fischer |work=/Film |date=May 19, 2011 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622011059/http://www.slashfilm.com/early-buzz-nicolas-winding-refns-drive/ |archive-date=June 22, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/05/ryan-gosling-drive-nicolas-refn-james-sallis.html |title=Cannes 2011: With Ryan Gosling's ''Drive'', a different Dane gets his moment |first=Steven |last=Zeitchik |work=Los Angeles Times |date=May 19, 2011 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525004855/http://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/05/ryan-gosling-drive-nicolas-refn-james-sallis.html |archive-date=May 25, 2011 }}&lt;/ref&gt;, але Ксан Брукс з ''[[The Guardian]]'', які даў фільму станоўчы водгук, сказаў, што ён «не можа выйграць, не выйграе» галоўны прыз Канаў&lt;ref name=&quot;Style&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-cannes-ryangosling-idUSTRE74J3EC20110520 |title=Blood, fuel power Gosling debut at Cannes festival |first=Nick |last=Vinocur |work=Reuters |date=May 20, 2011 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628190826/https://www.reuters.com/article/2011/05/20/us-cannes-ryangosling-idUSTRE74J3EC20110520 |archive-date=June 28, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Брукс патлумачыў, што «гэта занадта свядомае рэтра, занадта шмат крутых, пустых паверхняў у адрозненне ад круглявай фактурнай драмы», але адзначіў, што гэта было яго «вінаватае задавальненне» ад конкурсу 2011 года. Ён сказау:

&lt;blockquote&gt;За апошнія 10 дзён мы сталі сведкамі вялікага мастацтва і магутных сацыяльных каментарыяў; нараджэнне космасу і канец свету. Аказалася, што мы сапраўды хацелі ўвесь час гэтую сцэну, у якой чалавека тупаюць галавой у ліфце. Яны вітаюць гэта як даўно страчаныя адносіны.&lt;ref name=&quot;TGCannes&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

Сродкі масавай інфармацыі сустрэлі фільм радаснымі воклічамі, а гледачоў падбадзёрвалі некаторыя сцэны, у якіх паказаны надзвычайны гвалт&lt;ref name=&quot;VS&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Salon&quot; /&gt;. Фільм атрымаў 15-хвілінную авацыю&lt;ref name=&quot;DLH&quot;&gt;{{cite web|last=Hammond|first=Pete|url=https://www.deadline.com/2011/05/cannes-sean-goes-glam-uma-goes-awol-sarkozy-film-sold-to-u-s|title=Cannes: Sean Goes Glam Rock, Uma Leaves Town, Sarkozy Film Sold To U.S.|website=Deadline Hollywood|date=May 20, 2011|access-date=July 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110625105336/http://www.deadline.com/2011/05/cannes-sean-goes-glam-uma-goes-awol-sarkozy-film-sold-to-u-s/|archive-date=June 25, 2011}}&lt;/ref&gt;. Фестываль узнагародзіў Рэфна [[Прыз за найлепшую рэжысуру (Канскі кінафестываль)|прызам найлепшага рэжысёра]] за «Драйв»&lt;ref name=&quot;CannesBestDirector&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/ct-live-0523-talking-pictures-cannes-20110522,0,7664199.column|first=Michael|last=Phillips|title=''Tree of Life'' triumphs at Cannes|work=[[Chicago Tribune]]|date=May 22, 2011|access-date=July 1, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528073559/http://www.chicagotribune.com/entertainment/ct-live-0523-talking-pictures-cannes-20110522%2C0%2C7664199.column|archive-date=May 28, 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Драйв» быў паказаны на {{нп5|LA Film Festival|Лос-Анджэлескім кінафестывалі||LA Film Festival}} (LAFF) 20 чэрвеня ў рамках яго гала-праграмы. Ён быў сярод больш чым 200 мастацкіх фільмаў, кароткаметражных праектаў і музычных відэа з больш чым 30 краін&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/05/los-angeles-film-festival-guillermo-del-toro-green-lantern-drive-james-franco.html |title=2011 Los Angeles Film Festival will welcome stars Guillermo del Toro, James Franco, Ryan Reynolds and more |first=Amy |last=Kaufman |work=Los Angeles Times |date=May 11, 2011 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515203934/http://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/05/los-angeles-film-festival-guillermo-del-toro-green-lantern-drive-james-franco.html |archive-date=May 15, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Пасля таго, як дата выхаду «{{нп5|Чырвоны сабака|Чырвонага сабакі||Red Dog (film)}}» была перанесена на некалькі дзён, «Драйв» замяніў яго на {{нп5|Міжнародны кінафестываль у Мельбурне|Міжнародным кінафестывалі ў Мельбурне||Melbourne International Film Festival}} ў якасці завяршальнага начнога фільма&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/melbourne-international-film-fest-open-208127 |title=Melbourne International Film Fest to Open with 'The Fairy,' Feature Premiere of Schepisi's ''The Eye of the Storm'' |first=Pip |last=Bulleck |work=The Hollywood Reporter |date=July 5, 2011 |access-date=July 8, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709035358/http://www.hollywoodreporter.com/news/melbourne-international-film-fest-open-208127 |archive-date=July 9, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Фільм таксама быў паказаны падчас прэзентацыі студыйнай панэлі ''{{нп5|FilmDistrict}}'' на ''[[San Diego Comic-Con International|San Diego Comic-Con]]''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/comic-riffs/post/san-diego-comic-con-20-highlights-from-just-announced-thursday-schedule/2011/07/07/gIQADW0L2H_blog.html |title=San Diego Comic-Con: 20 highlights from just-announced Thursday schedule |first=Michael |last=Canva |newspaper=The Washington Post |date=July 7, 2011 |access-date=July 8, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113051325/http://www.washingtonpost.com/blogs/comic-riffs/post/san-diego-comic-con-20-highlights-from-just-announced-thursday-schedule/2011/07/07/gIQADW0L2H_blog.html |archive-date=November 13, 2012 }}&lt;/ref&gt;. У сярэдзіне жніўня на лонданскім ''Empire Big Screen'' прайшоў сакрэтны паказ «Драйва»&lt;ref name=&quot;11indieWIRE&quot; /&gt;. У верасні «Драйв» быў паказаны ў якасці спецыяльнай прэзентацыі падчас [[Кінафестываль у Таронта|Міжнароднага кінафестывалю ў Таронта]] разам з іншым фільмам з Гослінгам у галоўнай ролі, «{{нп5|Сакавіцкія іды (фільм)|Сакавіцкія іды|ru|Мартовские иды (фильм)}}»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deadline.com/2011/07/2011-toronto-film-festival-unveils-first-part-of-slate-with-brad-pitts-moneyball-madonnas-w-e-george-clooneys-the-ides-of-march-on-list |title=2011 Toronto Film Festival: Brad Pitt's ''Moneyball'', Madonna's ''W.E.'', George Clooney's ''The Ides Of March'' Make Cut |first=Mike |last=Fleming |website=Deadline Hollywood |date=July 26, 2010 |access-date=August 26, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019150459/http://www.deadline.com/2011/07/2011-toronto-film-festival-unveils-first-part-of-slate-with-brad-pitts-moneyball-madonnas-w-e-george-clooneys-the-ides-of-march-on-list/ |archive-date=October 19, 2011 }}&lt;/ref&gt;.

== Прыём ==

=== Рэакцыя крытыкаў ===
[[File:Nicolas Winding Refn Deauville 2011.jpg|thumb|upright|Рэжысёр Нікалас Віндынг Рэфн на прэзентацыі фільма на {{нп5|Фестываль амерыканскага кіно ў Давіле|Фестывалі амерыканскіх фільмаў у Давіле|ru|Фестиваль американского кино в Довиле}}. 2011 год.]]

Агрэгатар аглядаў ''[[Rotten Tomatoes]]'' паведамляе аб рэйтынгу 93 % на аснове 270 аглядаў і сярэдні рэйтынг 8,30/10. Крытычны кансенсус сайта сцвярджае: «З яго гіперстылізаванай сумессю гвалту, музыкі і яркіх вобразаў „Драйв“ прадстаўляе цалкам рэалізаванае бачанне артхауснага экшана»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/drive_2011|title=Drive (2011)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=May 11, 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171127040028/http://www.rottentomatoes.com/m/drive_2011/|archive-date=November 27, 2017}}&lt;/ref&gt;. ''[[Metacritic]]'', іншы агрэгатар аглядаў, даў яму ацэнку 78 са 100 на аснове 43 крытыкаў, што паказвае на «ў цэлым спрыяльныя водгукі»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/drive|title=Drive Reviews|work=[[Metacritic]]|access-date=January 12, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107045310/http://www.metacritic.com/movie/drive|archive-date=January 7, 2012}}&lt;/ref&gt;.

«Драйв» — адзін з самых рэйтынгавых і найбольш папулярных фільмаў у спісах крытыкаў на канец года ў Top-10. Ён заняў чацвёртае месца ў рэйтынгу найлепшага фільма года пасля «[[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]]», «[[Артыст (фільм)|Артыста]]» і «[[Меланхолія (фільм, 2011)|Меланхоліі]]» ў Top-10 паводле ''Metacritic''&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.metacritic.com/feature/movie-critic-best-of-2011-top-ten-lists |title=2011 Film Critic Top Ten Lists |work=[[Metacritic]] |date=January 1, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626084253/http://www.metacritic.com/feature/movie-critic-best-of-2011-top-ten-lists |archive-date=June 26, 2012 }} {{Cite web |url=http://www.metacritic.com/feature/movie-critic-best-of-2011-top-ten-lists |title=Архіўная копія |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134309/http://www.metacritic.com/feature/movie-critic-best-of-2011-top-ten-lists |archive-date=10 мая 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. «Драйв» быў абраны найлепшым фільмам года: {{нп5|Пітэр Трэверс|Пітэрам Трэверсам||Peter Travers}} з ''[[Rolling Stone]]'', {{нп5|Рычард Роупер|Рычардам Роуперам||Richard Roeper}} з ''Chicago Sun-Times'', Джэймсам Рокі з ''BoxOffice'', Джошуа Роткапфам з ''{{нп5|Time Out|||Time Out (magazine)}}'', Нілам Мілерам з ''Film School Rejects'', Маркам Раселам з ''{{нп5|The Oregonian}}'' і рэдакцыяй ''Empire''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.metacritic.com/feature/movie-critic-best-of-2011-top-ten-lists |title=Film Critic Top 10 Lists - Best of 2011 - Metacritic |work=Metacritic |access-date=January 17, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134309/http://www.metacritic.com/feature/movie-critic-best-of-2011-top-ten-lists |archive-date=May 10, 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Аўтары кіначасопіса ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' назвалі «Драйв» сваім фільмам нумар адзін у 2011 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.empireonline.com/features/films-of-the-year-2011/p20 |title=Empire's Top 20 Films of 2011 |work=Empire |date=December 11, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515115210/http://www.empireonline.com/features/films-of-the-year-2011/p20 |archive-date=May 15, 2013 }}&lt;/ref&gt;. [[Пітэр Трэверс]] з ''[[Rolling Stone]]'' даў фільму 4 зоркі з 4, заявіўшы, што «Драйв» быў «бліскучай брыдкай справай» і што «Рэфн — віртуоз, спалучаючы жорсткае і далікатнае з такім незвычайным майстэрствам, што ён заслужана атрымаў прыз за найлепшую рэжысуру ў Канах». Трэверс таксама сказаў: «Падрыхтуйцеся да таго, каб вас уразіў Альберт Брукс. Выступ Брукса, прасякнуты цёмным гумарам і пагрозай (назірайце за ім з лязом), заслугоўвае таго, каб атрымаць „Оскар“»&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/drive-20110908|first=Peter|last=Travers|title=''Drive'' (R)|magazine=[[Rolling Stone]]|date=September 14, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923161517/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/drive-20110908|archive-date=September 23, 2011}} {{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/movies/reviews/drive-20110908 |title=Архіўная копія |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923161517/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/drive-20110908 |archive-date=23 верасня 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/10-best-movies-of-2011-20111207/drive-19691231|first=Peter|last=Travers|title=10 Best Movies of 2011|magazine=[[Rolling Stone]]|date=September 14, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624130929/http://www.rollingstone.com/movies/lists/10-best-movies-of-2011-20111207/drive-19691231|archive-date=June 24, 2013}} {{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/movies/lists/10-best-movies-of-2011-20111207/drive-19691231 |title=Архіўная копія |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624130929/http://www.rollingstone.com/movies/lists/10-best-movies-of-2011-20111207/drive-19691231 |archive-date=24 чэрвеня 2013 }}&lt;/ref&gt;. Джо Моргенштэрн з ''{{нп5|The Wall Street Journal}}'' таксама ацаніў выступленне Брукса, назваўшы яго выступ «сенсацыйным»&lt;ref name=&quot;Morgenstern&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111903927204576572542212463116|first=Joe|last=Morgenstern|author-link=Joe Morgenstern|title=Wall Street Journal Review Drive|work=The Wall Street Journal|date=September 14, 2011}}&lt;/ref&gt;. Джэймс Рочы з ''{{нп5|IndieWire}}'' паставіў фільму літару «А» і напісаў, што «„Драйв“ працуе як выдатная дэманстрацыя таго, як, калі за камерай стаіць сапраўдны талент, забавы і мастацтва не ворагі, а саюзнікі»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/cannes_review_nicolas_winding_refns_drive_starring_ryan_gosling_is|first=James|last=Rocchi|title=Nicholas Winding Refn's &amp;nbsp;Low-Slung &amp;nbsp;'80's Crime Drama ''Drive'' has a Dark Majesty|work=Indiewire|date=September 14, 2011|access-date=24 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731033549/http://blogs.indiewire.com/theplaylist/cannes_review_nicolas_winding_refns_drive_starring_ryan_gosling_is|archive-date=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Рочы назваў «Драйв» сваім фільмам нумар адзін 2011 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alumni.westernu.ca/alumni-gazette/winter-2012/top-ten-movies-of-2011.html?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com.ph%2F|first=James|last=Rocchi|title=Top 10 of films of 2011|work=Alumni Gazette|year=2012|access-date=24 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730020711/http://www.alumni.westernu.ca/alumni-gazette/winter-2012/top-ten-movies-of-2011.html?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com.ph%2F|archive-date=30 ліпеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Стэфані Захарэк з ''Movieline'' ацаніла фільм на 9,5 з 10, пахваліўшы дзеянне фільма і напісаўшы, што ён «кідае выклік усім сучасным тэндэнцыям у стварэнні баевікоў. Паслядоўнасці здымаюцца і рэдагуюцца з яснасцю і дакладнасцю хірурга. Рэфн не наразае дзеянне, каб падмануць нас, думаючы, што гэта больш захапляльна, чым ёсць». Яна таксама захаплялася майстэрствам Рэфна ў барацьбе з гвалтам у фільме і стрыманым раманам паміж Гослінгам і Маліган&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movieline.com/2011/09/15/review-ryan-gosling-is-the-goslingest-in-superb-70s-inflected-drive/|first=Stephanie|last=Zacharek|author-link=Stephanie Zacharek|title=Movieline ''Drive'' Review|work=Movieline|date=September 13, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330064039/http://movieline.com/2011/09/15/review-ryan-gosling-is-the-goslingest-in-superb-70s-inflected-drive/|archive-date=March 30, 2013}}&lt;/ref&gt;. [[Роджэр Эберт]] паставіў «Драйв» на сёмае месца ў сваім рэйтынгу найлепшых фільмаў 2011 года. Хвалячы фільм, ён напісаў: «Вось фільм з павагай да пісьменства, акцёрскай ігры і майстэрства. У ім паважаюць дасведчаных кінаманаў». Як і Захарэк, Эберт захапляўся экшанамі ў фільме, якія былі практычна зроблены і не абапіраліся на CGI-эфекты&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rogerebert.com/reviews/drive-2011|first=Roger|last=Ebert|author-link=Roger Ebert|title=''Drive'' Review|work=Chicago Sun-Times|date=September 14, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202061536/http://www.rogerebert.com/reviews/drive-2011|archive-date=February 2, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://blogs.suntimes.com/ebert/2011/12/the_best_films_of_2011.html|first=Roger|last=Ebert|author-link=Roger Ebert|title=Roger Ebert's &amp;nbsp;Top Ten Films of 2011|work=Chicago Sun-Times|date=December 15, 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105215412/http://blogs.suntimes.com/ebert/2011/12/the_best_films_of_2011.html|archive-date=January 5, 2012}} {{Cite web |url=http://blogs.suntimes.com/ebert/2011/12/the_best_films_of_2011.html |title=Архіўная копія |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105215412/http://blogs.suntimes.com/ebert/2011/12/the_best_films_of_2011.html |archive-date=5 студзеня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://blogs.suntimes.com/ebert/2011/12/the_best_films_of_2011.html |title=Архіўная копія |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105215412/http://blogs.suntimes.com/ebert/2011/12/the_best_films_of_2011.html |archive-date=5 студзеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Энтані Лэйн напісаў у ''The New Yorker'', што гвалт у «Драйве» быў занадта выразным, і гэта ў канчатковым рахунку пашкодзіла фільму. Гаворачы пра гвалт, ён сказаў: «Захопліваючы нашу ўвагу, ён адцягвае яе ад таго, што мае значэнне. Жах затрымліваецца і прасочваецца; пачуцці знікаюць»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/arts/critics/cinema/2011/09/26/110926crci_cinema_lane|first=Anthony|last=Lane|title=Road Kill|magazine=The New Yorker|date=September 26, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131042318/http://www.newyorker.com/arts/critics/cinema/2011/09/26/110926crci_cinema_lane|archive-date=January 31, 2013}}&lt;/ref&gt;. Майкл Філіпс з ''[[Chicago Tribune]]'' адчуваў тое ж самае, і сказаў, што, хаця яму спадабаўся фільм у першых частках, ён стаў «адной яскрава садысцкай дэкарацыяй за другой». Філіпс палічыў, што фільм занадта абапіраўся на «стылістыку» і не меў дастатковай сутнасці&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2011-09-15/entertainment/sc-mov-0913-drive-20110915_1_getaway-driver-stunt-driver-refn|first=Michael|last=Phillips|author-link=Michael Phillips (critic)|title=''Drive'': Noir &amp;nbsp;Lives, Dies by Its Looks|work=Los Angeles Times|date=September 15, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513001800/http://articles.chicagotribune.com/2011-09-15/entertainment/sc-mov-0913-drive-20110915_1_getaway-driver-stunt-driver-refn|archive-date=May 13, 2013}}&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе ''{{нп5|HuffPost|The Huffington Post||HuffPost}}'' уключыла «Драйв» у свой спіс з 8 фільмаў за апошнія 15 гадоў, якія вельмі пераацэнены, прычым Біл Брэдлі крытыкаваў нізкую колькасць дыялогаў персанажа Гослінга. Яшчэ было напісана, што «Рэфн марнуе ўсе 100 хвілін, спрабуючы пераканаць вас, што ў яго ёсць класны спіс прайгравання iPod»&lt;ref&gt;{{cite news|title=8 Movies From The Last 15 Years That Are Super Overrated|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/06/12/overrated-movies_n_5481916.html|access-date=May 20, 2017|work=HuffPost|date=June 12, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225102940/http://www.huffingtonpost.com/2014/06/12/overrated-movies_n_5481916.html|archive-date=February 25, 2017}}&lt;/ref&gt;. Часопіс ''{{нп5|Complex|||Complex Networks}}'' раскрытыкаваў фільм за {{нп5|Вайтвошынг у кіно|вайтвошынг||Whitewashing in film}} персанажа Ірэн, якая была лацінаамерыканкай у першапачатковым рамане&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ghahremani |first=Tanya |url=http://www.complex.com/pop-culture/2013/04/25-minority-characters-that-hollywood-whitewashed/ |title=25 Minority Characters That Hollywood Whitewashed |work=Complex|date=April 1, 2013 |access-date=August 27, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821095307/http://www.complex.com/pop-culture/2013/04/25-minority-characters-that-hollywood-whitewashed/ |archive-date=August 21, 2015 }}&lt;/ref&gt;. Аўдыторыя, апытаная ''{{нп5|CinemaScore}}'', паставіла фільму адзнаку «C−»; гэта было звязана з тым, што аўдыторыя адчувала сябе падманенай, чакаючы больш стымулюючых дзеянняў, заснаваных на маркетынгу&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/mike-ryan/the-purge-box-office_b_3415384.html |work=The Huffington Post |first=Mike |last=Ryan |title=Here's Why You Hated ''The Purge'' |date=June 10, 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009205534/http://www.huffingtonpost.com/mike-ryan/the-purge-box-office_b_3415384.html |archive-date=October 9, 2013 }}&lt;/ref&gt;.

=== Стыль і натхненне ===
{{quote box
| align = left
| width = 30%
| quote = Узгадваючы, насамрэч не так ужо і шмат ваджэння ў сцэнах пагоні «Драйва», пастаўленых эфектна, захапляльна. Гаворка ідзе хутчэй пра сумнеўныя выбары, якія рухаюць людзьмі — і, у канчатковым рахунку, тыя, якія гоняць іх.|source = —''[[Associated Press]]''&lt;ref name=&quot;APReview&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.boston.com/2011-09-14/ae/30156164_1_getaway-driver-stunt-driver-minimalist-approach|title=Review: Gosling oozes stoic cool in ''Drive''|first=Christy|last=Lemire|work=The Boston Globe|date=September 13, 2011|access-date=September 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131182940/http://articles.boston.com/2011-09-14/ae/30156164_1_getaway-driver-stunt-driver-minimalist-approach|archive-date=January 31, 2012}} {{Cite web |url=http://articles.boston.com/2011-09-14/ae/30156164_1_getaway-driver-stunt-driver-minimalist-approach |title=Архіўная копія |access-date=25 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131182940/http://articles.boston.com/2011-09-14/ae/30156164_1_getaway-driver-stunt-driver-minimalist-approach |archive-date=31 студзеня 2012 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://articles.boston.com/2011-09-14/ae/30156164_1_getaway-driver-stunt-driver-minimalist-approach |title=Архіўная копія |access-date=25 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131182940/http://articles.boston.com/2011-09-14/ae/30156164_1_getaway-driver-stunt-driver-minimalist-approach |archive-date=31 студзеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

Эндру О’Хехір з часопіса ''{{нп5|Salon.com}}'' ахарактарызаваў «Драйв» як «класічную гісторыю крадзяжу ў Лос-Анджэлесе», якая «не спрабуе пераўзысці» «{{нп5|Буліт (фільм)|Буліт||Bullitt}}» або атрымаць наступнае заданне ў франшызе «{{нп5|Фарсаж (франшыза)|Фарсаж||Fast &amp; Furious}}». О’Хехір таксама апісаў ушанаванне «эстэтыкі {{нп5|Фільм катэгорыі B|фільмаў катэгорыі B||B movie}} [[Роджэр Корман|Роджэра Кормана]] і глянцавых галівудскіх відовішчаў [[Майкл Ман|Майкла Мана]]»&lt;ref name=&quot;Salon&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.salon.com/2011/05/20/drive_2/|title=Cannes: Ryan Gosling's dazzling, sleek new thrill ride|website=Salon.com|last=O'Hehir|first=Andrew|date=May 20, 2011|access-date=July 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111024193446/http://www.salon.com/2011/05/20/drive_2/|archive-date=October 24, 2011}}&lt;/ref&gt;. Стывен Зейтчык з ''[[Los Angeles Times]]'' разгледзеў у героях тэмы «вернасці, адзіноты і цёмных імпульсаў, якія ўзнікаюць, нават калі мы з усіх сіл спрабуем іх здушыць»&lt;ref name=&quot;DriveLATRefn&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/06/drive-ryan-gosling-nicolas-refn-albert-brooks-opening-cannes-los-angeles.html |title=Los Angeles Film Festival: As buzz builds for ''Drive'', Ryan Gosling and Nicolas Refn contemplate a different genre |first=Steven |last=Zeitchik |work=Los Angeles Times |date=June 18, 2011 |access-date=October 9, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903053457/http://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/06/drive-ryan-gosling-nicolas-refn-albert-brooks-opening-cannes-los-angeles.html |archive-date=September 3, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Нік Вінакур з ''[[Reuters]]'' апісаў серыю коміксаў, у выніку чаго ўтварылася «дзіўная прыдумка… якая нагадвае фільм „[[Малхоланд Драйв]]“ [[Дэвід Лінч|Дэвіда Лінча]]… „[[Крымінальнае чытво]]“ [[Квенцін Таранціна|Квенціна Таранціна]], і з насычанымі тугой любоўнымі сцэнамі, якія не былі б недарэчнымі ў скандынаўскай драме»&lt;ref name=&quot;VS&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TGCannes&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2011/may/20/cannes-film-festival-2011-diary-drive |title=Cannes 2011 diary: This must be the place to exit.. or is it? |first=Xan |last=Brooks |work=[[The Guardian]] |date=May 20, 2011 |access-date=July 1, 2011 |location=London |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031015803/http://www.theguardian.com/film/2011/may/20/cannes-film-festival-2011-diary-drive |archive-date=October 31, 2013 }}&lt;/ref&gt;. Крыстафер Хотарн, таксама з ''Los Angeles Times'', параўнаў яго з працамі {{нп5|Уолтэр Хіла|Уолтэра Хіла||Walter Hill}}, [[Джон Карпентэр|Джона Карпентэра]], {{нп5|Натанаэл Уэст|Натанаэла Уэста||Nathanael West}} і {{нп5|Джэймс Балард|Джэймса Баларда||J. G. Ballard}}&lt;ref name=&quot;Locust&quot; /&gt;. Паводле слоў Рэфна, «Драйв» прысвечаны рэжысёру [[Алехандра Хадароўскі]] і ўключае ў сябе адценні экзістэнцыялізму Хадароўскі&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot; /&gt;.

«Драйв» быў апісаны як {{нп5|неануар|неануарная||Neo-noir}}, [[артхаус]]ная стужка&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot; /&gt;, надзвычай жорсткая і вельмі стыльная, з уплывам еўрапейскага мастацтва і {{нп5|грайндхаус|грайндхауса||Грайндхаус}}&lt;ref name=&quot;VS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www2.canada.com/story.html?id=4817654 |title=Ryan Gosling's career Drive |first=Jay |last=Stone |work=Vancouver Sun |date=May 20, 2011 |access-date=25 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014014714/http://www2.canada.com/story.html?id=4817654 |archive-date=14 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Style&quot; /&gt;. «Драйв» таксама спасылаецца на [[культавы фільм|культавыя хіты]] 1970-я і 1980-х гадоў, напрыклад, «{{нп5|Дзень саранчы (фільм)|Дзень саранчы||The Day of the Locust (film)}}» (1975)&lt;ref name=&quot;Locust&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-hawthorne-drive-20110922,0,4708376.story |title=Critic's Notebook: ''Drive'' tours an L.A. that isn't on postcards: The cityscape seen in director Nicolas Winding Refn's film is drab, standoffish and true to life |first=Christopher |last=Hawthorne |work=Los Angeles Times |date=September 22, 2011 |access-date=September 27, 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/656mq1gKP?url=http://articles.latimes.com/2011/sep/22/entertainment/la-et-hawthorne-drive-20110922 |archive-date=January 31, 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і «{{нп5|Жыць і памерці ў Лос-Анджэлесе|||To Live and Die in L.A. (film)}}» (1985). Іншыя ўплывы можна заўважыць у неонава-яркіх уступных цітрах, а рэтра-музыка — эта «сумесь сінтэзатарных тонаў, якія напружваюць храповым ходам, і кідкіх клубных гімнаў, якія ў сукупнасці надаюць фільму адзіны тон»&lt;ref name=&quot;VarietyCannes&quot;&gt;{{cite news|url=https://variety.com/2011/film/markets-festivals/drive-1117945274/ |work=[[Variety]] |first=Peter |last=Debruge |title=Drive |date=May 19, 2011 |access-date=July 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421155217/http://variety.com/2011/film/markets-festivals/drive-1117945274/ |archive-date=April 21, 2015 }}&lt;/ref&gt;. Уступная застаўка «Драйва» ярка-ружовая&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot; /&gt;, гэта было натхнёна фільмам «{{нп5|Рызыкоўны бізнес|||Risky Business}}» (1983)&lt;ref name=&quot;RefNav&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.avclub.com/articles/nicolas-winding-refn,61788 |title=Interview: Nicholas Winding Refn |work=The A.V. Club |first=Scott |last=Tobias |date=September 15, 2011 |access-date=September 17, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923160748/http://www.avclub.com/articles/nicolas-winding-refn%2C61788/ |archive-date=September 23, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Рэфн таксама адзначыў, што рамантыка фільма была збольшага натхнёная фільмамі пісьменніка-рэжысёра {{нп5|Джон Х’юз (кінарэжысёр)|Джона Х’юза||John Hughes (filmmaker)}}&lt;ref&gt;{{cite news|title=The GQ&amp;A: ''Drive'' Director Nicolas Winding Refn |url=https://www.gq.com/entertainment/movies-and-tv/201109/drive-nicolas-winding-refn-ryan-gosling |work=GQ |access-date=September 9, 2012 |author=Sean Fennessey |date=September 12, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421150131/http://www.gq.com/entertainment/movies-and-tv/201109/drive-nicolas-winding-refn-ryan-gosling |archive-date=April 21, 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Натхненне Рэфна для «Драйва» збольшага з'явілася з чытання «{{нп5|Казкі братоў Грым|Казак братоў Грым||Grimms' Fairy Tales}}», і яго мэтай было стварыць «казку, якая бярэ Лос-Анджэлес у якасці фону»&lt;ref name=&quot;NYInfo&quot; /&gt; з Кіроўцам у ролі героя. Каб гуляць з агульнай тэмай казак, Кіроўца абараняе тое, што добра, і адначасова забівае дэгенератыўных людзей гвалтоўнымі спосабамі&lt;ref name=&quot;DriveLATRefn&quot;&gt;{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2011/sep/15/entertainment/la-ca-drive-20110911 |first=Steven |last=Zeitchik |title=Ryan Gosling and Nicolas Winding Refn share the ride |work=Los Angeles Times |page=1 |date=September 15, 2011 |access-date=October 8, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004084348/http://articles.latimes.com/2011/sep/15/entertainment/la-ca-drive-20110911 |archive-date=October 4, 2011 }}&lt;/ref&gt;. Рэфн сказаў, што «Драйв» ператвараецца ў [[Фільмы пра супергерояў|фільм пра супергероя]] падчас сцэны ў ліфце, калі Кіроўца забівае бандыта&lt;ref name=&quot;11indieWIRE&quot; /&gt;. Рэжысёр сказаў, што яго таксама натхнілі такія фільмы, як «{{нп5|Стрэл ва ўпор (фільм)|Стрэл ва ўпор||Point Blank (1967 film)}}» (1967), «{{нп5|Двухпалосная шаша|||Two-Lane Blacktop}}» (1971), «{{нп5|Вадзіцель (фільм)|Вадзіцель||The Driver}}» (1978) і «{{нп5|Злодзей (фільм, 1981)|Злодзей||Thief (film)}}» (1981). Крымінальныя пастаноўкі [[Жан-П’ер Мельвіль|Жан-П’ера Мельвіля]] паўплывалі на кінематаграфію&lt;ref name=&quot;11indieWIRE&quot; /&gt;. Сцэнарый Аміні навязвае [[маральны кодэкс]], дзе нават тыя, хто выконвае яго, амаль ніколі не ўзнагароджваюцца за свае намаганні, як бачна, калі Кіроўца дапамагае Стандарту з-за клопату пра Ірэн і яе сына&lt;ref name=&quot;DriveLATRefn&quot; /&gt;. На сваіх машынах героі не толькі здзяйсняюць уцёкі або забойствы, але спрабуюць знайсці спакой і рамантыку&lt;ref name=&quot;DriveLATRefn&quot; /&gt;.

Вадзіцеля параўноўваюць з {{нп5|Чалавек без імя (персанаж)|Чалавекам без імя||Man with No Name}}, персанажам [[Клінт Іствуд|Клінта Іствуда]], які паказаны ў [[вестэрн]]ах [[Серджа Леонэ]], таму што ён амаль ніколі не размаўляе, у асноўным камунікаючы невербальна&lt;ref name=&quot;Salon&quot; /&gt;. Мізэрныя дыялогі Кіроўцы прызначаны не для таго, каб прадставіць яго жорсткім, а каб змякчыць. Рэфн вырашыў даць Кіроўцу вельмі няшмат дыялогаў і прымусіў яго ездзіць, слухаючы [[сінці-поп]] музыку&lt;ref name=&quot;Style&quot; /&gt;. Пітэр Дэбрюж з ''[[Variety]]'' выказаў меркаванне, што тое, чаго не хапае Кіроўцу ў псіхалогіі, ён кампенсуе з дапамогай дзеянняў і стыльных касцюмаў&lt;ref name=&quot;VarietyCannes&quot; /&gt;. Гардэроб Кіроўцы, у прыватнасці атласны пінжак з лагатыпам залатога скарпіёна на спіне, быў натхнёны гуртом [[Kiss]] і {{нп5|эксперыментальны фільм|эксперыментальным фільмам||Experimental film}} 1964 года {{нп5|Кенет Энгер|Кенета Энгера||Kenneth Anger}} «{{нп5|Узыходжанне Скарпіёна (фільм)|Узыходжанне Скарпіёна||Scorpio Rising (film)}}»&lt;ref name=&quot;11indieWIRE&quot; /&gt;. Рэфн бачыць у пінжаку браню персанажа, а ў лагатыпе — знак абароны&lt;ref name=&quot;Complex1&quot;&gt;{{cite news|url=http://amp.uk.complex.com/pop-culture/2011/09/interview-drive-director-nicolas-winding-refn |title=Interview: ''Drive'' Director Nicolas Winding Refn Talks Ryan Gosling's Clout And Artistic Violence |first=Matt |last=Barone |work=Complex |date=September 14, 2011 |access-date=October 8, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825154858/http://amp.uk.complex.com/pop-culture/2011/09/interview-drive-director-nicolas-winding-refn |archive-date=August 25, 2016 }}&lt;/ref&gt;. Паводле слоў рэцэнзента Пітэра Канавесэ, пінжак з'яўляецца адсылкай да байкі «{{нп5|Скарпіён і жаба|||The Scorpion and the Frog}}», згаданай у фільме&lt;ref name=&quot;Mountain View Voice&quot;&gt;{{cite news|last=Canavese |first=Peter |title=Review: ''Drive'' |url=http://www.mv-voice.com/news/show_story.php?id=4738 |work=Mountain View Voice |date=September 16, 2011 |access-date=September 28, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930131426/http://www.mv-voice.com/news/show_story.php?id=4738 |archive-date=September 30, 2011 }}&lt;/ref&gt;.

=== Каса ===
«Драйв» сабраў 78,1-81,4 мільёна долараў па ўсім свеце&lt;ref name=&quot;boxofficemojo.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NUM&quot;/&gt;. У Паўночнай Амерыцы фільм сабраў у агульным пракаце 35,1 мільёна долараў&lt;ref name=&quot;boxofficemojo.com&quot;/&gt;. Фільм зарабіў 11,3 мільёна долараў у выходныя 16 верасня 2011 года ў 2866 кінатэатрах&lt;ref name=&quot;CinemaScore&quot;&gt;{{cite web |url=https://m.cinemascore.com |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20170916153548/https://m.cinemascore.com/ |url-status=dead |archive-date=September 16, 2017 |title=CinemaScore |work=cinemascore.com |access-date=May 4, 2020 }}&lt;/ref&gt;. Гэта быў адзін з чатырох шырокіх рэлізаў, якія адкрыліся ў тыя выходныя, сярод іх «Драйв» заняў другое месца. Іншыя тры новыя рэлізы ўключалі перавыданне «[[Кароль Леў|Караля Льва]]» ў фармаце 3D, які заняў першае месца. Іншымі канкурэнтамі былі «{{нп5|Саламяныя псы (фільм, 2011)|Саламяныя псы||Straw Dogs (2011 film)}}» і «{{нп5|Я не ведаю, як яна гэта робіць|||I Don't Know How She Does It}}»&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Gray |first1=Brandon |title=Forecast: ''Lion King'' to Roar Again |url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=3272&amp;p=.htm |access-date=May 20, 2017 |work=Box Office Mojo |date=September 16, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123134459/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3272&amp;p=.htm |archive-date=November 23, 2016 }}&lt;/ref&gt;. 9 лютага 2012 года фільм завяршыў паказ у паўночнаамерыканскіх кінатэатрах&lt;ref name=&quot;MOJO&quot;&gt;{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=drive2011.htm |title=''Drive'' Release |work=Box Office Mojo |date=January 15, 2011 |access-date=February 9, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213113819/http://boxofficemojo.com/movies/?id=drive2011.htm |archive-date=February 13, 2012 }}&lt;/ref&gt;.

На міжнародным рынку «Драйв» зарабіў 41,1–46,3 мільёна долараў. Самыя касавыя зборы фільма былі ў Францыі, дзе ён зарабіў 10,3 мільёна еўра (13,3 мільёна долараў)&lt;ref name=&quot;MOJOF&quot;&gt;{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/intl/france/?yr=2011&amp;wk=40&amp;p=new |title=Drive Foreign B.O |work=Box Office Mojo |date=September 25, 2011 |access-date=October 1, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513162201/http://boxofficemojo.com/intl/france/?yr=2011&amp;wk=40&amp;p=new |archive-date=May 13, 2013 }}&lt;/ref&gt;. Паказ адкрыўся ў Францыі ў выходныя 5 кастрычніка 2011 года ў 246 кінатэатрах, але пазней рэліз быў пашыраны да 360. Фільм адкрыўся на другім месцы і меў самы высокі валавы збор за кінатэатр за выходныя 10 722 еўра (13 746 долараў)&lt;ref name=&quot;MOJOF2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/intl/france/?yr=2011&amp;wk=40&amp;p=new |title=Box Office Foreign |work=Box Office Mojo |date=October 5, 2011 |access-date=October 5, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513162201/http://boxofficemojo.com/intl/france/?yr=2011&amp;wk=40&amp;p=new |archive-date=May 13, 2013 }}&lt;/ref&gt;. Другія па велічыні валавыя зборы за мяжой былі ў Велікабрытаніі, дзе ён зарабіў 3,1 мільёна фунтаў стэрлінгаў (4,6 мільёна долараў)&lt;ref name=&quot;BomoUK&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/intl/france/?yr=2011&amp;wk=40&amp;p=new |title=U.K. Box Office |work=Box Office Mojo |date=September 27, 2011 |access-date=October 5, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513162201/http://boxofficemojo.com/intl/france/?yr=2011&amp;wk=40&amp;p=new |archive-date=May 13, 2013 }}&lt;/ref&gt;. «Драйв» пачалі паказваць у Злучаным Каралеўстве 27 верасня 2011 года ў 176 кінатэатрах, пазней рэліз быў пашыраны да 190&lt;ref name=&quot;FilmCoun&quot;&gt;{{cite web |url=http://industry.bfi.org.uk/article/17582/UK-Box-Office-23--25-September-2011 |title=U.K. Box Office |work=British Film Council |date=September 27, 2011 |access-date=24 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322181543/http://industry.bfi.org.uk/article/17582/UK-Box-Office-23--25-September-2011 |archive-date=22 сакавіка 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Фільм выйшаў у Аўстраліі 27 кастрычніка 2011 года і сабраў у краіне 2,3 мільёна долараў&lt;ref name=&quot;BomoAus&quot;&gt;{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&amp;country=AU&amp;id=drive2011.htm |title=Australian Box Office |work=Box Office Mojo |date=September 27, 2011 |access-date=January 8, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108114440/http://boxofficemojo.com/movies/?page=intl&amp;country=AU&amp;id=drive2011.htm |archive-date=January 8, 2014 }}&lt;/ref&gt;.

=== Узнагароды ===
«Драйв» быў намінаваны на чатыры [[BAFTA|кінапрэміі Брытанскай акадэміі]], у тым ліку {{нп5|Прэмія BAFTA за найлепшы фільм|найлепшы фільм|uk|Премія БАФТА за найкращий фільм}}, {{нп5|Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру|найлепшую рэжысуру||BAFTA Award for Best Direction}}, {{нп5|Прэмія BAFTA за найлепшую актрысу другога плана|найлепшую жаночую ролю другога плана||BAFTA Award for Best Actress in a Supporting Role}} (Кэры Маліган) і {{нп5|Прэмія BAFTA за найлепшы мантаж|найлепшы мантаж||BAFTA Award for Best Editing}}. Гэта быў адзін з самых намінаваных фільмаў групамі крытыкаў у 2011 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bafta.org/press/2012-film-awards-nominations,177,SNS.html|title=Nominations Announced for the Orange British Academy Film Award in 2012|work=[[BAFTA]]|date=January 17, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119214802/http://www.bafta.org/press/2012-film-awards-nominations%2C177%2CSNS.html|archive-date=January 19, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.indiewire.com/article/a-complete-guide-to-2011-12-awards-season|first=Peter|last=Knegt|title=A Complete Guide to 2011–12 awards Season|work=IndieWire|date=September 15, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116161149/http://www.indiewire.com/article/a-complete-guide-to-2011-12-awards-season|archive-date=November 16, 2012}}&lt;/ref&gt;. Альберт Брукс меў найбольшую колькасць намінацый на групы крытыкаў&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dietz|first=Jason|url=https://www.metacritic.com/feature/2011-film-awards-and-nominations|title=2011 Film Awards and Nominations|work=[[Metacritic]]|date=December 5, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114130517/http://www.metacritic.com/feature/2011-film-awards-and-nominations|archive-date=November 14, 2012}}&lt;/ref&gt;. Рэфн атрымаў [[Прыз за найлепшую рэжысуру (Канскі кінафестываль)|Прыз за найлепшую рэжысуру]] на [[Канскі кінафестываль 2011|64-м Канскім кінафестывалі]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2011/may/23/entertainment/la-et-cannes-wrap-20110523|author=[[Кенет Туран|Kenneth Turan]]|title=Cannes: Festival Favorite Enjoys L.A. Ties|work=Los Angeles Times|date=May 23, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234635/http://articles.latimes.com/2011/may/23/entertainment/la-et-cannes-wrap-20110523|archive-date=October 4, 2013}}&lt;/ref&gt;. Фільм таксама атрымаў намінацыю на «[[Оскар]]» за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы гукавы мантаж|найлепшы мантаж гуку]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2012|title=The 84th Academy Awards (2012) Nominees and Winners|access-date=May 22, 2017|work=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015232303/http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2012|archive-date=October 15, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Hotline Miami]]
* [[Вадзіцель (фільм)]]
* [[Маляня на драйве]]
* [[Сінтвэйв]]
* [[Таксіст (фільм, 1976)]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{IMDb title|0780504|Драйв}}
* {{Allmovie title|531783|Драйв}}
* {{Mojo title|drive2011|Драйв}}
* {{Metacritic film|title=Драйв}}
* {{Rotten Tomatoes|drive_2011|Драйв}}
{{Прэмія «Выбар крытыкаў» за найлепшы экшан-фільм}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Лос-Анджэлес]]
[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2011 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]]</text>
      <sha1>rcx8u7twydic2f484ag9hi6x7dgdlok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716525</id>
    <revision>
      <id>5156950</id>
      <parentid>5123487</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61872" sha1="l08xgakm2cti8dm9bbm5dr3xu1ydywb" xml:space="preserve">{{Main|Грамадзянская вайна ў Іспаніі}}
[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3800 stamp (Sergey Gritsevets and Fighter Planes) cancelled.jpg|thumb|300px|Беларус, удзельнік вайны, двойчы Герой Савецкага Саюза С. І. Грыцавец на паштовай марцы.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
[[Савецкі Саюз]], у тым ліку [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], у перыяд вайны ў Іспаніі 1936—1939 гг. аказваў падтрымку [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцам]], якія ваявалі супраць генерала [[Франсіска Франка]] і яго [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|прыхільнікаў]]. Пераважная большасць [[беларусы|этнічных беларусаў]] і ўраджэнцаў [[Беларусь|Беларусі]] прынялі ўдзел у канфлікце на баку Рэспублікі. Многія былі ў складзе [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі|групы савецкіх ваенных спецыялістаў]]. Жыхары [[Заходняя Беларусь|заходніх рэгіёнаў краіны]], што з’яўляліся тады часткай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], змагаліся ў шэрагах [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|інтэрбрыгады Дамброўскага]].

За заслугі ва ўзброеным канфлікце пяць выхадцаў з Беларусі былі ўдастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]&lt;ref name=&quot;lvdrus.ru&quot;&gt;[http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html Советские военные советники и специалисты в Испании (1936—1939 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020220530/http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html |date=20 кастрычніка 2013 }} / интернет-сайт региональной общественной организации «Лига Военных Дипломатов»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;orel-region.ru&quot;&gt;[http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html Интернациональная военная помощь Испании (1936—1939)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031004413/http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html |date=31 кастрычніка 2013 }} // «Память Земли Орловской»&lt;/ref&gt;, з якіх 4 — этнічныя беларусы ([[Фёдар Кузьміч Каўроў|Ф. К. Каўроў]], [[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|П. Е. Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Г. М. Склязнёў]], [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|С. І. Грыцавец]]), 1 — [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]] ([[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|М. А. Сяліцкі]])&lt;ref&gt;Гл. [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)]]&lt;/ref&gt;.

== Асвятленне пытання ==
Галоўнай працай на тэму ролі краіны (як савецкай, так і польскай частак) і яе ўраджэнцаў у іспанскім канфлікце з’яўляецца манаграфія 2009 года «Беларусь і вайна ў Іспаніі (1936—1939)» за аўтарствам старэйшага навуковага супрацоўніка аддзела ваеннай гісторыі Беларусі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН]] ''Ірыны Варанковай''. Гісторык ''Аляксей Кудрыцкі'' адзначыў, што нягледзячы на ўсю падрабязнасць публікацыі ў пытанні ўдзелу супляменнікаў як савецкіх [[ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] і валанцёраў інтэрбрыгад, былі і недахопы. Многія выхадцы з Беларусі апынуліся не ўлічаны, паколькі Варанкова абапіралася толькі на айчынныя архівы і матэрыялы, не выкарыстоўваючы замежныя&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;&gt;Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138.&lt;/ref&gt;.

Сам Кудрыцкі займаўся даследаваннем удзелу беларусаў у складзе інтэрбрыгад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |title=Кудрицкий Алексей |access-date=14 жніўня 2022 |archive-date=14 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814191440/https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Гэтая тэма мімаходзь згадвалася ў публікацыях [[дацэнт]]а ''Сяргея Шабельцава''&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt; аб [[Беларусы ў Аргенціне|аргенцінскіх беларусах]]&lt;ref name=&quot;Аргентина&quot;&gt;Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120.&lt;/ref&gt; і іншых аўтараў&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;. У сваю чаргу тэму танкістаў з Беларускай ССР закранаў ''Юрый Глушакоў''&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;. У іншых крыніцах інфармацыя пра беларусаў у канфлікце сустракалася эпізадычна. Пераважна гэта былі зборнікі, артыкулы і дакументы, выдадзеныя ў савецкі час&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;.

Па большай частцы для сучаснай Беларусі вайна ў Іспаніі, нягледзячы на ўдзел у ёй яе ўраджэнцаў, з’яўляецца слаба вядомым канфліктам&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;.

== Салідарнасць і дапамога ==
У пачатку жніўня 1936 года Савецкі Саюз далучыўся да кампаніі салідарнасці з іспанскімі рэспубліканцамі. На той момант мерапрыемствы ў падтрымку антыфранкістаў праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].

3 жніўня, на наступны дзень пасля першых прарэспубліканскіх мітынгаў у [[Ленінград]]зе і [[Масква|Маскве]] на тэрыторыі [[РСФСР]], прайшлі свае выступы і ў сталіцы Савецкай Беларусі горадзе [[Мінск]]у. У акцыю былі ўцягнуты фабрыкі «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]» і «Кастрычнік», заводы [[Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|імя Кірава]] і [[Мінскі вагонарамонтны завод|Мяснікова]], электрастанцыя нумар 1, [[Мінскі трамвай|трамвайны парк]], друкарня газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]», 2-я савецкая бальніца, наркаматы асветы і фінансаў БССР, Цэнтральны савет прафсаюзаў і іншыя арганізацыі і ўстановы. 4-га на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] з удзелам шэрагу вядомых беларускіх дзеячаў прайшоў гарадскі мітынг салідарнасці пад лозунгам «Акажам матэрыяльную дапамогу гераічным змагарам іспанскага народа». Неўзабаве падобныя мерапрыемствы ахапілі ўсю краіну&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 40—41&lt;/ref&gt;.

Актыўную дзейнасць вяла Міжнародная арганізацыя дапамогі змагарам рэвалюцыі ([[МАДР]]), якая займалася зборам сродкаў для рэспубліканцаў&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 41&lt;/ref&gt;. На 27 кастрычніка ў фондзе дапамогі Іспаніі ад СССР мелася сума ў памеры 47,5 млн [[савецкі рубель|рублёў]], з якіх 538 тысяч ад БССР&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр 47&lt;/ref&gt;. Збор сродкаў праводзіўся ў тым ліку за кошт дабрачынных мерапрыемстваў (спектакляў, канцэртаў і іншага)&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 48—49&lt;/ref&gt;.

[[КП(б)Б]] эксплуатавала іспанскія падзеі ў агітацыйна-прапагандысцкай дзйннасці з мэтай «асуджэння [[фашызм]]у і падпальшчыкаў вайны». Насельніцтва БССР было добра дасведчана аб ваенных дзеяннях у Іспаніі за кошт рэгулярных зводак. Так, напрыклад, газеты Савецкай Беларусі вялі рубрыку «На франтах у Іспаніі», дзе публікавалася актуальная інфармацыя аб канфлікце. Друкаваныя [[СМІ]] пісалі біяграфічныя нарысы вядомых дзеячаў Іспанскай Рэспублікі&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 56&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр. 87&lt;/ref&gt;.

[[Заходняя Беларусь]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], таксама была ўцягнута ў рух салідарнасці з рэспубліканцамі. Аднак там існавалі свае асаблівасці. Польшча далучылася да пагаднення аб неўмяшанні ў канфлікт&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 127&lt;/ref&gt;, таму прарэспубліканскія мерапрыемствы не мелі падтрымкі на дзяржузроўні. Актывісты патрабавалі ад уладаў падтрымаць афіцыйны Мадрыд. [[Санацыя (Польшча)|Рэжым санацыі]], прытрымліваючыся прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы Іспаніі, адказваў арыштамі ўдзельнікаў руху&lt;ref&gt;Борьба трудящихся Западной Белоруссии за социальное и национальное освобождение и воссоединение с БССР : Документы и материалы: в 2 т. — 2 т.: 1929—1939 гг. — Минск., 1972. — с. 421.&lt;/ref&gt;.

[[Палескае ваяводства|Палескі ваявода]] [[Вацлаў Костак-Бярнацкі]] адзначаў&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 128&lt;/ref&gt;:{{Цытата|...[Насельніцтва Заходняй Беларусі] жыва цікавіцца ходам падзей у Іспаніі. Слухачы савецкіх радыёперадач вераць у перамогу чырвоных... многія маладыя сяляне нелегальна імкнуцца ў Іспанію, каб змагацца з Франка.}}

Польскія сілы бяспекі ў сваіх справаздачах згадвалі збор сродкаў камуністычнымі ячэйкамі для арміі Рэспублікі&lt;ref name=&quot;апошняя&quot;/&gt; і іншай дапамогі. Часам падобныя мерапрыемствы праходзілі пад прыкрыццём вяселляў і вечарынак. Толькі ў маі—чэрвені 37-га ў Заходняй Беларусі сабралі больш за 1900 [[Польскі злоты|злотых]]. У жніўні таго ж года ЦК [[Камуністычная партыя Польшчы|Кампартыі Польшчы]] ў лісце да Палітбюро ЦК [[ВКП(б)]] паказаў, што на тэрыторыі краіны ў зборы ахвяраванняў лідзіруюць горад [[Варшава]] і беларускае сялянства&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 143&lt;/ref&gt;.

Найбольш актыўныя кампаніі салідарнасці праводзіліся да жніўня 1938 года, калі была распушчана [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]]&lt;ref name=&quot;апошняя&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 148&lt;/ref&gt;.

== Ваенныя спецыялісты ==
{{Main|Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі}}
14 верасня 1936 года [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Разведупраўленне]] [[Народны камісарыят абароны СССР|Наркамата абароны]] і Замежны аддзел [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|Наркамата ўнутраных спраў]] прынялі план аперацыі «X», якая прадугледжвала аказанне ваеннай дапамогі Рэспубліканскай Іспаніі, уключаючы падтрымку ў [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва|ваенна-тэхнічнай сферы]] і паслугі [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]], [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]], інструктараў (распрацоўка аперацый і падрыхтоўка кадраў)&lt;ref name=&quot;спачатку&quot;&gt;Воронкова, статья, стр. 83—84&lt;/ref&gt;.

Значную вагу ў савецкім кантынгенце атрымала [[Беларуская ваенная акруга]] (БВА), якая лічылася адной з найбольш падрыхтаваных. У Іспаніі ад яе накіраваны байцы сямі авіяцыйных брыгад, такіх як 114-я штурмавая ([[Гомель]]), 142-я знішчальная ([[Бабруйск]]), 59-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў (Быхаў), 40-я лёгкабардзіровачная ([[Віцебск]]), 49-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў ([[Шаталава (Пачынкаўскі раён)|Шаталава]], [[Смаленская вобласць]]), 83-я знішчальная ([[Бранск]]), 116-я змяшаная ([[Смаленск]]){{efn|У той час у складзе БВА, акрамя БССР, знаходзіліся таксама некаторыя сумежныя тэрыторыі Заходняй Расіі.}}, трох механізаваных, у тым ліку 4-я асобная (Бабруйск) і 3-я асобная ([[Старыя Дарогі]]), і 6-га механізаванага палка [[6-я кавалерыйская дывізія (СССР)|6-й Кубанска-Церскай казачай Чырванасцяжнай дывізіі ім. С. М. Будзёнага]] (Гомель). Сярод гэтых і іншых злучэнняў у Іспаніі былі як [[беларусы|этнічныя беларусы]], так і ўраджэнцы Беларусі розных нацыянальнасцяў&lt;ref name=&quot;спачатку&quot;/&gt;.

=== Танкісты ===
[[Файл:Museo de Artillería de Cartagena-T26B 04.JPG|thumb|left|Т-26 — найбольш шматлікі танк вайны ў Іспаніі. Эскплуатаваўся ў тым ліку байцамі «Пабла» (Паўлава) 4-й бабруйскай мехбрыгады.]]
Першую групу савецкіх танкістаў вылучыла менавіта БВА: 50 чалавек ад 4-й і 30 ад 3-й мехбрыгады з 50-ю машынамі [[Т-26]] для навучання іспанцаў&lt;ref name=&quot;танкі&quot;&gt;Воронкова, статья, стр 85&lt;/ref&gt;. Па плане, за месяц ваенспецам трэба было падрыхтаваць да 100 танкістаў. Заняткі пачаліся 17 кастрычніка, праз чатыры дні пасля прыбыцця інструктараў&lt;ref name=&quot;танкі&quot;/&gt;, аднак неўзабаве навучанне рэзка перапыніла камандаванне. Кіраўніцтву патрэбны былі тэрмінова любыя, нават дрэнна навучаныя сілы, паколькі франкісты ўжо набліжаліся да сталічнага [[Мадрыд]]а. Так як іспанцы яшчэ не былі падрыхтаваны, то прыйшлося са спецыялістаў 4-й мехбрыгады сфармаваць 15 экіпажаў для ўдзелу ў баявых дзеяннях. Узначаліў злучэнне [[Поль Мацісавіч Арман|Поль Арман]]&lt;ref name=&quot;лобач&quot;&gt;''Юрий Лобач.'' [https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid |date=31 ліпеня 2022 }} // Вечерний Бобруйск : газета. — 1 сентября 2016.&lt;/ref&gt;.

29 кастрычніка [[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|танкавае фарміраванне ажыццявіла атаку на пазіцыі прыхільнікаў Франка]] ў раёне населеных пунктаў [[Сесенья]] і [[Эсківіяс]], у 30 км ад Мадрыда. Тут восем італьянскіх танкаў «[[Carro CV3/33|Ансальда]]» выступілі супраць адзінаццаці савецкіх Т-26. Сярод ураджэнцаў Беларусі ў баі ўдзельнічалі камандзіры экіпажаў ''[[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]'' (Мінск, [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]]; яго каманда знішчыла батарэю горных гармат і некалькі машын з боепрыпасамі), ''Іван Лобач'' ([[Полацк]]) і ''[[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]]'' (Старынцы, [[Полацкі раён]]). Першыя двое загінулі, у той час як трэці выжыў. У наступныя два тыдні танк Купрыянава знішчыў 2 танкі, 8 гармат і некалькі варожых атрадаў пяхоты. Аднак ужо 9 лістапада гіне і ён&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;танкі&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Коломиец, Мощанский&quot;&gt;''Коломиец М. Мощанский И.'' Танки испанской республики. Танкомастер 1998 № 2-3, страницы 3, 4, 11&lt;/ref&gt;.

6 снежня&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt; ў краіну прыбыла другая група. Напярэдадні быў напісаны рапарт камандаванню з просьбай накіраваць добраахвотнікаў у Іспанію. Выдаваць інфармацыю аб паездцы было найстрога забаронена. Разам са сваімі падначаленымі на [[Пірэнейскі паўвостраў]] адправіўся камбрыг 4-й брыгады [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]. Тут ён дзейнічаў пад пазыўным «Пабла»&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;&gt;''Юрий Глушаков.'' [https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni И наши люди мужества полны…] — IMHOclub : интерактивный портал. — 1 апреля 2017.&lt;/ref&gt;.

З групы сфарміравана 1-я бранятанкавая брыгада Рэспублікі. У лютым 1937-га яна прыняла ўдзел у [[Бітва пры Хараме|бітве пры Хараме]], дзе змагалася таксама [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|польская інтэрбрыгада Дамброўскага]], у складзе якога былі беларусы з заходніх рэгіёнаў краіны&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;. На Хараме 12 лютага загінулі камандзір узвода ''[[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]]'' ([[Новая Беліца (Гомель)|Новая Беліца]], Гомель; раней у студзені вывеў з бою і выратаваў падпалены танк, а за дзесяць дзён да гібелі яго экіпаж на Хамары знішчыў падраздзяленне франкістаў), мехкіры ''Канстанцін Чарненка'' (?, [[Чэрыкаўскі раён]]; уваходзіў у экіпаж Склязнёва) і ''Пётр Корсунаў'' (?, [[Аршанскі раён]])&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр 86&lt;/ref&gt;.

У сакавіку прысутнасць байцоў «Пабла» будзе заўважана ў [[Гвадалахарская аперацыя|Гвадалахарскай аперацыі]]&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt;.

Улетку пад Мадрыдам загінуў камандзір экіпажа ''[[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]]'' ([[Пасуддзева]], [[Дубровенскі раён]]).

Ад беларусаў 4-й мехбрыгады таксама вызначыліся камандзір экіпажа ''Васіль Скідан'' ([[Новая Ёлча]]/[[Старая Ёлча]] (?), [[Брагінскі раён]]; 4 студзеня 1937 разам з 2-й інтэрбрыгадай адбіў атаку франкістаў пад Гвадалахарай) і танкіст ''Данііл Навіцкі'' (?)&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 103—104&lt;/ref&gt;.

У верасні—кастрычніку 4-я бабруйская брыгада была вернута ў БССР, але некаторыя яе байцы засталіся і ўліліся ў атрад Кандрацьева, які прыбыў у жніўні з [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. Першапачаткова ён змагаўся ў фарміраванні «Пабла», але потым яго падраздзяленне далучылася да 1-га асобнага інтэрнацыянальнага танкавага палка. У злучэнні змагаліся ''Вадзім Сапроненка'' (?, [[Гарадоцкі раён]]; удзельнічаў у 43 танкавых нападах і знішчыў 2 танкі), ''Юстын Дзяшчэня'' ([[Калюга (Глускі раён)|Калюга]], [[Глускі раён]]; памёр ад ран у роднай вёсцы па вяртанні на радзіму), ''Сямён Ціханчук'' ([[Крыўча]], [[Брагінскі раён]]/[[Аляксееўка (Гомельскі раён)|Алексееўка]], [[Гомельскі раён]] (?)) і ''Адам Татур'' ([[Дунаева|Лапухі (зараз Дунаева)]], [[Капыльскі раён]])&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 103—106&lt;/ref&gt;

=== Лётчыкі ===
У верасні 1936-га ў Іспанію прыбыла першая група авіятараў з 30 лётчыкаў. У яе складзе быў ураджэнец [[Слаўгарад (Беларусь)|Прапойска (зараз Слаўгарад)]] ''Васіль Бібікаў''. Ён уліўся ў шэрагі 1-й інтэрнацыянальнай бамбардзіровачнай эскадрыллі. Таксама сярод першых ваенспецаў знаходзіўся авіяцыйны інжынер з в. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] ''[[Зелік Аронавіч Іофэ|Зелік Іофэ]]'' ([[Яўрэі ў Беларусі|беларускі яўрэй]])&lt;ref name=&quot;небо&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 72—88&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Polikarpov I-16 with spanish republican markings.jpg|thumb|Самалёт І-16. Падобны выкарыстоўваўся 83-й бранскай знішчальнай брыгадай.]]
У красавіку 1937 года ў складзе групы з сямі авіятараў 83-й бранскай знішчальнай брыгады (эксплуатавалі [[І-16]]) на Пірэнейскі паўвостраў прыбылі двое беларусаў — ''Нікіфар Глушэнкаў'' ([[Зубры]], [[Горацкі раён]]) і ''Міхаіл Гурын'' (?). У Іспаніі абодва служылі да жніўня наступнага года. За гэты час Глушэнкаву ўдалося атрымаць у адзіночку ці ў пары парадку 10 паветраных перамог. Гурын вызначыўся знішчэннем 4 самалётаў, два з якіх збіў асабіста. У жніўні—верасні з Бабруйска накіраваны атрад лётчыкаў 142-й знішчальнай брыгады пад камандаваннем І. Гусева. Авіятары падраздзялення ўдзельнічалі практычна ва ўсіх буйных аперацыях рэспубліканцаў. Ад 142-й у Іспаніі знаходзілся беларусы ''Платон Смалякоў'' (?), які здзейсніў 98 баявых вылетаў і збіў тры самалёты (два асабіста), і ''Андрэй Мікулавіч'' (?), які загінуў у кастрычніку ў раёне [[Сарагоса|Сарагосы]]&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

У маі 1938 года ў баі пад Балагерам загінуў беларус ''Іван Турчын'' (Свінціцы, [[Гродзенскі раён]]), які служыў у 35-й эскадрыллі 56-й знішчальнай авіябрыгады Кіеўскай ваеннай акругі (КВА). У гэты ж час ад у Іспанію ад КВА быў накіраваны ''[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]]'' ([[Бараўцы (Баранавіцкі раён)|Бараўцы]], [[Баранавіцкі раён]]). Ён зарэкамендаваў сябе як таленавіты лётчык і інструктар&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

Разам з вышэйзгаданымі ў Іспаніі служылі і іншыя ўраджэнцы краіны, у тым ліку ''Цімафей Малашкевіч'' ([[Орша]]; саветнік пры штабе бамбардзіровачнай авіяцыі са снежня 1937 па верасень 1938), ''Захар Скутаў'' ([[Аляксандрава (Сенненскі раён)|Аляксандрава]], [[Сенненскі раён]]; з чэрвеня 1938 змагаўся ў бамбардзіровачнай авіяцыйнай групе як стралок-радыст), ''Сцяпан Шаўчэнка'' ([[Азёры (Круглянскі раён)|Азёры]], [[Круглянскі раён]]; загінуў у жніўні 1938 пад Балагерам), ''Сцяпан Пісакаў'' ([[Старынцы (Віцебскі раён)|Старынцы]], [[Віцебскі раён]]; змагаўся ў складзе групы байцоў 114-й гомельскай авіябрыгады К. Гусева)&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

=== Іншыя ===
Акрамя авіяцыі і танкавых злучэнняў савецкія военспецы, у тым ліку з Беларусі, аказвалі дапамогі рэспубліканцам у станаўленні і развіцці іншых часцей. Свой уклад унеслі старшы саветнік штаба [[супрацьпаветраная абарона|СПА]] антыфранкістаў ''Мікалай Нагорны'' ([[Асташын]], [[Карэліцкі раён]]), саветнікі-артылерысты ''Іван Варапаеў'' (Трыбульня, [[Краснапольскі раён]]), ''Феадосій Жаўноў'' ([[Жгунь (аграгарадок)|Жгунь]], [[Добрушскі раён]]), ''Генадзь Межынскі'' ([[Магілёў]]), агульнавайсковыя саветнікі ''Аляксей Цярэшкаў'' ([[Карма (Добрушскі раён)|Карма]], Добрушскі раён), ''[[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч|Васіль Юшкевіч]]'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага [[Вільнюс]]а), ''Сцяпан Чарняк'' ([[Чарневічы (Барысаўскі раён)|Чарневічы]], [[Барысаўскі раён]]), саветнікі па [[дыверсійна-разведвальная група|дыверсійна-разведвальнай дзейнасці]] і бяспецы ''Рыгор Шпілеўскі'' (Гомель), ''Леў Фельбдзін''{{efn|У Іспаніі дзейнічаў як Аляксандр Арлоў.}} (Бабруйск), ''Навум Белкін'' ([[Жлобін]]), ''Навум Эйтынгон'' ([[Шклоў]]), ''Андрэй Шпігельглас'' ([[Масты]]), ''Якаў Серабранскі''{{efn|Сапраўднае прозвішча — Бергман.}} (Мінск), ''Леў Маневіч'' ([[Чавусы]]), ''Нікан Каваленка'' (?), ''Сцяпан Ярашэн'' (?, загінуў 13 ліпеня 1937), ''Іван Пітушка'' ([[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]; [[Петрыкаўскі раён]], загінуў), ''Пётр Арцемкін'' ([[Іскозы]], [[Дубровенскі раён]]; загінуў), ''[[Васіль Захаравіч Корж|Васіль Корж]]'' ([[Хорастава]], [[Салігорскі раён]]), ''[[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Кірыл Арлоўскі]]'' ([[Мышкавічы (Кіраўскі раён)|Мышкавічы]], [[Кіраўскі раён]]) і ''Аляксандр Рабцэвіч'' (Лазовая Буда, Кіраўскі раён), сувязіст ''Міхаіл Матусевіч'' (Чарняўка, [[Барысаўскі раён]]). Прыкметны след пакінуў саветнік камандуючага рэспубліканскай флатыліяй эсмінцаў ''[[Валянцін Пятровіч Дрозд|Валянцін Дрозд]]'' з [[Буда-Кашалёва]]&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр. 86—87&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 109—126&lt;/ref&gt;.

== Добраахвотнікі інтэрбрыгад ==
{{Main|Інтэрнацыянальныя брыгады}}
У кастрычніку 1936 годзе ўрад Іспанскай Рэспублікі пры падтрымцы [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]] сфармаваў [[воінская часць|воінскія часці]] з ліку замежных камбатантаў — інтэрнацыянальныя брыгады.

У снежні польская паліцыя пачынае дакладваць аб вярбоўцы ў інтэрбрыгады жыхароў [[крэсы ўсходнія|усходніх крэсаў]] (Заходняя Беларусь і [[Заходняя Украіна]]). У студзені 1937 года дзейнасць па наборы добраахвотнікаў набыла большы размах. Праваахоўныя органы Польскай Рэспублікі адзначалі, што вярбовачная кампанія вялася ва ўмовах строгай канспірацыі па ўсёй тэрыторыі краіны. Беларусы ў інтэрбрыгады ішлі як з усходніх крэсаў, так і з [[Новы Свет|Новага Свету]] і краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], дзе пражывалі ў складзе беларускай дыяспары альбо знаходзіліся на заробках&lt;ref name=&quot;спильне&quot;/&gt;.

Як пісаў у сваіх мемумарах адзін з савецкіх саветнікаў [[Аляксандр Ільіч Радзімцаў|Аляксандр Радзімцаў]] (у Іспаніі дзейнічаў пад псеўданімам «капітан Паўліта»&lt;ref&gt;[https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12281734@cmsArticle Родимцев Александр Ильич на сайте МО РФ]&lt;/ref&gt;), знаходзячыся на ваеннай базе [[Альбасетэ]]&lt;ref name=&quot;вось&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 138—139&lt;/ref&gt;:{{Цытата|Тут можна бачыць нямала рускіх, украінцаў, беларусаў, калісьці вывезеных бацькамі ў розныя капіталістычныя краіны.}}
Згадкі пра невядомага «беларуса са [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]» пакінуў у рэпартажы «Інтэрнацыянальныя брыгады» журналіст [[Ілля Рыгоравіч Эрэнбург|Ілля Эрэнбург]]&lt;ref name=&quot;вось&quot;/&gt;: {{Цытата|Беларус са Стоўбцаў. Ён быў семінарыстам. Бацькі звалі яго «вырадкам». Ён прачытаў у ліпеньскай газеце: Злачынныя эмігранты змагаюцца на баку чырвоных. Ён дастаў пашпарт і грошы на білет. Цяпер ён лейтэнант...}}

=== 13-я брыгада ===
{{Main|XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага}}
{{Гл. таксама|Украінская рота інтэрбрыгад імя Тараса Шаўчэнкі}}
[[Файл:Flag of the Mickiewicz Battalion.svg|thumb|Сцяг [[Міцкевічаўскі батальён|Міцкевічаўскага батальёна]] 13-й брыгады.]]
Сярод іншых злучэнняў быў створаны батальён імя [[Яраслаў Дамброўскі|Я. Дамброўскага]] (з чэрвеня 1937 — 150-я брыгада, са жніўня — XIII Інтэрнацыянальная брыгада), які набіраўся з ліку [[палякі|этнічных палякаў]] і грамадзян Польскай Рэспублікі. На той момант іх у Іспаніі, гатовых ваяваць за ўрадавыя сілы, налічвалася парадку 100 чалавек{{efn|Варта адзначыць, што замежнікі ў рэспубліканскай арміі ваявалі і да афіцыйнага фарміравання інтэрбрыгад. Так, напрыклад, першы ўдзел палякаў ставіцца яшчэ да ліпеня 1936 года. Сам батальён створаны на базе кулямётнага ўзвода імя Дамброўскага. Атрад змагаўся на фронце з верасня&lt;ref name=&quot;НП&quot;&gt;Ciszewski Piotr. [http://www.ibw.rdl.pl/?q=node/186 No pasaran!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722074007/http://www.ibw.rdl.pl/?q=node%2F186 |date=22 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt;.}}. У падраздзяленні служыла немалая колькасць жыхароў Заходняй Беларусі.

Значная канцэнтрацыя беларусаў была ва ўкраінскай роце імя [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], якая ўваходзіла ў склад польскага падраздзялення. Адзін з камандзіраў фарміравання — ''[[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Мікалай Дворнікаў]]'' (таксама вядомы пад псеўданімам Станіслаў Тамашэвіч&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 132&lt;/ref&gt;) — з’яўляўся выхадцам з Гомеля і членам Кампартыі Заходняй Беларусі. Некаторы час быў палітруком [[Батальён імя Хасэ Палафокса|батальёна Палафокса]], таксама са складу польскіх атрадаў. Загінуў у лютым 37-га.

Першым палітруком роты таксама быў актывіст КПЗБ. Ім стаў ''Назар Дземянчук'' (?), вядомы як Сяржант Сірадз&lt;ref name=&quot;спильне&quot;&gt;''Алексей Кудрицкий''. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022.&lt;/ref&gt;.

[[Мікалай Сямёнавіч Арэхва|Мікалай Арэхва]], бачны дзеяч КПЗБ і будучы гісторык, у сваіх успамінах згадваў і пра іншых членаў партыі па прозвішчах ''Вялічка'' (Баранавічы), ''Варанішчэ'' ([[Смаргонскі раён]]), ''Сеглюк'' (Брэсцкі раён; эміграваў да вайны ў [[Бразілія|Бразілію]]), ''Наўроцкі'' ([[Дунілавічы]], [[Пастаўскі раён]]), ''Барсток'' ([[Пінск]]), ''Дзяргач'', ''Печэніка'' (абодва Брэст), ''Панюшка'' ([[Дзятлава]]; перад вайной знаходзіўся ў [[Аргенціна|Аргенціне]]), ''Бастыцкі'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага Вільнюса) і ''Мяткоўскі/Бабравіцкі'' (этнічны беларус з цяпер польскага [[Беласток]]а)&lt;ref name=&quot;інтэр&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 135—141&lt;/ref&gt;.

Гісторык Ірына Варанкова папоўніла гэты пералік імёнамі ''Віктара Разенштэйна'' ([[Поразава]], [[Свіслацкі раён]], этнічны яўрэй; раней член сакратарыята ЦК КСМЗБ), ''[[Павел Пятровіч Буцько|Паўла Буцько]]'' ([[Калядзічы (Пружанскі раён)|Калядзічы]], [[Пружанскі раён]]; раней кіраўнік камітэтаў КСМЗБ і КПЗБ у Палескім ваяводстве, у 1927-м эміграваў на [[Куба|Кубу]] і ўліўся ў [[Камуністычная партыя Кубы|КПК]]), ''Уладзіміра Бамбешка'' (?; загінуў), ''Івана Курыловіча'' ([[Старамлыны]], [[Драгічынскі раён]]; перад вайной быў на заробках у [[Аргенціна|Аргенціне]]), а таксама шэрагу ўраджэнцаў вёсак сучаснага [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]], сярод якіх ''Сяргей Сарока'' ([[Кавалі (Нарачанскі сельсавет)|Кавалі]]), ''Уладзімір Мамай'' ([[Швяды (Вілейскі раён)|Швяды]]), браты ''Іван і Пётр Каркотка'' ([[Касічы (Вілейскі раён)|Касічы]]), ''Мікалай Сяржант'', ''Іван Лобач'' (абодва [[Жызнава]]; апошні да вайны знаходзіўся на заробках у [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]]). Іншымі інтэрбрыгадцамі з Беларусі былі байцы па прозвішчах ''Ярашко'' ([[Вялікае Сяло (Пружанскі раён)|Вялікае Сяло]], Пружанскі раён), ''Ялевіч'', ''Сержан'', ''Каплан'' (усе тры Гродзенскі раён), ''Матысік'' (?), ''Ко́зел/Казёл?'', ''Песняк'' (абодва Свіслацкі раён), ''Сахарчук'' (Кобрынскі раён), ''Зданчук'' (Эймінаўцы, [[Бераставіцкі раён]]) і ''Зарэцкі'' (?)&lt;ref name=&quot;інтэр&quot;/&gt;.

== На баку франкістаў ==
У лагеры нацыяналістаў зафіксаваны ўдзел як мінімум аднаго беларуса — ''[[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]'' ([[Беларусы Літвы|этнічны беларус]] з [[Мейкштай|Мейшты]], [[Ігналінскі раён]], [[Літва]]), які некалі камандаваў антысавецкімі фарміраваннямі ў [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]]. У 1937 годзе ён знайшоў сабе прымяненне ў штабе мяцежнага генерала Франсіска Франка ў якасці спецыяліста па арганізацыі дыверсій&lt;ref&gt;''Алег Латышонак.'' Жаўнеры БНР. — 3-е. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с. — С. 226. — 500 экз. — ISBN 978-5-00076-003-1.&lt;/ref&gt;. Варта адзначыць, што дыверсанты нацыяналістаў сутыкаліся з байцамі 14-га партызанскага корпуса рэспубліканскай арміі, чыім саветнікам быў Кірыл Арлоўскі — былы праціўнік Булак-Балаховіча ў перыяд [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]]&lt;ref&gt;''Ирина Воронкова.'' [https://www.sb.by/articles/no-pasaran-.html «Но пасаран!»] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 15 июля 2007.&lt;/ref&gt;.

== Мастацтва і культура ==
Газета «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» ў лістападзе 1936 года паведаміла, што па ініцыятыве секцыі паэтаў СССР пісьменнікаў БССР напісана кніга «аб гераічнай барацьбе іспанскага народа». Для зборніка свае вершы аб вайне ў Іспаніі напісалі [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Пятрусь Броўка]], [[Андрэй Александровіч]], [[Пятро Глебка]], [[Мікола Хведаровіч]], [[Аркадзь Куляшоў]] і [[Алесь Звонак]]. Туды таксама ўвайшлі пераклады на [[беларуская мова|беларускую мову]] твораў рускіх, украінскіх, польскіх, грузінскіх і іспанскіх паэтаў. Аднак кніга так і не выйшла з-за рэпрэсій супраць трох яе аўтараў — Звонка, Хведаровіча і Александровіча&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 57&lt;/ref&gt;.

Тым не менш шэраг вершаў удалося апублікаваць па асобнасці, як, напрыклад, «Гераічнай Іспаніі» (Колас), «Іспанія будзе свабоднай» (Купала), «Пасіянарыя» (Броўка) і многія іншыя&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 58&lt;/ref&gt;.

У той жа час на кінастудыі «Савецкая Беларусь» была прадпрынята спроба стварыць мастацкі фільм пра вайну ў Іспаніі. Быў нават напісаны сцэнарый, але работа над карцінай па невядомых прычынах так і не пачалася&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 59&lt;/ref&gt;.

== Пасля 1939 года ==
Грамадзянская вайна ў Іспаніі скончылася вясной 1939 года падзеннем Рэспублікі. Нацыяналісты стварылі [[аднапартыйная сістэма|аднапартыйную]] [[Аўтарытарызм|аўтарытарную]] дзяржаву пад фактычна абсалютным кіраўніцтвам Франка. Смерць кіраўніка дзяржавы ў 1975-м дазволіла змяніць бягучае становішча спраў. У краіне ўсталявалася [[канстытуцыйная манархія]].

=== Ветэраны інтэрбрыгад ===
Жыхары Заходняй Беларусі, якія прайшлі вайну праз інтэрбрыгады, былі пазбаўлены магчымасці вярнуцца на радзіму: у адпаведнасці з Законам аб грамадзянстве 1920 года, які забараняў грамадзянам Польскай Рэспублікі службу ў замежных войсках без дазволу польскіх уладаў, яны аўтаматычна гублялі польскае грамадзянства. Яшчэ 11 снежня 1936 года ў «Маніторы Польскім» было апублікавана афіцыйнае папярэджанне уладаў, дзе пагражалася пазбаўленнем грамадзянства ўдзельнікам вайны ў Іспаніі. Распараджэнне міністра ўнутраных спраў ад 26 лютага 1938 года распаўсюдзіла дзеянне гэтага правіла на ўсіх польскіх камбатантаў у Іспаніі&lt;ref&gt;[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19380160114 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lutego 1938 r. o zmianie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.]&lt;/ref&gt;.

Заходнія беларусы былі вымушаныя застацца за мяжой. Многія аселі ў краінах, дзе яшчэ да вайны знаходзіліся на заробках, як, напрыклад, Аргенціна&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Аргентина&quot;/&gt;.

=== Вялікая Айчынная вайна ===
У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія з бежанцаў-антыфранкістаў ахвотна далучыліся да барацьбы Савецкага Саюза з Германіяй, уступаючы ў шэрагі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і партызанскіх фарміраванняў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

У пачатку 1942 года разведчык і ветэран вайны ў Іспаніі [[Ілля Рыгоравіч Старынаў|Ілля Старынаў]] пачаў збіраць у [[Харкаў|Харкаве]] ([[Украінская ССР]]) вопытных рэспубліканцаў, якіх планаваў прыцягнуць да дыверсійнай дзейнасці. Да яго далучыўся Дамінга Унгрыа, а з ім і яшчэ два дзесяткі іспанцаў. На тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай БССР]] базавым партызанскім падраздзяленнем для дзейнасці рэспубліканцаў стаў філіял вучэбна-аператыўнага цэнтра пры Паўночна-заходняй групе ЦК КП(б)Б. Яго стварылі пры [[4-я ўдарная армія|4-й ударнай арміі]] [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]. Начальнікам цэнтра прызначылі капітана-разведчыка Сцяпана Казанцава. У канцы мая 1942 года ў распараджэнне Казанцава па загадзе Старынава прыбыла група з 18 іспанцаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Камандзірам атрада быў ураджэнец Барселоны ''Франсіска Гаспар Тарус'' (у гады грамадзянскай — пілот знішчальніка), які пазней за свае баявыя заслугі атрымаў званне Героя Савецкага Саюза. Яго група дзейнічала ў раёне чыгункі Віцебск—Полацк, дзе іспанцамі было пушчана пад адхон 6 эшалонаў разам з паравозамі і знішчына 48 вагонаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Іншым бачным дыверсантам-рэспубліканцам быў ''Мігель Баскуньяна Санчэс''. Яго падраздзяленне праводзіла падрывы на чыгунцы Віцебск—Смаленск і мінавала тэрыторыю ў раёне шашэйнай дарогі [[Усвяты]]—[[Невель (горад)|Невель]]. Тут 17 чэрвеня 1942 года на мяжы [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]] абласцей група ў выніку няправільнай устаноўкі зарада страціла аднаго са сваіх байцоў — ''Хуана Гомеса'', для якога гэта была першая вылазка&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

З [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|беларускімі партызанамі]] ў іспанцаў не заўсёды меліся добрыя адносіны. Шмат у чым канфлікты былі выкліканыя цяжкімі ўмовамі жыцця ў лясах і пастаянным стрэсам, а таксама розніцай менталітэтаў. Характэрным быў выпадак 2 верасня 1942 года, калі атрады Асобай беларускай брыгады выйшлі на аперацыю па паралізацыі руху на чыгунцы Віцебск—Полацк. За падрыў эшалона на адным з участкаў адказваў атрад ''Амадэа Трыльа Дыяса'' (закінуты ў БССР 21 чэрвеня), аднак выбухоўка не спрацавала. Рэспубліканца паспрабавалі абвінаваціць у правале аперацыі. Тым не менш, усё абышлося&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Былі канфлікты з беларусамі і ў іншага рэспубліканца — ''Мануэля Руіса'', які ваяваў у брыгадзе [[Мінай Піліпавіч Шмыроў|Міная Шмырова]]. Адной з прычын стала ежа. Іспанцы не звыклі да мясцовых умоў жыцця, звычаяў харчавання, часам упадалі ў [[дэпрэсія|дэпрэсію]], станавіліся замкнёнымі&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Аднак у цэлым дзейнасць іспанскіх дыверсантаў у Паўночна-ўсходняй Беларусі камандаванне прызнала паспяховай. Многія з рэспубліканцаў да канца 42-га пакінулі БССР і былі перанакіраваны ў іншыя месцы&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;''Кандидаты исторических наук Вадим Гигин и Анатолий Великий.'' [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения.&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Воронкова И. Ю., Беларусь и война в Испании (1936—1939) / И. Ю. Воронкова; НАН Беларуси, Институт истории. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.
* {{артыкул|аўтар= Ирина Воронкова. |загаловак=Первая схватка с фашизмом |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне= [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]|тып= журнал|месца= |выдавецтва= |год= 2016|выпуск= |том= |нумар= 6|старонкі= 82—89|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}
* Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138.
* Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120.
* {{артыкул|аўтар= Юрий Лобач.|загаловак= Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию|арыгінал= |спасылка= https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|аўтар выдання= |выданне= Вечерний Бобруйск|тып= газета|месца= |выдавецтва= |год= 1 сентября 2016|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|archivedate= 31 ліпеня 2022}}
* {{артыкул|аўтар= Юрий Ушаков. |загаловак=И наши люди мужества полны... |арыгінал= |спасылка=https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni |аўтар выдання= |выданне= IMHOclub|тып= интерактивный портал|месца= |выдавецтва= |год= 1 апреля 2017|выпуск= |том= |нумар= |старонкі=|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}
* Алексей Кудрицкий. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022.
* Вадим Гигин и Анатолий Великий. [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения.

== Спасылкі ==
* Юрий Борисёнок. [https://www.sb.by/articles/po-ulitse-selitskogo.html Он стал первым белорусом, удостоенным звания Героя Советского Союза] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 8 апреля 2022.
* [https://voenhronika.ru/publ/grazhdanskaja_vojna_v_ispanii/ispanija_grazhdanskaja_vojna_komandirovka_v_stranu_x_belarus_2010_god/8-1-0-960 Испания, гражданская война — Командировка в страну X]. Документальный фильм 2010 года проекта «Обратный отсчёт» на телеканале ОНТ.

{{Вайна ў Іспаніі}}

[[Катэгорыя:Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]</text>
      <sha1>l08xgakm2cti8dm9bbm5dr3xu1ydywb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоу Трумана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>724093</id>
    <revision>
      <id>5157006</id>
      <parentid>5020933</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Задума і пошук рэжысёра */ афармленне</comment>
      <origin>5157006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44663" sha1="loy8huvfyv7558oce00yd0vr9w099h0" xml:space="preserve">{{Фільм|Выява=The Truman Show.png}}
«'''Шоу Трумана'''» ({{lang-en|The Truman Show}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] псіхалагічны камедыйна-драматычны фільм [[1998 год у гісторыі кіно|1998]] года рэжысёра [[Пітэр Уір|Пітэра Уіра]] па сцэнарыі {{нп5|Эндру Нікал|Эндру Нікала|en|Andrew Niccol}}. Прадзюсіравалі карціну [[Скот Рудзін]], {{нп5|Эндру Нікал||en|Andrew Niccol}}, {{нп5|Эдвард С. Фельдман||en|Edward S. Feldman}}, {{нп5|Адам Шрэдэр||en|Adam Schroeder}}. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Джым Керы]], [[Лора Ліні]], [[Эд Харыс]], {{нп5|Ноа Эмерых||en|Noah Emmerich}}, {{нп5|Наташа Мак-Элхоўн||en|Natascha McElhone}}, {{нп5|Холанд Тэйлар||en|Holland Taylor}}, [[Пол Джамаці]], {{нп5|Браян Дзілейт||en|Brian Delate}}&lt;ref name=&quot;IMDb&quot; /&gt;.

Труман Бёрбанк жыве ў невялікім амерыканскім мястэчку, ездзіць на працу, сустракаецца з дзяўчынай, адпачывае з сябрамі, глядзіць навіны і не заўважае нічога падазронага. Тым часам, усе свае трыццаць гадоў добрапрыстойны грамадзянін знаходзіцца пад прыцэлам схаваных тэлекамер, якія транслююць яго жыццё «''ў прамым эфіры без купюр 24 гадзіны ў суткі, 7 дзён у тыдзень для тэлегледачоў усёй Зямлі''». Яго свет — вялізны павільён, населены акцёрамі. Ён сам — толькі марыянетка ў руках стваральніка-тэлемагната. Але аднойчы герой самага рэйтынгавага ў свеце рэаліці-шоу пачынае падазраваць нядобрае.

Першапачатковы сцэнарый Нікала быў больш падобным на [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] [[трылер]], падзеі якога разгортваліся ў [[Нью-Ёрк]]у. Скот Рудзін набыў сцэнарый і арганізаваў вытворчасць у «''Paramount Pictures''». На пасаду рэжысёра разглядаўся [[Браян Дэ Пальма]], аднак пазней рэжысёрскае крэсла было аддадзена [[Пітэр Уір|Пітэру Уіру]]. Нікалу давялося шматразова перапісваць сцэнарый, пакуль рэжысёр не палічыў фільм гатовым да здымкаў. Дзеля ўдзелу [[Джым Керы|Джыма Кэры]], абранага на галоўную ролю ў фільме, пачатак здымкаў давялося перанесці на год. Большая частка здымак праходзіла ў {{нп5|Сісайд (Фларыда)|Сісайдзе|en|Seaside, Florida}}, [[Фларыда (штат)|штат Фларыда]]. Па папярэдняй ацэнцы «''Paramount Pictures''» фільм павінен быў каштаваць 80 млн долараў, але рэжысёру ўдалося скараціць бюджэт карціны да 60 млн. 

Сусветная прэм’ера «''Шоу Трумана''» адбылася 1 чэрвеня 1998 года ў [[Лос-Анджэлес]]е, 5 чэрвеня фільм быў выпушчаны ў пракат па ўсёй [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Кінастужка мела фінансавы поспех, сабраўшы ў сусветным пракаце 264 млн долараў. Фільм атрымаў прызнанне сярод крытыкаў і быў удастоены шматлікіх узнагарод, сярод якіх 3 прэміі «''[[BAFTA]]''», 3 прэміі «''[[Залаты глобус]]''» і 3 намінацыі на прэмію «''[[Оскар]]''».

«''Шоу Трумана''» разглядаюць, як даследаванне {{нп5|Сімуляваная рэальнасць|сімуляванай рэальнасці|en|Simulated reality}}, [[экзістэнцыялізм]]у, {{нп5|Тайны нагляд|тайнага нагляду|en|Surveillance}}, [[Рэлігія|рэлігіі]], {{нп5|Метафіласофія|метафіласофіі|en|Metaphilosophy}}, {{нп5|Недатыкальнасць прыватнага жыцця|недатыкальнасці прыватнага жыцця|en|Privacy}} і {{нп5|рэаліці-шоу||en|Reality television}}. Фільм апісваюць, як {{нп5|Гібрыдны жанр|сумесь жанраў|en|Hybrid genre}}, што змяшчае элементы {{нп5|Утапічная і антыўтапічная літаратура|антыўтапічнага апавядання|en|Utopian and dystopian fiction}}, {{нп5|Метамастацтва|метаапавядання|en|Metafiction}}, {{нп5|Псіхалагічная драма|псіхалагічнай драмы|en|Psychological drama}}, {{нп5|Рамантычная камедыя|рамантычнай камедыі|en|Romantic comedy}}, [[Сатыра|сатыры]] і {{нп5|Сацыяльная фантастыка|сацыяльнай фантастыкі|en|Social science fiction}}.

== Сюжэт ==
Труман Бёрбанк ([[Джым Керы]]) — трыццацігадовы малады чалавек, які працуе страхавым агентам. Ён жанаты, жыве ва ўтульным гарадку Сіхэвэн&lt;ref&gt;У перакладзе з [[Англійская мова|англійскай мовы]] «''Seahaven''» азначае «''Марская гавань''».&lt;/ref&gt;, ходзіць у офіс, бавіць час з лепшым сябрам і нават не здагадваецца, што на самай справе ён зорка самага папулярнага ў свеце рэаліці-шоу. Усе свае трыццаць гадоў ён знаходзіцца пад прыцэлам схаваных тэлекамер, якія назіраюць за кожным яго рухам і трансліруюць яго жыццё «''ў прамым эфіры без купюр 24 гадзіны ў суткі, 7 дзён у тыдзень для тэлегледачоў усёй Зямлі''». Яго родны горад — на самай справе вялізарны здымачны павільён, а людзі навокал — нанятыя акцёры. Сам ён — толькі марыянетка ў руках стваральніка-тэлемагната Крыстафа, які імкнецца схапіць шчырыя эмоцыі Трумана і прадставіць гледачам блізкага ім абывацеля.

Труман быў зоркай шоу з самага нараджэння, і студыя афіцыйна ўсынавіла яго. Каб перашкодзіць Труману зразумець, у якім свеце ён жыве, Крыстаф дбайна прапрацоўваў свет Сіхэвэна і прадумваў сцэнарыі, пакліканыя ўтрымаць Трумана ў родным горадзе. Калі падлеткам Труман загарэўся прагай падарожжаў і першаадкрывальніцтва, Крыстаф пайшоў на сюжэтны ход са «''смерцю''» бацькі Трумана ў моры на вачах у сына. Гэта выклікала ў хлопчыка {{нп5|Аквафобія|аквафобію|en|Aquaphobia}}. Фільмы і шоу на тэлебачанні Сіхэвэна таксама перасцерагалі ад падарожжаў і прыгод, апяваючы пры гэтым ціхае правінцыяльнае жыццё. Тым не менш, Крыстаф не мог прадбачыць усе дзеянні Трумана. У студэнцкія гады па сцэнарыі Крыстафа Труман мусіць закахацца ў аднакурсніцу Мэрыл і ажаніцца з ёй, але хлопец з першага позірку ўлюбляецца ў Сільвію, {{нп5|Масоўка|статыстку шоу|en|Extra (acting)}}. Сімпатыя аказваецца ўзаемнай, але Сільвія, ведаючы, што прадзюсары шоу не дапусцяць іх стасункаў, спрабуе адкрыць Труману праўду. У той жа дзень дзяўчыну прыбіраюць з праекта. Неўзабаве Труман пабіраецца шлюбам з Мэрыл, але патаемна ён працягвае марыць аб жыцці з Сільвіяй. З гэтай мэтай ён імкнецца паехаць на [[Фіджы]], куды, як яму сказалі, пераехала сям’я дзяўчыны. Тым часам у рэальным жыцці Сільвія далучаецца да групы актывістаў, якія імкнуцца адмяніць шоу і вызваліць Трумана.

На трыццаты год паказу «''Шоу Трумана''» яго галоўны герой пачынае нешта падазраваць, звяртаючы ўвагу на дзіўныя інцыдэнты, якія адбываюцца вакол яго. Спярша побач з ім падае сафіт з надпісам «''Сірыус''». Неўзабаве СМІ Сіхэвэна апавядаюць пра авіяаварыю. Іншым разам, ён сутыкаецца на вуліцы са сваім «''бацькам''», які насуперак сцэнарыю пранік на здымачную пляцоўку. Труман распавядае пра гэты інцыдэнт маці, але тая тлумачыць гэта смуткам па бацьку і кажа, што гэта яму прымроілася. Затым, па дарозе на працу Труман трапляе на ўнутраную радыёхвалю супрацоўнікаў шоу, дзе дыктар агучвае ўсе яго дзеянні — гэта тут жа тлумачыцца збіўкай на паліцэйскую хвалю. Аднак Труман пачынае падазраваць, што гэта не проста чарада супадзенняў. Ён спрабуе паводзіць сябе непрадказальна і заўважае, што людзі навокал рэагуюць ненатуральна, а забегшы ў адзін з будынкаў — бачыць недабудаваныя дэкарацыі. Ён спрабуе пагаварыць пра свае падазрэнні з найлепшым сябрам, але той тлумачыць, што гэта проста вынік незадаволенасці Трумана жыццём. Ён спрабуе пагаварыць з жонкай, але тая наогул пазбягае гэтай размовы. Тады Труман пачынае разумець, што вакол яго існуе нейкая змова, і вырашае бегчы з Сіхэвэна.

Труман спрабуе трапіць на самалёт да Фіджы, але апынаецца, што ўсе білеты раскуплены на месяц наперад. Спроба сесці на аўтобус да Чыкага сканчваецца паломкай апошняга. Тады, не сказаўшы нічога Мэрыл, Труман замыкае яе ў машыне разам з сабой і выпраўляецца ў падарожжа сваім ходам. Угаворы жонкі вярнуцца не спыняюць яго. Тады на дарогу сінхронна выязджае мноства аўтамабіляў, утвараючы корак. Труман робіць выгляд, што адмовіўся ад свайго намеру, але праз хвіліну вяртаецца і знаходзіць дарогу пустой. Наступнай перашкодай уцёкам становіцца мост праз праліў, аквафобія не дазваляе герою праехаць над вадой. Зачыніўшы вочы, Труман прымушае Мэрыл узяцца за руль, і пара пераадольвае мост. Затым героі праязджаюць праз «''лясны пажар''», а неўзабаве пасля гэтага Трумана спыняе патруль, які папярэджвае, што далей зона «''ядзернай аварыі''». Паліцэйскі прагаварваецца, назваўшы Трумана па імені, і той прадпрымае адчайную спробу ўцячы праз лес. Аднак яму гэта не ўдаецца, яго ловяць людзі ў супрацьрадыяцыйных скафандрах.

Труман становіцца прыгнечаным і агрэсіўным, чарговая гутарка з «''жонкай''» ператвараецца ў сварку. Не ведаючы, як адказаць Труману на яго падазрэнні і спалохаўшыся яго агрэсіі, Мэрыл не вытрымлівае і крычыць у камеру, просячы аб дапамозе. Раптам з’яўляецца лепшы сябар Трумана Марлан. Мэрыл зрываецца і крычыць, што не можа так больш працаваць. Марлан адводзіць Трумана папіць піва і спрабуе яго супакоіць і падтрымаць. Ён тлумачыць, што Труман усё сабе напрыдумляў, аднак у адным быў правы — яго бацька сапраўды жывы. Адбываецца кранальная сцэна ўз’яднання бацькі і сына пасля 22 гадоў расставання.

Тым не менш усё гэта сцэнарый Крыстафа: Марлан гаворыць словы, што яму перадаюць па радыёсувязі, а драматычнае вяртанне бацькі зрэжысіравана да кожнай дробнай дэталі, каб выглядаць максімальна эфектна. Пакуль шчаслівы Труман спіць Крыстаф дае інтэрв’ю, у якім гаворыць, што крызіс у жыцці Трумана завершаны. Доўгая адсутнасць бацькі Трумана будзе патлумачана [[амнезія]]й. Далей па сцэнарыі Мэрыл пакіне Трумана, а на яе месца ўжо падрыхтавана новая гераіня, у якую Труману належыць закахацца. Крыстаф спадзяецца, што яму ўдасца арганізаваць першае ў гісторыі тэлезачацце. Адказваючы на званкі тэлегледачоў, Крыстаф сутыкаецца з Сільвіяй, якая абвінавачвае Крыстафа ў хлусні і крывадушнасці, на што Крыстаф адказвае, што даў Труману ўсё, што можа жадаць чалавек, а было б у таго сапраўднае жаданне дазнацца праўду — ён даўно б гэта зрабіў.

На наступны дзень Труман, здаецца, вяртаецца да звыклага ладу жыцця. Ён займаецца паўсядзённымі справамі і нават прызначае працоўныя сустрэчы на будучыню. Усё гэта, аднак, аказваецца планам для ўсыплення пільнасці назіральнікаў. Уначы Труман збягае з дому, пакінуўшы ў ложку цацку і запіс свайго храпу. Калі пабег выяўляецца, на пошукі Трумана адпраўляецца ўся масоўка, а Крыстаф упершыню за доўгія гады прыпыняе паказ шоу. Вонкавы свет замірае ў чаканні навін. Зразумеўшы, што ў цемры Трумана не знайсці, Крыстаф вырашае «''ўключыць''» сонца. Аднак і гэта не дапамагае пошукам. Тады Крыстафу прыходзіць думка пашукаць Трумана ў моры. Неўзабаве ўцекача знаходзяць на яхце, якая кіруецца да мяжы здымачнага павільёна, — і трансляцыя аднаўляецца. Каб спыніць Трумана, Крыстаф дае ўказанне зрабіць шторм, але напалохаць Трумана не ўдаецца. У самы разгар буры ён крычыць у нябёсы, што спыніць яго можна толькі забіўшы. Крыстаф загадвае ўзмацніць шторм да максімальнага ўзроўню. Калі яхта амаль перакульваецца, а Труман пачынае захлынацца, Крыстаф спыняе буру. Мора супакойваецца, на небе выходзіць сонца і Труман працягвае плаванне, пакуль бушпрыт лодкі не пратыкае дэкарацыю, афарбаваную ў колер неба. Труман спрабуе прабіцца скрозь сцяну, затым знаходзіць лесвіцу, якая вядзе выхаду з павільёна. Калі Труман адчыняе дзверы, Крыстаф спрабуе спыніць яго: ён уключае гучную сувязь і звяртаецца да Трумана, прапаноўваючы пагаварыць. Ён прадстаўляецца стваральнікам шоу, у якім Труман — галоўная зорка. Рэжысёр тлумачыць герою, што ў вонкавым свеце яго чакаюць толькі крывадушнасць і хлусня, а ў Сіхэвэне ён можа жыць у бяспецы. У адказ Труман толькі карцінна развітваецца з тэлегледачамі і выходзіць з павільёна. Тэлегледачы цешацца перамозе Трумана, а Сільвія спяшаецца на сустрэчу да каханага. Двое паліцэйскіх абмяркоўваюць, што б яшчэ паглядзець па тэлевізары.

== Акцёрскі склад ==
{{Спіс роляў
| [[Джым Керы]] | ''Труман Бёрбанк''
| [[Лора Ліні]] | ''Мэрыл Бёрбанк, жонка Трумана'' / ''актрыса Ханна Джыл''
| [[Эд Харыс]] | ''Крыстаф, стваральнік «Шоу Трумана»''
| {{нп5|Ноа Эмерых||en|Noah Emmerich}} | ''Марлан, сябар Трумана'' / ''акцёр Луі Колтрэйн''
| {{нп5|Наташа Мак-Элхоўн||en|Natascha McElhone}} | ''Лорэн'' / ''статыстка Сільвія''
| {{нп5|Холанд Тэйлар||en|Holland Taylor}} | ''Анжэла Бёрбанк, маці Трумана'' / ''актрыса Аланіс Монтклейр''
| [[Пол Джамаці]] | ''Сайман, аператар «Шоу Трумана»''
| {{нп5|Браян Дзілейт||en|Brian Delate}} | ''Кірк Бёрбанк, бацька Трумана'' / ''акцёр Уолтэр Мур''
| {{нп5|Пітэр Краўзе||en|Peter Krause}} | ''шэф Трумана''
}}

== Вытворчасць ==
=== Задума і пошук рэжысёра ===
{{нп5|Эндру Нікал||en|Andrew Niccol}} завяршыў аднастаронкавае апісанне фільма пад назвай «''Шоу Малькальма''» ў маі 1991 года&lt;ref name=&quot;Variety, 1998-06-22&quot; /&gt;. Арыгінальны чарнавік больш нагадваў навукова-фантастычны трылер, а падзеі разгортваліся ў Нью-Ёрку&lt;ref name=&quot;Making of The Truman Show, Part 1&quot; /&gt;. Нікал заявіў: «''Я думаю, што кожны ў пэўны момант сумняваецца ў сапраўднасці свайго жыцця. Гэта як калі дзеці пытаюцца, ці ўсыноўлены яны''»&lt;ref name=&quot;Independent, 1998-09-20&quot; /&gt;. Восенню 1993 года&lt;ref name=&quot;Variety, 1994-03-10&quot; /&gt; прадзюсар Скот Рудзін набыў сцэнарый за крыху больш чым 1 мільён долараў&lt;ref name=&quot;Variety, 1994-02-18&quot; /&gt;. Кампанія «''Paramount Pictures''» пагадзілася займацца дыстрыбуцыяй фільма. Здзелка прадугледжвала, што Нікал дэбютуе ў гэтым праекце ў якасці рэжысёра, хоць кіраўнікі «''Paramount''» палічылі, што прыблізны бюджэт у 80 мільёнаў долараў будзе для яго занадта высокім&lt;ref name=&quot;Spliced Wire, 2002-08-12&quot; /&gt;. Да таго ж, «''Paramount''» жадалі запрасіць на пасаду рэжысёра знакамітасць першай велічыні, а Нікалу прапанаваць грошы, каб ён саступіў рэжысёрскае крэсла. Перамовы вяліся з [[Браян Дэ Пальма|Браянам Дэ Пальмай]] пакуль у сакавіку 1994 года ён не пакінуў «''United Talent Agency''»&lt;ref name=&quot;Variety, 1994-03-10&quot; /&gt;. Сярод рэжысёраў, якія разглядаліся пасля сыходу Дэ Пальмы, былі [[Цім Бёртан]], [[Сэм Рэймі]], [[Тэры Гіліям]], [[Дэвід Кроненберг]]&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times, 1999-04-22&quot; /&gt;, {{нп5|Бары Зоненфельд||en|Barry Sonnenfeld}}, [[Стывен Спілберг]]. Аб сваім жаданні зрэжэсіраваць карціну заяўляў і [[Браян Сінгер]]&lt;ref name=&quot;New York Times, 2000-07-09&quot; /&gt;, аднак «''Paramount''» вырашылі на карысць больш дасведчанага рэжысёра [[Пітэр Уір|Пітэра Уіра]], з якім і падпісалі кантракт у пачатку 1995 года.

=== Праца над сцэнарыем ===
Уір хацеў, каб фільм атрымаўся больш смешным, адчуваючы, што сцэнарый Нікала занадта змрочны. Ён заявіў: «''Там, дзе [Нікал] зрабіў яго прыгнятальным, я мог бы зрабіць яго светлым. Гэта дапамагло б пераканаць гледачоў, што яны могуць глядзець падобнае шоу 24/7''». Нікал напісаў шаснаццаць чарнавікоў сцэнарыя, перш чым Уір палічыў сцэнарый гатовым да здымак. Пазней у 1995 годзе Джым Кэры пагадзіўся на ролю, але з-за занятасці ў фільмах «''{{нп5|Кабельшчык (фільм)|Кабельшчык|en|The Cable Guy}}''» і «''{{нп5|Хлус, хлус||en|Liar Liar}}''» не мог прыступіць да здымкаў раней, чым праз год. Уір палічыў, што Кэры ідэальна падыходзіць для гэтай ролі, і вырашыў пачакаць яшчэ год, а не шукаць іншага акцёра.

=== Здымачны працэс ===
Падбіраючы месца для здымкаў, Уір даследаваў розныя лакацыі ва Усходняй Фларыдзе, але застаўся незадаволены краявідамі. Ён ужо паспеў зарэзерваваць {{нп5|Гукавы здымачны павільён|гукавыя кіназдымачныя павільёны|en|Sound stage}} на «''Universal Studios''» для здымак Сіхэвэна, калі яго жонка Вэндзі Стайтс пазнаёміла яго з {{нп5|Планавы горад|планавым горадам|en|Planned community}} Сісайд, штат Фларыда. У Сісайдзе тут жа адкрыліся прэпрадакшн офісы, месца здымак большасці сцэн было перанесена сюды. Сцэны дома Трумана былі зняты ў рэзідэнцыі, якая належала сям’і Гец, у якую ўваходзілі сенатар штата Фларыда {{нп5|Дон Гец||en|Don Gaetz}} і будучы [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|прадстаўнік ЗША]] {{нп5|Мэт Гец||en|Matt Gaetz}}. Іншыя сцэны былі зняты на «''Paramount Studios''» у [[Лос-Анджэлес]]е, [[Каліфорнія]]. Карціны Нормана Рокуэла і паштоўкі 1960-х гадоў выкарыстоўваліся ў якасці натхнення для дызайну фільма. Уір, {{нп5|Пітэр Біжу||en|Peter Biziou}} і {{нп5|Дэніс Гаснер||en|Dennis Gassner}} спецыяльна для фільма займаліся вывучэннем метадаў {{нп5|Тайны нагляд|тайнага нагляду|en|Surveillance}}.

Здымкі адбываліся са снежня 1996 года па красавік 1998 года.

=== Музычнае суправаджэнне ===
{{Асноўны артыкул|Шоу Трумана (саўндтрэк)}}
[[Саўндтрэк]] да фільма «''Шоу Трумана''» напісаў {{нп5|Буркхард Дальвіц||en|Burkhard Dallwitz}}, некаторыя кампазіцыі саўндтрэка належаць [[Філіп Глас|Філіпу Гласу]]&lt;ref name=&quot;Discogs&quot; /&gt;, у тым ліку чатыры кампазіцыі з яго ранейшых прац («''{{нп5|Павакацы||en|Powaqqatsi}}''», «''{{нп5|Аніма мундзі (фільм)|Аніма мундзі|en|Anima Mundi (film)}}''», «''{{нп5|Місіма: Жыццё ў чатырох главах||en|Mishima: A Life in Four Chapters}}''»). Глас таксама з’яўляецца ў невялікім камэа ў фільме, адыгрываючы ролю адказнага за музыку ў «''Шоу Трумана''».

Немец па нацыянальнасці, Буркхард Дальвіц з [[1979]] года жыў і працаваў у [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Пішучы музыку для мясцовага тэлебачання і кіно, ён перыядычна рассылаў свае апошнія саўндтрэкі буйным прадзюсарам. Пасля завяршэння саўндтрэка да аўстралійскага навукова-фантастычнага фільма «''{{нп5|Зона 39||en|Zone 39}}''» ён даслаў адну з копій на офіс вядомага аўстралійскага рэжысёра Пітэра Уіра, які якраз у гэты час вярнуўся на радзіму пасля завяршэння здымак «''Шоу Трумана''». Падбіраючы музыку для кінастужкі, рэжысёр звярнуў увагу на саўндтрэк Дальвіца і прапанаваў яму працу&lt;ref name=&quot;Australian Music, on Burkhard Dallwitz&quot; /&gt;.

Альбом быў выпушчаны [[2 чэрвеня]] [[1998]] года [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] «''{{нп5|Milan Records||en|Milan Records}}''»&lt;ref name=&quot;Soundtrack.net&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» фільм быў адзначаны 40 кінаўзнагародамі і яшчэ 69 намінацыямі&lt;ref name=&quot;IMDb, Awards&quot; /&gt;. Сярод найбольш значных узнагарод 3 прэміі «''[[BAFTA]]''»&lt;ref name=&quot;BAFTA 1999&quot; /&gt;, 3 прэміі «''[[Залаты глобус]]''»&lt;ref name=&quot;Golden Globes 1999&quot; /&gt; і 3 намінацыі на прэмію «''[[Оскар]]''»&lt;ref name=&quot;Oscar 1999&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot;|Кінафестываль / Кінапрэмія
!scope=&quot;col&quot; width=&quot;80px&quot;|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}}
!scope=&quot;col&quot;|Прэмія / Катэгорыя
!scope=&quot;col&quot; width=&quot;200px&quot;|Намінант(ы)
!scope=&quot;col&quot;|Вынік
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;25px&quot;|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}}
|-
|rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|[[Залаты глобус]]
|rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-01-24&quot;|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 1999)|24.01.1999|en|56th Golden Globe Awards}}
|{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — Драма|Найлепшы фільм — Драма|en|Golden Globe Award for Best Motion Picture – Drama}}
|data-sort-value=&quot;Шоу Трумана&quot;|«''Шоу Трумана''»
|{{nom}}
|rowspan=&quot;6&quot;|&lt;ref name=&quot;Golden Globes 1999&quot; /&gt;
|-
|{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр|en|Golden Globe Award for Best Director}}
|data-sort-value=&quot;Уір Пітэр&quot;|[[Пітэр Уір]]
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — Драма|Найлепшая мужчынская роля — Драма|en|Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama}}
|data-sort-value=&quot;Кэры Джым&quot;|[[Джым Керы]]
|{{won}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму акцёру другога плана ў кінафільме|Найлепшы акцёр другога плана ў кінафільме|en|Golden Globe Award for Best Supporting Actor – Motion Picture}}
|data-sort-value=&quot;Харыс Эд&quot;|[[Эд Харыс]]
|{{won}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|Golden Globe Award for Best Screenplay}}
|data-sort-value=&quot;Нікал Эндру&quot;|{{нп5|Эндру Нікал||en|Andrew Niccol}}
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую музыку да фільма|Найлепшая музыка да фільма|en|Golden Globe Award for Best Original Score}}
|data-sort-value=&quot;Дальвіц Буркхард&quot;|{{нп5|Буркхард Дальвіц||en|Burkhard Dallwitz}}, [[Філіп Глас]]
|{{won}}
|-
|rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага||en|Chicago Film Critics Association}}
|rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-03-01&quot;|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага 1998|01.03.1999|en|Chicago Film Critics Association Awards 1998}}
|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Film}}
|data-sort-value=&quot;Шоу Трумана&quot;|«''Шоу Трумана''»
|{{nom}}
|rowspan=&quot;5&quot;|
|-
|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Director}}
|data-sort-value=&quot;Уір Пітэр&quot;|Пітэр Уір
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага найлепшаму акцёру|Найлепшы акцёр|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Actor}}
|data-sort-value=&quot;Кэры Джым&quot;|Джым Керы
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Screenplay}}
|data-sort-value=&quot;Нікал Эндру&quot;|Эндру Нікал
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшую музыку|Найлепшая музыка|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Original Score}}
|data-sort-value=&quot;Дальвіц Буркхард&quot;|Буркхард Дальвіц
|{{won}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|[[Оскар]]
|rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-03-21&quot;|{{нп5|Оскар (прэмія, 1999)|21.03.1999|en|71st Academy Awards}}
|[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]]
|data-sort-value=&quot;Уір Пітэр&quot;|Пітэр Уір
|{{nom}}
|rowspan=&quot;3&quot;|&lt;ref name=&quot;Oscar 1999&quot; /&gt;
|-
|{{нп5|Прэмія «Оскар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Academy Award for Best Supporting Actor}}
|data-sort-value=&quot;Харыс Эд&quot;|Эд Харыс
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|Academy Award for Best Original Screenplay}}
|data-sort-value=&quot;Нікал Эндру&quot;|Эндру Нікал
|{{nom}}
|-
|rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|[[BAFTA]]
|rowspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-04-11&quot;|{{нп5|BAFTA (прэмія, 1999)|11.04.1999|en|52nd British Academy Film Awards}}
|{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|BAFTA Award for Best Film}}
|data-sort-value=&quot;Шоу Трумана&quot;|«''Шоу Трумана''»
|{{nom}}
|rowspan=&quot;7&quot;|&lt;ref name=&quot;BAFTA 1999&quot; /&gt;
|-
|{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую рэжысуру|Прэмія Дэвіда Ліна за дасягненні ў рэжысуры|en|BAFTA Award for Best Direction}}
|data-sort-value=&quot;Уір Пітэр&quot;|Пітэр Уір
|{{won}}
|-
|{{нп5|Прэмія «BAFTA» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|BAFTA Award for Best Actor in a Supporting Role}}
|data-sort-value=&quot;Харыс Эд&quot;|Эд Харыс
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|BAFTA Award for Best Original Screenplay}}
|data-sort-value=&quot;Нікал Эндру&quot;|Эндру Нікал
|{{won}}
|-
|{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|BAFTA Award for Best Cinematography}}
|data-sort-value=&quot;Біжу Пітэр&quot;|{{нп5|Пітэр Біжу||en|Peter Biziou}}
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка|en|BAFTA Award for Best Production Design}}
|data-sort-value=&quot;Гаснер Дэніс&quot;|{{нп5|Дэніс Гаснер||en|Dennis Gassner}}
|{{won}}
|-
|{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшыя візуальныя эфекты|Найлепшыя візуальныя эфекты|en|BAFTA Award for Best Special Visual Effects}}
|data-sort-value=&quot;Мак-Алістэр Майкл&quot;|{{нп5|Майкл Дж. Мак-Алістэр||en|Michael J. McAlister}}, [[Брэд Куэн]], {{нп5|Крэйг Баран||en|Craig Barron}}, [[Пітэр Чэсні]]
|{{nom}}
|}

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Australian Music, on Burkhard Dallwitz&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.australianmusic.asn.au/mag/autumn99/burkhard.html|title=Burkhard Dallwitz|author=Rob Walker|date=1999|publisher=Сайт «''Australian Music''»|lang=en|accessdate=1999-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/19991007023953/http://www.australianmusic.asn.au/mag/autumn99/burkhard.html|archivedate=1999-10-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BAFTA 1999&quot;&gt;{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/1999/film|title=Film in 1999|publisher=Сайт прэміі «''[[BAFTA]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Discogs&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.discogs.com/release/1240399-Burkhard-Dallwitz-The-Truman-Show-Music-From-The-Motion-Picture|title=Burkhard Dallwitz – The Truman Show (Music From The Motion Picture)|publisher=Сайт «''[[Discogs]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--&lt;ref name=&quot;EW, 1998-06-05&quot;&gt;{{cite web|url=https://ew.com/article/1998/06/05/jim-carreys-serious-turn-truman-show/|title=Jim Carrey's serious turn in The Truman Show|author=Benjamin Svetkey|date=1998-06-05|publisher=Сайт «''[[Entertainment Weekly]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217162436/https://ew.com/article/1998/06/05/jim-carreys-serious-turn-truman-show/|archivedate=2020-02-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;--&gt;
&lt;ref name=&quot;Golden Globes 1999&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1999|title=Winners &amp; Nominees 1999|publisher=Сайт прэміі «''[[Залаты глобус]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180119120702/https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1999|archivedate=19 студзеня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IMDb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0120382/|title=The Truman Show (1998) — IMDb|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IMDb, Awards&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0120382/awards|title=The Truman Show — Awards|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Independent, 1998-09-20&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/interview-the-cleveringup-of-america-1199351.html|title=Interview: The clevering-up of America|author=Sheila Johnston|date=1998-09-20|publisher=Сайт «''[[The Independent]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722145916/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/interview-the-cleveringup-of-america-1199351.html|archivedate=2009-07-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times, 1999-04-22&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-apr-22-ca-29730-story.html|title=The Complexity of Cronenberg|author=John Clark|date=1999-04-22|publisher=Сайт «''[[Los Angeles Times]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Making of The Truman Show, Part 1&quot;&gt;{{cite video|title=How's It Going to End? The Making of The Truman Show, Part 1|year=2005|publisher=Paramount Pictures|medium=DVD}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;New York Times, 2000-07-09&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2000/07/09/movies/film-an-unusual-choice-for-the-role-of-studio-superhero.html|title=An Unusual Choice for the Role of Studio Superhero|author=Bernard Weinraub|date=2000-07-09|publisher=Сайт «''[[The New York Times]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Oscar 1999&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1999|title=The 71st Academy Awards {{!}} 1999|publisher=Сайт прэміі «''[[Оскар]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Soundtrack.net&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soundtrack.net/album/the-truman-show/|title=The Truman Show|publisher=Сайт «''[[Soundtrack.net]]''»|lang=en|accessdate=2022-12-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Spliced Wire, 2002-08-12&quot;&gt;{{cite web|url=http://splicedwire.com/02features/aniccol.html|title='S1M0NE'S SIRE|author=Rob Blackwelder|date=2002-08-12|publisher=Сайт «''Spliced Wire''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080412211543/http://www.splicedonline.com/02features/aniccol.html|archivedate=2008-04-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Variety, 1994-02-18&quot;&gt;{{cite web|url=https://variety.com/1994/film/news/tristar-acquires-female-bounty-hunter-project-118435/|title=TriStar acquires female bounty hunter project|author=Michael Fleming|date=1994-02-18|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090721134654/http://www.variety.com/article/VR118435.html?categoryid=13&amp;cs=1&amp;query=%22The+Truman+Show%22|archivedate=2009-07-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Variety, 1994-03-10&quot;&gt;{{cite web|url=https://variety.com/1994/voices/columns/snl-s-farley-crashes-filmdom-119056/|title=‘SNL’s’ Farley crashes filmdom|author=Michael Fleming|date=1994-03-10|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023180051/http://variety.com/article/VR119056.html?categoryid=3&amp;cs=1|archivedate=2007-10-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Variety, 1998-06-22&quot;&gt;{{cite web|url=https://variety.com/1998/film/news/truman-suit-retort-1117477740/|title=‘Truman’ suit retort|author=Benedict Carver|date=1998-06-22|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105131248/http://www.variety.com/article/VR1117477740|archivedate=2012-11-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|0120382|Шоу Трумана}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Фільмы Пітэра Уіра}}
{{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы нееўрапейскі фільм}}
{{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}}

[[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1998 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1998 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1998 года]]
[[Катэгорыя:Камедыйна-драматычныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 1998 года]]
[[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Фільмы-антыўтопіі]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]]
[[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы ЗША]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы Пітэра Уіра]]
[[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Эндру Нікала]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Філіп Глас]]
[[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Paramount Pictures]]</text>
      <sha1>loy8huvfyv7558oce00yd0vr9w099h0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дом Цмока</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725974</id>
    <revision>
      <id>5157032</id>
      <parentid>4815791</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T02:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88014</id>
      </contributor>
      <origin>5157032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7272" sha1="f1ojlivr4396frwv94hpe11f8rrrl4b" xml:space="preserve">{{машынны пераклад}}
{{Тэлесерыял|жанр={{ubl|[[Баявік (кінажанр)|баявік]]|[[прыгоды]]|[[фэнтэзі]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jarvey |first1=Natalie |title=In the Battle of the Genre Shows, Does House of the Dragon or Rings of Power Take the Crown? |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |access-date=October 24, 2022 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |date=October 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024124058/https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |archive-date=October 24, 2022}}&lt;/ref&gt;|[[Драма (жанр)|драма]]}}|сайт=https://www.hbo.com/house-of-the-dragon|imdb_id=11198330|беларуская_назва=Дом Цмока|OrigTitle=англ. House of the dragon|сцэнарыст=Джордж Рэйманд Рычард Марцін

Раян Кандал

Сара Хесс

Шармен Деграте|рэжысёр=Мігель Сапочнік|у ролях=Пэдзі Кансідайн

Мэт Сміт

Алівія Кук

Эма Д'Арсі

Рыс Іванс

Стыў Тусэн

Іў Бэст

Саная Мідзуна

Фаб'ен Франкель

Мілі Алкок

Эмілі Кэры

Грэм Мактавіш

Мэцью Ніхэм

Джэферсан Холруен

Гары Коллет

Том Глін-Карані

Юэн Мітчэл

Бэтані Антонія

Фібі Кэмпбэл

Фія Сабан|country=ЗША|сезонаў=3|студыя=HBO Entertainment|Звязаныя шоу=Гульня Тронаў
|num_episodes=19}}
'''«Дом Цмока»''' ({{Lang-en|House of the Dragon}}) — амерыканскі [[Фэнтэзі|фэнтэзійны]] тэлесерыял у жанры фэнтэзі, які з’яўляецца незалежным прыквелам «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульні тронаў]]» (2011—2019) і другім серыялам у франшызе «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Праект створаны [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджам Р. Р. Марцінам]] і {{Не перакладзена 4|Кондал, Райан|Райанам Кондалам|en|Ryan Condal}} для тэлеканала [[HBO]]. Абодва серыялы заснаваны на серыі раманаў Марціна «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Кондал і [[Сапочнік, Мігель|Мігель Сапочнік]] выступаюць шоуранерамі праекта. «Дом Цмока» заснаваны на некаторых частках рамана «Полымя і кроў» і яго дзеянні разгортваюцца прыкладна за 200 гадоў да падзей «Гульні тронаў», за 172 гады да нараджэння Дайнэрыс Таргарыен, нашчадка аднайменнага каралеўскага дома, і праз 100 гадоў пасля аб’яднання сямі каралеўстваў дзякуючы заваяванням Таргарыенаў. У серыяле апавядаецца пра пачатак канца Дома Таргарыенаў, падзеях, якія прывялі да грамадзянскай вайны за трон, вядомую як «Танец Драконаў», і пра саму вайну.

Заказ на стварэнне «Дома цмока» паступіў у кастрычніку 2019 года, кастынг стартаваў у ліпені 2020 года, а асноўныя здымкі пачаліся ў красавіку 2021 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Прэм’ера серыяла адбылася 21 жніўня 2022 года, першы сезон складаецца з дзесяці серый. Праз пяць дзён пасля прэм’еры серыял быў падоўжаны на другі сезон. Сапочнік пасля першага сезона пакінуў пасаду шоуранера, пакінуўшы Кондала адзіным шоуранерам на другі сезон. Першы сезон атрымаў досыць станоўчыя водгукі, эксперты адзначылі аркі персанажаў, сцэнарый, музыку і акцёрскую ігру (асабліва Кансідайна, Сміта, Д’арсі, Алкок і Кук). Аднак тэмп апавядання, асабліва часовыя скокі, і асвятленне ў некаторых сцэнах падвергліся крытыцы. Прэм’еру серыяла на HBO Max і кабельных каналах паглядзелі больш за 10 мільёнаў гледачоў, што стала самым вялікім паказчыкам у гісторыі HBO.

== Сюжэт ==
Серыял распавядае пра падзеі на выдуманым кантыненце [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вэстэросе]], якія адбываліся прыкладна за 200 гадоў да падзей «гульні тронаў». Сюжэт сканцэнтраваны на «Скокі Драконаў»- грамадзянскай вайне (129—131 год ад заваёвы Эйегона I), прычынай якой стала барацьба паміж двума галінамі дома Таргарыенаў. «Скокі» пачалася пасля балючай смерці караля Візерыса I, калі прынцэса Рэйніра, падтрыманая партыяй «чорных», і Эйгон Таргарыен, падтрыманы партыяй «зялёных», адначасова абвясцілі аб сваіх правах на Жалезны трон.

=== Выхад на хатніх носьбітах ===
Першы сезон выйдзе ў фарматах [[4K UHD Blu-ray]], стандартным [[Blu-ray]] і [[DVD]] 20 снежня 2022 года і будзе ўтрымліваць больш за гадзіну закулісных інтэрв’ю і відэа.

== Гл. таксама ==
* Аповесць «[[Прынцэса і каралева]]» (2013) і яе прыквел «[[Прынц-разбойнік]]» (2014), напісаныя Джорджам Р. Р. Марцінам, пазней былі ўключаны ў сюжэтную лінію «Скокі драконаў» у рамане «Полымя і кроў».

{{Зноскі}}

{{ізаляваны артыкул|date=2022-11-22}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў фантастыкі]]
[[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]]</text>
      <sha1>f1ojlivr4396frwv94hpe11f8rrrl4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арэнт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>727907</id>
    <revision>
      <id>5157066</id>
      <parentid>4298650</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */ +1</comment>
      <origin>5157066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="602" sha1="3r82lzckkk6p59x7msjzfk4jh8bxgu6" xml:space="preserve">'''Арэнт''' — прозвішча.

== Вядомыя асобы ==

* [[Андрэй Андрэевіч Арэнт]] — савецкі дзіцячы нейрахірург
* [[Арыадна Арэнт]] — савецкая скульптар
* [[Ганна Арэнт]] — нямецка-амерыканскі філосаф, палітычны тэарэтык і гісторык, заснавальніца тэорыі таталітарызму
* [[Тобіяш Арэнт]] — рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>3r82lzckkk6p59x7msjzfk4jh8bxgu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Таджыкістане</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742067</id>
    <revision>
      <id>5156952</id>
      <parentid>5047535</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22476" sha1="kg8bi8jxqolichmt5go8a7izh5hnval" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|Грамадзянская вайна ў Таджыкістане}}
{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
Ураджэнцы [[БССР|Беларускай ССР]], прызваныя ў 1990—1991 гадах у савецкія войскі, на працягу 1992 года (асобныя таксама ў 1993) вымушана знаходзіліся на тэрыторыі [[Таджыкістан]]а і прымалі ўдзел ва ўнутраным канфлікце паміж цэнтральнай уладай і апазіцыяй. У наступным яны сутыкнуліся з праблемай атрымання пасведчанняў ветэранаў баявых дзеянняў, паколькі фармальна грамадзян [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у краіне не было. Гэтае пытанне прапрацоўвалася дзяржорганамі і запатрабавала паправак у Закон «Аб ветэранах».

== Ваенная служба ==
У савецкі перыяд жыхары краіны накіроўваліся на ваенную службу ў [[Таджыкская ССР|Таджыкскую ССР]], дзе пасля выконвалі задачы ва ўмовах надзвычайнага становішча і пры ўзброеным канфлікце. Яны дыслакаваліся на тэрыторыі прыгранічных раёнаў у перыяд з 1992 па 1993 год&lt;ref name=&quot;днепровец&quot;&gt;''Игорь Нисловский.'' [https://dneprovec.by/info/2016/12/15/14547 В военкомате уточняют информацию о количестве военнослужащих, направлявшихся в 90-е годы в Таджикскую ССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230625195709/https://dneprovec.by/info/2016/12/15/14547 |date=25 чэрвеня 2023 }} // Дняпровец : газета. — 15 декабря 2016.&lt;/ref&gt;. На момант пачатку баявых дзеянняў тут знаходзілася каля 700 беларусаў. Большую частку прызвалі ў 1990 і 1991 гадах. Пасля [[Развал СССР|развалу СССР]] адклікаць усіх адразу дадому не атрымлівалася. Таму яны вымушаны былі працягваць службу і нават прыняць удзел у канфлікце&lt;ref name=&quot;сб&quot;&gt;''Ян Жур.'' [https://www.sb.by/articles/doroga-dlinoy-v-26-let.html «Не мог и слова вымолвить»: белорус поехал на машине в опасное место, чтобы побывать там, где когда-то служил. Чем это закончилось?] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 11 октября 2019.&lt;/ref&gt;. 

Беларускія прызыўнікі трапілі галоўным чынам у пагранвойскі [[КДБ СССР]] і апынуліся на граніцы з [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|ДРА]]. З пачаткам вайны яны ўдзельнічалі ў баявых аперацыях па перахопе караванаў са зброяй і прыкрывалі [[эвакуацыя|эвакуацыю]] мірнага насельніцтва (так, напрыклад, як пісаў вайсковы журналіст Сяргей Пцічкін, беларусы разам з іншымі задзейнічаны пры выратаванні 500 рускіх закладнікаў на чыгуначнай станцыі Душанбэ-2&lt;ref&gt;''Сергей Птичкин.'' [https://nvo.ng.ru/wars/2012-12-28/14_train.html Поезд живых] // Независимая газета : газета. — 28 декабря 2012.&lt;/ref&gt;). У гэты час у пагранатрадах, што ўжо не падпарадкаваліся савецкаму кіраўніцтву, але яшчэ не ўвайшлі ў склад [[Узброеныя сілы Расійскай  Федэрацыі|УС РФ]], заставалася блізу 60 % байцоў. Многія афіцэры, з’язджаючы ў адпачынак, не вярталіся на мяжу, а таму іх месца даводзілася займаць [[сяржант]]ам з Беларусі&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;. Акрамя камандзіраў з іншых савецкіх рэспублік, свае часці пакідалі афіцэры і з ліку беларусаў, пра што пісаў у сваёй кнізе «Таджикистан 1992–2005. Война на забытой границе» Андрэй Мусалаў&lt;ref&gt;Андрей Мусалов «Таджикистан 1992-2005: Война на забытой границе», [https://iknigi.net/avtor-andrey-musalov/247036-tadzhikistan-19922005-voyna-na-zabytoy-granice-andrey-musalov/read/page-4.html страница 4]&lt;/ref&gt;.

Ваенныя камісарыяты ў снежні 2016 года апублікавалі наступны пералік [[воінская часць|воінскіх часцей]], дзе служылі альбо маглі служыць грамадзяне рэспублікі&lt;ref name=&quot;днепровец&quot;/&gt;:
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;&quot;&gt;
* 9998 — Упраўленне пагранічных войск Расійскай Федэрацыі ў Рэспубліцы Таджыкістан;
* 2066 — Пянджскі пагранічны атрад (г. п. [[Пяндж]]);
* 2033 — Маскоўскі пагранічны атрад (п. Маскоўскі);
* 2022 — Харогскі пагранічны атрад (г. [[Харог]]); 
* 2111 — Калай-Хумскі пагранічны атрад (г. п. Калай-Хум);
* 9820 — Мургабскі пагранічны атрад (г. п. [[Мургаб]]); 
* 2066 — Ішкашымскі пагранічны атрад (г. п. Ішкашым);
* 2421 — 17-ы вучэбны пагранічны атрад;
* 2014 — асобны батальён сувязі (г. [[Душанбэ]]); 
* 9809 — авіяцыйны полк (г. Душанбэ);
* 9870 — асобны інжынерна-сапёрны батальён; 
* 9855 — асобная будаўнічая рота;
* 2170 — тапаграфічны пагранічны атрад; 
* 2445 — база забеспячэння і захоўвання;
* 2528 — ваенны шпіталь;
* 2591 — тэхнічная эксплуатацыйная часць;
* 2158 — асобная авіяэскадрылля (г. п. Маскоўскі);
* 2176 — асобная авіяэскадрылля (г. п. Пяндж); 
* 2081 – асобная радыётэхнічная служба (п. Гісар);
* асобны кантрольна-прапускны пункт «Душанбэ» (АКПП «Душанбэ»).
&lt;/div&gt;
Многія фарміраванні адсюль адносіліся да [[Група пагранічных войск Расіі ў Таджыкістане|групы пагранічных войск Расіі]] (першапачаткова — аператыўная група [[Сярэднеазіяцкая пагранічная акруга|Чырванасцяжнай Сярэднеазіяцкай пагранічнай акругі (ЧСАПА) КДБ СССР]]{{sfn|Лукашевич|2022|с=56}}). Сітуацыя з дадзенымі часцямі ўскладнялася тым, што пасля 1991 года распалася адзіная памежная служба, у сувязі з чым прыкметна аслабла ахова знешніх межаў маладых суверэнных дзяржаў. Пры гэтым іх унутраныя межы з’яўляліся фактычна празрыстымі. У 1991—1992 гады аператыўная група ЧСАПА ахоўвала мяжу практычна на адным энтузіязме{{sfn|Лукашевич|2022|с=57}}

У верасні 2019 года ў ліку падраздзяленняў з беларускімі салдатамі ваеннымі камісарамі названа [[201-я мотастралковая дывізія]]&lt;ref&gt;''Наталья Королькевич.'' [http://www.cherven.by/2019/09/gorjachim-byl-ne-tolko-afgan-razyskivajutsja-chervency-sluzhivshie-v-tadzhikistane/ «Горячим» был не только Афган: разыскиваются червенцы, служившие в Таджикистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230625195709/http://www.cherven.by/2019/09/gorjachim-byl-ne-tolko-afgan-razyskivajutsja-chervency-sluzhivshie-v-tadzhikistane/ |date=25 чэрвеня 2023 }} // Раённы веснік : газета. — 10 верасня 2019.&lt;/ref&gt;.

== Вяртанне ==
Калі стала зразумела, што памежныя сілы ў Таджыкістане трапяць пад юрысдыкцыю [[Расія|Расіі]], афіцыйны Мінск прыняў дзейсныя меры па тэрміновай эвакуацыі суайчыннікаў. У адпаведнасці з распараджэннем Камітэта па ахове дзяржаўнай граніцы краін [[СНД]] (КАДГ) 29 чэрвеня 1992 года камандуючы [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнымі войскамі Рэспублікі Беларусь]] [[Яўген Міхайлавіч Бачароў|Яўген Бачароў]] выдаў загад «Аб арганізацыі прыёму ваеннаслужачых тэрміновай службы, прызваных у з тэрыторыі Рэспублікі Беларусь і якія праходзілі службу ў Сярэднеазіяцкай пагранічнай акрузе». Планаванне арганізаванага перамяшчэння ваеннаслужачых тэрміновай службы, размеркаванне іх па часцях і падраздзяленнях, а таксама далейшае прафесійнае выкарыстанне ў службова-аператыўнай дзейнасці ўскладалася на штаб Галоўнага ўпраўлення пагранвойск (ГУПВ) пры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савеце міністраў]], упраўленні тылу і раскватаравання войск, тэхнікі і ўзбраення. Яны павінны былі ўзгадніць з КАДГ і [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам абароны]] пытанні дастаўкі байцоў авіяцыяй, а таксама правесці камандна-штабныя і інжынерна-тэхнічныя мерапрыемствы па забеспячэнні мер і правілаў бяспекі пры перавозцы асабістага складу ўсімі відамі транспарту{{sfn|Лукашевич|2022|с=58}}.

Для кіраўніцтва прыёмам, размяшчэннем і размеркаваннем вайскоўцаў па воінскіх часцях і падраздзяленнях пры ГУПВ была створана аператыўная група пад кіраўніцтвам палкоўніка Віктара Панцеляенкава. Прыём і размяшчэнне ваеннаслужачых планавалася ажыццявіць у [[Гродзенская пагранічная група|16-ы Гродзенскі]] і [[Брэсцкая пагранічная група|86-ы Чырванасцяжны Брэсцкі]] пагранічныя атрады. Таму камандзіры часцей да 7 ліпеня павінны былі арганізаваць на базе палявых навучальных цэнтраў зборныя пункты. У Гродзенскім пагранатрадзе начальнікам зборнага пункта асабовага складу прызначаўся палкоўнік Сайбаталаў, у Брэсцкім — палкоўнік  Фяцісаў{{sfn|Лукашевич|2022|с=58—59}}.

Увесь 1992 год беларусы працягвалі несці службу ў краіне і паступова невялікімі партыямі вярталіся на радзіму&lt;ref name=&quot;сб2&quot;&gt;''Роман Рудь.'' [https://www.sb.by/articles/o-dolge-i-posledstviyakh.html Закон «О ветеранах»: О долге и последствиях] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — № 100. — 3 июня 2013.&lt;/ref&gt;. У ходзе першага этапу аперацыі (ліпень—жнівень) па ўзгадненні ўрадаў трох дзяржаў [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|беларускай авіяцыяй]] з [[Туркменістан]]а і Таджыкістана на радзіму было перамешчана 1267 пагранічнікаў тэрміновай службы. З імі праведзены каранцінна-прафілактычныя і фільтрацыйныя мерапрыемствы, а вайскоўцы восеньскага прызыву 1990 года звольненыя ў запас. Вясновы прызыў 1991 года адпраўлены даслужваць, галоўным чынам у Смаргонскі і Полацкі памежныя атрады. У кастрычніку – лістападзе з Туркменіі і Таджыкістана было перамешчана 1 805 чалавек, у тым ліку 1720 вайскоўцаў тэрміновай службы{{sfn|Лукашевич|2022|с=60—62}}. Таджыкістан апошняя група ў складзе 100 чалавек пакінула ў лістападзе&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;.

Ураджэнцы рэспублікі заставаліся ў Таджыкістане і пасля гэтага, але 3 лістапада 1992 года быў прыняты Закон «Аб Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь», пасля чаго ўсе беларусы, якія служылі за межамі краіны, апынуліся вайскоўцамі замежных армій&lt;ref&gt;[https://news.21.by/other-news/2019/09/21/1888012.html Белорусам, которые осенью 1992-го года служили в Таджикистане, могут дать статус ветерана боевых действий]&lt;/ref&gt;.

== Ветэранскі статус ==
У адрозненне ад [[Беларусы ў Афганскай вайне|беларусаў, якія ваявалі ў Афганістане]], удзельнікі вайны ў Таджыкістане не атрымалі статус ветэранаў, бо фармальна грамадзян рэспублікі там не было. Вайскоўцы спрабавалі выправіць гэтую сітуацыю. Яны доўгія гады наведвалі дзяржаўныя ведамствы з запытамі даць ім патрэбны статус. На звароты прыходзілі падобныя адказы: ''«Беларусь з 1.01.1992 года заявіла аб сваім суверэнітэце і не прымала ўдзелу ў падпісанні Мемарандума аб супрацоўніцтве па ахове таджыкска‑афганскай мяжы»''. Газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]» спасылалася на прыклад [[Расія|Расіі]], дзе падобную юрыдычную праблему выправілі ў 2011 годзе, унёсшы неабходныя змены ў закон «Аб ветэранах». Дзякуючы гэтаму каля 23 тысяч расіян прызналі ўдзельнікамі баявых дзеянняў&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;.

У снежні 2016 года ў сувязі з прапрацоўкай пытання аб унясенні змяненняў у Закон «Аб ветэранах» іх запрашалі звярнуцца ў ваенныя камісарыяты. У той момант пачаліся работы па распаўсюджванню статусу ветэранаў. Чыноўнікам неабходна было ўдакладніць колькасць магчымых удзельнікаў вайны ў Таджыкістане&lt;ref name=&quot;днепровец&quot;/&gt;. У 2019 годзе пры [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве працы і сацыяльнай абароны]] стварылі міжведамасную групу па прапрацоўцы канцэпцыі і структуры новай рэдакцыі Закона «Аб ветэранах». Чыноўнікі пачалі мерапрыемствы па вызначэнні колькасці ўдзельнікаў канфлікту. Для гэтага яны зноў прасілі былых вайскоўцаў прыбыць у ваенныя камісарыяты&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;. Пад увагай знаходзіліся тыя, хто быў у Таджыкістане ў верасні–кастрычніку 1992 года&lt;ref&gt;''Сяргей Жабенак''. [https://mijory.by/gramadstva/14140-esli-sluzhili-v-tadzhikistane.html Солдат, служивших в Таджикистане в 1992 году просят зайти в военкомат] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230625195712/https://mijory.by/gramadstva/14140-esli-sluzhili-v-tadzhikistane.html |date=25 чэрвеня 2023 }} // Мёрскія навіны : газета. — 6 верасня 2019.&lt;/ref&gt;.

22 красавіка 2025 года [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] зацвердзіў новы пералік дзяржаў, тэрыторый і перыядаў вядзення баявых дзеянняў з удзелам грамадзян краіны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/policy/v_pravitelstve_rasskazali_gde_i_kogda_voevali_belorusy_poslednie_65_let/ |title=В правительстве рассказали, где и когда воевали белорусы последние 65 лет |access-date=28 красавіка 2025 |archive-date=5 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505205659/https://tochka.by/articles/policy/v_pravitelstve_rasskazali_gde_i_kogda_voevali_belorusy_poslednie_65_let/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, чыё дзеянне ўступіла ў сілу з 1 мая. Згодна з пастановай, грамадзяне, што ў верасні—лістападзе 1992 года ваявалі ў Таджыкістане, атрымалі статус ветэранаў баявых дзеянняў за мяжой&lt;ref&gt;[https://sputnik.by/20250424/veteranami-boevykh-deystviy-za-rubezhom-priznayut-uchastnikov-desyatkov-konfliktov-1095693211.html Ветеранами боевых действий за рубежом признают участников десятков конфликтов]&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Сяргей Уладзіміравіч Сыч|Сяргей Сыч]] ([[Рэчыца]]), служыў на 12-й памежнай заставе. Загінуў у ліпені 1993 года [[Бой на 12-й заставе Маскоўскага пагранатрада|ў баі з маджахедамі і апазіцыянерамі]]&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;. 
* Уладзімір Самборскі ([[Гомель]]), таксама служыў на 12-й памежнай заставе (снежань 1991—снежань 1992&lt;ref&gt;[https://www.gazetakontingent.ru/?pid=4&amp;item=1053 Архив новостей газеты «Контингент». Публикация 17 ноября 2019]&lt;/ref&gt;), але дэмабілізаваўся за паўгода да атакі баевікоў&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;.
* Генадзь Смолікаў ([[Мінск]]), пагранічнік&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;. Пакінуў Таджыкістан у лістападзе 1992 года&lt;ref name=&quot;сб2&quot;/&gt;.

== Гл. таксама==
* [[Беларуска-таджыкістанскія адносіны]]
== Заўвагі ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{h|Лукашевич|2022|Лукашевич, А. М. Тяжелое наследие распада: возвращение пограничников – уроженцев Беларуси на родину в 1992 г. / А. М. Лукашевич // Граница и пограничье. – 2022 – № 2 – С. 52–65.}}

== Спасылкі ==
* [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/v_gorode_rechitsa_imenem_izvestnogo_pogranichnika_sergeya_sycha_segodnya_nazvali_shkolu_27_05_2013_2/ У горадзе Рэчыца імем вядомага пагранічніка Сяргея Сыча сёння назвалі школу]
{{Замежныя ваенныя місіі Беларусі}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі войнаў]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Таджыкістана]]
[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]</text>
      <sha1>kg8bi8jxqolichmt5go8a7izh5hnval</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грынвіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751457</id>
    <revision>
      <id>5157058</id>
      <parentid>4612101</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5157058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="i6jz01j7zyusyq5cckzfjhb9fszndwy" xml:space="preserve">'''Грынвіл''':
* [[Грынвіл (Агая)]]
* [[Грынвіл (Алабама)]]
* [[Грынвіл (Місісіпі)]]
* [[Грынвіл (Паўднёвая Караліна)]]
* [[Грынвіл (Тэхас)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>i6jz01j7zyusyq5cckzfjhb9fszndwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Навука/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753022</id>
    <revision>
      <id>5156905</id>
      <parentid>5156483</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+9 новых</comment>
      <origin>5156905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1859" sha1="1f6yfjkkc2oudog44uy8k1gjs98xhyr" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў|2026-06-21T15:27:20Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|2026-06-21T14:39:37Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Антоній Барташэвіч|2026-06-21T11:28:31Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Кастанцін Васілевіч Яльніцкі|2026-06-21T10:17:03Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Тобіяш Арэнт|2026-06-21T09:50:57Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Аўгуст Лескін|2026-06-21T09:21:18Z|Цімур}}
{{Новы артыкул|Юзаф Міцкевіч|2026-06-21T08:13:21Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Юліян Уладзіміравіч Брамлей|2026-06-20T22:44:12Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Эміліа Каломба|2026-06-20T16:38:33Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Джэймс Расел Лоўэл|2026-06-19T21:59:09Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Сямён Львовіч Дорскі|2026-06-19T18:53:15Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Мікалай Міхайлавіч Лукін|2026-06-19T11:42:49Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Альбер Даза|2026-06-15T13:00:53Z|Цімур}}
{{Новы артыкул|Дар’я Мікалаеўна Гіргель|2026-06-15T12:41:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Паўлавіч Скараходаў|2026-06-14T08:50:20Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Аніцэт Рэньер|2026-06-13T11:40:30Z|Аляксандр Белы}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1f6yfjkkc2oudog44uy8k1gjs98xhyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5156901</id>
      <parentid>5156481</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+4 новых</comment>
      <origin>5156901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1934" sha1="9sfky64piw25khb6e6r23a28fkn4vr0" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|2026-06-21T14:39:37Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Пахомій Агілевіч|2026-06-21T10:55:10Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Кастанцін Васілевіч Яльніцкі|2026-06-21T10:17:03Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Брацкая магіла (Асінагарадок)|2026-06-20T19:40:19Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Сяргей Фядосавіч Любчук|2026-06-20T11:24:01Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Гета ў Любонічах|2026-06-20T08:08:19Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Сямён Львовіч Дорскі|2026-06-19T18:53:15Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Сяргей Сяргеевіч Патаранскі|2026-06-19T11:26:05Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Лукаш Баляслававіч Свірскі|2026-06-19T09:05:35Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Яўнутавіч|2026-06-16T21:24:07Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Алесь Дзянісаў|2026-06-16T21:05:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Рота ганаровай варты (Беларусь)|2026-06-16T11:32:23Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Гета ў Песках|2026-06-16T08:52:47Z|DBatura}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9sfky64piw25khb6e6r23a28fkn4vr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Visual Studio Code</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753307</id>
    <revision>
      <id>5156842</id>
      <parentid>5034235</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5156842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27927" sha1="8mqs0q6itrcjpabltntl64fvpgrelyj" xml:space="preserve">{{Картка:Праграма}}

'''Visual Studio Code''', альбо '''VS Code''',&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.alphr.com/vs-code-run-code/|title=How to Run Code in VS Code|author=Stanton|first=Lee|website=Alphr|date=2021-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602104804/https://www.alphr.com/vs-code-run-code/|archive-date=2022-06-02|access-date=2022-04-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[інтэграванае асяроддзе распрацоўкі]], выпушчанае кампаніяй [[Microsoft]] для [[Microsoft Windows|Windows]], [[Linux]] і [[macOS]].&lt;ref name=&quot;TechCrunch&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20171028161004/https://techcrunch.com/2015/04/29/microsoft-shocks-the-world-with-visual-studio-code-a-free-code-editor-for-os-x-linux-and-windows/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Visual Studio Code мае рэдактар зыходнага кода, адладчык, падсветку сінтаксісу, інтэлектуальнае дапаўненне кода, рэфактарынг кода і ўбудаваную [[сістэму кіравання версіямі]] [[Git]]. Карыстальнікі могуць змяняць тэму, спалучэнні клавіш, налады і ўсталёўваць пашырэнні, якія дадаюць функцыянальнасць.

У апытанні распрацоўшчыкаў [[Stack Overflow]] за 2023 год Visual Studio Code атрымала статус самага папулярнага інтэграванага асяроддзя распрацоўкі сярод 86 544 рэспандэнтаў. Апытанне таксама паказала, што Visual Studio Code больш выкарыстоўваецца тымі, хто вучыцца праграмаваць, чым прафесійнымі распрацоўшчыкамі (78 % супраць 74 %). &lt;ref name=&quot;Developer Survey 2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2023/#technology-most-popular-technologies|title=Stack Overflow Developer Survey 2023|website=Stack Overflow|access-date=7 July 2023}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Выпуск Visual Studio Code быў упершыню абвешчаны 29 красавіка 2015 года кампаніяй Microsoft на канферэнцыі Build 2015. Неўзабаве пасля гэтага была выпушчана папярэдняя зборка.&lt;ref name=&quot;Visual Studio Blog&quot;&gt;{{Cite web|url=http://blogs.msdn.com/b/vscode/archive/2015/04/29/announcing-visual-studio-code-preview.aspx|title=Announcing Visual Studio Code - Preview|author=McBreen|first=Sean|date=April 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009211114/http://blogs.msdn.com/b/vscode/archive/2015/04/29/announcing-visual-studio-code-preview.aspx|archive-date=2015-10-09}}&lt;/ref&gt;

18 лістапада 2015 года [[зыходны код]] Visual Studio Code быў выпушчаны пад ліцэнзіяй MIT і даступны на [[GitHub]]. Таксама была абвешчана падтрымка пашырэння.&lt;ref name=&quot;ars-opensource&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20190411195700/https://arstechnica.com/information-technology/2015/11/visual-studio-now-supports-debugging-linux-apps-code-editor-now-open-source/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 14 красавіка 2016 г. Visual Studio Code скончыў публічную стадыю папярэдняга прагляду і быў выкладзены ў [[Інтэрнэт]]. &lt;ref name=&quot;first RTW&quot;&gt;{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2016/04/visual-studio-code-editor-hits-version-1-has-half-a-million-users/|title=Visual Studio Code editor hits version 1, has half a million users|website=[[Ars Technica]]|date=15 April 2016|publisher=[[Condé Nast]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707120125/https://arstechnica.com/information-technology/2016/04/visual-studio-code-editor-hits-version-1-has-half-a-million-users/|archive-date=7 July 2017|access-date=15 June 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Microsoft выпусціла большую частку зыходнага кода Visual Studio Code на [[GitHub]] пад дазвольнай ліцэнзіяй Масачусецкага тэхналагічнага інстытута&lt;ref name=&quot;code-oss-license&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot;&gt;[https://github.com/Microsoft/vscode/blob/main/LICENSE.txt «vscode/LICENSE.txt»]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|title=Issue: Menu license links to non Open Source license|author=Dias|first=Chris|website=Microsoft/vscode repo|date=4 December 2015|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904000420/https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|archive-date=4 September 2022|access-date=21 February 2019|url-status=live|quote=We wanted to deliver a Microsoft branded product, built on top of an open source code base that the community could explore and contribute to.}}&lt;/ref&gt; у той час як двайковыя выпускі Microsoft з’яўляюцца бясплатнымі праграмамі &lt;ref name=&quot;official-download-license&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot;&gt;[https://code.visualstudio.com/license «Microsoft Software License Terms»]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; і ўключаюць прапрыетарны код.&lt;ref name=&quot;github wiki differences&quot;/&gt; Падтрымліваецца версія размеркаваная супольнасцю пад назвай VSCodium, якая забяспечвае двайковыя файлы з ліцэнзіяй MIT.&lt;ref name=&quot;vscodium-official&quot;&gt;{{Cite web|url=https://vscodium.com/|title=VSCodium|access-date=2023-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://directory.fsf.org/wiki/Visual_Studio_Code|title=Visual Studio Code|website=Free Software Directory|access-date=2023-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://towardsdatascience.com/what-is-vscodium-and-should-you-be-using-it-926e1369169a|title=What is VSCodium and Should You be Using It|author=Alan Jones|date=Oct 5, 2021|publisher=Towards Data Science|access-date=2023-08-15|url-status=dead|archive-date=21 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021225758/https://towardsdatascience.com/what-is-vscodium-and-should-you-be-using-it-926e1369169a}}&lt;/ref&gt;

== Асаблівасці ==
Visual Studio Code — гэта рэдактар зыходнага кода, які можна выкарыстоўваць з рознымі мовамі праграмавання, у тым ліку [[C (мова праграмавання)|C]], [[C Sharp|C#]], [[C++]], [[Fortran]], [[Go (мова праграмавання)|Go]], [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[JavaScript]], [[Node.js]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[Rust]] і Julia.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/2919555/microsoft-net/visual-studio-code-a-fast-lightweight-and-cross-platform-code-editor.html|title=Visual Studio Code: A fast, lightweight, cross-platform code editor|author=Kanjilal|first=Joydip|date=2015-05-06|publisher=[[InfoWorld]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183306/https://www.infoworld.com/article/2919555/microsoft-net/visual-studio-code-a-fast-lightweight-and-cross-platform-code-editor.html|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/3304957/web-development/its-gotten-a-little-easier-to-develop-pwas-in-windows.html|title=It's gotten a little easier to develop PWAs in Windows|author=Bisson|first=Simon|date=2018-09-11|publisher=InfoWorld|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183323/https://www.infoworld.com/article/3304957/web-development/its-gotten-a-little-easier-to-develop-pwas-in-windows.html|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.channelworld.in/news/whats-new-microsoft-visual-studio-code|title=What's new in Microsoft Visual Studio Code|author=Krill|first=Paul|date=2018-02-24|publisher=ChannelWorld|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183213/http://www.channelworld.in/news/whats-new-microsoft-visual-studio-code|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sitepoint.com/debugging-javascript-projects-vs-code-chrome-debugger/|title=Debugging JavaScript Projects with VS Code &amp; Chrome Debugger|author=Wanyoike|first=Michael|date=2018-06-06|publisher=[[SitePoint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125130917/https://www.sitepoint.com/debugging-javascript-projects-vs-code-chrome-debugger/|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/julia|title=Julia in Visual Studio Code|website=code.visualstudio.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526231012/https://code.visualstudio.com/docs/languages/julia|archive-date=2023-05-26|access-date=2023-05-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ён пабудаваны на фрэймворку Electron,&lt;ref name=&quot;ars-electron&quot;&gt;{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2015/04/microsofts-new-code-editor-is-built-on-googles-chromium/|title=Microsoft's new Code editor is built on Google's Chromium|website=[[Ars Technica]]|date=29 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507020146/https://arstechnica.com/information-technology/2015/04/microsofts-new-code-editor-is-built-on-googles-chromium/|archive-date=7 May 2015|access-date=18 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; які выкарыстоўваецца для распрацоўкі настольных [[Вэб-праграма|вэб-праграм]] напісаных на [[Node.js]], якія працуюць на [[Blink|механізме макета Blink]]. Visual Studio Code выкарыстоўвае той самы кампанент рэдактара (пад кодавай назвай «Monaco»), які выкарыстоўваецца ў Azure DevOps (раней называўся «Visual Studio Online» і «Visual Studio Team Services»).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://microsoft.github.io/monaco-editor/|title=Monaco Editor|website=microsoft.github.io/monaco-editor|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163725/https://microsoft.github.io/monaco-editor/|archive-date=2017-08-30|access-date=2016-11-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«Са скрыні» Visual Studio Code уключае базавую падтрымку большасці распаўсюджаных моў праграмавання. Гэтая базавая падтрымка ўключае падсвятленне сінтаксісу, супастаўленне ў дужках, згортванне кода і наладжвальныя фрагменты ({{Lang-en|configurable snippets}}). Visual Studio Code таксама пастаўляецца з IntelliSense для JavaScript, TypeScript, [[JSON]], [[Каскадныя табліцы стыляў|CSS]] і [[HTML]], а таксама з падтрымкай адладкі для Node.js. Падтрымка дадатковых моў можа быць забяспечана бясплатна даступнымі пашырэннямі на VS Code Marketplace. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/overview|title=Programming Languages, Hundreds of programming languages supported|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511180310/https://code.visualstudio.com/Docs/languages/overview|archive-date=2017-05-11|access-date=2016-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Visual_Studio_Code_Insiders_1.36_icon.svg|alt=An orange version of the Visual Studio Code logo for the insiders version of Visual Studio Code|справа|міні| Лагатып Visual Studio Code Insiders]]
Замест сістэмы праектаў VS Code дазваляе карыстальнікам адкрываць адзін або некалькі каталогаў, якія потым можна захоўваць у працоўных прасторах для выкарыстання ў будучыні. Гэта дазваляе яму працаваць як моўна-агнастычны рэдактар кода для любой мовы. Ён падтрымлівае мноства моў праграмавання і набор функцый, які адрозніваецца ў залежнасці ад мовы. Непажаданыя файлы і тэчкі можна выключыць з дрэва праекта праз налады. Многія функцыі Visual Studio Code не паказваюцца праз меню або карыстальніцкі інтэрфейс, але да іх можна атрымаць доступ праз палітру каманд.&lt;ref name=&quot;languages&quot;/&gt;

Visual Studio Code можа быць пашыраны з дапамогай пашырэнняў,&lt;ref name=&quot;extensions&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/extensions/overview|title=Extending Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018124435/http://code.visualstudio.com/docs/extensions/overview|archive-date=2016-10-18|access-date=2016-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; даступных праз цэнтральнае сховішча. Гэта ўключае ў сябе дапаўненні да рэдактара&lt;ref name=&quot;editor&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/editor/extension-gallery|title=Managing Extensions in Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124105840/https://code.visualstudio.com/docs/editor/extension-gallery|archive-date=2021-01-24|access-date=2016-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і падтрымку моў.&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/overview|title=Language Support in Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511180310/https://code.visualstudio.com/Docs/languages/overview|archive-date=2017-05-11|access-date=2016-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Характэрнай асаблівасцю з’яўляецца магчымасць ствараць пашырэнні, якія дадаюць падтрымку новых [[Мова праграмавання|моў]], тэм, адладчыкаў, адладчыкаў падарожжаў у часе, выконваюць статычны аналіз кода і дадаюць лінтары кода з выкарыстаннем пратаколу [[Пратакол моўнага сервера|Language Server Protocol]].&lt;ref&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20170901125849/https://code.visualstudio.com/docs/extensions/example-language-server|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Кантроль зыходнага кода — гэта ўбудаваная функцыя Visual Studio Code. Ён мае спецыяльную ўкладку ўнутры радка меню, дзе карыстальнікі могуць атрымаць доступ да налад кантролю версій і праглядаць змены, унесеныя ў бягучы праект. Каб выкарыстоўваць гэтую функцыю, код Visual Studio павінен быць звязаны з любой сістэмай кантролю версій, якая падтрымліваецца (Git, Apache Subversion, Perforce і г.д.). Гэта дазваляе карыстальнікам ствараць рэпазіторыі, а таксама рабіць push і pull запыты непасрэдна з праграмы Visual Studio Code.

Visual Studio Code уключае некалькі пашырэнняў для [[FTP]], што дазваляе выкарыстоўваць праграмнае забеспячэнне ў якасці бясплатнай альтэрнатывы для вэб-распрацоўкі. Код можна сінхранізаваць паміж рэдактарам і серверам без загрузкі дадатковага [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]].

Visual Studio Code дазваляе карыстальнікам усталёўваць кодавую старонку, у якой захоўваецца актыўны дакумент, сімвал новага радка і мову праграмавання актыўнага дакумента. Гэта дазваляе выкарыстоўваць яго на любой платформе, у любой лакалі і для любой мовы праграмавання.

Visual Studio Code збірае даныя аб выкарыстанні і адпраўляе іх у Microsoft, хоць гэта можна адключыць.&lt;ref name=&quot;FAQ_telemetry&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/supporting/faq#_how-to-disable-telemetry-reporting|title=Visual Studio Code FAQ|website=code.visualstudio.com|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828111301/https://code.visualstudio.com/docs/supporting/faq|archive-date=28 August 2016|access-date=4 November 2016|url-status=live|quote=VS Code collects usage data and sends it to Microsoft to help improve our products and services. Read our privacy statement to learn more. If you don't wish to send usage data to Microsoft, you can set the telemetry.enableTelemetry setting to false.}}&lt;/ref&gt; Частка кода тэлеметрыі даступная для грамадскасці &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://github.com/microsoft/vscode/tree/main/src/vs/platform/telemetry|title=vscode/src/vs/platform/telemetry at main branch|website=microsoft/vscode repo|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125061716/https://github.com/microsoft/vscode/tree/main/src/vs/platform/telemetry|archive-date=25 November 2021|access-date=24 March 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, але, паводле распрацоўшчыкаў Visual Studio Code, некаторыя функцыі тэлеметрыі таксама дадаюцца ў праграму перад тым, як яна будзе выпушчана з прапрыетарнай ліцэнзіяй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|title=Menu license links to non Open Source license #60 issuecomment-161792005|author=Chris Dias|website=[[GitHub]]|date=Dec 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626211340/https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60|archive-date=Jun 26, 2023|access-date=2020-08-15|url-status=live|quote=When we build Visual Studio Code, we do exactly this. We clone the vscode repository, we lay down a customized product.json that has Microsoft specific functionality (telemetry, gallery, logo, etc.), and then produce a build that we release under our license.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;github wiki differences&quot;&gt;{{Cite web|url=https://github.com/microsoft/vscode/wiki/Differences-between-the-repository-and-Visual-Studio-Code#visual-studio-code|title=Differences between the repository and Visual Studio Code|website=[[GitHub]]|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810125827/https://github.com/microsoft/vscode/wiki/Differences-between-the-repository-and-Visual-Studio-Code|archive-date=10 Aug 2023|access-date=2023-08-24|url-status=live|quote=Visual Studio Code is a distribution of the Code - OSS repository with Microsoft specific customizations, including additional source code and extensions, released under a traditional Microsoft product license.}}&lt;/ref&gt;

== Водгукі ==
У апытанні распрацоўшчыкаў [[Stack Overflow]] за 2016 год Visual Studio Code заняла 13-е месца сярод самых папулярных інструментаў распрацоўкі, але толькі 7 % з 47 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2016#technology-development-environments|title=Developer Survey Results 2016|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=[[Stack Exchange]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318113033/http://stackoverflow.com/research/developer-survey-2016#technology-development-environments|archive-date=18 March 2016|access-date=7 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Аднак праз два гады Visual Studio Code заняў першае месца: 35 % з 75 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2018/|title=Developer Survey Results 2018|website=[[StackOverflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306080413/https://insights.stackoverflow.com/survey/2018|archive-date=6 March 2020|access-date=7 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У апытанні распрацоўшчыкаў 2019 года Visual Studio Code таксама заняла першае месца: 50 % з 87 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2019#development-environments-and-tools|title=Developer Survey Results 2019 – Most Popular Development Environments|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307082721/https://insights.stackoverflow.com/survey/2019#development-environments-and-tools|archive-date=7 March 2020|access-date=10 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Апытанне распрацоўшчыкаў 2020 г. не ахоплівала інтэграваныя асяроддзя распрацоўкі.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2020#development-environments-and-tools|title=Stack Overflow Developer Survey 2020 - Development Environments and Tools|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101001715/https://survey.stackoverflow.co/2020#development-environments-and-tools|archive-date=1 November 2023|access-date=8 November 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У апытанні распрацоўшчыкаў 2021 года код Visual Studio па-ранейшаму займаў першае месца: 74,5 % з 71 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго &lt;ref name=&quot;StackOverflow2021&quot;&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2021#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2021 - Integrated Development Environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413214054/https://insights.stackoverflow.com/survey/2021#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=13 April 2022|access-date=11 August 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 74,48 % з 71 010 адказаў у апытанні 2022 года &lt;ref name=&quot;StackOverflow2022&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2022/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2022 - Integrated development environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627034954/https://survey.stackoverflow.co/2022/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=27 June 2022|access-date=28 June 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і 73,71 % з 86 544 адказы ў апытанні 2023 года.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2023/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2023 - Integrated development environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104170531/https://survey.stackoverflow.co/2023/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=4 November 2023|access-date=8 November 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Адпаведныя здарэнні ==

=== Спрэчка CEC-IDE ===
20 чэрвеня 2023 г. у [[Гуанчжоу|горадзе Гуанчжоу]] прайшоў Форум па развіцці інавацый лічбавага ўрада [[Гуандун|правінцыі Гуандун]]. Падчас мерапрыемства CEC-IDE быў выпушчаны і апісаны як першы інтэграваны інструмент распрацоўкі кітайскай вытворчасці.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://www.gd.gov.cn/gdywdt/dsdt/content/post_4205291.html|title=广东省数字政府科技创新发展论坛举办|website=People's Government of Guangdong Province|date=2023-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721015652/https://www.gd.gov.cn/gdywdt/dsdt/content/post_4205291.html|archive-date=2023-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://mp.weixin.qq.com/s/v_smby8ua1vmnxI8mOhq8w|title=&quot;粤&quot;上高地｜麒麟软件与数字广东携手推动广东数字政府建设|author=麒麟软件|website=Weixin Public Platform|date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt; Аднак пазней было прызнана, што CEC-IDE з’яўляецца рэбрэндынгам выпуску Visual Studio Code, які, сярод іншага, не ўтрымліваў копію ліцэнзіі MIT, якая патрабуецца для распаўсюджвання. 26 чэрвеня кампанія Digital Guangdong апублікавала заяву, у якой прызнала, што CEC-IDE заснавана на Visual Studio Code. &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://www.digitalgd.com.cn/news/12846/|title=致 歉 声 明|author=Digital Guangdong|website=Digital Guangdong|date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831223605/https://www.digitalgd.com.cn/news/12846/|archive-date=2023-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://code.visualstudio.com/|Microsoft's Visual Studio Code site}}
* [https://github.com/microsoft/vscode Microsoft’s «Code — OSS» Github repository]

=== VSCodium ===
VSCodium — гэта свабодна ліцэнзаваны бінарны дыстрыбутыў рэдактара Microsoft VS Code, які кіруецца супольнасцю.

* {{Афіцыйны сайт|http://vscodium.com/|VSCodium site}}
* [http://github.com/VSCodium/vscodium Github page]

{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Тэкставыя рэдактары]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй MIT]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Прылады для распрацоўкі ПЗ]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Microsoft]]</text>
      <sha1>8mqs0q6itrcjpabltntl64fvpgrelyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156844</id>
      <parentid>5156842</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5156844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27978" sha1="qcxly7dyzl091n2ufgl6bt075dx838f" xml:space="preserve">{{Картка:Праграма}}

'''Visual Studio Code''', альбо '''VS Code''',&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.alphr.com/vs-code-run-code/|title=How to Run Code in VS Code|author=Stanton|first=Lee|website=Alphr|date=2021-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602104804/https://www.alphr.com/vs-code-run-code/|archive-date=2022-06-02|access-date=2022-04-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[інтэграванае асяроддзе распрацоўкі]], выпушчанае кампаніяй [[Microsoft]] для [[Microsoft Windows|Windows]], [[Linux]] і [[macOS]].&lt;ref name=&quot;TechCrunch&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20171028161004/https://techcrunch.com/2015/04/29/microsoft-shocks-the-world-with-visual-studio-code-a-free-code-editor-for-os-x-linux-and-windows/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Visual Studio Code мае рэдактар зыходнага кода, адладчык, падсветку сінтаксісу, інтэлектуальнае дапаўненне кода, рэфактарынг кода і ўбудаваную [[сістэма кіравання версіямі|сістэму кіравання версіямі]] [[Git]]. Карыстальнікі могуць змяняць тэму, спалучэнні клавіш, налады і ўсталёўваць пашырэнні, якія дадаюць функцыянальнасць.

У апытанні распрацоўшчыкаў [[Stack Overflow]] за 2023 год Visual Studio Code атрымала статус самага папулярнага інтэграванага асяроддзя распрацоўкі сярод 86 544 рэспандэнтаў. Апытанне таксама паказала, што Visual Studio Code больш выкарыстоўваецца тымі, хто вучыцца праграмаваць, чым прафесійнымі распрацоўшчыкамі (78 % супраць 74 %). &lt;ref name=&quot;Developer Survey 2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2023/#technology-most-popular-technologies|title=Stack Overflow Developer Survey 2023|website=Stack Overflow|access-date=7 July 2023}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Выпуск Visual Studio Code быў упершыню абвешчаны 29 красавіка 2015 года кампаніяй Microsoft на канферэнцыі Build 2015. Неўзабаве пасля гэтага была выпушчана папярэдняя зборка.&lt;ref name=&quot;Visual Studio Blog&quot;&gt;{{Cite web|url=http://blogs.msdn.com/b/vscode/archive/2015/04/29/announcing-visual-studio-code-preview.aspx|title=Announcing Visual Studio Code - Preview|author=McBreen|first=Sean|date=April 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009211114/http://blogs.msdn.com/b/vscode/archive/2015/04/29/announcing-visual-studio-code-preview.aspx|archive-date=2015-10-09}}&lt;/ref&gt;

18 лістапада 2015 года [[зыходны код]] Visual Studio Code быў выпушчаны пад ліцэнзіяй MIT і даступны на [[GitHub]]. Таксама была абвешчана падтрымка пашырэння.&lt;ref name=&quot;ars-opensource&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20190411195700/https://arstechnica.com/information-technology/2015/11/visual-studio-now-supports-debugging-linux-apps-code-editor-now-open-source/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 14 красавіка 2016 г. Visual Studio Code скончыў публічную стадыю папярэдняга прагляду і быў выкладзены ў [[Інтэрнэт]]. &lt;ref name=&quot;first RTW&quot;&gt;{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2016/04/visual-studio-code-editor-hits-version-1-has-half-a-million-users/|title=Visual Studio Code editor hits version 1, has half a million users|website=[[Ars Technica]]|date=15 April 2016|publisher=[[Condé Nast]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707120125/https://arstechnica.com/information-technology/2016/04/visual-studio-code-editor-hits-version-1-has-half-a-million-users/|archive-date=7 July 2017|access-date=15 June 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Microsoft выпусціла большую частку зыходнага кода Visual Studio Code на [[GitHub]] пад дазвольнай ліцэнзіяй Масачусецкага тэхналагічнага інстытута&lt;ref name=&quot;code-oss-license&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot;&gt;[https://github.com/Microsoft/vscode/blob/main/LICENSE.txt «vscode/LICENSE.txt»]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|title=Issue: Menu license links to non Open Source license|author=Dias|first=Chris|website=Microsoft/vscode repo|date=4 December 2015|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904000420/https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|archive-date=4 September 2022|access-date=21 February 2019|url-status=live|quote=We wanted to deliver a Microsoft branded product, built on top of an open source code base that the community could explore and contribute to.}}&lt;/ref&gt; у той час як двайковыя выпускі Microsoft з’яўляюцца бясплатнымі праграмамі &lt;ref name=&quot;official-download-license&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot;&gt;[https://code.visualstudio.com/license «Microsoft Software License Terms»]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; і ўключаюць прапрыетарны код.&lt;ref name=&quot;github wiki differences&quot;/&gt; Падтрымліваецца версія размеркаваная супольнасцю пад назвай VSCodium, якая забяспечвае двайковыя файлы з ліцэнзіяй MIT.&lt;ref name=&quot;vscodium-official&quot;&gt;{{Cite web|url=https://vscodium.com/|title=VSCodium|access-date=2023-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://directory.fsf.org/wiki/Visual_Studio_Code|title=Visual Studio Code|website=Free Software Directory|access-date=2023-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://towardsdatascience.com/what-is-vscodium-and-should-you-be-using-it-926e1369169a|title=What is VSCodium and Should You be Using It|author=Alan Jones|date=Oct 5, 2021|publisher=Towards Data Science|access-date=2023-08-15|url-status=dead|archive-date=21 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021225758/https://towardsdatascience.com/what-is-vscodium-and-should-you-be-using-it-926e1369169a}}&lt;/ref&gt;

== Асаблівасці ==
Visual Studio Code — гэта рэдактар зыходнага кода, які можна выкарыстоўваць з рознымі мовамі праграмавання, у тым ліку [[C (мова праграмавання)|C]], [[C Sharp|C#]], [[C++]], [[Fortran]], [[Go (мова праграмавання)|Go]], [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[JavaScript]], [[Node.js]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[Rust]] і Julia.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/2919555/microsoft-net/visual-studio-code-a-fast-lightweight-and-cross-platform-code-editor.html|title=Visual Studio Code: A fast, lightweight, cross-platform code editor|author=Kanjilal|first=Joydip|date=2015-05-06|publisher=[[InfoWorld]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183306/https://www.infoworld.com/article/2919555/microsoft-net/visual-studio-code-a-fast-lightweight-and-cross-platform-code-editor.html|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/3304957/web-development/its-gotten-a-little-easier-to-develop-pwas-in-windows.html|title=It's gotten a little easier to develop PWAs in Windows|author=Bisson|first=Simon|date=2018-09-11|publisher=InfoWorld|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183323/https://www.infoworld.com/article/3304957/web-development/its-gotten-a-little-easier-to-develop-pwas-in-windows.html|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.channelworld.in/news/whats-new-microsoft-visual-studio-code|title=What's new in Microsoft Visual Studio Code|author=Krill|first=Paul|date=2018-02-24|publisher=ChannelWorld|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125183213/http://www.channelworld.in/news/whats-new-microsoft-visual-studio-code|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sitepoint.com/debugging-javascript-projects-vs-code-chrome-debugger/|title=Debugging JavaScript Projects with VS Code &amp; Chrome Debugger|author=Wanyoike|first=Michael|date=2018-06-06|publisher=[[SitePoint]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125130917/https://www.sitepoint.com/debugging-javascript-projects-vs-code-chrome-debugger/|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/julia|title=Julia in Visual Studio Code|website=code.visualstudio.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526231012/https://code.visualstudio.com/docs/languages/julia|archive-date=2023-05-26|access-date=2023-05-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ён пабудаваны на фрэймворку Electron,&lt;ref name=&quot;ars-electron&quot;&gt;{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2015/04/microsofts-new-code-editor-is-built-on-googles-chromium/|title=Microsoft's new Code editor is built on Google's Chromium|website=[[Ars Technica]]|date=29 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150507020146/https://arstechnica.com/information-technology/2015/04/microsofts-new-code-editor-is-built-on-googles-chromium/|archive-date=7 May 2015|access-date=18 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; які выкарыстоўваецца для распрацоўкі настольных [[Вэб-праграма|вэб-праграм]] напісаных на [[Node.js]], якія працуюць на [[Blink|механізме макета Blink]]. Visual Studio Code выкарыстоўвае той самы кампанент рэдактара (пад кодавай назвай «Monaco»), які выкарыстоўваецца ў Azure DevOps (раней называўся «Visual Studio Online» і «Visual Studio Team Services»).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://microsoft.github.io/monaco-editor/|title=Monaco Editor|website=microsoft.github.io/monaco-editor|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163725/https://microsoft.github.io/monaco-editor/|archive-date=2017-08-30|access-date=2016-11-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

«Са скрыні» Visual Studio Code уключае базавую падтрымку большасці распаўсюджаных моў праграмавання. Гэтая базавая падтрымка ўключае падсвятленне сінтаксісу, супастаўленне ў дужках, згортванне кода і наладжвальныя фрагменты ({{Lang-en|configurable snippets}}). Visual Studio Code таксама пастаўляецца з IntelliSense для JavaScript, TypeScript, [[JSON]], [[Каскадныя табліцы стыляў|CSS]] і [[HTML]], а таксама з падтрымкай адладкі для Node.js. Падтрымка дадатковых моў можа быць забяспечана бясплатна даступнымі пашырэннямі на VS Code Marketplace. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/overview|title=Programming Languages, Hundreds of programming languages supported|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511180310/https://code.visualstudio.com/Docs/languages/overview|archive-date=2017-05-11|access-date=2016-10-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Visual_Studio_Code_Insiders_1.36_icon.svg|alt=An orange version of the Visual Studio Code logo for the insiders version of Visual Studio Code|справа|міні| Лагатып Visual Studio Code Insiders]]
Замест сістэмы праектаў VS Code дазваляе карыстальнікам адкрываць адзін або некалькі каталогаў, якія потым можна захоўваць у працоўных прасторах для выкарыстання ў будучыні. Гэта дазваляе яму працаваць як моўна-агнастычны рэдактар кода для любой мовы. Ён падтрымлівае мноства моў праграмавання і набор функцый, які адрозніваецца ў залежнасці ад мовы. Непажаданыя файлы і тэчкі можна выключыць з дрэва праекта праз налады. Многія функцыі Visual Studio Code не паказваюцца праз меню або карыстальніцкі інтэрфейс, але да іх можна атрымаць доступ праз палітру каманд.&lt;ref name=&quot;languages&quot;/&gt;

Visual Studio Code можа быць пашыраны з дапамогай пашырэнняў,&lt;ref name=&quot;extensions&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/extensions/overview|title=Extending Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018124435/http://code.visualstudio.com/docs/extensions/overview|archive-date=2016-10-18|access-date=2016-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; даступных праз цэнтральнае сховішча. Гэта ўключае ў сябе дапаўненні да рэдактара&lt;ref name=&quot;editor&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/editor/extension-gallery|title=Managing Extensions in Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124105840/https://code.visualstudio.com/docs/editor/extension-gallery|archive-date=2021-01-24|access-date=2016-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і падтрымку моў.&lt;ref name=&quot;languages&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/languages/overview|title=Language Support in Visual Studio Code|website=Visual Studio Code|date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511180310/https://code.visualstudio.com/Docs/languages/overview|archive-date=2017-05-11|access-date=2016-10-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Характэрнай асаблівасцю з’яўляецца магчымасць ствараць пашырэнні, якія дадаюць падтрымку новых [[Мова праграмавання|моў]], тэм, адладчыкаў, адладчыкаў падарожжаў у часе, выконваюць статычны аналіз кода і дадаюць лінтары кода з выкарыстаннем пратаколу [[Пратакол моўнага сервера|Language Server Protocol]].&lt;ref&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20170901125849/https://code.visualstudio.com/docs/extensions/example-language-server|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Кантроль зыходнага кода — гэта ўбудаваная функцыя Visual Studio Code. Ён мае спецыяльную ўкладку ўнутры радка меню, дзе карыстальнікі могуць атрымаць доступ да налад кантролю версій і праглядаць змены, унесеныя ў бягучы праект. Каб выкарыстоўваць гэтую функцыю, код Visual Studio павінен быць звязаны з любой сістэмай кантролю версій, якая падтрымліваецца (Git, Apache Subversion, Perforce і г.д.). Гэта дазваляе карыстальнікам ствараць рэпазіторыі, а таксама рабіць push і pull запыты непасрэдна з праграмы Visual Studio Code.

Visual Studio Code уключае некалькі пашырэнняў для [[FTP]], што дазваляе выкарыстоўваць праграмнае забеспячэнне ў якасці бясплатнай альтэрнатывы для вэб-распрацоўкі. Код можна сінхранізаваць паміж рэдактарам і серверам без загрузкі дадатковага [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]].

Visual Studio Code дазваляе карыстальнікам усталёўваць кодавую старонку, у якой захоўваецца актыўны дакумент, сімвал новага радка і мову праграмавання актыўнага дакумента. Гэта дазваляе выкарыстоўваць яго на любой платформе, у любой лакалі і для любой мовы праграмавання.

Visual Studio Code збірае даныя аб выкарыстанні і адпраўляе іх у Microsoft, хоць гэта можна адключыць.&lt;ref name=&quot;FAQ_telemetry&quot;&gt;{{Cite web|url=https://code.visualstudio.com/docs/supporting/faq#_how-to-disable-telemetry-reporting|title=Visual Studio Code FAQ|website=code.visualstudio.com|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828111301/https://code.visualstudio.com/docs/supporting/faq|archive-date=28 August 2016|access-date=4 November 2016|url-status=live|quote=VS Code collects usage data and sends it to Microsoft to help improve our products and services. Read our privacy statement to learn more. If you don't wish to send usage data to Microsoft, you can set the telemetry.enableTelemetry setting to false.}}&lt;/ref&gt; Частка кода тэлеметрыі даступная для грамадскасці &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://github.com/microsoft/vscode/tree/main/src/vs/platform/telemetry|title=vscode/src/vs/platform/telemetry at main branch|website=microsoft/vscode repo|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125061716/https://github.com/microsoft/vscode/tree/main/src/vs/platform/telemetry|archive-date=25 November 2021|access-date=24 March 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, але, паводле распрацоўшчыкаў Visual Studio Code, некаторыя функцыі тэлеметрыі таксама дадаюцца ў праграму перад тым, як яна будзе выпушчана з прапрыетарнай ліцэнзіяй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60#issuecomment-161792005|title=Menu license links to non Open Source license #60 issuecomment-161792005|author=Chris Dias|website=[[GitHub]]|date=Dec 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626211340/https://github.com/Microsoft/vscode/issues/60|archive-date=Jun 26, 2023|access-date=2020-08-15|url-status=live|quote=When we build Visual Studio Code, we do exactly this. We clone the vscode repository, we lay down a customized product.json that has Microsoft specific functionality (telemetry, gallery, logo, etc.), and then produce a build that we release under our license.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;github wiki differences&quot;&gt;{{Cite web|url=https://github.com/microsoft/vscode/wiki/Differences-between-the-repository-and-Visual-Studio-Code#visual-studio-code|title=Differences between the repository and Visual Studio Code|website=[[GitHub]]|publisher=[[Microsoft]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810125827/https://github.com/microsoft/vscode/wiki/Differences-between-the-repository-and-Visual-Studio-Code|archive-date=10 Aug 2023|access-date=2023-08-24|url-status=live|quote=Visual Studio Code is a distribution of the Code - OSS repository with Microsoft specific customizations, including additional source code and extensions, released under a traditional Microsoft product license.}}&lt;/ref&gt;

== Водгукі ==
У апытанні распрацоўшчыкаў [[Stack Overflow]] за 2016 год Visual Studio Code заняла 13-е месца сярод самых папулярных інструментаў распрацоўкі, але толькі 7 % з 47 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2016#technology-development-environments|title=Developer Survey Results 2016|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=[[Stack Exchange]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318113033/http://stackoverflow.com/research/developer-survey-2016#technology-development-environments|archive-date=18 March 2016|access-date=7 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Аднак праз два гады Visual Studio Code заняў першае месца: 35 % з 75 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2018/|title=Developer Survey Results 2018|website=[[StackOverflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306080413/https://insights.stackoverflow.com/survey/2018|archive-date=6 March 2020|access-date=7 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У апытанні распрацоўшчыкаў 2019 года Visual Studio Code таксама заняла першае месца: 50 % з 87 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2019&quot;&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2019#development-environments-and-tools|title=Developer Survey Results 2019 – Most Popular Development Environments|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307082721/https://insights.stackoverflow.com/survey/2019#development-environments-and-tools|archive-date=7 March 2020|access-date=10 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Апытанне распрацоўшчыкаў 2020 г. не ахоплівала інтэграваныя асяроддзя распрацоўкі.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2020#development-environments-and-tools|title=Stack Overflow Developer Survey 2020 - Development Environments and Tools|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101001715/https://survey.stackoverflow.co/2020#development-environments-and-tools|archive-date=1 November 2023|access-date=8 November 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У апытанні распрацоўшчыкаў 2021 года код Visual Studio па-ранейшаму займаў першае месца: 74,5 % з 71 000 рэспандэнтаў выкарыстоўвалі яго &lt;ref name=&quot;StackOverflow2021&quot;&gt;{{Cite web|url=https://insights.stackoverflow.com/survey/2021#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2021 - Integrated Development Environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413214054/https://insights.stackoverflow.com/survey/2021#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=13 April 2022|access-date=11 August 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 74,48 % з 71 010 адказаў у апытанні 2022 года &lt;ref name=&quot;StackOverflow2022&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2022/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2022 - Integrated development environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627034954/https://survey.stackoverflow.co/2022/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=27 June 2022|access-date=28 June 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і 73,71 % з 86 544 адказы ў апытанні 2023 года.&lt;ref name=&quot;StackOverflow2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://survey.stackoverflow.co/2023/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|title=Stack Overflow Developer Survey 2023 - Integrated development environment|website=[[Stack Overflow]] Insights|publisher=Stack Exchange|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104170531/https://survey.stackoverflow.co/2023/#section-most-popular-technologies-integrated-development-environment|archive-date=4 November 2023|access-date=8 November 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Адпаведныя здарэнні ==

=== Спрэчка CEC-IDE ===
20 чэрвеня 2023 г. у [[Гуанчжоу|горадзе Гуанчжоу]] прайшоў Форум па развіцці інавацый лічбавага ўрада [[Гуандун|правінцыі Гуандун]]. Падчас мерапрыемства CEC-IDE быў выпушчаны і апісаны як першы інтэграваны інструмент распрацоўкі кітайскай вытворчасці.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://www.gd.gov.cn/gdywdt/dsdt/content/post_4205291.html|title=广东省数字政府科技创新发展论坛举办|website=People's Government of Guangdong Province|date=2023-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721015652/https://www.gd.gov.cn/gdywdt/dsdt/content/post_4205291.html|archive-date=2023-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://mp.weixin.qq.com/s/v_smby8ua1vmnxI8mOhq8w|title=&quot;粤&quot;上高地｜麒麟软件与数字广东携手推动广东数字政府建设|author=麒麟软件|website=Weixin Public Platform|date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt; Аднак пазней было прызнана, што CEC-IDE з’яўляецца рэбрэндынгам выпуску Visual Studio Code, які, сярод іншага, не ўтрымліваў копію ліцэнзіі MIT, якая патрабуецца для распаўсюджвання. 26 чэрвеня кампанія Digital Guangdong апублікавала заяву, у якой прызнала, што CEC-IDE заснавана на Visual Studio Code. &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=zh-cn|url=https://www.digitalgd.com.cn/news/12846/|title=致 歉 声 明|author=Digital Guangdong|website=Digital Guangdong|date=2023-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831223605/https://www.digitalgd.com.cn/news/12846/|archive-date=2023-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Microsoft Visual Studio|Visual Studio]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|http://code.visualstudio.com/|Microsoft's Visual Studio Code site}}
* [https://github.com/microsoft/vscode Microsoft’s «Code — OSS» Github repository]

=== VSCodium ===
VSCodium — гэта свабодна ліцэнзаваны бінарны дыстрыбутыў рэдактара Microsoft VS Code, які кіруецца супольнасцю.

* {{Афіцыйны сайт|http://vscodium.com/|VSCodium site}}
* [http://github.com/VSCodium/vscodium Github page]

{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Тэкставыя рэдактары]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй MIT]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Прылады для распрацоўкі ПЗ]]
[[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Microsoft]]</text>
      <sha1>qcxly7dyzl091n2ufgl6bt075dx838f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боскія даспехі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759257</id>
    <revision>
      <id>5157030</id>
      <parentid>5108116</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T02:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="bneo92hd9a1h9dlvs3dokrvfymdhw9b" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Бо́скія даспе́хі»''' ({{lang-zh|龍兄虎弟}}, Lung hing foo dai; {{lang-en|Armour of God}}) — ганконскі прыгодніцкі кінафільм [[1986 год у гісторыі кіно|1986]] года, зняты Джэкі Чанам, які таксама выканаў галоўную ролю.

Фільм афіцыйна даступны на беларускай мове праз сэрвіс [[VOKA]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://voka.tv/ru-RU/movies/bosk-ya-daspeh-|title=Боскія даспехі|website=VOKA|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Сюжэт ==
Джэкі, па мянушцы «Азіяцкі ястраб» сапраўдны паляўнічы за скарбамі. Але ж хто ведаў, што выкрадзены ім меч з’яўляецца адным з пяці культавых прадметаў, вядомых як «даспехі Бога». Той, хто ўкрадзе або знішчыць іх, будзе навечна пракляты Сіламі Зла.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|0091431}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Фільмы на кітайскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы Ганконга]]
[[Катэгорыя:Камедыйныя баевікі]]
[[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]]</text>
      <sha1>bneo92hd9a1h9dlvs3dokrvfymdhw9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брамбі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762246</id>
    <revision>
      <id>5157039</id>
      <parentid>5118947</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73343" sha1="r9po79ttp4iol1vb6p7jpeyohs8jfp9" xml:space="preserve">[[Файл:Wild Brumbies Australia 11.jpg|250px|міні|Брамбі ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]]]]
'''Брамбі''' — {{нп3|Здзічэлы конь|здзічэлыя|uk|Кінь здичавілий}} свойскія коні, якія жывуць у [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Брамбі паходзяць ад збеглых або згубленых коней, асобныя групы атрымалі назвы «моб» або «бэнд»&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=9NRAVHvyqGM|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211116/9NRAVHvyqGM|archive-date=2021-11-16|url-status=live|title=Australia's wild desert horses: 'This environment tests them to their limits'|last=Mellor|first=Leonie|date=19 September 2018|work=ABC 7.30|access-date=6 November 2019|type=News Report|quote=&quot;...wild horses, in what's referred to as bands. Groups of up to a dozen with a protective stallion...&quot;}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

Здзічэлыя коні сустракаюцца ў многіх раёнах Аўстраліі, самая вялікая іх папуляцыя на [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]], другая па колькасці жыве ў [[Квінсленд]]зе, шырока вядомыя брамбі ў рэгіёне [[Аўстралійскія Альпы|Аўстралійскіх Альпаў]]. Іх папуляцыі маюцца ў нацыянальных парках {{нп3|Алпайн (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Алпайн||Alpine National Park}} у [[Вікторыя (штат)|штаце Вікторыя]], {{нп3|Барынгтан-Топс|нацыянальным парку Барынгтан-Топс||Barrington Tops National Park}} і [[Касцюшка (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Касцюшка]] ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]] і {{нп3|Карнарвон (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Карнарвон||Carnarvon National Park}} у [[Квінсленд]]зе. Часам іх {{нп3|Адлоў (жывёлагадоўля)|адлоўліваюць||Muster (livestock)}} і прыручваюць для выкарыстання ў {{нп3|Кэмпдрафтынг|кэмпдрафтынгу||Campdrafting}}, у якасці {{нп3|Пастуховы конь|пастуховых коней||Stock horse}} на фермах або {{нп3|Станцыя (жывёлагадоўля)|станцыях|ru|Станция (скотоводство)}}, а таксама ў якасці {{нп3|Конны турызм|турыстычных коней|uk|Кінний туризм}}, {{нп3|Коннае шоу|коней для шоу||Horse show}}, верхавых коней {{нп3|Поні-клуба|||Pony Club}} і прагулачных коней&lt;ref&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993). ''Managing Vertebrate Pests: Feral horses''. Canberra: Australia Government Publishing Service.&lt;/ref&gt;.

Эколагі і ўрад разглядаюць іх як шкоднікаў і пагрозу мясцовым [[экасістэма]]м&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Guns cocked as brumbies run wild|first=Malcolm|last=Holland|url=http://www.heraldsun.com.au/news/guns-cocked-as-brumbies-run-wild/story-e6frf7jo-1225841125272|newspaper=Herald Sun|date=15 March 2010|access-date=20 December 2010}}&lt;/ref&gt;, але з іншага боку яны маюць каштоўнасць, як частка спадчыны Аўстраліі. Ахвотныя працуюць над прадухіленнем жорсткага абыходжання або знішчэння брамбі, вяртаннем у звыклае асяроддзе асобін, што былі адлоўлены&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.guyfawkesheritagehorse.com/|title=The Guy Fawkes Heritage Horse Association Inc.|author=Foster|first=Helen and Digby|location=Dorrigo, NSW|publisher=self|access-date=4 January 2010|year=2010}}&lt;/ref&gt;.

У Аўстраліі няма вядомых драпежнікаў дзікіх коней, хоць не выключана, што дзінга або дзікія сабакі часам здабываюць жарабят. У сярэднім штогод гіне 20 % папуляцыі брамбі, у асноўным ад засухі, атрутных раслін і паразітаў. Нешматлікія дзікія коні дасягаюць 20-гадовага ўзросту. Максімальна магчымая хуткасць павелічэння колькасці дзікіх коней складае 20-25 % у год&lt;ref name=&quot;Csurhes 20162&quot;&gt;{{Citation|publisher=Department of Agriculture and Fisheries: Biosecurity Queensland|last1=Csurhes|first1=Steve|last2=Paroz|first2=Gina|last3=Markula|first3=Anna|title=Invasive animal risk assessment: Feral horse, Equus caballus|date=2016|url=https://www.daf.qld.gov.au/__data/assets/pdf_file/0004/51961/IPA-Feral-Horses-Risk-Assessment.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-01-12|title=New survey supports need to cull more of Kosciuszko's wild horses, state government says|url=https://www.abc.net.au/news/2021-01-13/wild-horse-population-in-kosciuszko-slashed-by-a-quarter/13053240|access-date=2021-02-16|newspaper=ABC News|language=en-AU|last1=Malone|first1=Ursula}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Паходжанне тэрміна ===
Тэрмін ''брамбі'' адносіцца да дзікіх коней у Аўстраліі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.askoxford.com:80/concise_oed/brumby?view=uk|title=Definition of &quot;Brumby&quot;|website=Compact Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://archive.today/20120729060435/http://www.askoxford.com/concise_oed/brumby?view=uk|archive-date=29 July 2012|access-date=4 January 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Ранейшыя тэрміны XIX стагоддзя для дзікіх коней у сельскай мясцовасці Аўстраліі ўключалі ў сябе «чыстаскурыя» ({{lang-en|clear-skins}}) і «скраберы» {{lang-en|scrubbers}}&lt;ref&gt;Morris, p.58&lt;/ref&gt;.

Самае ранняе вядомае выкарыстанне тэрміну ''брамбі'' ў маўленні (1862, запісана ў 1896) на раўнінах вакол рэк {{нп3|Баруан (сярэдняе цячэнне Дарлінга)|Баруан|ru|Баруон (среднее течение Дарлинга)}} і {{нп3|Наран|||Narran River}} на поўначы [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]]&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article14063420 «BRUMBY», The Sydney Morning Herald 18 Aug 1896 Page 7]&lt;/ref&gt;. Два найстарэйшыя вядомыя з’яўленні ў друку (з {{нп3|Уолгейт (Новы Паўднёвы Уэльс)|Уолгейта, Новы Паўднёвы Уэльс||Walgett, New South Wales}} ў 1871&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article18757902 WALGETT,The Maitland Mercury and Hunter River General Advertiser, 10 October 1871, page 3]&lt;/ref&gt; і {{нп3|Сэнт-Джордж (горад)|Сэнт-Джорджа, Квінсленд|ru|Сент-Джордж (город)}} у 1874&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article215602214 ST. GEORGE ANNUAL RACES, Dalby Herald And Western Queensland Advertiser, 25 April 1874, page 3]&lt;/ref&gt;) абодва з гэтага рэгіёну, а два наступныя — лісты ў «{{нп3|The Queenslander|||The Queenslander}}» у 1874&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article18333812 A Voice from the Border, The Queenslander (Brisbane, Qld. : 1866—1939), 12 Dec 1874, Page 9 ]&lt;/ref&gt; і 1875&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article18335255 Buzzes from Borderland, The Queenslander, 20 March 1875, page7]&lt;/ref&gt; — ад самаапісанага «забойцы брамбі», які жыве ў Бубера, недалёка ад {{нп3|Гундзівіндзі||ru|Гундивинди}}, на ўсходзе. У першых двух артыкулах ''брамбі'' выкарыстоўваецца ў метафарах з адценнем непаўнавартаснай жывёлы, а два лісты з Бубера апісваюць праблему брамбі і малююць цяжкасці брамбі-стралка.

Увогуле за дзесяць гадоў пасля таго першага (1871) з’яўлення пошук «{{нп3|Trove|||Trove}}» у аўстралійскіх газетах знайшоў яшчэ толькі 23 артыкулы ў газетах і альманаху, якія змяшчаюць слова ''брамбі'', якое азначае дзікі конь, плюс пяць выпадкаў, калі адзін з гэтых артыкулаў быў скапіяваны ў іншую газету. Чатыры з гэтых выпадкаў былі з артыкулам «Адстрэл брамбі»&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article142155555 BRUMBIE SHOOTING, The Australasian (Melbourne, Vic. : 1864—1946), Sat 27 Nov 1875,Page 7]&lt;/ref&gt; з ''альманаха Munro’s Port Curtis Almanac and Miners' and Settlers' Companion за 1876 год''. Ва ўсіх 15 з 24 артыкулаў гаворка ішла пра {{нп3|адстрэл брамбі|||Brumby shooting}} або паляванне на іх.

Увогуле з гэтых артыкулаў відаць, што ''брамбі'' было новым словам і, такім чынам, верагодна, незнаёмым чытачам газет у той час (1870-я гады)&lt;ref&gt;[http://nla.gov.au/nla.news-article139769475 A DAY’S RIDE AFTER WILD HORSES, The Australasian, 24 June 1876,page 7]&lt;/ref&gt;, напрыклад, яго прыходзіцца пазначаць такім чынам: «''ці ведаюць вашы гарадскія чытачы, што гэта такое, — ці хто, або што такое „брамбі“?'' ''Гэта проста азначае дзікі конь»&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;''. Іншыя артыкулы ідуць за словам ''брамбі'' са значэннем — звычайна дзікі конь або конь без таўра, некаторыя дадаюць, што гэта слова з [[Буш (ландшафт)|буша]] або [[Квінсленд]]а.

''Часопіс «Australasian»'' з [[Мельбурн]]а ў 1880 годзе гаварыў, што ''брамбі'' — гэта бушавая назва ў Квінслендзе для «дзікіх» коней&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Country Sketches. A Spring Ride in the Queensland Bush|journal=The Australasian|date=4 December 1880|volume=XXIX|issue=766|page=8|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/page/15062374|access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt;. У 1885 годзе часопіс «Once a Month» выказаў здагадку, што ''брамбі'' — гэта тэрмін [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]], а паэт {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} заявіў ва ўступе да сваёй паэмы «Станцыя брамбі», апублікаванай у «{{нп3|The Bulletin (аўстралійскі часопіс)|The Bulletin||The Bulletin (Australian periodical)}}» у 1894 годзе, што ''брамбі'' — гэта слова абарыгенаў для называння дзікага каня&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/paterson-a-b-banjo/brumby-s-run-0026003|title=Australian Poetry Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321150718/https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/paterson-a-b-banjo/brumby-s-run-0026003|archive-date=21 March 2019|access-date=23 November 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Яго паходжанне незразумела&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/brumby|title=Definition of &quot;Brumby&quot;|website=Dictionary.com|access-date=3 January 2010}}&lt;/ref&gt; і магло адбыцца з адной або некалькіх з наступных магчымасцей:

# Коні, пакінутыя сяржантам Джэймсам Брамбі са сваёй уласнасці ў Малгрэйв-Плейс у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], калі ён ад’язджаў на [[Тасманія|Тасманію]] ў 1804 годзе&lt;ref&gt;[http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A010154b.htm ADB: Brumby, James] Retrieved 2009-12-16&lt;/ref&gt;
# [[Абарыгены Аўстраліі|Абарыгеннае]] слова ''{{Lang|mis|baroomby}}'', што азначае «дзікі» на мове [[Абарыгены Аўстраліі|карэнных аўстралійцаў]] Піджара на рэках {{нп3|Уорэга (рака)|Уорэга|ru|Уоррего (река)}} і {{нп3|Нагоа|||Nogoa River}} ў паўднёвым [[Квінсленд]]зе&lt;ref&gt;[http://www.environment.nsw.gov.au/resources/parks/guyFawkesHorsesV2App1.pdf The History of theGuy Fawkes River Australian Brumbies and the Brumbies of the Northern Tablelands] Retrieved 2009-12-23&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што тэрмін распаўсюдзіўся з гэтай акругі прыкладна ў 1864 годзе&lt;ref&gt;Morris, Edward E., (1898, London, Macmillan &amp; Co, reprinted 1973, SUP) ''A dictionary of Austral English'', Sydney University Press, p.58. ISBN 0424063905&lt;/ref&gt;
# У лісце ў 1896 года ў газету «{{нп3|The Sydney Morning Herald|||The Sydney Morning Herald}}» гаворыцца, што ў абарыгенаў рэк {{нп3|Балон (рака)|Балон|uk|Балон (річка)}}, Небіне, {{нп3|Уорэга (рака)|Уорэга|ru|Уоррего (река)}} і {{нп3|Булу (рака)|Булу||Bulloo River}} для называння коней выкарыстоўваюць слова «baroombie»&lt;ref name=&quot;Brumby&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Scrubber to Brumby [[Brumby shooting]]&lt;/ref&gt;
# Барамба называлі ручай і станцыю ў Квінслендскім раёне {{нп3|Бёрнет (раён)|Бёрнет||Shire of Burnett}}, заснаваную ў 1840-х гадах і пазней закінутую, з-за чаго мноства коней збеглі ў дзікую прыроду&lt;ref name=&quot;AE&quot;&gt;Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963&lt;/ref&gt;.
# Таксама было выказана меркаванне, што назва паходзіць ад [[Ірландская мова|ірландскага]] слова ''bromach'' або ''bromaigh'', што азначае «[[жарабец]]»&lt;ref name=&quot;Brumby&quot;&gt;{{cite news|url=https://slll.cass.anu.edu.au/sites/default/files/andc/Ozwords%20Oct.%202003.pdf|title=Wild Horses Running Wild|author=Ludowyk, Frederick|work=Ozwords|volume=10|number=2|page=7|date=October 2003|access-date=11 September 2020|archive-date=22 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422142314/https://slll.cass.anu.edu.au/sites/default/files/andc/Ozwords%20Oct.%202003.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Ранні імпарт коней ===
Упершыню коні прыбылі ў [[Аўстралія|Аўстралію]] ў 1788 годзе з [[Першы флот|Першым флотам]] . Іх завозілі для сельскагаспадарчых і падсобных работ; прагулкі на конях і гонкі не былі асноўнымі відамі дзейнасці. Лічыцца, што да 1800 года толькі каля 200 коней дасягнулі Аўстраліі. {{нп3|Конныя скачкі|Скачкі|ru|Конные скачки}} сталі папулярнымі прыкладна ў 1810 годзе, што прывяло да прытоку {{нп3|Чыстакроўны верхавы конь|чыстакроўных|ru|Чистокровная верховая лошадь}} імпартаваных коней, у асноўным з Англіі. Да 1820 года у Аўстраліі жылі прыкладна 3500 коней, а да 1850 года гэтая колькасць вырасла да 160 000, у асноўным дзякуючы натуральнаму прыросту&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;. Доўгае падарожжа па моры з [[Англія|Англіі]], [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]] вытрымлівалі толькі самыя моцныя коні, ствараючы моцнае і жыццяздольнае пагалоўе ў Аўстраліі&lt;ref&gt;McKnight, T. (1976) «Friendly vermin — Survey of feral livestock in Australia.» Berkeley: University of California Press&lt;/ref&gt;.

=== Паходжанне дзікіх статкаў ===
[[Файл:Brumby-Aramut.jpg|міні|250px|Брамбі, які быў злоўлены ў цясніне {{нп3|Эпслі (рака, Новы Паўднёвы Уэльс)|ракі Эпслі||Apsley River (New South Wales)}}.]]
Верагодна, коні былі абмежаваныя ў асноўным аколіцамі [[Сідней|Сіднея]] да пачатку XIX стагоддзя, калі пасяленцы ўпершыню перасеклі [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітныя горы]] і пачалі экспансію ўглыб краіны. Коні патрабаваліся для падарожжаў, а таксама для пагону буйной рагатай жывёлы і авечак па меры росту жывёлагадоўчай прамысловасці. Першая справаздача аб збеглым кані была ў 1804 годзе, а да 1840-х гадоў некаторыя коні збеглі з населеных рэгіёнаў Аўстраліі. Цалкам верагодна, што некаторыя ўцяклі з-за таго, што не былі належным чынам устаноўлены агароджы, калі тыя наогул існавалі&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;, але лічыцца, што большасць аўстралійскіх коней сталі {{нп3|Здзічэнне|дзікімі|ru|Одичание}}, таму што іх выпусцілі ў дзікую прыроду і пакінулі на волю лёсу&lt;ref&gt;Berger, J. (1986) ''Wild horses of the Great Basin.'' Sydney: University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;. Магчыма, гэта было вынікам таго, што жывёлаводы пакідалі свае паселішчы і, такім чынам, сваіх коней з-за засушлівых умоў і незнаёмай зямлі, што ў сукупнасці ўскладняла земляробства ў Аўстраліі. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] попыт на коней з боку сіл абароны знізіўся з ростам механізацыі, што прывяло да росту колькасці непажаданых жывёл, якіх часта выпускалі на волю. На працягу XX стагоддзя замена коней машынамі ў сельскай гаспадарцы прывяла да далейшага скарачэння попыту і, магчыма, таксама спрыяла павелічэнню колькасці дзікіх папуляцый&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;.

На пачатак XXI стагоддзя па кантыненце ў Аўстраліі блукала не менш за 400 000 коней&lt;ref&gt;Dawson, M. J., Lane, C. &amp; Saunders, G. (2006) Proceedings of the National Feral Horse Management Workshop, Retrieved 9 May 2008 from http://www.invasiveanimals.com/downloads/FeralHorse_web.pdf{{dead link |date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Таксама падлічана, што ў перыяды без {{нп3|Засухі ў Аўстраліі|засухі||Drought in Australia}} папуляцыя дзікіх коней павялічваецца на 20 працэнтаў у год&lt;ref&gt;Eberhardt, L. L.; Majorowicz, A. K.; Wilcox, J. A.(1982). «Apparent rates of increase for two feral horse herds.» ''Journal of Wildlife Management,'' 46, 367—374.&lt;/ref&gt;. Засуха і лясныя пажары з’яўляюцца прыроднымі пагрозамі&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;. Нягледзячы на колькасць папуляцыі, здзічэлыя коні звычайна лічацца ўмераным шкоднікам&lt;ref name=&quot;Bomford&quot;&gt;Bomford, M., &amp; Hart, Q. (2002). «Non-indigenous vertebrates in Australia.» In Biological invasions: Economic and environmental costs of alien plant, animal, and microbe species. David Pimental (Ed.). Boca Raton: CRC Press.&lt;/ref&gt;. Там, дзе ім дазволена наносіць шкоду расліннасці і выклікаць эрозію, уздзеянне на навакольнае асяроддзе значнае і па гэтай прычыне можа разглядацца як сур’ёзная экалагічная пагроза. Аднак, паколькі яны таксама маюць культурную і патэнцыйную эканамічную каштоўнасць, кіраванне брамбі ўяўляе складаную праблему&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot; /&gt;.

Брамбі, што блукаюць у [[Аўстралійскія Альпы|Аўстралійскіх Альпах]] на паўднёвым усходзе Аўстраліі, як мяркуюць, з’яўляюцца нашчадкамі коней, якімі валодаў жывёлагадоўца і піянер {{нп3|Бенджамін Бойд|||Benjamin Boyd}}&lt;ref name=&quot;AE&quot;&gt;Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963&lt;/ref&gt;. Здзічэлыя коні ў {{нп3|Барма (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Барма|ru|Барма (национальный парк)}} ў асноўным паходзяць з пагалоўя, выпушчанага мясцовым конегадоўцам пасля 1952 года. Да гэтай даты ў парку не было значнай доўгатэрміновай папуляцыі «дзікіх» коней&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parkweb.vic.gov.au/__data/assets/pdf_file/0008/734687/Wild-Horses-in-the-Barmah-NP-History-Report_.pdf|title=History of Wild Horses in the Barmah National Park|author=Context Pty Ltd|date=2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414050025/https://parkweb.vic.gov.au/__data/assets/pdf_file/0008/734687/Wild-Horses-in-the-Barmah-NP-History-Report_.pdf|archive-date=14 April 2019|access-date=14 April 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Пангарскія брамбі ===
На ўзбярэжжы на поўдзень ад [[Джэралтан|Джэралдтана, Заходняя Аўстралія,]] брамбі вядомыя як «пангарскія поні», бо яны, імаверна, нясуць рэдкі ген {{нп3|пангарэ|||Pangaré}}, што з’яўляецца прычынай своеасаблівай афарбоўкі коней, якая адрозніваецца бледнымі валасамі вакол вачэй, пысы і ніжняй часткі цела. Гэты афарбоўка шырока вядомы як ''мучная'' і сустракаецца ў асноўным у шэрагу старых парод, такіх як брытанскія поні, {{нп3|Тыморскі поні|тыморскія поні||Timor Pony}}, {{нп3|Хафлінгер|хафлінгеры|ru|Хафлингер}} і нават [[Бельгійскі рабочы конь|бельгійскія рабочыя]] коні. Ген выклікае асвятленне частак поўсці коні, у выніку чаго пыса, перадплечча, бакі і жывот афарбоўваюцца ў мучны колер. Часам гэта можна ўбачыць у {{нп3|Рудая масць|рудых|uk|Руда масть}} коней з {{нп3|Ільняны (варыянт афарбоўкі)|ільнянога||Flaxen (color variant)}} колеру грывамі і хвастамі&lt;ref&gt;[http://www.hoofbeats.com.au/greenhorse/greenhorse.html Hoofbeats: Pangare Ponies] Retrieved 2009-12-16&lt;/ref&gt;.

Падобна на тое, што пангарскія брамбі добра прыстасаваліся да прыбярэжнага асяроддзя, дзе яны ядуць [[лябеднік]], якому, здаецца, не наносяць шкоды. {{нп3|Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і кансервацыі (Заходняя Аўстралія)|Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і кансервацыі||Department of Environment and Conservation (Western Australia)}} і Асацыяцыя коней спадчыны глыбінкі Заходняй Аўстраліі (OHHAWA) вядуць маніторынг гэтых канкрэтных брамбі, каб забяспечыць дбайнае абыходжанне з гэтымі незвычайнымі дзікімі коньмі&lt;ref&gt;[http://ohhawa.wildhorses-wa.com/horsenews_stories12.htm Wild horses of WA: The Pangare Ponies] Retrieved 2009-12-16 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100603215827/http://ohhawa.wildhorses-wa.com/horsenews_stories12.htm|date=3 June 2010}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне ==
[[Файл:Brumby-Malee.jpg|міні|250px|Гэты брамбі выкарыстоўваўся для бяспечнага і надзейнага выкарыстання наезніцай, якой было за 70.]]
Брамбі адлоўліваюцца, аснашчаюцца нашыйнікамі {{нп3|GPS-трэкер|GPS-сачэння|ru|GPS-трекер}} і выкарыстоўваюцца ў шырокіх параўнальных даследаваннях уплыву мясцовасці на марфалогію і здароўе капытоў розных коней. Іх шляхі перамяшчэння, дыета, схемы паення і структура статкаў адсочваюцца і запісваюцца&lt;ref&gt;[http://www.wildhorseresearch.com/ University of Queensland: Australian Brumby Research Unit] Retrieved 2011-08-15&lt;/ref&gt;.

Злоўленых брамбі можна навучыць як пастуховых і іншых верхавых коней. Заахвочванне назірання за дзікімі статкамі таксама можа мець патэнцыял у якасці турыстычнай славутасці. Брамбі часам прадаюцца на еўрапейскі рынак {{нп3|Каніна|конскага мяса|ru|Конина}} пасля іх адлову і ўносяць мільёны долараў у эканоміку Аўстраліі. Прыкладна 30 % коней для экспарту мяса паходзіць ад дзікай папуляцыі. Шкуры і поўсць гэтых коней таксама выкарыстоўваюцца і прадаюцца&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;.

Дзікія брамбі выкарыстоўваюцца ў трэніровачных лагерах брамбі арганізацыямі, што спрыяюць пазітыўнаму ўзаемадзеянню паміж праблемнай моладдзю з групы высокай рызыкі. Гэтыя лагеры звычайна доўжацца некалькі тыдняў, што дазваляе моладзі навучыць дзікага брамбі стаць ціхім, ахвотным сядлавым канём, адначасова паляпшаючы самаацэнку моладзі&lt;ref&gt;[http://www.kalandanfoundation.com.au/brumby_camps.php Brumby camps] Retrieved 2011-11-06 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091023225318/http://www.kalandanfoundation.com.au/brumby_camps.php|date=23 October 2009}}&lt;/ref&gt;.

Дзікія брамбі таксама выкарыстоўваюцца ў спаборніцтвах па адлове і прыручэнні брамбі, дзе вершнікі павінны злавіць брамбі са свайго каня на працягу некалькіх хвілін. Секцыйныя балы прысуджаюцца жывёлаводам за ўважлівасць і ўменне лавіць брамбі, а таксама за іх здольнасць навучыць іх лідзіраваць. Гэтыя складаныя спаборніцтвы для гоншчыкаў праводзяцца ў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]] ў {{нп3|Далгеці||ru|Далгети}}, [[Тамуэрт (Новы Паўднёвы Уэльс)|Тамуэрце]] і {{нп3|Мурурундай|||Murrurundi}}&lt;ref&gt;[http://www.snowyriverfestival.com/Snowy-River-Stockman-s-Challenge.html Snowy River Festival at Dalgety] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091210081042/http://www.snowyriverfestival.com/Snowy-River-Stockman-s-Challenge.html}} Retrieved 200-12-16&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ncha.com.au/files/uploaded/file/News%20and%20Media%20releases/MEDIA%20RELEASE%20Stockman's%20Challenege%2011th%20May%202009.pdf|title=NCHA: Stockman's Challenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003050526/http://www.ncha.com.au/files/uploaded/file/News%20and%20Media%20releases/MEDIA%20RELEASE%20Stockman%27s%20Challenege%2011th%20May%202009.pdf|archive-date=2009-10-03|access-date=2009-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kingoftheranges.com.au/home.php|title=King of the Ranges Stockman's Challenge|publisher=King of the Ranges|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911142931/http://www.kingoftheranges.com.au/home.php|archive-date=2010-09-11|access-date=2010-12-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама спаборніцтва «The Man From Snowy River Challenge» у {{нп3|Карыёнг|Карыёнгу, штат Вікторыя||Corryong}}&lt;ref&gt;[http://www.manfromsnowyriverbushfestival.com.au/ The Man from Snowy River Bush Festival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100121145439/http://www.manfromsnowyriverbushfestival.com.au/}} Retrieved 200-12-16&lt;/ref&gt;. Некалькі выставачных таварыстваў [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Уэльса]], у тым ліку {{нп3|Уолча (Новы Паўднёвы Уэльс)|Уолча||Walcha, New South Wales}}, {{нп3|Белінген (Новы Паўднёвы Уэльс)|Белінген||Bellingen, New South Wales}} і {{нп3|Дарыга (Новы Паўднёвы Уэльс)|Дарыга|ru|Dorrigo, New South Wales}}, праводзяць спецыяльныя заняткі для зарэгістраваных брамбі на сваіх штогадовых {{нп3|Сельскагаспадарчае шоу|сельскагаспадарчых выстаўках||Agricultural show}}&lt;ref name=&quot;The Land Magazine p.3, 19&quot;&gt;The Land Magazine, p. 3, 19 June 2008, Rural Press, North Richmond, NSW&lt;/ref&gt;.

== Уздзеянне на навакольнае асяроддзе ==
[[Файл:Alpine_Way_brumbies.jpg|злева|міні|250px|Брамбі пасуцца на {{нп3|Элпінская дарога|Элпінскай дарозе||Alpine Way}} каля Шчыліны Мёртвага Коня]]
Упершыню коні былі апісаны як шкоднікі ў Аўстраліі ў 1860-х гадах &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110219020053/http://www.feral.org.au/pest-species/horse/ Pest Animal Control CRC. Feral horse. (Equus caballus)] Retrieved 2011-11-06.&lt;/ref&gt;. Іх уздзеянне на навакольнае асяроддзе можа ўключаць страту глебы, яе ўшчыльненне і эрозію; вытоптванне расліннасці; памяншэнне масіву раслін; павелічэнне гібелі дрэў пры жаванні кары; пашкоджанне балотных месцапражыванняў і вадаёмаў; распаўсюджванне інвазійнага пустазелля; розныя шкодныя наступствы для папуляцыі мясцовых відаў&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. У некаторых выпадках, калі дзікія коні напалоханы, яны могуць пашкодзіць інфраструктуру, у тым ліку вадапоі, трубы і агароджы&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;. Тым не менш, брамбі таксама прыпісваюць тое, што ў некаторых раёнах яны дапамагаюць трымаць дарожкі і сцежкі чыстымі для пешаходаў і службовых машын&lt;ref&gt;Walcha News, p.6, 17 July 2008, Rural Press&lt;/ref&gt;. У апошнія гады ўздзеянне {{нп3|Лясныя пажары ў Аўстраліі|лясных пажараў|uk|Лісові пожежі в Австралії}} пагоршыла ўздзеянне брамбі, паколькі мясцовыя віды з цяжкасцю адаптуюцца да [[Глабальнае пацяпленне|змены клімату]]&lt;ref name=&quot;Albeck&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/06/28/world/australia/brumbies-horses-culling.html|title=Majestic Icon or Invasive Pest? A War Over Australia's Wild Horses|author=Albeck-Ripka|first=Livia|website=The New York Times|date=28 June 2020|access-date=29 June 2020|last2=Abbott|first2=Matthew}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Brumby.jpg|міні|250px|Распаўсюджанне брамбі ў Аўстраліі]]
У некаторых месцах пражывання капыты вольна гуляючых коней ушчыльняюць глебу, і калі глеба ўшчыльняецца, паветраныя паражніны зводзяцца да мінімуму, не пакідаючы месца для збору вады&lt;ref name=&quot;Dyring90&quot;&gt;Dyring, J. (1990). The impact of feral horses. (''Equus caballus'') on sub-alpine and montane environments. Canberra: University of Canberra Press.&lt;/ref&gt;. Калі гэта адбываецца, глеба ў раёнах, дзе пераважаюць коні, мае ўстойлівасць да пранікнення вады больш чым у 15 разоў вышэй, чым у раёнах без коней&lt;ref&gt;Beever, E. A., and Herrick, J. E. (2006) Effects of feral horses in Great Basin landscapes on soils and ants: direct and indirect mechanisms. Journal of Arid Environments, 66, 96-112.&lt;/ref&gt;. Вытоптванне таксама выклікае эрозію глебы і пашкоджвае расліннасць, а паколькі глеба не ўтрымлівае ваду, аднаўленне раслін абцяжарваецца&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;&gt;[http://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive-species/publications/factsheet-feral-horse-equus-caballus-and-feral-donkey-equus-asinus Australia Government Department of the Environment and Heritage. (2004) Feral horse. (''Equus caballus'') and feral donkey. (''Equus asinus''): Invasive species fact sheet.] Retrieved 2009-3-1.&lt;/ref&gt;. Тупат коней таксама можа нанесці шкоду водным шляхам і балотам. Вытоптванне каля ручаёў павялічвае сцёк, пагаршаючы якасць вады і наносячы шкоду [[Экасістэма|экасістэме]] воднага шляху&lt;ref&gt;Rogers, G. M. (1991) Kaimanawa feral horses and their environmental impacts. New Zealand Journal of Ecology, 15, 49-64, New Zealand Ecological Society, Inc.&lt;/ref&gt;. Тушы памерлых коней узмацняюць іх негатыўны ўплыў на навакольнае асяроддзе ў Аўстраліі&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;.

Альпійскія раёны, такія як [[нацыянальны парк Касцюшка]], падвяргаюцца асаблівай рызыцы; нізкарослая {{нп3|Альпійскія расліны|альпійская флора|ru|Альпийские растения}} вельмі ўразлівая да вытоптвання, а кароткае лета дае мала часу для раслін, каб расці і аднаўляцца пасля пашкоджанняў. Біяразнастайнасць тут высокая: 853 віды раслін, 21 з якіх больш нідзе не сустракаюцца. Эрозія ў вапнякова-карставых раёнах прыводзіць да сцёку і заілення. Мох [[сфагнум]] з’яўляецца важным кампанентам высакагорных балот, і яго вытоптваюць коні ў пошуках вады&lt;ref&gt;Kosciuszko National Park Horse Management Plan, pp. 12-13&lt;/ref&gt;.

Здзічэлыя коні таксама могуць паменшыць багацце відаў раслін&lt;ref name=&quot;Dyring90&quot;&gt;Dyring, J. (1990). The impact of feral horses. (''Equus caballus'') on sub-alpine and montane environments. Canberra: University of Canberra Press.&lt;/ref&gt;. Агаленне глебы, выкліканае вытоптваннем і выдаленнем расліннасці праз выпас, у спалучэнні з павелічэннем колькасці пажыўных рэчываў, якія дадаюцца конскім гноем, спрыяе развіццю відаў пустазелля, якія потым урываюцца ў рэгіён і абганяюць мясцовыя віды, памяншаючы іх разнастайнасць&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Распаўсюджанню пустазелля спрыяе прымацаванне насення да грываў і хвастоў коней, а таксама яны перадаюцца праз конскі гной пасля ўжывання пустазелля ў адным месцы і дэфекацыі ў іншым. Хоць уплыў пустазелля, якое фактычна прарастае пасля пераносу праз гной, абмяркоўваецца, той факт, што вялікая колькасць відаў пустазелля рассейваецца з дапамогай гэтага метаду, выклікае непакой у тых, хто зацікаўлены ў выжыванні мясцовых відаў раслін у Аўстраліі&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Campbell|first1=J. E.|last2=Gibson|first2=D. J.|year=2001|title=The effect of seeds of exotic species transported via horse dung on vegetation along trail corridors|journal=Plant Ecology|volume=157|pages=23–35|doi=10.1023/a:1013751615636|s2cid=25075261}}&lt;/ref&gt;. Уплыў на расліны і месцы пражывання раслін больш выяўлены падчас засухі, калі коні пераадольваюць вялікія адлегласці ў пошуках ежы і вады. Яны спажываюць ужо абмежаваную расліннасць, якая знаходзіцца пад пагрозай, і іх негатыўны ўплыў больш шырокі&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;. Здзічэлыя коні таксама могуць жаваць кару дрэў, што робіць некаторыя дрэвы ўразлівымі для знешніх пагроз. Гэта адбылося падчас засухі сярод відаў [[Эўкаліпт|эўкаліптаў]] на плато Чырвонага хрыбта&lt;ref&gt;Bark Chewing on Red Range plateau, GFRNP: {{Cite web|url=http://www.ecoman.une.edu.au/staff/kvernes/Ashton.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829033319/http://www.ecoman.une.edu.au/staff/kvernes/Ashton.pdf|archive-date=29 August 2007|access-date=2008-06-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Падобна на тое, што дзікія коні аддаюць перавагу гэтым відам. &lt;ref name=&quot;Nimmo&quot; /&gt;

=== Узаемадзеянне з іншымі відамі жывёл ===
Змены ў расліннасці, якія ўзнікаюць у выніку перанаселенасці здзічэлых коней у рэгіёне, уплываюць на віды птушак, выдаляючы расліны, якімі яны харчуюцца, а таксама змяняючы асяроддзе пражывання птушак і іх здабычы&lt;ref name=&quot;Levin&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Levin|first1=P. S.|last2=Ellis|first2=J.|last3=Petrik|first3=R.|last4=Hay|first4=M. E.|year=2002|title=Indirect effects of feral horses on estuarine communities|url=https://archive.org/details/sim_conservation-biology_2002-10_16_5/page/1364|journal=Conservation Biology|volume=16|issue=5|pages=1364–1371|doi=10.1046/j.1523-1739.2002.01167.x|s2cid=84700265}}&lt;/ref&gt;. Выпас дзікіх коней таксама звязаны з памяншэннем колькасці рэптылій і земнаводных з-за страты асяроддзя пражывання&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Clemann|first1=N.|year=2002|title=A herpetofauna survey of the Victorian alpine region, with a review of threats to these species|journal=Victorian Naturalist|volume=119|pages=48–58}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, на водную фаўну ўплывае выпас і вытоптванне каля вадаёмаў. У раёнах, якія часта наведваюць коні, шчыльнасць крабаў вышэйшае, што павялічвае схільнасць да драпежніцтва на рыбу. У выніку шчыльнасць рыбы зніжаецца, бо выдаленне расліннасці робіць яе больш успрымальнай да драпежнікаў&lt;ref name=&quot;Levin&quot; /&gt;.

У раёнах, дзе шмат коней, папуляцыі [[Кенгуровыя|кенгуру]] менш распаўсюджаныя. Верагодней за ўсё, гэта звязана з ужываннем коньмі расліннасці, якой звычайна харчуюцца кенгуровыя&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Пры выдаленні коней узмацняюцца прыкметы прысутнасці розных кенгуру, у прыватнасці {{bt-bellat||Petrogale lateralis}}. Такім чынам, канкурэнцыя з коньмі можа быць прычынай зніжэння папуляцыі кенгуру ў пэўных раёнах&lt;ref&gt;Matthews, D., Bryan, R., and Edwards, G. (2001) Recovery of the black-footed rock-wallaby following horse removal on Finke Gorge National Park, Northern Territory. In Nimmo (2007)&lt;/ref&gt;.

Папуляцыі брамбі таксама могуць мець магчымасць перадачы {{нп3|Заанозы|заанозных|ru|Зоонозы}} і экзатычных захворванняў, такіх як {{нп3|конскі грып||ru|Конский грипп}} і {{нп3|афрыканская чума коней|||African horse sickness}}, свойскім коням і іншым жывёлам, уключаючы людзей&lt;ref&gt;[http://www.burkesbackyard.com.au/factsheets/Conservation-and-the-Environment/Horse-Culling/1157 Burke’s Backyard: Horse Culling] Retrieved 2009-12-1-23&lt;/ref&gt;. Яны таксама могуць пераносіць {{нп3|Бабезіёзы|клешчавую ліхаманку|ru|Бабезиозы}}, якая можа перадавацца як коням, так і буйной рагатай жывёле&lt;ref name=&quot;AGDEH 2004&quot;/&gt;. Хвароба можа прывесці да вялікай колькасці смяротных зыходаў і фінансавых страт сярод свойскіх папуляцый, што прымушае многіх фермераў заклікаць да рэгуляванага кіравання дзікімі коньмі.

Як і ўсе свойскія жывёлы, брамбі могуць пераносіць паразіта {{bt-bellat||Cryptosporidium parvum}}, які можа прывесці да сур’ёзнага [[гастраэнтэрыт]]у ў людзей у выніку ўжывання заражанай вады&lt;ref&gt;Environment ACT 2007, Namadgi National Park Feral Horse Management Plan&lt;/ref&gt;.

== Кіраванне папуляцыі ==
[[Файл:Kakadu_brumbies.jpg|міні|250px|Брамбі, [[Нацыянальны парк Какаду]]]]
Нягледзячы на тое, што дрэннае кіраванне дзікімі коньмі можа прадстаўляць пагрозу экалогіі і экалогіі ў некаторых частках Аўстраліі, кіраванне імі ўскладняецца з-за пытанняў выканальнасці і грамадскай заклапочанасці. У цяперашні час спробы кіравання адрозніваюцца, бо здзічэлыя коні лічацца шкоднікамі ў некаторых штатах, такіх як [[Паўднёвая Аўстралія]], але не ў іншых, уключаючы [[Квінсленд]]&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Таксама вядуцца спрэчкі наконт выдалення брамбі з нацыянальных паркаў. Асноўным аргументам на карысць выдалення брамбі з’яўляецца тое, што яны ўздзейнічаюць на далікатныя экасістэмы і наносяць шкоду і знішчаюць мясцовую флору і фаўну, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення.

Заклапочанасць грамадскасці з’яўляецца галоўнай праблемай у намаганнях па кантролі&lt;ref&gt;Nimmo, D. G., Miller, K., &amp; Adams, R. (2007). «Managing feral horses in Victoria: A study of community attitudes and perceptions». ''Ecological Management &amp; Restoration'' 8 (3), 237—243&lt;/ref&gt;, паколькі многія выступаюць за абарону брамбі, у тым ліку некаторыя [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]], якія лічаць, што здзічэлыя коні належаць краіне&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;. Іншыя групы, якія займаюцца конямі, абураюцца тым, што коней называюць «дзікімі», і яны катэгарычна супраць любых мер, якія пагражаюць іх выжыванню&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Chapple|first1=R.|year=2005|title=The politics of feral horse management in Guy Fawkes River National Park, NSW|journal=Australian Zoologist|volume=33|issue=2|pages=233–246|doi=10.7882/az.2005.020|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. У той час як некаторыя групы {{нп3|Дабрабыт жывёл|дабрабыту жывёл|ru|Благополучие животных}}, такія як RSPCA, неахвотна прымаюць {{нп3|Выбракоўка|выбракоўку||Culling}}, іншыя арганізацыі, такія як «Save the Brumbies», выступаюць супраць смяротных метадаў выбракоўвання і замест гэтага спрабуюць арганізаваць перасяленне жывёл&lt;ref name=&quot;Houghton&quot;&gt;Houghton, Des. [http://www.couriermail.com.au/news/opinion/the-killing-fields/story-e6frereo-1111114841138 «The Killing Fields» ''The Courier Mail'', 9 November 2007. Accessed online 20 December 2010]&lt;/ref&gt;.

Між тым, групы ахоўнікаў прыроды, такія як {{нп3|Аўстралійскі фонд аховы прыроды|||Australian Conservation Foundation}}, выступаюць за гуманнае выбракоўванне як сродак кантролю з-за шкоды, якую перанаселенасць брамбі можа нанесці мясцовай флоры і фаўне, але таксама ў цэлым выступаюць супраць розных спосабаў знішчэння&lt;ref&gt;Senate Select Committee on Animal Welfare. (1991). Culling of large feral animals in the Northern Territory. Canberra: Senate Printing Unit.&lt;/ref&gt;. Гэта робіць кіраванне праблемай для палітыкаў.

=== Метады барацьбы з павелічэннем папуляцыі ===
[[Файл:Brumbies-2006.JPG|міні|250px|Брамбі чакаюць свайго продажу і новых дамоў.]]
Традыцыйны метад выдалення, званы «brumby running», нагадвае знакавую паэму {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (паэма)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (poem)}}», дзе дасведчаныя вершнікі звязваюць брамбі і перавозяць іх на новае месца&lt;ref name=&quot;AE&quot;&gt;Chisholm, Alec H. (ed.), The Australian Encyclopaedia, Vol. 2, p. 170, «Brumby», Halstead Press, Sydney, 1963&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ABC News: [http://www.abc.net.au/news/stories/2007/11/15/2092229.htm «Brumby removal plan sparks community debate»] Retrieved 2009-12-16&lt;/ref&gt;.

Варыянты кантролю папуляцыі ўключаюць кантроль нараджальнасці, стральбу з зямлі і верталёта, а таксама збор і адлоў. Ні адзін з метадаў не забяспечвае поўнага пазбаўлення ад пакут для коней, і кошт кожнага вельмі высокі. Выдаткі ўключаюць у сябе эканамічныя выдаткі, такія як даследаванні, закупкі абсталявання і працоўныя выдаткі, а таксама маральныя клопаты аб дабрабыце коней. У выніку запатрабаваліся больш эфектыўныя і дзейсныя сродкі кантролю&lt;ref name=&quot;Dobbie&quot;&gt;Dobbie, W. R., Berman, D. M., &amp; Braysher, M. L. (1993) «Managing vertebrate pests: Feral horses.» Canberra: Australia Government Publishing Service&lt;/ref&gt;.

Кантроль нараджальнасці — гэта несмяротны метад кіравання папуляцыяй, які звычайна разглядаецца як найбольш гуманны метад&lt;ref name=&quot;Killan&quot;&gt;Killian, G. L. A., Miller, N. K., Diehl, J., Rhyan, J., and Thain, D. (2004) «Evaluation of three contraceptive approaches for population control of wild horses.» ''Proceedings of the 21st Vertebrate Pest Conference,'' 21, 263—268. In Nimmo (2007)&lt;/ref&gt;, і яго выкарыстанне падтрымліваецца RSPCA&lt;ref name=&quot;Houghton&quot;/&gt;. Хоць здаецца, што гэтыя метады лячэння эфектыўныя ў перыяд размнажэння адразу пасля ін’екцыі, працяглыя наступствы абмяркоўваюцца. Паколькі шматразовае лячэнне жывёл каштуе дорага і складана, гэты метад, нягледзячы на тое, што ён ідэальны, не атрымаў шырокага прымянення&lt;ref name=&quot;Killan&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nt.gov.au/nreta/wildlife/animals/feral/horse.html/|title=Feral Animals of the Northern Territory|publisher=Northern Territory Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008072024/http://nt.gov.au/nreta/wildlife/animals/feral/horse.html|archive-date=2009-10-08|access-date=20 December 2010}}&lt;/ref&gt;.

Стральба падрыхтаванымі стралкамі лічыцца найбольш практычным спосабам кантролю дзякуючы сваёй эфектыўнасці. Дэпартамент першаснай прамысловасці Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса лічыць, што адстрэл з’яўляецца пераважным метадам кантролю папуляцыі, паколькі ён не падвяргае коней стрэсам, звязаным са зборам, размяшчэннем на дварах і транспарціроўкай на далёкія адлегласці, усе з якіх звязаны з метадамі «адлову і выдалення»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/57270/hor-cop.pdf|title=Humane pest animal control|author=Sharp|first=Trudy|website=Model code of practice for the humane control of feral horses|publisher=NSW Department of Primary Industries|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028051145/http://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/57270/hor-cop.pdf|archive-date=28 October 2009|access-date=19 December 2010|url-status=dead|last2=Saunders|first2=Glen}}&lt;/ref&gt;. Коней, якія толькі першапачаткова паранены ў выніку стральбы, адсочваюць, калі яны знаходзяцца ў даступнай адкрытай мясцовасці. Адвакацкія групы брамбі не лічаць горную стральбу гуманнай&lt;ref&gt;The Australian Veterinary Association (AVA) spoke out about the Guy Fawkes River National Park Brumby cull: http://www.brumbywatchaustralia.com/GFRNP-AVA_speaks.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311232253/http://www.brumbywatchaustralia.com/GFRNP-AVA_speaks.htm |date=11 сакавіка 2022 }}&lt;/ref&gt;. Стральба з верталёта дазваляе правесці паветраную разведку вялікай тэрыторыі, каб нацэліць на самыя шчыльныя папуляцыі, а стральцы могуць наблізіцца да мэтавых жывёл дастаткова блізка, каб гарантаваць поспех&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;. Гэты метад лічыцца найбольш эфектыўным і эканамічна прымальным сродкам кантролю, але сярод тых, хто лічыць яго негуманным, выклікае непрыняцце&lt;ref name=&quot;Bomford&quot;&gt;Bomford, M., &amp; Hart, Q. (2002). «Non-indigenous vertebrates in Australia.» In Biological invasions: Economic and environmental costs of alien plant, animal, and microbe species. David Pimental (Ed.). Boca Raton: CRC Press.&lt;/ref&gt;. Арганізацыі, якія падтрымліваюць брамбі, сцвярджаюць, што адстрэл з паветра непатрэбны і што альтэрнатыўныя метады кантролю над папуляцыяй не былі апрабаваны належным чынам, у той час як дзяржаўныя чыноўнікі выказваюць занепакоенасць неабходнасцю кантролю над хутка растучай папуляцыяй, каб пазбегнуць экалагічных праблем, звязаных з вялікай колькасцю здзічэлых коней у некаторых раёнах&lt;ref name=&quot;Houghton2&quot;&gt;Houghton, Des. [http://www.couriermail.com.au/news/opinion/outrage-over-brumbie-hit-squad/story-e6frereo-1225860792702 &quot;Outrage Over Brumbie Hit Squad. ''Courier Mail,''30 April 2010. Accessed 20 December 2010]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Адлоў (жывёлагадоўля)|Адлоў||Muster (livestock)}} — гэта працаёмкі працэс, які прыводзіць да аднаго з двух асноўных вынікаў: забою на продаж або перасялення. Гэтаму можа дапамагчы прывабленне кормам, у якім цюкі сена размяшчаюцца ў стратэгічным парадку, каб прывабіць здзічэлых коней у месца, дзе магчымы адлоў. Ускладняе гэты працэс нізкі попыт на адлоўленых коней, што робіць яго менш жаданым, чым кантроль пладавітасці або адстрэл, якія памяншаюць папуляцыю без неабходнасці знаходзіць для іх альтэрнатыўныя месцы&lt;ref name=&quot;Nimmo&quot;&gt;Nimmo, Dale Graeme; Miller, Kelly K. (2007) Ecological and human dimensions of management of feral horses in Australia: A review. Wildlife Research, 34, 408-17.&lt;/ref&gt;.

=== Кіраванне ў нацыянальных парках ===
[[Файл:Macleay_brumbies.JPG|міні|250px|Брамбі на рацэ Чандлер, {{нп3|Окслі Уайлд Рыверс|Нацыянальны парк Окслі Уайлд Рыверс||Oxley Wild Rivers National Park}}.]]
На 2023 год паводле ацэнак, колькасць брамбі ў Нацыянальным парку Касцюшка складае 18 000 галоў&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Reardon|first1=Adriane|title=Damage done to precious alpine environments by feral horses 'cannot be overstated', Senate inquiry told|url=https://www.abc.net.au/news/2023-08-23/wild-horses-senate-inquiry/102754926|access-date=8 September 2023|work=ABC News|date=23 August 2023|language=en-AU}}&lt;/ref&gt; у параўнанні з 14 000 у 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.smh.com.au/environment/conservation/brumbies-are-destroying-kosciuszko-national-park-and-must-be-removed-20210113-p56tv5.html|title=Brumbies are destroying Kosciuszko National Park and must be removed|author=View|first=The Herald's|website=The Sydney Morning Herald|date=2021-01-13|access-date=2021-05-27}}&lt;/ref&gt; годзе.

У перыяд з 22 па 24 кастрычніка 2000 года {{нп3|Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Уэльса|||NSW National Parks &amp; Wildlife Service}} адстраляла прыкладна 600 брамбі ў {{нп3|Гай-Фокс-Рывер (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Гай-Фокс-Рывер||Гай-Фокс-Ривер (национальный парк)}}. У выніку грамадскага рэзанансу ўрад Новага Паўднёвага Уэльса стварыў кіруючы камітэт для расследавання альтэрнатыўных метадаў кантролю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.savethebrumbies.org/|title=Save the Brumbies|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104171749/http://www.savethebrumbies.org/|archive-date=4 January 2009|access-date=5 October 2005|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. З таго часу, як пачалася кампанія па выдаленні коней з нацыянальнага парку, больш за 400 коней былі пасіўна захоплены ў пастку і вывезены з парку, а 200 з іх былі вернуты назад у парк&lt;ref name=&quot;The Land Magazine p.3, 19&quot;&gt;The Land Magazine, p. 3, 19 June 2008, Rural Press, North Richmond, NSW&lt;/ref&gt;.

Адзін з дзікіх аўстралійскіх коней, {{нп3|поні Кофін-Бэй|||Coffin Bay pony}}, быў цалкам выдалены з {{нп3|Кофін-Бэй (нацыянальны парк)|нацыянальнага парку Кофін-Бэй||Coffin Bay National Park}} і пераселены на суседні ўчастак зямлі ў 2004 годзе. Гэта было вынікам грамадскага пратэсту супраць раней прапанаванага Дэпартаментам аховы навакольнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў Паўднёвай Аўстраліі плана знішчэння ўсіх жывёл у парку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.utas.edu.au/arts/imaging/bagust.pdf|title=Cuddly Koalas, Beautiful Brumbies, Exotic Olives|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402230222/http://www.utas.edu.au/arts/imaging/bagust.pdf|archive-date=2 April 2012|access-date=1 February 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Выбракоўка {{нп3|Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Уэльса|Службы нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыродыНовага Паўднёвага Уэльса||NSW National Parks &amp; Wildlife Service}} ў 2006 і 2007 гадах у [[Касцюшка (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Касцюшка]], дзе ў 2005 годзе было каля 1700 коней&lt;ref&gt;Kosciuszko National Park Horse Management Plan, p. 1&lt;/ref&gt;, прывяла да скарачэння пагалоўя на 64 каня&lt;ref&gt;Kosciuszko National Park Horse Management Plan, p. 17&lt;/ref&gt;. Служба нацыянальных паркаў і аховы дзікай прыроды Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса ў 2007 годзе распачала план па скарачэнню колькасці карагодаў шляхам пасіўнага адлову ў {{нп3|Окслі Уайлд Рыверс|нацыянальным парку Окслі Уайлд Рыверс||Oxley Wild Rivers National Park}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/PDFs/draft_pom_feral_horses_oxley.pdf|title=Feral Horse Management Plan Draft – Oxley Wild Rivers National Park|date=January 2006|publisher=New South Wales National Parks and Wildlife Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907154427/http://nationalparks.nsw.gov.au/PDFs/draft_pom_feral_horses_oxley.pdf|archive-date=2006-09-07|access-date=2007-11-04}}&lt;/ref&gt;. Больш за 60 брамбі, адлоўленых у цясніне {{нп3|Эпслі (рака, Новы Паўднёвы Уэльс)|ракі Эпслі||Apsley River (New South Wales)}}, цяпер вернуты назад.

У 2008 годзе ў {{нп3|Карнарвонская цясніна|Карнарвонскай цясніне||Carnarvon Gorge}} ў {{нп3|Карнарвон (нацыянальны парк)|нацыянальным парку Карнарвон||Carnarvon National Park}}, штат [[Квінсленд]], адбылася трэцяя фаза паветранага выбракоўвання брамбі з дапамогай адстрэлу 700 коней з верталёта&lt;ref&gt;ABC News: [http://www.abc.net.au/news/stories/2008/08/26/2346230.htm «Cull cuts Carnarvon Gorge brumby numbers»] Retrieved 2009-12-19&lt;/ref&gt;.

== У нацыянальнай культуры ==
Брамбі лічацца часткай [[Гісторыя Аўстраліі|каланіяльнай гісторыі]] Аўстраліі, і таму іх гістарычная спадчына такая ж палітычна спрэчная, як і іх біялагічны ўплыў. Прыхільнікі захавання брамбі, асабліва тыя, хто жыве ў сельскай мясцовасці, лічаць іх неад’емнай часткай сваёй культуры і спадчыны. Іншыя разглядаюць іх як перажытак {{нп3|Гісторыя Аўстраліі (1788—1850)|каланізацыі|ru|История Австралии (1788—1850)}}, які адлюстроўвае пазбаўленне абарыгенаў гаспадарання на зямлі і культуры&lt;ref name=&quot;Albeck&quot;/&gt;.

Брамбі, якіх называюць «дзікімі конямі буша», згадваюцца ў паэме {{нп3|Эндру Бартан Патэрсан|Банджа Патэрсан|ru|Патерсон, Эндрю Бартон}} «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (паэма)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (poem)}}»&lt;ref&gt;[http://www.middlemiss.org/lit/authors/patersonab/poetry/snowy.html «Man from Snowy River» poem by Banjo Peterson]&lt;/ref&gt;. Гэтая паэма была пашырана ў фільмах «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (фільм, 1981)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (1982 film)}}» і «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі II|||The Man from Snowy River II}}», таксама у тэлесерыяле «{{нп3|Чалавек са Снежнай ракі (серыял)|Чалавек са Снежнай ракі||The Man from Snowy River (TV series)}}» і музычнай тэатральнай пастаноўцы {{нп3|Чалавек з Снежнай ракі: Arena Spectacular|||The Man from Snowy River: Arena Spectacular}}. У іншым вершы Банджа Патэрсана, які называецца «Станцыя брамбі» ({{lang-en|Brumby's Run}}), апісваецца натоўп дзікіх дзікіх брамбі. Патэрсан быў натхнёны напісаць верш, калі прачытаў пра суддзю Вярхоўнага суда [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новага Паўднёвага Паўднёвага Уэльса]], які, пачуўшы пра коней брамбі, спытаў: «Хто такі Брамбі і дзе яго {{нп3|Станцыя (жывёлагадоўля)|станцыя|ru|Станция (скотоводство)}}?» ({{lang-en|Who is Brumby, and where is his Run}}).

Папулярныя кнігі серыі {{нп3|Silver Brumby|Срэбны брамбі||Silver Brumby}} {{нп3|Элін Мітчэл|||Elyne Mitchell}} былі напісаны для дзяцей і моладзі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://extranet.edfac.unimelb.edu.au/LLAE/viewpoint/sp02bo.shtml|title=A Tribute: ELYNE MITCHELL, 1913–2002 MATRIARCH OF THE HIGH COUNTRY. ''Viewpoint: On Books for Young Adults'' Volume 10, Number 3, Spring 2002|author=Prentice, Jeff|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030030954/http://extranet.edfac.unimelb.edu.au/LLAE/viewpoint/sp02bo.shtml|archive-date=2009-10-30}}&lt;/ref&gt;. У апавяданнях апісваюцца прыгоды Тоўры, жарабца брамбі&lt;ref&gt;[https://www.amazon.com/dp/0006754708 Amazon.com listing, containing a review from ''School Library Journal'']&lt;/ref&gt;. Паводле гэтых гісторый быў створаны {{нп3|Срэбны брамбі (фільм)|аднайменны фільм||The Silver Brumby (film)}} (таксама вядомы як «Срэбны жарабец: Кароль дзікіх брамбі») з [[Расел Кроу|Раселам Кроу]] і {{нп3|Кэралайн Гудал||ru|Гудолл, Кэролайн}} у галоўных ролях&lt;ref&gt;[[imdbtitle:0108137|iMDB on The Silver Brumby]]&lt;/ref&gt;. Кнігі таксама былі выкарыстаны ў якасці асновы для {{нп3|Срэбны брамбі (мультсерыял)|мультыплікацыйнага дзіцячага тэлесерыяла||The Silver Brumby (TV series)}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aso.gov.au/titles/series/silver-brumby/|title=The Silver Brumby on ASO - Australia's audio and visual heritage online|website=aso.gov.au|access-date=2021-06-28}}&lt;/ref&gt;.

У 1996 годзе брамбі быў прыняты ў якасці эмблемы нядаўна створанай {{нп3|Брамбіз|ACT Brumbies|ru|Брамбиз}}, камандай па [[рэгбі]], якая базуецца ў [[Канбера|Канберы]], [[Аўстралія]], і спаборнічае ў тым, што тады было вядома як Super 12, а цяпер {{нп3|Супер Рэгбі||ru|Супер Регби}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.brumbies.com.au/|title=Official site of Brumbies Rugby|publisher=CA Brumbies|access-date=2007-10-31|year=2007}}&lt;/ref&gt;. [[Subaru]] прадала невялікае {{нп3|утылітарнае купэ|||Coupé utility}} ў Аўстраліі пад мадэльнай назвай Brumby. На іншых рынках яно было вядома пад іншымі назвамі, у тым ліку Shifter, 284 і {{нп3|Subaru BRAT|BRAT|ru|Subaru BRAT}}.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [http://australianbrumbyalliance.org.au/ Australian Brumby Alliance]
* [https://archive.today/20050509013736/http://www.brumbywatchaustralia.com/old_index.htm Brumby Watch]
* [http://www.guyfawkesheritagehorse.com/ Heritage Horse]
* [https://web.archive.org/web/20091202035359/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LA20020626034 National Parks Wild Horse Control]
* [http://www.ansi.okstate.edu/breeds/horses/australianbrumby/ Okstate: Australian Brumby]
* [https://web.archive.org/web/20090104171749/http://www.savethebrumbies.org/ Save The Brumbies Inc]
{{Капытныя Аўстраліі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Пароды коней]]
[[Катэгорыя:Фаўна Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Коні]]
[[Катэгорыя:Інвазіўныя віды]]</text>
      <sha1>r9po79ttp4iol1vb6p7jpeyohs8jfp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бернард Хіл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764817</id>
    <revision>
      <id>5157014</id>
      <parentid>4973210</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T23:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11251" sha1="4zycxr5713o7uzziwr95nokh8m2dux4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Хіл}}
{{Кінематаграфіст}}
'''Бернард Хіл''' ({{lang-en|Bernard Hill}}; {{ДН|17|12|1944}}, {{МН|Манчэстэр||}} — {{ДС|5|5|2024}}, {{МС|Лондан||}}&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bernard Hill, Actor in ‘Titanic’ and ‘Lord of the Rings,’ Dies at 79|first=Alex|last=Traub|url=https://www.nytimes.com/2024/05/05/obituaries/bernard-hill-dead.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2024-05-05|access-date=2024-05-08|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/05/bernard-hill-dead-lord-of-the-rings-titanic-actor-was-79-obituary-1235904774/|title=Bernard Hill Dies: ‘Lord Of The Rings’ &amp; ‘Titanic’ Actor Was 79|lang=en-US|first=Bruce|last=Haring|website=Deadline|date=2024-05-05|access-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt;) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] акцёр. За сваю амаль пяцідзесяцігадовую кар’еру сыграў шмат роляў у кіно, тэатры і на тэлебачанні. Найбольш вядомы па ролях капітана {{нп5|Эдвард Джон Сміт|Эдварда Джона Сміта|en|Edward Smith (sea captain)}} ў фільме «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]»&lt;ref name=&quot;fandango&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fandango.com/bernardhill/biography/p32290 |title=Bernard Hill Biography |access-date=2011-04-27 |archive-date=2014-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531124454/http://www.fandango.com/bernardhill/biography/p32290 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, караля [[Тэўдэн]]а ў кінатрылогіі «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/bernard-hill-actor-known-for-titanic-and-lord-of-the-rings-dead-at-79/|title=Bernard Hill, actor known for &quot;Titanic&quot; and &quot;Lord of the Rings,&quot; dead at 79 - CBS News|lang=en-US|first=Aliza|last=Chasan|website=www.cbsnews.com|date=2024-05-05|access-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt; і рэктара турмы {{нп5|Сан-Квенцін||en|San Quentin Rehabilitation Center}} у драме «{{нп5|Сапраўднае злачынства (фільм, 1999)|Сапраўднае злачынства|en|True Crime (1999 film)}}». Хіл з’яўляўся адзіным акцёрам, які зняўся больш чым у адным фільме, узнагароджаным 11 прэміямі «[[Оскар]]» («[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]», «[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/celebrity/bernard_hill/ |title=Bernard Hill News, Filmography, Pictures — Rotten Tomatoes |access-date=2011-04-27 |archive-date=2011-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504082846/http://www.rottentomatoes.com/celebrity/bernard_hill/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/bernard-hill-dead-lord-rings-theoden-titanic-black-stuff-b2539970.html|title=Lord of the Rings and Titanic actor Bernard Hill dies aged 79|lang=en|website=The Independent|date=2024-05-05|access-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/bernard-hill-dead-titanic-lord-of-the-rings-1235890479/|title=Bernard Hill, ‘Titanic’ and ‘Lord of the Rings’ Actor, Dies at 79|lang=en-US|first=Zoe G.|last=Phillips|website=The Hollywood Reporter|date=2024-05-05|access-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Бернард Хіл нарадзіўся 17 снежня 1944 года ў {{нп5|Блэклі||en|Blackley}}, [[Манчэстэр]]. Вучыўся ў {{нп5|Ксаверыянскі каледж|Ксаверыянскім каледжы|en|Xaverian College}}, пазней паступіў у Манчэстэрскую палітэхнічную школу драмы, якую скончыў з дыпломам у 1970 годзе&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/manchester/going_out/films/2003/03/bernard_hill.shtml |title=BBC — Manchester Films — Bernard Hill — a biography |access-date=2011-04-01 |archive-date=2020-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200911203708/http://www.bbc.co.uk/manchester/going_out/films/2003/03/bernard_hill.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Упершыню Хіл атрымаў вядомасць у Вялікабрытаніі пасля ролі Ёсера Х’юза ў тэлевізійным серыяле «Хлопцы з Блэкстафа»&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot; /&gt;. Фраза яго героя «''Дайце нам працу''»&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot; /&gt; стала папулярнай сярод пратэстуючых у барацьбе супраць урада [[Маргарэт Тэтчэр]] з-за высокага ўзроўню беспрацоўя&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23603238-details/Out+of+work+-+and+this+time+it+won+t+just+be+Yosser+who+will+feel+the+pain/article.do |title=Out of work — and this time it won’t just be Yosser who will feel the pain {{!}} News |accessdate=2011-04-01 |archiveurl=https://archive.today/20130505120811/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23603238-details/Out+of+work+-+and+this+time+it+won+t+just+be+Yosser+who+will+feel+the+pain/article.do |archivedate=2013-05-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 1982 годзе ён сыграў сяржанта Путнема ў аскараносным фільме «{{нп5|Гандзі (фільм)|Гандзі|en|Gandhi (film)}}» рэжысёра [[Рычард Атэнбора|Рычарда Атэнбора]]&lt;ref name=&quot;answers&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.answers.com/topic/bernard-hill|title=Bernard Hill: Information from Answers.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212090413/http://www.answers.com/topic/bernard-hill|archive-date=2012-02-12|access-date=2011-04-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Затым Бернард Хіл з’явіўся ў фільме 1984 года «{{нп5|Баўнці (фільм, 1984)|Баўнці|en|The Bounty (1984 film)}}», чацвёртай пастаноўцы аб бунце на {{нп5|HMS Bounty|аднайменным караблі|en|HMS Bounty}}&lt;ref name=&quot;fandango&quot; /&gt;. У 1989 годзе Хіл атрымаў прызнанне крытыкаў за ролю Джо ў пастаноўцы «Шырлі Валентайн»&lt;ref name=&quot;fandango&quot; /&gt;. Пазней, ён сыграў прыкметныя ролі ў фільмах «{{нп5|Горы на месяцы (фільм)|Горы на месяцы|en|Mountains of the Moon (film)}}» (1990) і «{{нп5|Мадагаскарская скура||en|Madagascar Skin}}» (1995).

У сярэдзіне 1990-х Хіл пачаў з’яўляцца ў кіно больш часта. Яго першай галоўнай роляй стаў фільм 1996 года «{{нп5|Прывід і Цемра||en|The Ghost and the Darkness}}», разам з [[Вэл Кілмер|Вэлам Кілмерам]] і [[Майкл Дуглас|Майклам Дугласам]]&lt;ref name=&quot;hollywood&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.hollywood.com/celebrity/1332734/Bernard_Hill |title=Bernard Hill {{!}} Biography, Photos, Movies, TV, Credits {{!}} Hollywood.com |access-date=25 студзеня 2013 |archive-date=14 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914143411/http://www.hollywood.com/celebrity/1332734/Bernard_Hill |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Але найбольш запатрабаваным акцёрам Хіл стаў пасля ролі капітана {{нп5|Эдвард Джон Сміт|Эдварда Джона Сміта|en|Edward Smith (sea captain)}} ў фільме «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]», які на той момант стаў самым касавым фільмам у гісторыі&lt;ref name=&quot;answers&quot; /&gt;.

У 2002 годзе Хіл сыграў Філаса ў фільме «{{нп5|Цар скарпіёнаў||en|The Scorpion King}}», разам з [[Дуэйн Джонсан|Дуэйнам Джонсанам]], [[Майкл Кларк Дункан|Майклам Кларкам Дунканам]] і {{нп5|Келі Ху||en|Kelly Hu}}. Пазней, ён зняўся ў ролі караля [[Тэўдэн]]а ў кінатрылогіі [[Пітэр Джэксан|Пітэра Джэксана]] «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Уладар пярсцёнкаў]]»&lt;ref name=&quot;answers&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://comicbook.com/movies/news/bernard-hill-lord-of-the-rings-and-titanic-star-dies-at-79/|title=Bernard Hill, Lord of the Rings and Titanic Star, Dies at 79|lang=en|website=Movies|access-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt;.

Бернард Хіл памёр рана раніцай 5 мая 2024 года ва ўзросце 79 гадоў&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bernard Hill: Titanic and Lord of the Rings actor dies|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-68962192|website=BBC|date=2024-05-05|access-date=2024-05-05|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-13384743/Bernard-Hill-dies-Titanic-Lord-Rings-Titanic-star-passes-away.html|title=Titanic and Lord of the Rings star Bernard Hill dies at the age of 79|first=Matthew|last=Lodge|website=Mail Online|date=2024-05-05|access-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbr.com/bernard-hill-dies/|title=Bernard Hill, Titanic and Lord of the Rings Actor, Dies at 79|lang=en|first=Jeremy|last=Dick|website=CBR|date=2024-05-05|access-date=2024-05-08}}&lt;/ref&gt;.

== Выбраная фільмаграфія ==
* 1976 — «{{нп5|Я, Клаўдзій (міні-серыял)|Я, Клаўдзій|en|I, Claudius (TV series)}}»
* 1982 — «{{нп5|Гандзі (фільм)|Гандзі|en|Gandhi (film)}}»
* 1984 — «{{нп5|Баўнці (фільм, 1984)|Баўнці|en|The Bounty (1984 film)}}»
* 1990 — «{{нп5|Горы на месяцы (фільм)|Горы на месяцы|en|Mountains of the Moon (film)}}»
* 1995 — «{{нп5|Мадагаскарская скура||en|Madagascar Skin}}»
* 1996 — «{{нп5|Прывід і Цемра||en|The Ghost and the Darkness}}»
* 1997 — «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]»
* 1999 — «{{нп5|Сапраўднае злачынства (фільм, 1999)|Сапраўднае злачынства|en|True Crime (1999 film)}}»
* 2002 — «[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы]]»
* 2002 — «{{нп5|Цар скарпіёнаў||en|The Scorpion King}}»
* 2003 — «[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]]»

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хіл Бернард}}
[[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Акцёры Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Англіі]]</text>
      <sha1>4zycxr5713o7uzziwr95nokh8m2dux4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буквіца (род раслін)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769091</id>
    <revision>
      <id>5157185</id>
      <parentid>4804715</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5264" sha1="raxhpajm5tiduf27cs1870t17b0tr4e" xml:space="preserve">{{Значэнні|Буквіца}}
{{Таксон
 |name              = Буквіца
 |image file        = Betonica officinalis Munich Botanic garden.JPG
 |image descr       = {{Bt-bellat|Буквіца лекавая|Betonica officinalis}}
 |regnum            = Расліны
 |rang              = Род
 |latin             = Betonica
 |author            = [[L.]] (1753)
 |syn               = 
* {{bt|Stachys|sect=Betonica|(L.) [[Benth.]] (1834)}}
* {{bt|Stachys|subg=Betonica|(L.) [[R.Bhattacharjee]] (1980)}}
 |typus             = {{Bt|Betonica officinalis|L.}}
 |children name     = Виды
 |children          = &lt;center&gt;[[#Віды|Гл. тэкст]]
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Betonica
 |grin              = 13634
}}
'''Бу́квіца'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|ЭПБ|1983}} (''Betonica'') — род [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Ясноткавыя|Lamiaceae}}.

== Батанічнае апісанне ==
[[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Трава|травяністыя]] расліны вышынёй да 1 м з кароткім [[карэнішча]]м. [[Сцябло]] прамастойнае, простае або слаба галінастае, апушанае. [[Лісце]] простае. Ніжняе лісце на чаранках, звычайна ў прыкаранёвай разетцы. Сцябловае лісце амаль сядзячае, супраціўнае, пілавата-гародчатае па краі. [[Кветкі]] ліловага, ружовага, жоўтага колеру, у канцавых [[колас]]ападобных [[Суквецце|суквеццях]]. [[Вяночак]] двухгубы. Верхняя губа прамая, выгнутая, трохлопасцевая, з шырокай сярэдняй лопасцю. [[Чашачка]] трубчаста-званочкавая, з завостранымі зубцамі. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|чатырыхарэшак]].
[[Файл:Betonica officinalis — Flora Batava — Volume v11.jpg|thumb|{{bt-latbel|Betonica officinalis|Буквіца лекавая}}. {{Бат.іл.|Копс}}]]
[[Лекавыя расліны|Лекавыя]], [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]] і [[меданос]]ныя расліны.

== Распаўсюджанне ==
Расліны роду распаўсюджаны амаль ва ўсіх рэгіёнах [[Зямля (планета)|зямнога шара]], акрамя [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|ЭПБ|1983}}. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] 1 дзікарослы від — {{bt-bellat|буквіца лекавая|Betonica officinalis}}{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|ЭПБ|1983}} і 2 інтрадуктаваныя віды — {{bt-bellat|буквіца буйнакветная|Betonica macrantha}} і {{bt-bellat|буквіца аблісцелая|Betonica betoniciflora}}{{sfn|БелЭн|1996}}.

== Віды ==
Род налічвае каля 30{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|ЭПБ|1983}} (каля 15&lt;ref name=&quot;Э&quot;&gt;[http://flower.onego.ru/other/betonica.html Буквица (''Betonica'') // Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240717032407/http://flower.onego.ru/other/betonica.html |date=17 ліпеня 2024 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;) відаў.

Паводле інфармацыі з сайта [https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4000004546 World Flora Online (WFO)] род налічвае 10 відаў:
* {{Bt-latbel|Betonica alopecuros|aut=[[L.]], 1753|}}
* {{Bt-latbel|Betonica betoniciflora|aut=([[Rupr.]] ex [[O.Fedtsch.]] &amp; [[B.Fedtsch.]]) [[Sennikov]], 2013|Буквіца аблісцелая}}
* {{Bt-latbel|Betonica brantii|aut=([[Benth.]]) [[Boiss.]], 1879|}}
* {{Bt-latbel|Betonica bulgarica|aut=[[Degen]] &amp; [[Nejceff]], 1905|}}
* {{Bt-latbel|Betonica hirsuta|aut=L., 1771|}}
* {{Bt-latbel|Betonica macrantha|aut=[[K.Koch]], 1849|Буквіца буйнакветная}}
* {{Bt-latbel|Betonica nivea|aut=[[Steven]], 1812|}}
* {{Bt-latbel|Betonica officinalis|aut=L., 1753|txt={{тып}}|Буквіца лекавая}}
* {{Bt-latbel|Betonica orientalis|aut=L., 1753|}}
* {{Bt-latbel|Betonica scardica|aut=[[Griseb.]], 1844|}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|3|Бу́квіца||325}}
* {{крыніцы/ОВРБ|264, 270|''Betonica'' L. — Буквица}}
* {{крыніцы/ДПР СССР|Род Буквица — ''Betonica'' L.|285—286}}
* {{крыніцы/ЭПБ|1|Бу́квіца|Лярскі А. М., Пашына Г. В.|354—355}}
* {{Флора СССР|том=21|стар=242|частка=Род 1282. ''Betonica'' — Буквица|ref=Флора СССР|аўтар=Кнорринг О. Э.}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ясноткавыя]]</text>
      <sha1>raxhpajm5tiduf27cs1870t17b0tr4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774477</id>
    <revision>
      <id>5156921</id>
      <parentid>5156475</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89207" sha1="qvur10nqtryjb1xrxlfwu3voqx6vrug" xml:space="preserve">'''[[Знешняя палітыка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' была цесна звязана з палітыкай унутранай і мела тры асноўныя кірункі — заходні, усходні і паўднёвы{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. Прыярытэты палітыкі мяняліся. У XIV стагоддзі дзяржава вяла напружаную барацьбу з нямецкімі ордэнамі і татарскімі ханствамі. У канцы XIV—XVI стст. высвятляліся адносіны з Польшчай, вырашалася праблема вялікалітоўска-польскага саюза ([[Крэўская унія]] 1385 года). Іншым важным кірункам сталі адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], галоўным канкурэнтам у аб’яднанні зямель былой [[Русь|Русі]]. У сярэдзіне XVI ст. дзяржава аслабла і ўжо не магла супрацьстаяць Маскве. Больш за тое, паўстала пагроза існаванню Вялікага Княства Літоўскага. Міжнародныя абставіны падштурхоўвалі Княства да цяснейшага аб’яднання з Польшчай і падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе. [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] і Вялікае княства Літоўскае ўтварылі [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і далей праводзілі ў асноўным агульную знешнюю палітыку{{sfn|Новик|2011|с=92—93}}. Аднак літоўская шляхта неаднаразова здзяйсняла крокі на міжнароднай арэне без узгаднення з палякамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-60}}.

== Гісторыя ==

=== 1250-я — 1377 год ===
Пры першых вялікіх князях, пачынаючы з [[Міндоўг]]а, знешнепалітычная палітыка характарызавалася канфліктамі з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], якое было занепакоена ўзмацненнем новай дзяржавы, сабраўшы кааліцыю, куды ўвайшлі [[яцвягі]], [[жамойты]], [[Лівонскі ордэн|лівонцы]] і [[палачане]]. Каб разбурыць альянс, Міндоўг пачаў перамовы з лівонцамі, прыняўшы ў 1252 годзе [[каталіцтва]]. Аднак пазней, калі супраць рыцараў паўсталі [[прусы]] і прапанавалі літоўцам аб’яднацца ў барацьбе з немцамі, ён перайшоў у [[Язычніцтва|паганства]]. Таксама ўдалося заключыць мірнае пагадненне з Галіцкім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і дынастычны шлюб паміж яго сынам [[Шварн Данілавіч|Шварнам]] і дачкой Міндоўга. Няўдалы паход антылівонскай кааліцыі 1261 года вымусіў Міндоўга вярнуцца ў каталіцтва і ў саюзе са Шварнам ажыццявіць паспяховы ваенны паход супраць [[Мазовія|Мазовіі]]. Акрамя таго, літоўскі князь здзейсніў ваенныя набегі на ўладанні галіцка-валынскіх князёў і на саюзны ім [[Бранск]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Предпосылки зарождения Великого княжества Литовского. Дипломатия Миндовга}}{{sfn|История Литвы|2013|с=29—34}}.

Наступны ўладар — [[Транята]], быў на стальцы вельмі кароткі час і пра яго дзейнасць нічога не вядома. Трэці уладар — [[Войшалк]], імкнуўся не абвастраць адносіны з крыжакамі і Галіцка-Валынскім княствам. Ён прызнаў сябе васалам брата Данілы Галіцкага, валынскага князя [[Васілька Раманавіч]]а, а Шварна запрасіў «дапамагаць» у кіраванні падуладнымі землямі. У 1266 годзе Войшалк падпарадкаваў Дзяволтаўскую і Нальшанскую землі. Пры [[Трайдзень|Трайдзене]] пачынаецца канфрантацыя з [[Валынскае княства|Валынскім княствам]], падтрыманым ардынцамі, а з Галіцкім усталяваліся сяброўскія адносіны. Акрамя таго, ён ажыццявіў паспяховы паход на польскі [[Люблін]]. Далей князь заключае дынастычны шлюб паміж сваёй дачкой Гаўдэмундай (пры хрышчэнні яна прыняла імя Соф’я) і князем [[Плоцк]]а Баляславам. На балтыйскім кірунку князь падтрымліваў сяброўскія адносіны з яцвягамі і арганізаваў паход на [[Латгалія|латгальскія землі]] крыжакоў. [[Віцень]] яшчэ больш сканцэнтраваўся на барацьбе з рыцарамі і правёў шэраг паходаў у Прусію і Лівонію{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}.

У другой палове XIII ст. сумесная барацьба супраць крыжакоў спрыяла збліжэнню Вялікага Княства Літоўскага з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}.

Пры [[Гедзімін]]е большая частка сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Як звычайна для таго часу, Гедзімін для атрымання розных пераваг выкарыстаў дынастычныя шлюбы. Так, яго сын [[Альгерд]] узяў шлюб з дачкой віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]] і пасля смерці цесця і жонкі ўспадкаваў Віцесбкае княства. Прыкладна такая самая сітуацыя склалася з ішным сынам Гедзіміна — [[Любарт]]ам, і ўспадкаваннем прынамсі часткі Галіцка-Валынскага княства. Магчыма, нейкім чынам трапіла пад кантроль Гедзіміна і Кіеўская зямля, прынамсі некаторыя крыніцы называюць кіеўскага князя Фёдара братам Гедзіміна. Пры гэтым аднак перамога ў [[Бітва на рацэ Ірпень|бітве на рацэ Ірпень]] у 1324 годзе, вынікам якой быццам быў пераход паўднёвых зямель пад кантроль Гедзіміна, лічыцца толькі позняй легендай. Важнае месца ў знешняй палітыцы Гедзіміна займала барацьба за [[Пскоў]] з [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]]. На ўсходнім напрамку кіраўнік устанавіў дружалюбныя адносіны са [[Смаленск]]ам і [[Цвер]]у. Выдаў дачку Марыю замуж за цвярскога князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Нармалізацыя адносін з Цверу ўскладніла адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], якая супернічала з Цверу за права ажыццяўляць кантроль над [[Вялікае княства Уладзімірскае|Паўночна-Усходняй Руссю]]. Маскоўскія князі імкнуліся распаўсюдзіць сваю ўладу на Цвер, Смаленск і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]. У балтыйскім рэгіёне ў гэты час Гедзімін працягваў ваяваць з крыжакамі. На гэтым фоне дзяржава пачынае збліжацца з палякамі. У 1325 годзе была дасягнута дамоўленасць аб заключэнні дынастычнага шлюбу паміж дачкой вялікага князя літоўскага [[Альдона|Альдонай (Ганнай)]] і сынам польскага караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества литовского при князе Гедимине (1316—1341 гг.)}}.

Пашырэнне Літвы дазволіла ёй стаць удзельніцай буйных палітычных камбінацый і пануючай сілай свайго рэгіёну. Палітыка дзяржавы станавілася прыкметнай у маштабе ўсёй Еўропы, што заклала асновы для паглыблення кантактаў з Заходняй Еўропай. У краіну сталі прыязджаць нямецкія каланісты, яе наведвалі заходнія манахі. Акрамя таго, Гедзімін заявіў [[Іаан XXII (папа Рымскі)|папе Іаану XXII]] пра жаданне хрысціцца ў каталіцтва. Аднак гэтым планам перашкодзіла праваслаўная і жамойцкая знаць{{sfn|История Литвы|2013|с=34—36}}.

Пры сумесным праўленні [[Альгерд]]а і [[Кейстут]]а ў вялікалітоўска-польскіх адносінах адбыўся крызіс з-за канфлікту вакол [[Валынь|Валыні]]. Працягваецца барацьба з крыжакамі. На ўсходнім напрамку працягваецца курс па пашырэнні ўплыву на рускіх землях, умацоўваюцца кантакты са Смаленскам, а Альгерд бярэ ў жонкі цвярскую князёўну [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяну]]. У гэты ж час літоўскі князь заяўляў, што «ўся Русь павінна належаць Літве». Яшчэ мацней абвастраецца канкурэнцыя з Масквой, што прыводзіць да ваеннага супрацьстаяння. Канфрантацыя назіралася і ў адносінах з наўгародцамі. На паўднёвым кірунку праводзіцца актыўнае наступленне на ардынскія ўладанні. Пасля [[Бітва на Сініх Водах|бітвы на Сініх Водах 1362 года]] значная частка сучасных украінскіх зямель пераходзіць пад кантроль Княства{{sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества Литовского в 1341—1377 гг. Дипломатия Ольгерда}}.

=== 1377—1569 гады ===

==== Заходні кірунак ====
Першапачатковы прыярытэт заходняга напрамку быў абумоўлены той акалічнасцю, што тут у канцы XIV — сярэдзіне XV ст. знаходзіліся агрэсіўныя суседзі, знешнепалітычная актыўнасць якіх наўпрост пагражала суверэнітэту ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141}}.

У XIV — пачатку XV ст. галоўным ворагам Вялікага Княства Літоўскага былі немцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў{{sfn|Новик|2011|с=87}}. На фоне [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны паміж Ягайлам і Вітаўтам]] нямецкія рыцары падтрымалі фракцыю апошняга, у ходзе падпісанага [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавора ў 1398 годзе]]. Адным з умоў была саступка Ордэну правоў на [[Жамойць]] у абмен на ваенную дапамогу з боку рыцараў. Кульмінацыяй канфрантацыі стала [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна 1409—1411 гг.]], падчас якой крыжакі пацярпелі паражэнне і адмаўляліся ад Жамойці і яцвяжскіх зямель на карысць ВКЛ. Далейшыя падзеі паказалі, што Ордэн яшчэ быў здольны супраціўляцца. Новы канфлікт з крыжакамі ўспыхнуў ужо ў 1414 г., а ў 1422 г. пачалася [[Голубская вайна|чарговая вайна]], якая завяршылася падпісаннем [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]]. Згодна з яго ўмовамі ордэн канчаткова саступіў ВКЛ Жамойць і [[Дайнава (рэгіён)|Судавію]]. Мельнскі дагавор паклаў пачатак нармалізацыі ўзаемаадносін з Тэўтонскім ордэнам. Пасля яго ВКЛ на афіцыйным узроўні ўстрымліваўся ад удзелу ў войнах [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] супраць немцаў. Пасля секулярызацыі Тэўтонскага ордэна ў 1525 г., ВКЛ заключыла дагавор з [[Герцагства Прусія|Княствам Прусіяй]], якое пацвярджала ўмовы Мельнскага пагаднення. У 1545 г. адбылася асабістая сустрэча караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] з прускім князем [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхтам]] у [[Вільнюс|Вільні]], на якой былі ўрэгуляваны памежныя, мытныя і гандлёвыя пытанні. У тым жа годзе былі зроблены спробы па выпраўленні мяжы паміж ВКЛ і Прусіяй. У наступны перыяд вялікалітоўска-прускія адносіны развіваліся як добрасуседскія{{sfn|Николаева|2020|с=143—144}}.

Канфлікты з немцамі шмат у чым прывялі да збліжэння з Польшчай{{sfn|История Литвы|2013|с=17}} і заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе. Палякі выступалі натуральным саюзнікам на заходнім кірунку. Унія з каралеўствам умацавала міжнародныя пазіцыі ВКЛ, забяспечыла адносны спакой на яго заходніх межах, дазволіла аб’яднаць намаганні дзяржаў супраць агульных праціўнікаў. З іншага боку, у гэты ж час Польшча не спыняла намаганняў ператварыць польска-вялікалітоўскі дынастычны саюз у рэальнае міждзяржаўнае аб’яднанне, што ў канчатковым выніку выльецца ў стварэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Эфектыўнасць двухбаковага супрацоўніцтва асабліва ўзрастала там, дзе супадалі дзяржаўныя інтарэсы краін. Самым яскравым прыкладам стала перамога ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе над тэўтонскімі рыцарамі. Аднак у пастаянных кроках польскага боку аб уніі ў форме інкарпарацыі існавала рэальная небяспека для захавання дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141—142}}{{sfn|История Литвы|2013|с=44}}.

З [[Чэшскае княства|Чэхіяй]] і [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] дзяржава была звязана дынастычнымі уніямі (1471 і 1492, адпаведна). Аднак разлічваць на іх рэальную дапамогу было цяжка па прычыне адлегласці і амаль поўнай адсутнасці агульнасці інтарэсаў на міжнароднай арэне. У лепшым выпадку можна было разлічваць на іх дыпламатычную падтрымку. Але пасля спынення мясцовай лініі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]] (заснавальнік — вялікі князь літоўскі [[Ягайла]]) нават гэта стала праблематычным. Кантакты са [[Швецыя]]й актывізаваліся ў канцы XV — пачатку XVI ст. у сувязі з распрацоўкай праекта вялікалітоўска-польска-шведскай персанальнай уніі, якая мела антымаскоўскую накіраванасць. Аднак смерць караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў 1506 г. паклала канец гэтым планам. Актывізаваць сувязі са Швецыяй атрымалася толькі з пачаткам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў]].{{sfn|Николаева|2020|с=142—143}}

Назіраліся адзінкавыя кантакты з [[Каралеўства Францыя|Францыяй]], якая спрабавала перашкодзіць пашырэнню ўплыву ў [[Еўропа|Еўропе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і кіруючай там дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Кіруючая ў ВКЛ і Польшчы дынастыя Ягелонаў таксама вяла барацьбу з Габсбургамі за кантроль над Венгрыяй і Чэхіяй, таму разглядалася французскімі [[Валуа]] ў якасці патэнцыйнага саюзніка. Вынікам узаемадзеяння былі кантакты, якія ад імя ВКЛ ажыццяўлялі польскія дыпламаты. У 1500 г. у [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў заключаны польска-венгерска-французскі палітычны саюз, які на працягу года павінен быў быць распаўсюджаны і на ВКЛ. Аднак дадзены саюз не быў рэалізаваны. Аналагічны лёс быў і ў пагаднення 1524 года караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] і французскага караля [[Францыск I|Францыска І]]{{sfn|Николаева|2020|с=141—147}}.

Свяшчэнная Рымская імперыя разглядалася ўладарнымі коламі Княства як палітычны праціўнік. Канфрантацыя была выкліканая супрацьстаяннем Ягелонаў і Габсбургаў. Свяшчэнная Рымская імперыя спрабавала разарваць польска-вялікалітоўскую унію праз рэалізацыю праекта каралеўскай каранацыі вялікага князя [[Вітаўт]]а, падтрымлівала антыпольскі настроенага вялікага князя [[Свідрыгайла]]. Пасля Прэсбургска-Венскага кангрэса 1515 года пачаўся перыяд нармалізацыі. Былі наладжаны і дынастычныя кантакты: першай і трэцяй жонкамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста былі дочкі імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І Габсбурга]] [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)|Лізавета]] (1543) і [[Кацярына Аўстрыйская|Кацярына]] (1553). Аднак з пачаткам Лівонскай вайны адносіны зноў пагоршыліся{{sfn|Николаева|2020|с=148}}.

Важным момантам усёй палітыкі ВКЛ на заходнім кірунку стаў [[З’езд у Луцку|Луцкі з’езд 1429 года]], дзе сабраліся манархі шэрагу дзяржаў. Вялікі князь [[Вітаўт]] правядзеннем сустрэчы прадэманстраваў значэнне дзяржавы на міжнароднай арэне, а таксама дамагаўся сваёй каранацыі. Гэты план падтрымалі Свяшчэнная Рымская імперыя і тэўтонцы, імкнучыся стварыць процівагу падужэлай Польшчы. З’езд лагічным чынам завяршыў складаны палітычны шлях Вітаўта, які павінен быў ператварыць дзяржаву ў каралеўства. Аднак праект быў сарваны з-за смерці гаспадара. Тым не менш, літоўская дзяржава здолела ліквідаваць найвялікшыя небяспекі, узаконіць сваё існаванне, увайсці ў Еўропу, далучыцца да яе і ўтрымацца ў ёй{{sfn|История Литвы|2013|с=56}}.

==== Усходні кірунак ====
З канца XV стагоддзя адбывалася паступовая пераарыентацыя знешняй палітыкі ВКЛ на ўсходні кірунак, які стаў найбольш прыярытэтным. Тут адбыліся вялікія змены, якія пацягнулі з’яўленне новай геапалітычнай сітуацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]. Калі на пачатку ВКЛ падтрымлівала кантакты з суверэннымі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] і Наўгародскай землямі, [[Цвярское княства|Цвярскім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Разанскае княства|Разанскім]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] вялікімі княствамі і кангламератам т. зв. «[[Вярхоўскія княствы|вярхоўскіх княстваў]]», дзе кіравалі прадстаўнікі Чарнігаўскай галіны дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], то да канца XV ст. галоўным і адзіным самастойным суб’ектам тут засталося Маскоўскае Вялікае Княства, межы якога ўшчыльную падышлі да межаў Літвы{{sfn|Николаева|2020|с=148—149}}.

Да канца кіравання вялікага князя літоўскага Вітаўта дзяржава ператварылася ў несумненнага лідара ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і праводзіла актыўную палітыку па «[[Аб’яднанне Русі|збіранню рускіх зямель]]». У 1404 г. было цалкам уключана ў склад ВКЛ Смаленскае Вялікае Княства. Да сярэдзіны 1520-х гг. уладу Вітаўта прызналі «вярхоўскія княствы» і Разанскае Вялікае Княства, яго ўплыў узмацніўся ў Пскове, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], Цвяры і нават у [[Масква|Маскве]], асабліва пасля смерці зяця Вітаўта вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля І]] у 1425 годзе. Княства максімальна пашырыла свае межы, набыўшы значны міжнародны аўтарытэт. Аднак пераемнікі Вітаўта на троне [[Свідрыгайла|Свідрыгайла Альгердавіч]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]], уцягнутыя ў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|дынастычны канфлікт і барацьбу за ўладу]], не змаглі працягваць экспансіянісцкую палітыку на ўсходнім кірунку, а кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] наогул адмовіўся ад наступальнай агульнарускай праграмы, паставіўшы на першае месца сваю дынастычную палітыку ў Чэхіі і Венгрыі. Дадзеныя абставіны не прамінуў выкарыстаць асноўны сапернік ВКЛ у барацьбе за «рускія землі» Маскоўскае Вялікае Княства{{sfn|Николаева|2020|с=147}}.

З геапалітычнага пункту гледжання да канца XV ст. ваенна-палітычная ініцыятыва ў рэгіёне перайшла ад ВКЛ, якое ўжо не мела неабходнага патэнцыялу для ўтрымання сваёй велізарнай тэрыторыі, да Маскоўскага Вялікага Княства. Іх супрацьстаянне немінуча вяло да адкрытых ваенных дзеянняў. Прычым вялікі князь маскоўскі [[Іван III Васільевіч]] падрыхтаваўся да іх пачатку значна лепш, стварыўшы антыягелонскую кааліцыю, у якую разам з Маскоўскай дзяржавай увайшлі яшчэ [[Крымскае ханства]] і [[Малдаўскае княства]]. Акрамя таго, з канца XV ст. маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ абвясціў сябе абаронцам інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва ВКЛ, умяшаўшыся тым самым ва ўнутраныя справы заходняга суседа. Сапраўды, праваслаўе не было ў ВКЛ пануючым, а толькі цярпімым веравызнаннем, але цярпімасць гэтая была досыць шырокай і адкрытага гвалту над праваслаўнымі ў ВКЛ у дадзены перыяд не было{{sfn|Николаева|2020|с=149}}. Такім чынам, з канца XV ст. адносіны Літвы і Масковіі абвастрыліся{{sfn|Новик|2011|с=89}}.

У 1487 г. у Маскву прыехаў служыць «са сваімі вотчынамі» князь [[Іван Міхайлавіч Варатынскі (старэйшы)|І. М. Перамышльскі]], у 1489 г. — князь [[Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі|Д. Ф. Варатынскі]] і тры князі з роду Бяляўскіх. Перайшлі на бок Масквы князі Мажайскія, Лукомскія і інш. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ прывяла спачатку да [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|неабвешчанай прыгранічнай вайны 1487—1494 гг.]], у выніку якой была зламаная ўся літоўская памежная паласа з Маскоўскай дзяржавай. У 1492 годзе, пасля смерці вялікага князя літоўскага Казіміра, Іван III здзейсніў некалькі паспяховых паходаў на землі ВКЛ. Новы вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч спяшаўся завяршыць вайну. Былі дасягнуты мірная і шлюбная дамоўленасці. Іван III выдаў сваю дачку [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]] за Аляксандра Казіміравіча. Па мірнай дамоўленасці да Маскоўскага княства адышлі [[Вяземскае княства]] і частка вярхоўскіх княстваў. За Іванам III было прызнана права на Ноўгарад, Пскоў, Цвер, Разань. За маскоўскім васпанам замацаваўся тытул «вялікага князя ўсяе Русі». Аднак супярэчнасці паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не былі ліквідаваныя. Іван III рыхтаваўся да вайны. Прычынай паслужыў пераход шэрагу буйных феадалаў ВКЛ у межы Маскоўскай дзяржавы. Іван III прыняў іх на службу і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|у 1500 г. абвясціў вайну ВКЛ]], якая{{sfn|Новик|2011|с=90}}, як і наступныя канфлікты [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]] гадоў, скончылася поспехам для Масквы{{sfn|Новик|2011|с=92}}.

==== Паўднёвы кірунак ====
{{Гл. таксама|Адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дунайскімі княствамі}}
На паўднёвым напрамку сваёй знешняй палітыкі ВКЛ кантактавала з татарскімі ордамі і Малдаўскім княствам. Панаванне [[Залатая Арда|Залатой Арды]] над землямі Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Русі перашкаджала планам [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] па збіранню рускіх зямель, што абумовіла канфлікты паміж Княствам і Ардой. Вітаўт актыўна ўмяшаваўся ў грамадзянскую вайну ў Ардзе і іграў на ўнутраных супярэчнасцях, каб тым самым падарваць магутнасць суседа. Шмат у чым менавіта дзеянні Вітаўта паспрыялі распаду Залатой Арды. Аднак гэта стварыла толькі новыя праблемы, бо цяпер на паўднёвым кірунку колькасць контрагентаў ВКЛ павялічылася, і цяпер замест адной дзяржавы даводзілася працаваць з трыма — [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]], Крымскім ханствам і, эпізадычна, [[Нагайская Арда|Нагайскай ардой]]{{sfn|Николаева|2020|с=150}}.

З Вялікай Ардой атрымалася ўсталяваць саюзніцкія адносіны. Дзве дзяржавы разам супрацьстаялі Маскве. Адносіны з Крымскім ханствам эвалюцыянавалі ад добрасуседскіх да варожых, а затым няўстойлівых. Прычынай таму паслужыла пераарыентацыя пры [[Хаджы-Гірэй|Хаджы Гірэі]] і [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэі]] ў палітыцы ханства з Літвы на Маскву. У 1480 годзе быў заключаны маскоўска-крымскі саюз, які меў антылітоўскую накіраванасць і паклаў пачатак рэгулярным набегам [[Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае|крымскіх татараў на паўднёвыя землі ВКЛ]]. Пік нападаў прыйшоўся на канец XV — пачатак XVI стагоддзя. Улады ВКЛ актыўна выкарыстоўвалі як ваенныя, так і дыпламатычныя метады для абароны паўднёвых рубяжоў. Выкарыстоўвалі яны і прамы подкуп у грашовым альбо таварным эквіваленце{{sfn|Николаева|2020|с=150—153}}{{sfn|Новик|2011|с=88—89}}.

З Малдовай, за выключэннем адзінкавых інцыдэнтаў, напрыклад, на мяжы 1393—1394 гг. і ў 1495 г., захоўваліся мірныя адносіны. Своеасаблівай кропкай адліку, якая паўплывала на характар вялікалітоўска-малдаўскіх адносін, можна лічыць 26 верасня 1387 г., калі малдаўскі гаспадар [[Пётр I Мушат]] прынёс васальную прысягу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Уладзіславу ІІ Ягайлу, яго жонцы полькай каралеве [[Ядвіга Анжуйская|Ядвізе]] і Кароне Каралеўства Польскага. Ва ўладарства гаспадара [[Штэфан I Мушат|Штэфана І]], жонкай якога была невядомая сваячка Ягайлы, Малдова падтрымлівала барацьбу Кароны і Княства з татарамі. Больш за тое, гаспадар удзельнічаў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]. Гаспадар [[Аляксандр I Добры]] ажаніўся з сястрой Вітаўта Рымгайле. Аднак праз год з невядомых прычын яны развяліся, афіцыйнай прычынай была трэцяя ступень сваяцтва мужа і жонкі. Пазней гэты эпізод быў згладжаны шлюбам старэйшага сына гаспадара Аляксандра [[Ілля I|Іллі]] з [[Марыя Гальшанская|Марыяй Гальшанскай]], сястрой каралевы [[Соф’я Гальшанская|Соф’і]], чацвёртай жонкі Ягайлы{{sfn|Николаева|2020|с=156—157}}.

У XVI стагоддзі вялікалітоўска-малдаўскія кантакты значна саслаблі, што было звязана з падзеннем міжнароднага прэстыжу Малдавіі, якая ўсё больш трапляла ў залежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1540-я гады яны сталі наогул адзінкавымі і тычыліся ў асноўным дробных памежных канфліктаў{{sfn|Николаева|2020|с=160}}.

=== 1569—1795 гады ===
ВКЛ неаднаразова адмаўлялася выконваць палажэнні Люблінскай уніі аб правядзенні сумеснай знешняй палітыкі. У 1573 г. прадстаўнікі Літвы без папярэдняй кансультацыі з палякамі прапанавалі маскоўскаму цару [[Фёдар Іванавіч|Фёдару Іванавічу]] сваю падтрымку ў заняцці прастола Рэчы Паспалітай пры ўмове вяртання [[Усвяты|Усвят]], Азярышча, Полацка і Смаленска і захавання свабод і прывілеяў шляхты. У тым жа годзе літоўская шляхта адмовіліся ад накіравання ў [[Парыж]] адзінай дэлегацыі для запрашэння на прастол [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрыха Валуа]], паслаўшы ў Францыю самастойную дэлегацыю на чале з маршалкам надворным [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалаем Радзівілам Сіроткай]]. Дэлегацыя ВКЛ даставіла новаму манарху акт, які пацвярджаў яго правы на літоўскі вялікакняскі прастол. Таксама самастойна прадстаўнікі Літвы наведвалі Генрыха пасля яго ўцёкаў у 1574 г., высвятляючы пытанне аб магчымасці яго вяртання. У 1575 г. прадстаўнікі княства без кансультацый з палякамі правялі перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], які прэтэндаваў на прастол Паспалітай. У 1587 г. адпаведныя перамовы былі праведзены з маскоўскім царом Фёдарам Іванавічам{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-59}}.

Місія Сіроткі была сур’ёзнай: заявіць пры французскім двары не толькі словамі, але і сваімі паводзінамі, што ён прадстаўляе суверэнную дзяржаву — Вялікае Княства Літоўскае. Падчас візіту ў Парыжы ў яго адбыўся канфлікт з палякамі, якія не жадалі, каб літвіны выступалі асобна ад іх. Сіротка заявіў: «''Каб ўладару нашаму, абранаму кіраўніку, не падалося, што наша дзяржава горшая за вашу Польшчу, каб я, як ягоны пасланнік, слухаючы прысвячэнні і віншаванні ад імя польскай кароны, не стаяў сярод вас як слуп''»{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}.

У студзені 1627 г. са згоды [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] [[Аляксандр Гасеўскі]], які камандаваў літоўскім войскам, заключыў перамір’е з камандуючым шведскай арміяй [[Понтус Дэлагардзі|Понтусам Дэлагардзі]]. Дадзенае перамір’е было заключана без узгаднення з палякамі і разглядалася як заключанае толькі ад імя літоўцаў{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}.

Найбуйнейшай акцыяй Літвы ў галіне міжнародных адносін стала спроба разрыву уніі з Польшчай, прадпрынятая ў 1655 г. 10 жніўня на сустрэчы ў [[Рыга|Рызе]] пасол Г. Любянецкі, накіраваны вялікім гетманам літоўскім [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]], і шведскі генерал [[Магнус Юліус Дэлагардзі|Магнус Дэлагардзі]] склалі праект дамовы аб пераходзе ВКЛ пад пратэкцыю Швецыі. Перамовы былі працягнутыя ў ваенным лагеры Радзівіла ў [[Кейданы|Кейданах]] і завяршыліся 18 жніўня падпісаннем дамовы ад імя [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай рады]]. Дакумент прадугледжваў стварэнне шведска-літоўскага ваенна-палітычнага саюза пры захаванні адміністрацыі, законаў, казны і войска ВКЛ. Вялікім князем літоўскім станавіўся шведскі кароль [[Карл X Густаў]]. Аднак ініцыятыва Радзівіла не атрымала шырокай грамадскай падтрымкі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}.

Палякі былі вымушаныя лічыцца з імкненнем літоўскай эліты захаваць асаблівы статус у сферы знешняй палітыкі. Яе меркаванне прымалася пад увагу перш за ўсё ў адносінах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. Кантакты з Масквой уваходзілі ў кампетэнцыю літоўскай канцылярыі ў Вільні, дзе рыхтавалася адпаведная дыпламатычная дакументацыя. Так, напрыклад, у 1582 г. пры заключэнні [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскага міру]] дэлегацыя Рэчы Паспалітай практычна цалкам складалася з ліцвінскай шляхты. З другой чвэрці XVII ст. значнасць прадстаўнікоў ВКЛ у складзе дэлегацый стала зніжацца і на першы план сталі выходзіць палякі. Гэта выклікала незадаволенасць у літоўскай шляхты, якая дамагалася строгага ўліку сваіх інтарэсаў на перамовах з маскавітамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}.

Менш значнай была роля дыпламатыі ВКЛ у кантактах з дзяржавамі Еўропы, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам, паколькі гэтыя кірункі ўваходзілі ў сферу кампетэнцыі польскай дыпламатыі. Аднак такі парадак зусім не азначаў поўнага адхілення Вільна ад еўрапейскай палітычнага жыцця. У першай палове XVII ст. прадстаўнікі ВКЛ наведвалі з місіямі рознага роду [[Рым]], [[Нідэрланды]], Францыю. Падчас наведвання Францыі ў 1640 г. ваяводам смаленскім [[Крыштоф Гасеўскі|Крыштофам Гасеўскім]] адбыўся дыпламатычны скандал. Перавысіўшы паўнамоцтвы, дадзеныя яму каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]], Гасеўскі ўступіў у перамовы з [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардыналам Рышэлье]] і заключыў пагадненне, якое абавязвала Рэч Паспалітую разарваць адносіны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Учынак пасла выклікаў незадаволенасць караля Уладзіслава IV, які адмовіўся зацвердзіць Парыжскае пагадненне{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}.

У XVIII ст. значнасць ВКЛ у міжнародных зносінах працягвала зніжацца. Згадка пра тое, што Рэч Паспалітая з’яўляецца «дзяржавай двух народаў», стала знікаць з дыпламатычных дакументаў, у міжнароднай дыпламатычнай практыцы яе сталі разглядаць як польскую дзяржаву. Аднак у сілу свайго геапалітычнага становішча ВКЛ яшчэ працягвала аказваць уплыў. Менавіта ліцвіны звярнуліся ў 1715 г. да [[Пётр I|Пятра I]] з просьбай аб пасярэдніцтве ў справе ўрэгулявання ўзаемаадносін з [[Каралеўства Саксонія|Саксоніяй]]. У другой палове XVIII ст. асобныя прадстаўнікі магнацкіх родаў ВКЛ, якія выступалі з пазіцый абароны сваіх вузкасаслоўных інтарэсаў, звярталіся па падтрымку да [[Кацярына II|Кацярыны II]]{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}.

== Арганізацыя ==
=== Развіццё знешнепалітычнай працы===
Першапачаткова кантроль над знешняй і ўнутранай палітыкай меў выключна [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]]. У далейшым дзяржава паступова набывала статус абмежаванай манархіі. Сярод прычын гэтаму — адмена абласных княжанняў і ўвядзенне сістэмы намесніцтва, што садзейнічала колькаснаму росту і палітычнаму ўзвышэнню [[шляхта|шляхты]], якая не хацела неабмежаванай улады васпана і дамагалася большых правоў для сябе. Іх зацікаўленасць ва ўдзеле ў знешняй палітыцы была звязана з магчымасцю бяспошліннага вывазу за мяжу лесу, збожжа, жывёлы і ўвозу імпартных тавараў{{sfn|Новик|2011|с=80—81}}.

У XIV ст. пры вялікім князі літоўскім узнікае дарадчы орган — Дума. Яна паступова трансфармавалася ў вышэйшы орган выканаўчай улады краіны, стаўшы [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай паноў (паны-рады)]]. Адным з членаў органа быў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]]. Да яго кампетэнцый, акрамя ўсяго іншага, адносілася адпраўка пасольстваў і забеспячэнне іх бяспекі, а таксама падрыхтоўка міжнародных дагавораў. Найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі абмяркоўваліся на [[сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальным сойме]]{{sfn|Новик|2011|с=81—82}}.

Артыкул 10 акту Люблінскай уніі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага прадугледжваў, што «ніякія саюзы, трактаты і мірныя ўмовы не павінны надалей здзяйсняцца і заключацца з іншымі народамі і ніякія амбасады не павінны быць пасыланыя па важных справах у чужыя краіны без агульнага ведама і савета абодвух народаў». Фармальна кіраўніцтва знешняй палітыкай знаходзілася ў руках [[кароль Рэчы Паспалітай|манарха]], які з’яўляўся кіраўніком дзвюх дзяржаў — каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Цэнтральным органам, які ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва дыпламатычнай дзейнасцю ў канцы XVI—XVII ст., была канцылярыя гасудара. Кіраўнік каралеўскай канцылярыі — канцлер — займаўся фарміраваннем пасольстваў і накіраваннем іх за мяжу, кіраваў складаннем дыпламатычных дакументаў і падпісваў іх, прымаў данясення паслоў. У некаторых выпадках ён мог прымаць замежныя пасольствы ад імя караля{{sfn|Тихомиров|1998|с=52}}.

Часткова знешняя палітыка ўваходзіла і ў кампетэнцыі [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]]. Дэпутаты маглі выслухоўваць паслоў замежных дзяржаў і абмяркоўваць важныя знешнепалітычныя праблемы. У XVII ст. сейм атрымаў выключнае права сцвярджаць мірныя дагаворы і саюзы, вырашаць пытанні, звязаныя з дыппрадстаўніцтвамі, удзельнічаць у складанні дыпламатычных дакументаў. Сейм сцвярджаў кандыдатуры паслоў і кантраляваў іх дзейнасць{{sfn|Тихомиров|1998|с=53}}.

=== Роля канцлера і канцылярыі ===
Вялікакняскай канцылярыяй ствараўся ўвесь комплекс дыпламатычных дакументаў. Іх можна падзяліць на дзве групы. Першая група — гэта ўласна дыпламатычныя дакументы, да якіх можна аднесці даверчыя граматы, міжнародныя дагаворы, перапіску з замежнымі апанентамі, адказы замежным паслам. Другая група — дакументы, неабходныя для забеспячэння працы пасольстваў, або дакументы паслоў — інструкцыі, «небяспечныя» граматы, справаздачы і дзённікі (дыярушы) паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Пасля падпісання Люблінскай уніі паміж канцылярыямі ВКЛ і Польшчы ўсталяваўся падзел сфер дзейнасці. У кампетэнцыі вялікакняскай канцылярыі знаходзіліся адносіны з Маскоўскай дзяржавай і Інфлянтамі. Канцлер і [[Падканцлер літоўскі|падканцлер ВКЛ]], раней — члены Рады ВКЛ, у якасці міністраў увайшлі ў склад Сената Рэчы Паспалітай. У іх падпарадкаванні знаходзіліся практычна ўсе дзяржаўныя справы, у тым ліку і пытанні знешняй палітыкі. Фактычна з’яўляючыся міністрамі замежных спраў, яны непасрэдна кіравалі дыпламатычнай службай. Круг паўнамоцтваў канцлераў у сферы дыпламатыі быў досыць шырокі. Яны як члены рады Сената прымалі непасрэдны ўдзел у распрацоўцы інструкцый паслам. Затым на падставе распрацаваных рэкамендацый супрацоўнікі канцылярыі рыхтавалі неабходную для пасольства дакументацыю. Падрыхтаваныя дакументы падпісваліся канцлерам, і ставілася друк адпаведнай канцылярыі. Пасля выканання місіі паслы прадстаўлялі канцлеру справаздачу аб перамовах і заключанае імі пагадненне. У выпадках працяглых перамоваў яны адпраўлялі канцлеру рапарты аб іх ходзе{{sfn|Лазоркина|2008|с=43—44}}.

Часам канцлеры самі прымалі ўдзел у перамовах. У шэрагу выпадкаў яны асабіста ўзначальвалі дыпмісіі. Канцлеры ВКЛ падтрымлівалі актыўныя кантакты са службовымі асобамі іншых дзяржаў, прымалі замежных паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}.

У дыпрабоце таксама былі задзейнічаны вялікія [[пісар|пісары]]. Іх маглі прызначаць у ролі вялікіх паслоў або ў якасці камісараў памежных камісій{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}.

=== Арганізацыя працы пасольств ===
[[Пасольства|Пасольствы]] адпраўляліся па рашэнні Сейма або ў перыяд паміж яго пасяджэннямі — па рашэнні манарха і сенатараў-рэзідэнтаў. Адпаведна пасольская дакументацыя рыхтавалася альбо спецыяльнай соймавай камісіяй, альбо сенатарамі-рэзідэнтамі. Асаблівае месца сярод пасольскіх дакументаў займалі інструкцыі. Звычайна ва ўступнай частцы інструкцыі вызначаўся ранг пасольства, а менавіта: ад чыйго імя яно адпраўлялася — толькі ад караля ці караля і Рэчы Паспалітай. Змяшчаліся звесткі аб рангу пасольства і асобах, прызначаных у якасці паслоў, пералік даручэнняў, якія павінны быць выкананы ў ходзе місіі. У выпадку адпраўлення вялікіх пасольстваў, асабліва ў Маскоўскую дзяржаву, інструкцыі былі дэталёвымі. У іх уключаліся вітальныя прамовы для ўсіх паслоў на ўрачыстай аўдыенцыі, дзе яны павінны былі выступаць па чарзе, а таксама правілы цырыманіялу на прыёме{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Асобна агаворвалася працэдура ўручэння падарункаў, калі такія былі прадугледжаныя. Далей у інструкцыях вынікалі пералікі пытанняў, якія павінны былі быць вырашаны ў ходзе перамоваў. У выпадках ратыфікацыі раней падпісаных дагавораў асобна разглядаўся кожны пункт дагавора. У дыпламатычных місіях у Маскоўскую дзяржаву паслы абавязаны былі строга сачыць за выкананнем цырыманіялу і, такім чынам, захаваннем прэстыжу дзяржавы{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Канчатковы тэкст інструкцый складаўся ў канцылярыях на падставе падрыхтаваных рэкамендацый. Як правіла, канцылярыі рыхтавалі асобна дакументы для паслоў Польшчы і ВКЛ. У асобных выпадках паслам дзяржавы выдавалася толькі адна інструкцыя з канцылярыі ВКЛ. Інструкцыі падпісваліся прадстаўнікамі Польшчы і ВКЛ{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Польскія даследчыкі адзначаюць, што ў адносінах з дзяржавамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Асманская імперыя|Турцыі]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] канцылярыя ВКЛ прымала менш актыўны ўдзел. Аднак дыпламатычныя кантакты з Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй знаходзіліся пад пільнай увагай княства{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}.

Акрамя інструкцый канцылярыямі рыхтаваліся дакументы, якія пацвярджаюць паўнамоцтвы паслоў на правядзенне перамоў і заключэнне адпаведных пагадненняў. Сярод іх адрозніваюцца два тыпу — даверчыя граматы (kredens) і лісты паўнамоцныя (plenipotencja). Часцей за ўсё дакументы выдаваліся каралём Рэчы Паспалітай. У іх заключаліся звесткі самага агульнага характару, такія як падстава для адпраўлення дадзенага пасольства, імёны прызначаных паслоў і просьба верыць ім ва ўсім, пра што яны будуць казаць ад імя караля і Рэчы Паспалітай. Ідэнтычная была форма складання лістоў паўнамоцных{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

Пасля вяртання паслы прадстаўлялі справаздачу аб выкананні даручанай ім місіі. Як правіла, такія выніковыя дакументы складаліся ў форме справаздач або дзённікаў. Часам гэта былі вусныя справаздачы перад манархам або на Сойме. Спецыяльнай пастановы, якая абавязвае паслоў і камісараў даваць справаздачу, не існавала. Толькі ў асобных выпадках у інструкцыях згадваецца аб прадстаўленні справаздачы аб пасольстве. Пытанне аб тым, хто і калі прымаў рашэнне аб прадстаўленні справаздачы (і ў якой форме: вусна або пісьмова), усталяваць вельмі складана. У кожным асобным выпадку дзейнічалі асаблівыя прычыны{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

Як правіла, справаздачы і дзённікі складаліся з некалькіх частак. Так, у пачатку дзённіка апісвалася падарожжа паслоў, аказаны ім прыём у дарозе, паказваліся суправаджаючыя асобы. У наступнай частцы дзённіка або справаздачы ўтрымліваліся звесткі аб урачыстым прыёме ў сталіцы, калі такі быў прадугледжаны. На ўрачыстым прыёме, як правіла, уручаліся дары. Складаліся спецыяльныя рэестры, якія зачытваліся дзякамі на аўдыенцыі. Далей падрабязна апісваўся ход перамоваў. Гэтая частка была самай шырокай. У завяршальнай частцы дзённіка апісвалася працэдура ратыфікацыі заключанага пагаднення. Як правіла, гэта была такая ж урачыстая цырымонія, як і пры прыёме паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

Пры гэтым дыпламатычныя паездкі былі вельмі небяспечнымі, асабліва ў Крыме. Часам паслы гінулі, іх маглі затрымаць, абрабаваць, заключыць у турму{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip su Krymo chanatu, Kazanės totoriais – taip pat galiojo maskvėniškų pasiuntinybių stilius?}}.

=== Мовы дыпламатычнай працы ===
Асноўнай канцылярскай мовай была [[старабеларуская мова|старабеларуская]] (яна ж стараўкраінская і заходнеруская, у сучаснікаў — у «руські язык/мова»). У новых палітычных умовах, якія склаліся пасля заключэння Люблінскай уніі, [[польская мова]] і [[Культура Польшчы|культура]] ў асяроддзі магнатаў і шляхты ВКЛ сталі прэстыжнымі. Паступова пачаўся працэс актыўнага выцяснення старабеларускай мовы з дзелавога пісьменства княства. У XVII стагоддзі польская мова стала пранікаць у тэксты дакументаў. З сярэдзіны стагоддзя акты, напісаныя на старабеларускай мове, становяцца рэдкімі. Гэты працэс завяршыўся ў 1697 годзе прыняццем пастановы соймам Рэчы Паспалітай аб замене яго польскім у дзяржаўным выкарыстанні{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}.

У першай палове XVII стагоддзя ў дыпламатычнай практыцы ВКЛ досыць часта сустракаюцца дакументы для паслоў і камісараў Рэчы Паспалітай, напісаныя на старабеларускай мове. У другой палове XVII стагоддзя такія дакументы сустракаюцца радзей{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}

Аднак у дыпламатычных адносінах з Маскоўскай дзяржавай працягвала выкарыстоўвацца старабеларуская мова. У 1646 годзе маскоўскія паслы асабліва настойвалі на яго выкарыстанні ў перапісцы караля Рэчы Паспалітай і маскоўскага цара: «''Здаўна павялося, што граматы каралеўскія да вялікага ўладару пішуцца беларускім лістом, і цяпер, міма звычаяў, па-польску пісаць не падыходзіць, ды ў парубежных ваяводаў і перакладчыкаў няма''». Гэта было звязана з тым, што ў польскім варыянце царскі тытул пісаўся няправільна і выклікаў неаднаразовыя скаргі і прэтэнзіі з боку ўсходніх суседзяў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46—47}}. Разам з тым старабеларуская заставалася ва ўжытку ў адносінах з Крымскім ханствам{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip susikalbėdavome su totoriais?}}. 

У шэрагу выпадкаў назіралася, калі ў дакументах на польскай мове прысутнічалі [[беларусізмы|беларускія ўкрапванні]]{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}.

У той жа час у дыпламатычнай практыцы ВКЛ актыўна выкарыстоўвалася і [[лацінская мова]], перш за ўсё ў адносінах з [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтамі]] і Швецыяй{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}.

Тым не менш, на якой бы мове не вялася дакументацыя, ад дыпламатаў патрабавалі веданне польскай, старабеларускай, [[нямецкая мова|нямецкай]] і латыні{{sfn|Valatka|2012|loc=Šiais laikais dėl vienos užsienio kalbos ministrams Lietuvoje iškyla  problemų, o kiek kalbų privalėjo mokėti LDK didikas XVI–XVII a.?}}.

== Гістарыяграфія ==
Найбольш вывучанымі аспектамі знешняй палітыкі ВКЛ з’яўляюцца ўзаемаадносіны з Маскоўскай дзяржавай, пераважна тэма барацьбы за валоданне памежнымі тэрыторыямі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. Астатнія ж аспекты знешняй палітыкі закраналіся не вельмі глыбока, магчыма, акрамя адносін з Крымскім ханствам, Польшчай і Лівоніяй{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. Цяжкасці пры вывучэнні тэмы ўзнікае з-за таго, што дыпламатычныя крыніцы раскіданыя па архівах розных краін. Апроч таго, перашкаджае таксама моўны бар’ер, бо для працы гісторыку неабходна ведаць шмат моў{{sfn|Valatka|2012|loc= Paradoksas: lyg ir daug popierių išlikę, o mažai studijų turime. Kodėl?}}. Ёсць і іншая праблема — фінансаванне, паколькі праца гісторыка ў архівах замежных краін абыходзіцца дорага{{sfn|Valatka|2012|loc=Kitaip sakant, ne kiekvienas jaunas istorikas gali tyrinėti LDK diplomatijos istoriją?}}.

У канцы XX ст. па тэме выйшла праца [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] «Литовско-русский сейм», прысвечаная даследаванню гісторыі ўзнікнення, станаўлення і развіцця гэтага дзяржаўна-палітычнага інстытута, высвятленню яго функцый і прэрагатыў, а таксама ўплыву рашэнняў сеймаў на ўнутры- і знешнепалітычнае жыццё дзяржавы. Адначасна выйшлі і дзве невялікія працы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Заметки о крымских делах в Метрике Литовской» і «Литовские упоминки татарским ордам. Скарбовая книга Метрики Литовской 1502–1509 гг.», прысвечаныя ўзаемаадносінамі з татарамі. У пачатку ХХ ст. праблемы знешняй палітыкі ВКЛ сталі прадметам вывучэння ў манаграфіях польскіх даследчыкаў [[Оскар Галецкі|О. Галецкага]], [[Людвік Фінкель|Л. Фінкеля]] і іншых{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}.

У [[міжваенны перыяд|інтэрбелум]] у [[СССР]] даследванне гісторыі ВКЛ значна скарацілася. Але ў пасляваеннай гістарыяграфіі сітуацыя змянілася. У прыватнасці, аднавілася вывучэнне маскоўска-ліцвінскіх адносін XV–XVI стст. З пачатку 50-х гг. ХХ ст. у савецкай гістарыяграфіі надоўга зацвердзілася тэндэнцыйная канцэпцыя падзей, якія прывялі да пераходу часткі ўсходніх зямель ВКЛ пад кантроль Масковіі на мяжы XV–XVI стст. Сутнасць яе была ў наступным: славянскае насельніцтва ВКЛ ужо ў XV ст. «пакутавала» ад прыгнёту каталіцызму і «імкнулася» перайсці пад уладу Маскоўскай дзяржавы і на мяжы XV–XVI стст., дзякуючы паспяховай палітыцы маскоўскага кіраўніцтва, «аб’ядналася» нарэшце з адзінавернымі братамі. Гэта версія была прадстаўлена ў манаграфіі [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч|К. В. Базілевіча]] «Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в.»{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}.

Пазней з’явіліся новыя даследаванні па гэтай тэме. Так, [[Ігар Барысавіч Грэкаў|І. Б. Грэкаў]] у працы «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV–XVI вв.» разглядаў пытанні ўзаемаадносін паміж краінамі Усходняй Еўропы, у тым ліку ўзаемаадносіны ВКЛ са сваімі суседзямі. Адбітак панаваўшых у савецкай гістарыяграфіі наратываў нясе на сабе праца Г. Л. Харашкевіч «Русское государство в системе международных отношений конца XV – начала XVI в.», прысвечаная ўсебаковаму агляду эканамічных, палітычных, культурных сувязяў Маскоўскай дзяржавы азначанага перыяду, закранаючы ў тым ліку і адносіны з ВКЛ. Прычыны і сутнасць маскоўска-ліцвінскіх супярэчнасцяў падрабязна разглядаюцца ў працы [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зіміна]] «Россия на рубеже XV–XVI столетий». У гэты ж час малдаўскія даследчыкі выпусцілі шэраг прац, якія былі прама ці ўскосна прысвечаны асвятленню ліцвінска-малдаўскіх адносін{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}.

Пачатак 80-х гг. ХХ ст. быў адзначаны выхадам дысертацыйнага даследавання літоўскага гісторыка [[Эгідыюс Банёніс|Э. Банёніса]], прысвечанага вывучэнню праблемы пасольскай службы ВКЛ сярэдзіны XV ст. – 1569 г. Яго праца стала па сутнасці пачатковым крокам у даследаванні такіх важнейшых пытанняў, маючых непасрэднае дачыненне да знешняй палітыкі, як арганізацыя пасольскай службы і дыпламатыя ВКЛ. Высновы, да якіх прыйшоў аўтар, ішлі ў разрэз з панаваўшым у  ой час пунктам гледжання, згодна з якім знешняя палітыка і дыпламатыя ВКЛ атаясамлівалася са знешняй палітыкай і дыпламатыяй Польшчы, звязанай з ім персанальнай уніяй. Літоўскі даследчык пераканаўча абверг такое меркаванне, даказаўшы існаванне самастойнага курса ВКЛ у міжнароднай палітыцы і асобнай ад польскай сферы дзейнасці яго дыпламатыі{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}.

Тым часам у польскай гістарыяграфіі ў міжваенны час асаблівую цікавасць прадстаўляла праблема міжнародных адносін ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XVI ст. Прычынай была праводзімая польскімі ўладамі палітыка адраджэння польскай дзяржавы на Усходзе, мэтай якой была рэалізацыя «[[ягелонская ідэя|ідэі ягелонскай]]» і «гістарычная місія» Польшчы ва Усходняй Еўропе. У 30–40-я гг. ХХ ст. у Польшчы выйшаў шэраг прац абагульняючага характару, сярод іх вылучаюцца дзве працы [[Людвік Калянкоўскі|Л. Калянкоўскага]], у якіх на вялікім фактычным матэрыяле разглядаліся пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ канца XIV–XVI ст. Яго пяру належаў і спецыяльны артыкул, прысвечаны праблеме ўзаемаадносін Ягелонскай манархіі з Крымам{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўзаемаадносіны Ягелонаў з Маскоўскай дзяржавай апынуліся па-за рамкамі праблематыкі работ польскіх гісторыкаў; падвергнуўся крытыцы і тэзіс аб «гістарычнай місіі» на Усходзе. Аднак высокі ўзровень распрацаванасці праблем міжнародных адносін у польскай гістарыяграфіі дазволіў падрыхтаваць шэраг фундаментальных калектыўных прац па гісторыі знешняй палітыкі і дыпламатыі Польшчы. Так, у 1982 г. пад рэдакцыяй [[Марыян Біскуп|М. Біскупа]] выйшаў першы том «Гісторыі дыпламатыі Польшчы», дзе ўтрымлівалася інфармацыя па знешняй палітыкі ВКЛ. Для гэтага выдання, як і для даваенных польскіх даследчыкаў, было характэрна атаясамленне ўсходняй мяжы Кароны з усходняй мяжой ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. Сярод іншых прац польскіх гісторыкаў можна адзначыць даследаванне [[Юліюш Бардах|Ю. Бардаха]], які зрабіў спробу разгледзець напружаны характар узаемаадносін Вільні з Маскоўскай дзяржавай скрозь прызму дзейнасці разведвальнай службы Княства. У 1976 г. выйшла і сінтэтычная праца [[Марцэлі Косман|М. Космана]] «Historia Białorusi», у якой былі закрануты пытанні знешняй палітыкі ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}.

Адносна заходняй гістарыяграфіі пасляваеннага перыяду вызначыліся нямецкія спецыялісты. Класічнай стала праца [[Хорст Ябланоўскі|Х. Ябланоўскага]] «Westrussland zwischen Wilnaund Moskau», якая выйшла ў 1955 г. Вучоны паказаў, што ў тым канкрэтным часе на тэрыторыі так званай [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] прамаскоўскай арыентацыі насельніцтва не існавала, што ўзаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі, а таксама паміж уладай і праваслаўнай царквой у ВКЛ характарызаваліся талерантнасцю. Такія высновы ішлі ў разрэз з меркаваннямі афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй таго час{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}.

У канцы 80-х гг. ХХ ст. у сацыялістычных дзяржавах пачаўся перагляд старых поглядаў. Новы падход па ліцвінска-маскавіцкіх адносінах знайшоў адлюстраванне ў нарысе [[Станіслаў Уладзіміравіч Думін|С. В. Думіна]] «Другая Русь (Великое княжество Литовское и Русское)». У ім упершыню ў савецкай гістарыяграфіі былі выказаны думкі, якія аспрэчвалі многія стэрэатыпы, у тым ліку ставіўся пад сумненне тэзіс пра імкненне славянскага насельніцтва да Масквы{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. У 1990 г. выйшла 3-е выданне працы Е. Ахманьскага «Historia Litwy», у якім адзначалася, што войны Княства з Масквой з канца XV ст. прымусілі ВКЛ шукаць збліжэнне з Польшчай{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}.

З канца 80-х гг. ХХ ст. да даследавання праблемы знешняй палітыкі і міжнароднага становішча ВКЛ далучыліся і беларускія гісторыкі. Адным з першых быў [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]], у працах якога разглядаліся разнастайныя аспекты міжнароднай палітыкі ВКЛ, у тым ліку адносіны з Маскоўскай дзяржавай, Крымскім ханствам, Польшчай, Святой Рымскай імперыяй і іншыми. Пасля атрымання Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту пачалося больш глыбокае даследаванне пытанняў знешняй палітыкі, у тым ліку пытанняў узаемаадносін ВКЛ з суседнімі дзяржавамі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. У 1997 г. [[Уладзімір Ільіч Канановіч|У. І. Канановічам]] была абаронена кандыдацкая дысертацыя па гісторыі дыпламатычных зносін ВКЛ па тэме «Дыпламатыя Вялікага Княства Літоўскага ў 1480 – першай чвэрці XVI ст.: (Адносіны з Вялікім княствам Маскоўскім і Крымскім ханствам)». Агульнае асвятленне знешнепалітычнай праблематыкі часоў ВКЛ можна знайсці ў першай частцы выдання «Нарысы гісторыі Беларусі», падрыхтаванага [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]]{{sfn|Мікалаева|2015|с=153}}.

У 2012 годзе польскі гісторык Д. Каладзечык апублікаваў працу, які змяшчае большую частку дыпламатычных дакументаў па літвінска-татарскім адносінам{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{H|Николаева|2020|Николаева, Л. В. Внешняя политика Великого Княжества Литовского в конце XIV–середине XVI в.: основные направления в геополитической перспективе / Л. В. Николаева // Межкультурные исследования. – 2020. − № 5. – С. 140–174.}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}}
* {{H|Тихомиров|2006|Тихомиров А.В., ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ДИПЛОМАТИЯ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В XIII – XIV ВВ. [Электронный ресурс]: электрон. данные. - Москва: Научная цифровая библиотека PORTALUS.RU, 09 апреля 2006.}}
* {{h|Тихомиров|1998|Тихомиров, А. В. Внешнеполитический механизм и организация дипломатической службы Речи Посполитой и Великого княжества Литовского в 1569 - 1795 гг // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1998. — № 3}}
* {{h|Мікалаева|2015|Адлюстраванне знешняй палітыкі Вялікага княства Літоўскага перыяду канца XV ― сярэдзіны XVI ст. у гістарычных даследаваннях XX ст. / Л. В. Мікалаева // Научные труды Республиканского института высшей школы. — Минск, 2007―. — 2015. ― Вып. 15, ч. 1. ― С. 147―155}}
* {{h|Лазоркина|2008|Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. / Ольга Лазоркина // Журнал международного права и международных отношений : научное издание / учредитель Международное общественное объединение по научно-исследовательским и информационно-образовательным программам &quot;Развитие&quot;. — 2008. ― № 1. ― С. 43―48}}
* {{h|История Литвы|2013|А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. История Литвы. — Eugrimas, 2013. — ISBN 978-609-437-207-0.}}
* {{h|Valatka|2012|Rimvydas Valatka. „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės diplomatijos istorija – žavi, bet neparašyta“ // Baltų žinyčios vartai. — gruodžio 30, 2012.}}

{{Вялікае Княства Літоўскае}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>qvur10nqtryjb1xrxlfwu3voqx6vrug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лоўэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775221</id>
    <revision>
      <id>5157083</id>
      <parentid>4858379</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:48:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прозвішча */ +1</comment>
      <origin>5157083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="ogxffkn3ecfrlhhyf3tb620f7fwq63u" xml:space="preserve">'''Лоўэл''':

== Прозвішча ==
* [[Джэймс Расел Лоўэл]], амерыканскі паэт
* [[Роберт Лоўэл]], амерыканскі паэт, драматург

== Тапонім ==
* [[Лоўэл (Масачусетс)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>ogxffkn3ecfrlhhyf3tb620f7fwq63u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бой за Тынзауатэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779697</id>
    <revision>
      <id>5157026</id>
      <parentid>5141670</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24113" sha1="794xuppv19kjffula8xpch5856j45bk" xml:space="preserve">{{Картка:Бітва
| Канфлікт    = Бой за Тынзауатэн
| Частка      = [[Вайна ў Малі]]
| Выява       = 
| Подпіс      = 
| Дата        = 25—27 ліпеня 2024
| Год         = 
| Месца       = за 2 км ад алжырска-малійскай граніцы
| Вынік       = перамога баевікоў
| Бок1        = {{Сцяг|Расія}} [[ПВК «Вагнер»]]&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|Малі}}
| Бок2        = [[File:MNLA flag.svg|22пкс]] «Пастаянныя стратэгічныя рамкі для міру, бяспекі і развіцця»&lt;br&gt;{{Сцяг|Джыхад}} «Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін»&lt;br&gt;'''пры падтрымцы:'''
* {{Сцягафікацыя|Украіна}}
| Камандуючы1 = Сяргей Шаўчэнка †
| Камандуючы2 = Альгабас Аг Інтала
| Сілы1       = да 100 вагнераўцаў, тузіна малійцаў
| Сілы2       = да 1000 баевікоў
| Страты1     = ад 15 да 82 вагнераўцаў і 2 малійцаў загінула
| Страты2     = як мінімум 20 баевікоў загінулі
}}
'''Бой за Тынзауатэн''' — баявыя дзеянні на поўначы [[Малі]] ў раёне мяжы з [[Алжыр|Алжырам]], якія прайшлі ў ліпені 2024 года. Падчас баёў калона малійскіх урадавых войск і расійскія байцы [[ПВК «Вагнер»]] трапілі ў засаду, уладкаваную туарэгскімі сепаратыстамі і джыхадысцкай групоўкай «Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін» (філіял [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]] ў Малі)&lt;ref name=&quot;Кто с кем&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/07/30/1052756-kto-s-kem-voyuet-v-mali-i-sahele|title=Кто с кем воюет в Мали и Сахеле|date=2024-07-30|publisher=[[Ведомости]]}}&lt;/ref&gt;. У выніку былі забітыя дзясяткі байцоў праўрадавых сіл. Фарміраванні вагнераўцаў не неслі страт такога маштабу за рамкамі [[Расійска-ўкраінская вайна|вайны з Украінай]] з 2018 года, калі трапілі пад удар [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|амерыканскай авіяцыі]] [[Бой пад Хашамам (2018)|пад Хашамам у Сірыі]]&lt;ref name=&quot;самые большие&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cne4n0nvweeo|title=В Мали погибли десятки бывших наемников «ЧВК Вагнер» — это их самые большие потери за время присутствия в Африке. Что известно|author=Илья Барабанов|date=2024-07-28|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]}}&lt;/ref&gt;. 

Неўзабаве Малі і [[Нігер]] разарвалі свае дыпламатычныя адносіны з [[Украіна|Украінай]], абвінаваціўшы яе ў падтрымцы паўстанцаў і датычнасці да бою за Тынзауатэн&lt;ref name=&quot;Африканское направление&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.krymr.com/a/afrikanskoje-napravlenije-ukraina-kuleba-diplomatija/33071612.html|title=Африканское направление. Как Украина продвигает свою стратегию на Южном Континенте вопреки противодействию России|date=2024-08-07|publisher=[[Радио «Свобода»]]}}&lt;/ref&gt;.

== Перадгісторыя ==
У 2012 годзе ў Малі адбыўся ваенны пераварот, а на поўначы краіны пачынаецца [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|паўстанне туарэгаў]] з мэтай стварэння незалежнай дзяржавы [[Азавад]]&lt;ref name=&quot;в засаду&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ставка&quot; /&gt;. У ваенных дзеяннях супраць урадавых сіл узялі ўдзел і [[Ісламізм|ісламісцкія]] групоўкі, звязаныя з [[Аль-Каіда|Аль-Каідай]] і [[Ісламская дзяржава|ІД]]&lt;ref name=&quot;Ставка&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;выводит войска&quot; /&gt;. Улады звяртаюцца па ваенную дапамогу да [[Францыя|Францыі]] —  [[Калоніі Францыі|былой каланіяльнай метраполіі]], і тая адпраўляе ў краіну свае войскі&lt;ref name=&quot;Ставка&quot; /&gt;. Французская армія прымала ўдзел у баявых дзеяннях супраць ісламістаў з 2013 года&lt;ref name=&quot;выводит войска&quot; /&gt;. Адначасна ў Малі пачала дзейнічаць [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчая місія ААН]]&lt;ref name=&quot;Ставка&quot; /&gt;.

У 2020 годзе адбываецца яшчэ адзін [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]], у выніку якога да ўлады прыходзіць палкоўнік [[Асімі Гаіта]]. Новы рэжым разарваў адносіны з Францыяй, і французскія войскі былі выведзеныя з краіны. «Гарачую кропку» пакідаюць і сілы ААН. Малійская хунта робіць стаўку на збліжэнне з [[Расія]]й. У 2021 годзе ў Малі з’яўляюцца байцы [[ПВК «Вагнер»]]. Наёмнікі неўзабаве становяцца адзінай замежнай сілай, якая аказвае дапамогу малійскім урадавым войскам&lt;ref name=&quot;Ставка&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;о больших&quot; /&gt;.

Адной са сваіх галоўных задач малійская хунта паставіла адваяванне кантролю над усёй тэрыторыяй краіны ў сепаратыстаў. Урадавыя сілы засяродзіліся на паўночнай правінцыі Кідаль, якую армія ўзяла пад кантроль у 2023 годзе&lt;ref name=&quot;о больших&quot; /&gt;.

== Ход падзей ==
28 ліпеня 2024 года паўстанцкі рух туарэгаў «Пастаянныя стратэгічныя рамкі для міру, бяспекі і развіцця» паведаміў, што ў ходзе баёў 25—26 ліпеня ў раёне горада Тынзауатэн яны разграмілі ўсю калону малійскай арміі і расійскіх наймітаў, забіўшы і параніўшы дзясяткі салдат праціўніка&lt;ref name=&quot;автор&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Повстанцы в Мали&quot; /&gt;. Баевікі таксама паведамілі аб знішчэнні і захопе бранятэхнікі, грузавікоў і аўтацыстэрн варожых сіл, а таксама аб пашкоджанні верталёта вагнераўцаў [[Мі-24|Мі-24П]], які затым разбіўся ў раёне горада Кідаль&lt;ref name=&quot;Колонна ЧВК&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;В Мали&quot; /&gt;. Верталёт павінен быў прыкрываць калону з паветра&lt;ref name=&quot;Десятки россиян&quot; /&gt;.

Пры гэтым, згодна з папярэднімі заявамі ўладаў Малі, сумесная аперацыя малійскіх сіл і вагнераўцаў да гэтага ішла паспяхова. За тыдзень да паражэння яны захапілі вёску Ін-Афарак на мяжы з [[Алжыр|Алжырам]]&lt;ref name=&quot;самые большие&quot; /&gt;. Затым калона малійскіх вайскоўцаў і расіян пачала прасоўвацца да горада Тынзауатэн, які знаходзіўся на тэрыторыі Алжыра, маючы намер захапіць гэты населены пункт&lt;ref name=&quot;самые большие&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Разгром колонны&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://istories.media/news/2024/07/28/razgrom-kolonni-chvk-vagner-v-mali-v-plen-popal-naslednik-prigozhina-pogib-admina-kanala-vagnerov-grey-zone/|title=Разгром колонны ЧВК «Вагнер» в Мали: в плен попал наследник Пригожина, погиб админ канала вагнеровцев Grey Zone|date=2024-07-28|publisher=[[Важные истории]]}}&lt;/ref&gt;. За два кіламетры ад малійска-алжырскай мяжы калона трапіла пад [[Пясчаная бура|пясчаную буру]] і была вымушаная спыніць рух&lt;ref name=&quot;самые большие&quot;/&gt;. Гэтым скарысталіся паўстанцы-туарэгі, якія зладзілі засаду на шляху руху калоны&lt;ref name=&quot;самые большие&quot; /&gt;. У выніку калона была знішчана&lt;ref name=&quot;самые большие&quot; /&gt;.

Былі апублікаваныя фатаграфіі і відэа з поля бою, на якіх было відаць мноства трупаў, спаленую тэхніку і палонных. У прыватнасці, на адным з відэа дэманстравалася мноства забітых светласкурых людзей у пустыні&lt;ref name=&quot;Разгром&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.golosameriki.com/a/mali-wagner-group/7717663.html|title=Разгром «Вагнера» в Мали: что известно?|date=2024-07-30|publisher=[[Голос Америки]]}}&lt;/ref&gt;.

Таксама баевікі апублікавалі відэа допыту захопленага ў палон малійскага вайскоўца. На пытанне паўстанца аб тым, навошта вайскоўцы забіваюць мірных жыхароў, палонны адказаў, што такія забойствы здзяйсняюць толькі вагнераўцы. Паводле яго слоў у баях за Тынзауатэн прымала ўдзел толькі каля тузіна малійцаў, астатнія з’яўляліся членамі ПВК «Вагнер». Пры гэтым паводле інфармацыі паўстанцаў, у шэрагах наймітаў, акрамя расіян, былі прадстаўнікі іншых краін. Таксама з іх слоў, з 25 ліпеня ПВК «Вагнер» абстрэльваў грамадзянскія паселішчы на мяжы з Алжырам&lt;ref name=&quot;Десятки россиян&quot; /&gt;.

29 ліпеня факт цяжкіх баёў вагнераўцаў пацвердзіў блізкі да ПВК тэлеграм-канал «Разгрузка Вагнера»&lt;ref name=&quot;пять дней&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.euronews.com/2024/07/29/mali-wagner-mercenaries-killed|title=Десятки наемников ЧВК &quot;Вагнер&quot; убиты повстанцами в Мали, бои шли пять дней|date=2024-07-29|publisher=[[Euronews]]}}&lt;/ref&gt;. Паводле заявы гэтага канала, баі ішлі з 22 па 27 ліпеня і ў іх прынялі ўдзел вайскоўцы Малі і 13-ы штурмавы атрад ПВК «Вагнер» пад камандаваннем Сяргея Шаўчэнкі&lt;ref name=&quot;подтвердила гибель&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2024/07/29/1052548-chvk-vagner|title=ЧВК «Вагнер» подтвердила гибель своих бойцов в Африке|date=2024-07-29|publisher=[[Ведомости]]}}&lt;/ref&gt;. Ім супрацьстаялі байцы Каардынацыйнага руху Азавада і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба|Аль-Каіды ў краінах ісламскага Магрыба]]&lt;ref name=&quot;подтвердила гибель&quot; /&gt;. Баі пачаліся пасля захопу ўрадавымі сіламі Малі населенага пункта Ін-Афарак&lt;ref name=&quot;пять дней&quot; /&gt;. Вагнераўцы сцвярджалі, што ў першы дзень баёў ім удалося знішчыць вялікія сілы паўстанцаў, аднак затым пачалася пясчаная бура, якая дазволіла паўстанцам перагрупавацца і падвесці падмацаванні, павялічыўшы свае сілы да 1000 чалавек, што вымусіла ПВК накіраваць падмацаванне сваім байцам&lt;ref name=&quot;подтвердила гибель&quot; /&gt;. Аднак на працягу наступных двух дзён радыкалы павялічылі колькасць масіраваных нападаў, скарыстаўшыся цяжкім узбраеннем, [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]] і шахід-мабілямі, што пацягнула страты з боку калоны&lt;ref name=&quot;подтвердила гибель&quot; /&gt;. Апошняй радыёграмай ад групы стала паведамленне: «Засталіся ўтрох, працягваем весці бой»&lt;ref name=&quot;подтвердила гибель&quot; /&gt;.

== Страты ==
Па даных ДШРГ «Русіч», у баі загінула больш за 80 байцоў, больш за 15 чалавек трапіла ў палон. Іншыя расійскія z-каналы паведамлялі пра гібель ад 20 да 50 вагнераўцаў&lt;ref name=&quot;знищення десятків&quot;&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-mali-povstanci-wahner/33053765.html|title=Малі: повстанці заявили про знищення десятків найманців групи «Вагнер»|date=2024-07-28|publisher=[[Радио «Свобода»]]}}&lt;/ref&gt;. Былы супрацоўнік місіі ААН у горадзе Кідаль паведаміў [[France Presse|Agence France-Presse]] аб гібелі не менш за 15 вагнераўцаў&lt;ref name=&quot;знищення десятків&quot; /&gt;. Па даных крыніцы Рускай службы Бі-бі-сі, загінула не менш за 82 наймітаў&lt;ref name=&quot;самые большие&quot;/&gt;.

Вагнераўцам і малійскім урадавым войскам былі нанесеныя наступныя страты ў тэхніцы: верталёт [[Мі-24]] (пашкоджаны), верталёт [[Мі-8]] (пашкоджаны, загінуў камандзір верталёта Аляксей Крайноў), не менш за 6—7 знішчаных і захопленых машын&lt;ref name=&quot;kavkazr&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kavkazr.com/a/afrikanskaya-lovushka-istoriya-razgroma-chvk-vagner-v-mali/33055953.html|title=Африканская ловушка. История разгрома ЧВК &quot;Вагнер&quot; в Мали|author=Евгений Легалов, Марк Крутов, Сергей Добрынин|date=2024-07-30|publisher=Кавказ.Реалии}}&lt;/ref&gt;.

У ліку загінуўшых Сяргей Шаўчэнка, камандзір групы&lt;ref name=&quot;подтвердила гибель&quot; /&gt;, і Мікіта Фядзянін, аўтар звязанага з ПВК «Вагнер» тэлеграм-канала Grey Zone&lt;ref name=&quot;Разгром колонны&quot; /&gt;.

Міністэрства абароны Малі пацвердзіла факт бою, заявіўшы, што страты яе сіл склалі два чалавекі забітымі і 10 параненымі, тады як страты паўстанцаў налічвалі не менш за 20 чалавек забітымі&lt;ref name=&quot;знищення десятків&quot;/&gt;.

== Магчымая роля Украіны ==
У СМІ з’яўлялася інфармацыя пра магчымую ролю [[Украіна|Украіны]] ў разгроме атрада ПВК у Малі&lt;ref name=&quot;Разгром&quot;/&gt;. Так, прадстаўнік ГУР МА Украіны Андрэй Юсаў заявіў: «Паўстанцы атрымалі неабходную інфармацыю і не толькі інфармацыю, якая дазволіла правесці паспяховую ваенную аперацыю супраць расійскіх ваенных злачынцаў. Пра дэталі мы безумоўна не будзем казаць, працяг будзе»&lt;ref name=&quot;Разгром&quot; /&gt;. 29 ліпеня ўкраінскае выданне Kyiv Post апублікавала фатаграфію, на якой туарэгскія паўстанцы паказаны са [[Сцяг Украіны|сцягам Украіны]]&lt;ref name=&quot;Разгром&quot; /&gt;. Таксама ў сацыяльнай сетцы [[X (сацыяльная сетка)|X]] з’яўлялася інфармацыя, што паўстанцы нібыта прапаноўвалі перадаць палонных вагнераўцаў Украіне&lt;ref name=&quot;Разгром&quot; /&gt;.

Аднак у журналістаў не было незалежнага пацвярджэння звестак аб магчымым удзеле Украіны ў гэтых падзеях&lt;ref name=&quot;Разгром&quot;/&gt;.

На гэтым фоне 5 жніўня ўлады Малі заявілі пра разрыў дыпадносін з Украінай&lt;ref name=&quot;не надала&quot;&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/c80xxxrzrn8o|title=МЗС: Малі не надала доказів причетності України до знищення вагнерівців|date=2024-08-05|publisher=[[Украинская служба Би-би-си]]}}&lt;/ref&gt;. Улады Малі абвінавацілі дзяржаву ў парушэнні [[Суверэнітэт|суверэнітэту]], зневажанні нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] і  падтрымцы [[Міжнародны тэрарызм|міжнароднага тэрарызму]]&lt;ref name=&quot;разорвала дипотношения&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/mali-razorvala-dipotnosenia-s-ukrainoj-kak-otreagirovali-v-kieve/a-69869186|title=Мали разорвала дипотношения с Украиной. Как реагирует Киев?|date=2024-08-06|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;. 6 жніўня аналагічны крок здзейсніў Нігер&lt;ref name=&quot;к сведению&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.krymr.com/a/news-mid-ukraina-niger-reaktsyia/33070344.html|title=«Приняли к сведению»: в МИД Украины отреагировали на решение Нигера разорвать дипотношения с Украиной|date=2024-08-08|publisher=[[Радио «Свобода»]]}}&lt;/ref&gt;. Улады [[Сенегал|Сенегала]] выступілі з асуджэннем дзеянняў Украіны&lt;ref name=&quot;разорвала дипотношения&quot; /&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы]]

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;автор&quot;&gt;{{cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2024/07/28/reuters-v-mali-pogibli-desiatki-naemnikov-chvk-vagner-v-tom-chisde-avtor-telegram-kanala-grey-zone-news|title=Reuters: в Мали погибли десятки наемников ЧВК «Вагнер», в том числе автор телеграм-канала Grey Zone|date=2024-07-28|publisher=[[Новая газета. Европа]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;в засаду&quot;&gt;{{cite web|url=https://zn.ua/WORLD/desjatki-vahnerovtsev-pohibli-popav-v-zasadu-na-severe-mali.html|title=Десятки «вагнеровцев» погибли, попав в засаду на севере Мали|date=2024-07-28|publisher=[[Зеркало недели]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ставка&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c25rjzn8v98o|title=Ставка на «Вагнер». Что будет с Мали после ухода миссии ООН и смерти Пригожина?|date=2023-08-26|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;выводит войска&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-60415045|title=Франция выводит войска из Мали. Запад утверждает, что там действуют российские наемники
|date=2023-08-26|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;о больших&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/povstancy-v-mali-soobsili-o-bolsih-poterah-naemnikov-iz-cvk-vagner/a-69790256|title=Повстанцы в Мали сообщили о больших потерях ЧВК &quot;Вагнер&quot;|date=2024-07-28|publisher=[[Deutsche Welle]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Десятки россиян&quot;&gt;{{cite web|url=https://theins.ru/news/273424|title=Десятки россиян из ЧВК Вагнера убиты или взяты в плен на севере Мали. Среди них — пропагандист «Вагнера», автор канала Grey Zone|date=2024-07-28|publisher=[[The Insider]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Повстанцы в Мали&quot;&gt;{{cite web|url=https://zona.media/news/2024/07/28/grey-zone|title=Повстанцы в Мали объявили об убийстве «десятков» вагнеровцев и солдат правительственных войск; Z‑каналы сообщают о гибели автора Grey Zone|date=2024-07-28|publisher=[[Медиазона]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Колонна ЧВК&quot;&gt;{{cite web|url=https://rtvi.com/news/kolonna-chvk-vagner-popala-v-zasadu-v-mali-ubit-admin-grey-zone-chto-izvestno/|title=Колонна ЧВК «Вагнер» попала в засаду в Мали, убит админ Grey Zone. Что известно|date=2024-07-28|publisher=[[RTVI]]|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;В Мали&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/07/28/vmali-povstantsi-razgromili-kolonnu-chvk-vagner-pogibli-desyatki-chelovek-a137975|title=В Мали повстанцы разгромили колонну ЧВК «Вагнер». Погибли десятки человек|date=2024-07-28|publisher=[[The Moscow Times]]|lang=ru|access-date=31 снежня 2024|archive-date=28 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240728215121/https://www.moscowtimes.ru/2024/07/28/vmali-povstantsi-razgromili-kolonnu-chvk-vagner-pogibli-desyatki-chelovek-a137975|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Ліпень 2024 года]]
[[Катэгорыя:ПВК «Вагнер»]]
[[Катэгорыя:Вайна ў Малі]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>794xuppv19kjffula8xpch5856j45bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Mickie-Mickie</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780918</id>
    <revision>
      <id>5157027</id>
      <parentid>5154516</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T01:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>38732</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wikipedia translation of the week: 2026-26 */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5157027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146910" sha1="ixyv7eep68hafct420bklv8io014xfd" xml:space="preserve">== Wikipedia translation of the week: 2025-04 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&amp;#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28099770 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-05 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam (&quot;Great Leader&quot;). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28156501 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-06 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28200320 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-07 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28200320 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-08 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer &quot;Yes&quot; or &quot;No&quot; to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28245290 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-09 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&amp;#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative &quot;informal and ad-hoc group&quot; in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28300238 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-10 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Wave Transmitter]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28317097 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-11 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28317097 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-12 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&amp;#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive.

Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of &quot;immense artistic value&quot; by Le Monde. It has also been described as the &quot;Holy Grail of Brazilian silent cinema&quot; by The Guardian. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28392163 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-13 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28433698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-14 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''&lt;br /&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-15 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-16 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-17 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Fear of crime]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&amp;#32;([[:it:Criminofobia]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28559524 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-18 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28583422 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-19 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lhamana]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28583422 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-20 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Parco3.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28709947 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-21 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fi:Lorrin Thurston]])&amp;#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28731710 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-22 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Tread plate]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato.

We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28751788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-23 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&amp;#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-24 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:fi:Kotiryssä]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Kotiryssä]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-25 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Future self]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pl:Przyszła jaźń]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-26 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pictorial map]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fa:نقشه تصویری]])&amp;#32;([[:ja:絵地図]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-27 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:QEUH.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-28 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-29 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Immunolabeling]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28945528 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-30 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Vespa analis]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28984647 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-31 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29047614 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-32 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29077280 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-33 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29085671 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-34 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Ikiza]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29115447 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-35 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Corallite]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29115447 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-36 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Diksam Plateau]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29195081 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-37 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Ttongsul]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ja:トンスル]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee.

Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare.  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29195081 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-38 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the &quot;Kapsan faction&quot;. This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29249252 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-39 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&amp;#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29311347 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-40 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori.

Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-41 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-42 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-43 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' &quot;Final Solution&quot; to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29452019 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-44 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Black Diaries]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29487357 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-45 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29558323 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-46 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity.

For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29584005 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-47 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Elephant communication]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29627457 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-48 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Animal-made art]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement.

There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29627457 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-49 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Halachic state]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The term &quot;'''halachic state'''&quot; (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29719355 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-50 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:ru:Сто лошадей]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:One Hundred Horses]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork.  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29719355 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-51 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29779168 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-52 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pin Malakul]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
-[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29802495 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-01 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29802495 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-02 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29871911 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-03 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Pietro Lauro]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Pietro Lauro]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso.

Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29894468 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-04 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze.

Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-05 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese.

Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome.

Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-06 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:cs:Cenzura v Česku]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-07 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-08 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-09 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:de:Elefant von Cremona]])&amp;#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-10 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would &quot;not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland&quot;. It is one of the most recent permanent expansions of United States territory.

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-11 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Steens Mountain]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-12 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30245038 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-13 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30245038 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-14 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-15 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-16 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-17 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Chromodoris willani]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30430366 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-18 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Platypus venom]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Platypus spur.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30449041 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-19 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait.

Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30464799 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-20 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Macau National Security Law]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30513945 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-21 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Estela del portador del cactus]])&amp;#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-22 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Griffith Hughes]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as &quot;The Forbidden Fruit&quot;). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a &quot;scientific fraud&quot;. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-23 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Umuganda]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Umuganda&quot;Rwandan community work&quot;.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine.

The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-24 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Juryeonggu]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:kr:주령구]])&amp;#32;([[:ja:酒令具]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata.

L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30622359 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-25 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Cape Fiolent]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30662919 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-26 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Renovating Action Party]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;</text>
      <sha1>ixyv7eep68hafct420bklv8io014xfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках</title>
    <ns>15</ns>
    <id>783763</id>
    <revision>
      <id>5156932</id>
      <parentid>4944662</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MocnyDuham перанёс старонку [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] у [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] не пакінуўшы перасылкі: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-MocnyDuham-20260621165500-Вынік 2]]</comment>
      <origin>4944662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378" sha1="5nfuqy7lxnkbbycfxnak479bwljfxsq" xml:space="preserve">== Арлінгтанскіх? ==

У назве ''Arlington'' націск на першы склад, і адпаведная старонка неадназначнасці называецца [[Арлінгтан]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:21, 3 сакавіка 2025 (+03)</text>
      <sha1>5nfuqy7lxnkbbycfxnak479bwljfxsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будаўніцтва 790 і папраўча-працоўны лагер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786982</id>
    <revision>
      <id>5157138</id>
      <parentid>5148205</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6565" sha1="hk8b617pp8bwejytuqdp76odu9n5s7t" xml:space="preserve">'''Будаўніцтва 790 і папраўча-працоўны лагер''' (у 1953 годзе — '''Ермакоўскае лагернае аддзяленне (ЕрмакЛА)''' —  падраздзяленне, якое дзейнічала ў сістэме папраўча-працоўных устаноў [[ГУЛАГ]] [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|Міністэрства ўнутраных спраў]] [[СССР]], якое працавала ў 1951—1953 гадах на станцыі [[Аўрора (Усходне-Казахстанская вобласць)|Аўрора]] на {{нп5|Туркестана-Сібірская магістраль|Туркестана-Сібірскай магістралі|ru|Турксиб}} (сёння [[Усходне-Казахстанская вобласць]], [[Казахстан]]). Ва [[Усць-Каменагорск]]у размяшчалася лагернае аддзяленне №16&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Арганізаваны 31 мая 1951 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сигачев, С.|частка = Строительство 790 и ИТЛ|загаловак = Система исправительно-трудовых лагерей в СССР, 1923—1960: Справочник / Общество «Мемориал», Государственный архив Российской Федерации|арыгінал = |спасылка = http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r3/r3-373.htm|адказны = Составитель: Смирнов, М. Б.; [Научные редакторы: Н. Г. Охотин, А. Б. Рогинский]|выданне = |месца = Москва|выдавецтва = Звенья|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 597, [1] с.: карт.|серыя = |isbn = 5-7870-0022-6|тыраж = |ref = |archive-date = 19 студзеня 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250119125130/http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r3/r3-373.htm}}&lt;/ref&gt;. 14 мая    1953 перайменаваны ў Ермакоўскае лагернае аддзяленне (ЕрмакЛА)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сигачев, С.|частка = Ермаковское ЛО (Ермаковлаг)|загаловак = Система исправительно-трудовых лагерей в СССР, 1923—1960: Справочник / Общество «Мемориал», Государственный архив Российской Федерации|арыгінал = |спасылка = http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r3/r3-99.htm|адказны = Составитель: Смирнов, М. Б.; [Научные редакторы: Н. Г. Охотин, А. Б. Рогинский]|выданне = |месца = Москва|выдавецтва = Звенья|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 597, [1] с.: карт.|серыя = |isbn = 5-7870-0022-6|тыраж = |ref = |archive-date = 23 лютага 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250223071259/http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r3/r3-99.htm}}&lt;/ref&gt;. 

Вязні лагера прыцягваліся да абслугоўвання Будаўнічага ўпраўлення 790, свідравых прац, будаўніцтва службовых і казарменных памяшканняў для падраздзяленняў Галоўнага ўпраўлення ўнутраных войскаў (ГУУВ) [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР]] на камбінаце 820&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, абслугоўвання Будаўніцтва 790 [[Галоўнае ўпраўленне лагераў прамысловага будаўніцтва|Галоўпрамбуда]], ж/д будаўніцтва, пагрузачна-разгрузачных прац, абслугоўвання бетоннага завода, пясчанага кар’ера, будаўніцтва [[Лінія электраперадачы|ЛЭП]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

У 1952 годзе быў прысвоены першы ўзровень сакрэтнасці&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

«Будаўніцтва 790 і ППЛ» дзейнічала да 14 мая 1953 года, пасля чаго было перайменавана ў падраздзяленне
'''Ермакоўскае лагернае аддзяленне (ЕрмакЛА)''', якое было зачынена 21 жніўня 1953 года&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web|url = https://kaz.nur.kz/family/school/2130216-qazaqstanda-qarlag-pen-alzhir-den-basqa-qandai-zhazalau-lagerleri-bolgan/|title = Қазақстанда ҚарЛАГ пен АЛЖИР-ден басқа қандай жазалау лагерьлері болған|first = |last = |authorlink = |date = 2022-05-22|work = inbusiness.kz|publisher = |location = |page = |language = kz|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2025-04-24|url-status = live|quote = |ref = }}&lt;/ref&gt;. На момант закрыцця лагера, паводле звестак архіваў Расійскай Федэрацыі, там налічвалася 2715 чалавек.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== Навуковае даследаванне ==
Пры рабоце з архіўнымі дакументамі казахскімі навукоўцамі было пацверджана існаванне лагера&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.inbusiness.kz/ru/last/uchenye-podtverdili-sushestvovanie-lagerya-repressirovannyh-na-territorii-vko|title = Ученые подтвердили существование лагеря репрессированных на территории ВКО|first = |last = |authorlink = |date = 2022-05-22|work = inbusiness.kz|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250424215043/https://www.inbusiness.kz/ru/last/uchenye-podtverdili-sushestvovanie-lagerya-repressirovannyh-na-territorii-vko|archive-date = 2025-04-24|access-date = 2025-04-24|url-status = live|quote = |ref = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Лагеры ГУЛАГ ў Казахстане]]
[[Катэгорыя:Усходне-Казахстанская вобласць]]</text>
      <sha1>hk8b617pp8bwejytuqdp76odu9n5s7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арпеджыа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>790668</id>
    <revision>
      <id>5157000</id>
      <parentid>5156188</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Выкарыстанне */ афармленне</comment>
      <origin>5157000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11603" sha1="0zzuom8g8rbziz8stsl3nzb7wsvi9wx" xml:space="preserve">[[Файл:Bach Arpeggio from Jesu, Joy of Man's Desiring.png|thumb|Шэраг арпеджыа ў творы {{нп5|Езу, радасць чалавечага жадання|4=Jesu, Joy of Man's Desiring}} І. С. Баха [[Файл:Bach Arpeggio.mid]]]]
[[Файл:The Star-Spangled Banner arpeggio.png|thumb|[[Гімн ЗША]] пачынаецца з арпеджыа.&lt;ref&gt;Kamien, Roger (2008). ''Music: An Appreciation'', p. 43. McGraw-Hill. {{ISBN|978-0-07-340134-8}}&lt;/ref&gt;[[Файл:The Star-Spangled Banner arpeggio.mid]]]]
[[Файл:Beethoven piano sonata 14 mvmt 1 bar 1-4.svg|thumb|upright=2|Арпеджыа адкрывае {{нп5|Месяцова саната|4=Moonlight Sonata}} Бетховена і працягваецца як акампанемент{{br}}[[Файл:Beethoven piano sonata 14 mvmt 1 bar 1-4.mid]]]]

'''Арпе́джыа''' ({{lang-it|Arpeggio, {{IPA|arˈpeddʒo}}}}) — гэта від [[акорд]]а, у якім [[Нота|ноты]], што ўтвараюць акорд, паслядоўна гучаць ва ўзыходным або сыходным парадку. На {{нп5|Клавішны інструмент|клавішных інструментах|4=Keyboard instrument}} арпеджыа часам называюць '''раскінутымі акордамі'''.

Арпеджыа могуць утрымліваць усе ноты {{нп5|Гама (музыка)|гамы||musical scale}} або толькі іх частку, але абавязкова павінны ўключаць ноты як мінімум трох {{нп5|Вышыня гуку|вышынь||Pitch (music)}} (паслядоўнасці з дзвюх нот называюць {{нп5|Трэль|трэллю|4=Trill (music)}} або {{нп5|Трэмала|4=Tremolo (music)}}). Арпеджыа могуць выконвацца ў межах адной [[актава|актавы]] або ахопліваць некалькі актаў, а ноты могуць перакрывацца або гучаць асобна. Прыклад арпеджыа ад акорда C-мажор, які ўздымаецца на дзве актавы: C, E, G, C, E, G, C.

У {{нп5|Музычная натацыя|музычнай натацыі||Musical notation}} вельмі хутка арпеджыяваны акорд часта абазначаецца хвалістай вертыкальнай лініяй перад акордам. Звычайна знак чытаецца як выкананне нот ад найніжэйшай да найвышэйшай, аднак кампазітар можа задаць парадак ад найвышэйшай да найніжэйшай, дадаўшы стрэлку, накіраваную ўніз.

&lt;score sound=&quot;1&quot; override_midi=&quot;Arpeggiated chord on G.mid&quot;&gt;
{
\override Score.TimeSignature #'stencil = ##f
\relative c'' {
  \clef treble
  \time 4/4
  &lt;g b d&gt;1\arpeggio
} }
&lt;/score&gt;

Арпеджыа дазваляе кампазітарам, якія пішуць для {{нп5|Паліфанія і манафанія музыкальных інструментаў|манафанічных інструментаў|4=Polyphony and monophony in instruments}}, здольных выконваць толькі адну ноту адначасова (напрыклад, [[Труба (музычны інструмент)|труба]]), перадаваць акорды і {{нп5|Акордавая паслядоўнасць|акордавыя паслядоўнасці|4=Chord progression}} ў музычных творах. Арпеджыа таксама выкарыстоўваецца для стварэння [[Рытм (музыка)|рытмічнай]] разнастайнасці або як меладычная {{нп5|Арнаментыка (музыка)|арнаментыка|4=Ornament (music)}} у {{нп5|Вядучы інструмент|вядучай партыі|4=lead instrument}} або ў [[акампанемент|акампанеменце]].

Хоць ноты арпеджыа не гучаць адначасова, пры хуткім выкананні слухач часта ўспрымае іх як адзіны акорд. Калі ў арпеджыа ёсць {{нп5|праходжы тон|праходжыя тоны|4=Passing tone}}, што не ўваходзяць у акорд, некаторыя {{нп5|Тэорыя музыкі|музыказнаўцы|4=Music theory}} могуць па-рознаму аналізаваць адзін і той жа фрагмент.

Слова ''arpeggio'' паходзіць ад італьянскага ''arpeggiare'', што азначае «граць на [[Арфа|арфе]]».

== Выкарыстанне ==
{{Listen
 |type        = music
 |filename    = Arpeggio.ogg
 |title       = Узоры арпеджыа
 |description = Сінтэзаваныя «флейта» і арфа выконваюць розныя акорды як арпеджыа; пазней да іх далучаюцца струнныя, якія гучаць адначасова.
 |filename2   = Maniac.wav
 |title2      = 8-бітавы прыклад з арпеджыа
 |description2= Кампазіцыя ў стылі 8-бітнай музыкі, што выкарыстоўвае высокачастотныя арпеджыа. У 8-бітнай музыцы арпеджыа шырока ўжываліся праз абмежаванні гукавых карт, якія мелі абмежаванні каналаў і былі манафанічнымі, што рабіла акорды непрыгоднымі.
}}

[[Файл:ARPIE Arpeggiator 7852.jpg|right|thumb|Апаратны [[MIDI]]-{{нп5|арпеджыятар|4=Arpeggiator}}]]

Арпеджыа можа выкарыстоўвацца на любым інструменце, але часцей сустракаецца на інструментах, якія выконваюць меладычную або арнаментацыйную ролю. Яно можа служыць альтэрнатывай бесперапыннаму {{нп5|партамента|4=Portamento}} для інструментаў, якія не здольныя дасягнуць яго або маюць абмежаванні пры пераходзе ў межах некалькіх нот гамы, напрыклад {{нп5|Клавішны інструмент|клавішныя інструменты|4=Keyboard instrument}}, {{нп5|лад (струнныя інструменты)|струнна шчыпковыя||fret}} інструменты і {{нп5|Паліфанія і манафанія музыкальных інструментаў|манафанічныя інструменты|4=Polyphony and monophony in instruments}} кшталту [[Флейта|флейты]].

Арпеджыа шырока выкарыстоўваецца ў розных [[Музычны жанр|жанрах]] і асабліва адзначаецца ў стылях з выразнай меладычнасцю і арнаментацыяй, такіх як [[фламенка]] і {{нп5|неакласіцызм (музыка)|4=Neoclassicism (music)}}. Арпеджыа — важная частка {{нп5|джазавая імправізацыя|джазавай імправізацыі|4=Jazz improvisation}}. На гітары для хуткага выканання арпеджыа часта выкарыстоўваецца прыём {{нп5|свіп|свіпу|4=Sweep-picking}}, найбольш распаўсюджаны ў [[рок]]- і [[хэві-метал]]-музыцы.

Разам з {{нп5|Гама (музыка)|гамамі||musical scale}} арпеджыа з’яўляецца базавым тэхнічным практыкаваннем, якое студэнты выкарыстоўваюць для развіцця інтанацыі і тэхнікі. Яно таксама ўжываецца ў практыкаваннях «пытанне-адказ» на слых, асобна або разам з гарманічнай дыктоўкай.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Combine arpeggio and harmony ear training |url=https://reelear.com/combine-arpeggio-harmony-ear-traning/ |website=reelear.com |date=July 2021 |publisher=Reel Ear |language=en}}&lt;/ref&gt;

Некаторыя [[сінтэзатар]]ы маюць убудаваныя {{нп5|арпеджыятар|арпеджыятары|4=Arpeggiator}} — ступеньчатыя секвенсары, прызначаныя для палягчэння выканання арпеджыа, а таксама іншых паслядоўнасцей.

У ранняй {{нп5|Музыка ў відэагульнях|відэагульнявой музыцы|4=Video game music}} арпеджыа часта было адзіным спосабам сыграць акорд, бо гукавое абсталяванне звычайна мела абмежаваную колькасць {{нп5|Асцылятар|асцылятараў|4=Oscillator}}, або [[мелодыя|мелодый]]. Замест таго каб заняць усе каналы адным акордам, адзін канал выкарыстоўваўся для арпеджыа, пакідаючы астатнія для барабанаў, баса або эфектаў. Выдатным прыкладам з’яўляецца музыка відэагульняў і [[дэмасцэна]] на {{нп5|Commodore 64}} з гукавым чыпам {{нп5|MOS Technology SID}}, які меў толькі тры асцылятары (гл. таксама {{нп5|Чыпт’юн|4=Chiptune}}). Гэты прыём карыстаўся вялікай папулярнасцю ў еўрапейскіх кампазітараў відэагульнявой музыкі для сістэм 1980-х, такіх як [[NES]], якія перанеслі свой досвед з часоў працы з Commodore 64.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wiki.nesdev.com/w/index.php/Arpeggio |title=Arpeggio – Nesdev wiki |website=wiki.nesdev.com |access-date=27 December 2016 |language=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;{{better source|date=July 2025}}

== Гл. таксама ==
* {{нп5|Басавае арпеджыа|4=Bass arpeggiation}}
* {{нп5|Негарманічнае арпеджыа|4=Non-harmonic arpeggio}}
* {{нп5|Астыната|4=Ostinato}}
* {{нп5|Стыль брызэ|4=Style brisé}}
* {{нп5|Трэмала|4=Tremolo}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{cite book |title=Guitar arpeggio dictionary: A library of over 2000 arpeggios, Including a diagram projector and viewing screen, Showing 25 types of arpeggios |first1=Chuck |last1=Wayne |authorlink1=Chuck Wayne |first2=Ralph |last2=Patt |authorlink2=Ralph Patt |publisher=H. Adler |year=1965 |pages=1–51 |ref=none |language=en}}

== Знешнія спасылкі ==
* [https://www.jazzguitar.be/blog/guitar-arpeggios/ «Guitar Arpeggios for Beginners»] (Арпеджыа на гітары для пачаткоўцаў) — Dirk Laukens, jazzguitar.be {{lang|en}}

&lt;!--{{Акорды}}
{{Guitar picking}}
{{Violin family}}--&gt;

{{бібліяінфармацыя}}

{{ізаляваны артыкул|date=2025-08-06}}

[[Катэгорыя:Гармонія]]
[[Катэгорыя:Мелодыя]]

[[it:Abbellimento#Arpeggio]]</text>
      <sha1>0zzuom8g8rbziz8stsl3nzb7wsvi9wx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Рыгоравіч Карась</title>
    <ns>0</ns>
    <id>791343</id>
    <revision>
      <id>5156939</id>
      <parentid>5148603</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5156939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8322" sha1="t640e4qw2mbwr5pp6kl8bcuf1ufhh4w" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Карась (значэнні)|Карась}}
{{Асоба}}
'''Васіль Рыгоравіч Карась''' ({{Lang-ru|Василий Григорьевич Карась}}; [[1911]], [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] — [[1943]], [[Хойнікі]]) — старшыня калгаса «Чырвоны сцяг» (з 1938), памочнік пракурора (з 1940), камандзір [[Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева (В. Р. Карась, М. А. Жукаў)|партызанскага атрада імя В. І. Чапаева]].

== Біяграфія ==
[[Беларусы|Беларус]]. Нарадзіўся ў 1911 годзе ў вёсцы [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] Хойніцкай воласці [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер у межах [[Хойнікі|Хойнікаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]).

Пасля заканчэння пачатковай школы да 1926 года працаваў у гаспадарцы бацькі. З кастрычніка 1926 да снежня 1929 года працаваў па найму вучнем у саматужнікаў Зарэцкага і Тарахоўскага ў Хойніках. Пасля арганізацыі ў Валоках калгаса «Селянін» прызначаны брыгадзірам, дзе і працаваў са снежня 1929 да ліпеня 1934 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru|title=Народный проект «СОЛДАТСКАЯ ЗВЁЗДОЧКА». Командир партизанского отряда – Карась Василий Григорьевич|website=Хойникский районный исполнительный комитет|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

Затым накіраваны на вучобу ў савецка-партыйную школу ў [[Гомель|Гомелі]], пасля яе сканчэння, з ліпеня 1935 да мая 1937 года Карась працуе загадчыкам Валоцкага сельскага Дома сацыялістычнай культуры.

У маі 1937 года прызначаны інспектарам або раённым упаўнаважаным Народнага камісарыяту нарыхтовак. З верасня 1938 года абраны старшынёй калгаса «Чырвоны сцяг»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У сакавіку 1940 года Карася накіроўваюць працаваць у органы пракуратуры. Пасаду памочніка пракурора Хойніцкай раённай пракуратуры ён займаў да пачатку акупацыі [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] нямецка-фашысцкімі войскамі.

У красавіку 1941 года Карась прыняты ў члены КПСС. Пасля акупацыі раёна пакінуты ў тыле ворага для арганізацыі партызанскага атрада.

Узімку 1941—1942 гадах быў у групе сакратара падпольнага райкама КПБ П. П. Домнікава, а пасля яго смерці сам кіраваў групай партызан.

У сакавіку 1943 года Палескі абкам КПБ зацвердзіў Карася камандзірам [[Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева (В. Р. Карась, М. А. Жукаў)|партызанскага атрада імя В. І. Чапаева]], членам Хойніцкага падпольнага раённага камітэта КП(б)Б.

Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева створаны ў сакавіку 1943 года ў [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкім]] і [[Кажушкаўскі сельсавет|Кажушкаўскім]] сельсаветах Хойніцкага раёна з ініцыятыўнай групы Карася, выдзеленай Гомельскім партызанскім злучэннем. Пад кіраўніцтвам Карася атрад правёў шэраг аперацый па знішчэнні нямецка-паліцэйскіх гарнізонаў, жывой сілы і тэхнікі праціўніка на чыгунцы на акупаванай тэрыторыі [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] (Хойніцкі раён).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Партызаны разграмілі буйную нямецкую гаспадарку ў [[Судкова (аграгарадок)|Судкове]], правялі баявую аперацыю пад Хойнікамі, у [[Аперацыя «Рэйкавая вайна»|аперацыі «Рэйкавая вайна»]] на чыгуначным участку [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] — [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] падарвалі больш за 500 рэек. Распаўсюджвалі ўлёткі, зводкі Сафінфармбюро.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

25 лістапада 1943 года атрад (430 партызан) злучыўся з Чырвонай Арміяй.

У 1943 годзе Васіль Рыгоравіч Карась загінуў.

Пахаваны Васіль Рыгоравіч Карась на грамадзянскіх могілках па вуліцы Малішэўскай у Хойніках.

== Сям’я ==
Жонка Соф’я, пяцёра дзяцей (Вера, Эмілія, Неля, Кена, Дзіна). Загінулі.

== Узнагароды і званні ==
Прадстаўлены да ўзнагароджання [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэнам Чырвонага Сцяга]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://partizany.by/partisans/28524/|title=Карась Василий Григорьевич|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==

* Імем Васіля Карася названая [[Вуліца Карася|адна з вуліц]] у Хойніках [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hoiniki.by/?p=155000|title=Их именами названы улицы: Василий Карась — хойникский чапаевец|website=Хойнiцкiя навiны|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yandex.by/maps/33106/khoiniki/geo/1529391218/?ll=29.964322%2C51.889605&amp;z=16|title=Хойники. Улица Карася}}&lt;/ref&gt;.
* Памятны знак Васілю Рыгоравічу Карасю ўсталяваны на будынку па аднайменнай вуліцы ў Хойніках (15.06.2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/vashezh/4535|title=В Хойниках открыли памятную доску в честь Василия Карася|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru Карась Василий Григорьевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250624185021/https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru/ |date=24 чэрвеня 2025 }}. ''Хойникский райисполком''.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карась Васіль Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]]
[[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]]</text>
      <sha1>t640e4qw2mbwr5pp6kl8bcuf1ufhh4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156940</id>
      <parentid>5156939</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5156940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8390" sha1="5cilmnks2k10fckangguhymbp0lue7i" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Карась (значэнні)|Карась}}
{{Асоба}}
'''Васіль Рыгоравіч Карась''' ({{Lang-ru|Василий Григорьевич Карась}}; [[1911]], [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] — [[1943]], [[Хойнікі]]) — старшыня калгаса «Чырвоны сцяг» (з 1938), памочнік пракурора (з 1940), камандзір [[Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева (В. Р. Карась, М. А. Жукаў)|партызанскага атрада імя В. І. Чапаева]].

== Біяграфія ==
[[Беларусы|Беларус]]. Нарадзіўся ў 1911 годзе ў вёсцы [[Валокі (Хойнікі)|Валокі]] Хойніцкай воласці [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер у межах [[Хойнікі|Хойнікаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]).

Пасля заканчэння пачатковай школы да 1926 года працаваў у гаспадарцы бацькі. З кастрычніка 1926 да снежня 1929 года працаваў па найму вучнем у саматужнікаў Зарэцкага і Тарахоўскага ў Хойніках. Пасля арганізацыі ў Валоках калгаса «Селянін» прызначаны брыгадзірам, дзе і працаваў са снежня 1929 да ліпеня 1934 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru|title=Народный проект «СОЛДАТСКАЯ ЗВЁЗДОЧКА». Командир партизанского отряда – Карась Василий Григорьевич|website=Хойникский районный исполнительный комитет|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

Затым накіраваны на вучобу ў савецка-партыйную школу ў [[Гомель|Гомелі]], пасля яе сканчэння, з ліпеня 1935 да мая 1937 года Карась працуе загадчыкам Валоцкага сельскага Дома сацыялістычнай культуры.

У маі 1937 года прызначаны інспектарам або раённым упаўнаважаным Народнага камісарыяту нарыхтовак. З верасня 1938 года абраны старшынёй калгаса «Чырвоны сцяг»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У сакавіку 1940 года Карася накіроўваюць працаваць у органы пракуратуры. Пасаду памочніка пракурора Хойніцкай раённай пракуратуры ён займаў да пачатку акупацыі [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] нямецка-фашысцкімі войскамі.

У красавіку 1941 года Карась прыняты ў члены КПСС. Пасля акупацыі раёна пакінуты ў тыле ворага для арганізацыі партызанскага атрада.

Узімку 1941—1942 гадах быў у групе сакратара падпольнага райкама КПБ П. П. Домнікава, а пасля яго смерці сам кіраваў групай партызан.

У сакавіку 1943 года Палескі абкам КПБ зацвердзіў Карася камандзірам [[Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева (В. Р. Карась, М. А. Жукаў)|партызанскага атрада імя В. І. Чапаева]], членам Хойніцкага падпольнага раённага камітэта КП(б)Б.

Партызанскі атрад імя В. І. Чапаева створаны ў сакавіку 1943 года ў [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкім]] і [[Кажушкаўскі сельсавет|Кажушкаўскім]] сельсаветах Хойніцкага раёна з ініцыятыўнай групы Карася, выдзеленай Гомельскім партызанскім злучэннем. Пад кіраўніцтвам Карася атрад правёў шэраг аперацый па знішчэнні нямецка-паліцэйскіх гарнізонаў, жывой сілы і тэхнікі праціўніка на чыгунцы на акупаванай тэрыторыі [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] (Хойніцкі раён).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Партызаны разграмілі буйную нямецкую гаспадарку ў [[Судкова (аграгарадок)|Судкове]], правялі баявую аперацыю пад Хойнікамі, у [[Аперацыя «Рэйкавая вайна»|аперацыі «Рэйкавая вайна»]] на чыгуначным участку [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] — [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] падарвалі больш за 500 рэек. Распаўсюджвалі ўлёткі, зводкі Сафінфармбюро.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

25 лістапада 1943 года атрад (430 партызан) злучыўся з Чырвонай Арміяй.

У 1943 годзе Васіль Рыгоравіч Карась загінуў.

Пахаваны Васіль Рыгоравіч Карась на грамадзянскіх могілках па вуліцы Малішэўскай у Хойніках.

== Сям’я ==
Жонка Соф’я, пяцёра дзяцей (Вера, Эмілія, Неля, Кена, Дзіна). Загінулі.

== Узнагароды і званні ==
Прадстаўлены да ўзнагароджання [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэнам Чырвонага Сцяга]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://partizany.by/partisans/28524/|title=Карась Василий Григорьевич|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==

* Імем Васіля Карася названая [[Вуліца Карася|адна з вуліц]] у Хойніках [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hoiniki.by/?p=155000|title=Их именами названы улицы: Василий Карась — хойникский чапаевец|website=Хойнiцкiя навiны|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yandex.by/maps/33106/khoiniki/geo/1529391218/?ll=29.964322%2C51.889605&amp;z=16|title=Хойники. Улица Карася}}&lt;/ref&gt;.
* Памятны знак Васілю Рыгоравічу Карасю ўсталяваны на будынку па аднайменнай вуліцы ў Хойніках (15.06.2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/vashezh/4535|title=В Хойниках открыли памятную доску в честь Василия Карася|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru Карась Василий Григорьевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250624185021/https://hoiniki.gov.by/ru/sz-ru/ |date=24 чэрвеня 2025 }}. ''[[Хойніцкі раённы выканаўчы камітэт|Хойникский райисполком]]''.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карась Васіль Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]]
[[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]]</text>
      <sha1>5cilmnks2k10fckangguhymbp0lue7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы на Смаленшчыне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>792283</id>
    <revision>
      <id>5156945</id>
      <parentid>5118970</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35152" sha1="qog59otyzjfdogqbszxydnjhwuin0uv" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|Беларусы ў Расіі}}
[[Файл:Belarusians_-_on_Ethnic_Map_of_European_Russia_by_Aleksandr_Rittich_-_1875_AD_(Smolensk_region).jpg|міні|Тэрыторыя рассялення беларусаў у Смаленскай губерні паводле «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі]]» 1875 года, якая была вызначана пераважна паводле моўнага крытэрыю.]]
'''Белару́сы на Смале́ншчыне''' — частка [[аўтахтоннае насельніцтва|аўтахтоннага насельніцтва]] і сучасная [[нацыянальная меншасць]] у [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. [[Беларусы]] гістарычна і этнаграфічна звязаны з фарміраваннем этнакультурнага аблічча заходняй [[Смаленшчына|Смаленшчыны]].

== Гісторыя ==

=== У складзе ВКЛ і Расійскай імперыі ===
Гісторыя Смаленшчыны цесна пераплецена з гісторыяй Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. Доўгі час (XVI—XIX стагоддзі) тэрыторыя сучаснай Смаленскай вобласці фактычна дзялілася на «[[Вялікаросы|вялікарускую частку]]» на ўсходзе, дзе пераважала рускае насельніцтва і размяшчаліся гарады [[Вязьма]], [[Дарагабуж]], [[Гжацк]] (цяпер — Гагарын), і заходнюю — «беларускую» з гарадамі [[Рудня (горад)|Рудня]], [[Красны (Смаленская вобласць)|Красны]], [[Веліж]], Парэчча (цяпер — [[Дзямідаў (горад)|Дзямідаў]]) і [[Смаленск]]{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. Захад рэгіёна больш за сто гадоў быў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] перады тым як упершыню ў 1514 годзе трапіў у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]], потым вернуты і пэўны час быў часткай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], толькі ў 2-й палове XVII ст. большая яго частка канчаткова адышла Маскоўскай дзяржаве. Гэта абумовіла шчыльныя эканамічныя і культурныя сувязі з цяперашнімі землямі Беларусі, жыхары заходняй Смаленшчыны мовай і ладам жыцця былі такімі самымі беларусамі{{sfn|Кодин, Кобец. Смоленщина|2019|с=166}}.

Паводле даследаванняў [[этнограф]]а і [[статыстык]]а [[Якаў Аляксандравіч Салаўёў|Я.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Салаўёва]] (1855), больш за палову жыхароў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] (звыш за 551 тысячу чалавек, або 51&amp;nbsp;%) адносілася да беларускага этнасу{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. Фундаментальныя працы акадэміка [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Карскага]] («[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]», 1903) і даследаванні [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Доўнар-Запольскага]] і [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Дабравольскага]] таксама адназначна адносілі заходнія паветы Смаленшчыны да этнічнай беларускай тэрыторыі{{sfn|Кобец|2021|с=204}}.

=== Самарусіфікацыя на мяжы XIX—XX стагоддзяў ===
З другой паловы XIX стагоддзя на Смаленшчыне пачаўся імклівы працэс [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і [[самарусіфікацыя|самарусіфікацыі]] беларускага насельніцтва. Хуткае [[Індустрыялізацыя|прамысловае развіццё]] цэнтральных расійскіх губерняў выклікала міграцыю сялян у гарады, дзе дамінавала [[руская культура]]. У смаленскіх школах навучанне вялося выключна на [[руская мова|рускай мове]]. Самарусіфікацыя была прагматычным выбарам: [[Мадэрнізацыя|мадэрнізацыйныя працэсы]] стваралі новыя [[сацыяльная мабільнасць|сацыяльныя ліфты]], і беларускае [[сялянства]], асабліва [[моладзь]], імкнулася далучацца да рускай культуры дзеля сацыяльнага прасоўвання{{sfn|Кобец|2021|с=212–213}}.

Сяляне часта называлі сябе «рускімі» не ў этнічным, а ў дзяржаўным ці рэлігійным сэнсе (як прыналежнасць да [[Праваслаўе|праваслаўнай веры]]), хоць у побыце працягвалі захоўваць беларускія рысы{{sfn|Кобец|2024|с=29}}. У выніку, па дадзеных [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|Усерасійскага перапісу 1897 года]], які ўлічваў родную мову, доля беларусаў афіцыйна склала толькі 6,6&amp;nbsp;% (100,7 тысячы чалавек). Максімальная колькасць захоўвалася ў [[Краснінскі павет|Краснінскім павеце]], дзе беларуская мова заставалася роднай для 90&amp;nbsp;% жыхароў{{sfn|Кобец|2024|с=29}}.

=== Утварэнне савецкіх рэспублік і змяненне межаў ===
[[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|Карта Беларусі 1924 года, выдадзеная [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] у [[Мінск]]у пад рэдакцыяй [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Сташэўскага]], [[Зміцер Жылуновіч|З.&amp;nbsp;Х.&amp;nbsp;Жылуновіча]], [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Ігнатоўскага]] і інш. На карце Смаленшчына пазначана «ў межах пашырэння беларускага насялення на ўсходзе (паводле навуковых крыніц)».]]

У гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] Смаленск на кароткі час стаў цэнтрам беларускага нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва. 1 студзеня 1919 года тут была абвешчана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]] (ССРБ). Аднак ужо ў сярэдзіне студзеня 1919 года Смаленскі рэгіён паводле рашэння [[Масква|Масквы]] быў перададзены ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]{{sfn|Кодин|2024|с=181}}.

Паводле даных перапісу 1920 года, з 2 083 465 жыхароў губерні беларусаў па нацыянальнасці налічвалася 54 700 (2,62&amp;nbsp;%){{sfn|Кобец|2024|с=28}}. Народ пераважна пражываў у [[Смаленскі павет (Расійская імперыя)|Смаленскім]], [[Рослаўльскі павет|Рослаўльскім]] і [[Ельнінскі павет|Ельнінскім]] паветах{{sfn|Кодин, Кобец. Приграничье|2019|с=88}}.

Мясцовае кіраўніцтва Смаленскай губерні часта маніпулявала статыстыкай, абапіраючыся на нізкі ўзровень нацыянальнай самаідэнтыфікацыі сялянства. Да 1926 года колькасць тых, хто назваў сябе беларусамі па нацыянальнасці, афіцыйна ўпала да 20 408 чалавек (0,89&amp;nbsp;%), а па роднай мове — да 4 366 чалавек (0,19&amp;nbsp;%){{sfn|Кобец|2024|с=28–29}}. На фоне гэтага афіцыйнага зніжэння лічбаў паказальным быў выступ прафесара [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Кацярына Мікалаеўна Клятнова|К.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Клятновай]]. 2 ліпеня 1923 года на міжведамаснай нарадзе яна заявіла, што рэальная доля беларускага сельскага насельніцтва ва ўсёй Смаленскай губерні, за выключэннем [[Гжацкі павет|Гжацкага]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскага]] і часткі [[Вяземскі павет|Вяземскага]] паветаў, дасягае 90&amp;nbsp;%. Гэтыя лічбы выкарыстоўваліся прыхільнікамі беларусізацыі, каб падкрэсліць важнасць праблемы ў супрацьвагу афіцыйнай статыстыцы{{sfn|Кодин, Кобец. Приграничье|2019|с=210}}{{sfn|Борисенок|2022|с=469—470}}.

=== Беларусізацыя ў 1920-я гады ===
{{Гл. таксама|Беларусізацыя ў Смаленскай губерні}}
Нягледзячы на знаходжанне ў складзе РСФСР, у 1920-я гады ў рэгіёне пачалася рэалізацыя агульнасавецкай [[нацыянальная палітыка|нацыянальнай палітыкі]] [[Карэнізацыя|карэнізацыі]] — [[беларусізацыя]]. Яна ініцыявалася цэнтральнымі ўладамі і кіраўніцтвам [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] з [[геапалітыка|геапалітычных]] меркаванняў: стварэнне спрыяльных умоў для беларусаў у СССР павінна было прадэманстраваць перавагі савецкай улады перад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], дзе ішла жорсткая [[паланізацыя]]{{sfn|Дроздов|2024|с=27–29}}. Для гэтага ж у 1924 і 1926 гадах адбылося [[Узбуйненне БССР|тэрытарыяльнае ўзбуйненне БССР]], у выніку якога са складу Смаленскай губерні Беларусі былі перададзены [[Горацкі павет|Горацкі]] і частка [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага]] павета{{sfn|Кодин|2024|с=183}}.

Галоўным правадніком палітыкі ў РСФСР стаў [[Народны камісарыят асветы РСФСР|Народны камісарыят асветы РСФСР (Наркампрас)]]. Увесну 1922 года ён пастанавіў увесці беларускую мову і курс [[беларусазнаўства]] ў школах. 18 лютага 1923 года пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы (губана) было створана [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|бюро нацыянальных меншасцей з беларускай секцыяй]], якую ўзначаліў [[М. Агейчык]]{{sfn|Ершова|2019|с=22}}{{sfn|Кодин, Кобец. Смоленщина|2019|с=174}}.

Практычная рэалізацыя сутыкнулася з жорсткім непрыняццем з боку варожа настроенай мясцовай расійскай адміністрацыі і катастрафічным станам сістэмы адукацыі з-за пераходу да [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі (НЭП)]]{{sfn|Дроздов|2024|с=56}}{{sfn|Ершова|2019|с=21}}{{sfn|Кодин|2024|с=186–188}}. Баючыся страты сваіх пасад і магчымага перападпарадкавання рэгіёна Менску замест Масквы, смаленскае [[бюракратыя|чыноўніцтва]] ўсяляк блакавала працэс{{sfn|Дроздов|2024|с=56}}.

==== Школьная адукацыя і праблема кадраў ====
З-за адсутнасці дзяржаўнага фінансавання ў 1922 годзе ў Смаленскай губерні колькасць школ першай ступені ў сельскай мясцовасці скарацілася з 2637 да 1700. Настаўнікі галадалі, і ўлады былі вымушаны ствараць «дагаворныя школы», якія ўтрымліваліся за кошт саміх сялян. У такіх умовах пытанні беларусізацыі для мясцовых улад і насельніцтва адышлі на задні план{{sfn|Кодин|2024|с=186–188}}.

Дырэктывы Наркампраса аб адкрыцці беларускіх школ сустракалі глухі [[сабатаж]]. Адзін з кіраўнікоў павятовага аддзела асветы адкрыта заяўляў: ''«Ніякай беларускай мовы я не прызнаю і яна пры нас не будзе ўведзена. Што вы хочаце прымусіць нас вучыцца вашай мужыцкай мове, нам яна не патрэбна»''{{sfn|Ершова|2019|с=23}}.

Сур’ёзныя спробы стварэння беларускіх школ пачаліся толькі ў 1925 годзе. Улетку ў Менску былі арганізаваны курсы перападрыхтоўкі для 31 смаленскага настаўніка, якія выявілі іх поўнае няведанне літаратурнай беларускай мовы і варожае стаўленне да яе{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=79–86}}. Да 1927/1928 навучальнага года ў губерні лічылася 36 школ, якія пачалі «беларусізавацца». Аднак яны часта заставаліся беларускімі толькі на паперы. Рускія настаўнікі давалі распіскі аб пераходзе на беларускую мову, але працягвалі выкладаць па-руску. Вялікай праблемай былі аднакамплектныя школы (адзін настаўнік адначасова працаваў з трыма ўзроставымі групамі), што стварала ў галовах дзяцей «кашу» і прыводзіла да 30-35&amp;nbsp;% другагодніцтва{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=90–96}}.

Калі з Менска і Масквы прысылалі пуды беларускіх падручнікаў, мясцовыя чыноўнікі хавалі іх пад рускімі кнігамі і выдавалі настаўнікам толькі рускамоўныя выданні, пра што неаднаразова паведамлялі інспектары (напрыклад, у [[Пятровічы (Смаленская вобласць)|Пятровіцкім]] [[Валасны выканаўчы камітэт|валасным выканкаме]]){{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=93–94}}.

==== Беларускае аддзяленне рабфака ====
У 1925 годзе пры [[Рабочы факультэт|рабфаку]] Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта было адкрыта беларускае аддзяленне на 60 месцаў. Каб заахвоціць паступленне, для беларусаў былі зніжаны патрабаванні да працоўнага стажу. Гэта прывяло да таго, што [[абітурыент]]ы пры паступленні актыўна даказвалі, што яны з’яўляюцца «сапраўднымі беларусамі», каб скарыстацца ільготамі. Аднак ужо праз некалькі тыдняў вучобы яны пачыналі ладзіць сходы і патрабаваць адмены выкладання на беларускай мове{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=94–95}}. Слухачам выкладалі беларускую мову і геаграфію на беларускай мове, астатнія прадметы вяліся на рускай{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=94–95}}.

==== Навуковыя даследаванні і краязнаўства ====
Улетку 1927 года Смаленскую губерню абследавала [[фальклор]]на-[[Дыялекталогія|дыялекталагічная]] экспедыцыя [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] (будучай [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]) у складзе этнографаў [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шлюбскага]] і [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Сербава]]. У сваёй справаздачы яны адзначалі, што мясцовыя жыхары, нават прызнаючы свае беларускія карані, баяліся гэтага і называлі сябе «смалянамі» або рускімі з-за «спадчыны ўпартага правядзення „царскай нацыянальнай палітыкі“»{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=87–89}}.

Экспедыцыя сутыкнулася з адкрытым неразуменнем з боку мясцовых чыноўнікаў. Напрыклад, старшыня аднаго з валасных выканкамаў [[Дзямідаўскі павет|Дзямідаўскага павета]] здзівіўся, пачуўшы беларускую мову навукоўцаў: ''«Дзіўна, які некультурны і неадукаваны народ — беларусы. Бо ў вас ва ўніверсітэце гавораць дакладна гэтак жа, як гавораць непісьменныя і неразвітыя сяляне ў маёй воласці»''{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=89}}.

==== Згортванне палітыкі ====
Сутыкнуўшыся з магутнай бюракратычнай сцяной, бракам фінансавання і адсутнасцю падтрымкі з боку дэзарыентаванага сялянства, палітыка беларусізацыі на Смаленшчыне была прырэчана. Бацькі абгрунтавана лічылі, што для далейшага жыцця і сацыяльнага прасоўвання ў Расіі іх дзецям патрэбна менавіта руская мова{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=98–99}}.

У 1929 годзе Смаленская губерня ўвайшла ў склад новаўтворанай [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй вобласці]]. З пачаткам 1930-х гадоў агульнасаюзны вектар нацыянальнай палітыкі кардынальна змяніўся. Пасля прыняцця 2 сакавіка 1933 года пастановы [[Палітбюро ЦК ВКП(б)]] «Аб скрыўленні нацыянальнай палітыкі ВКП(б) у Беларусі», практыка беларусізацыі ў расійскіх рэгіёнах была з радасцю і канчаткова згорнута мясцовымі ўладамі. Усе беларускія школы і ініцыятывы на Смаленшчыне былі ліквідаваны або пераведзены на рускую мову навучання{{sfn|Кобец, Кодин|2023|с=164–166}}.

== Этнаграфія і традыцыйная культура ==
Даследчыкі сярэдзіны XIX і пачатку XX стагоддзяў фіксавалі выразныя культурныя асаблівасці смаленскіх беларусаў. Я.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Салаўёў адзначаў розніцу ў тыпах паселішчаў: у адрозненне ад [[Велікарусы|велікарусаў]], якія сяліліся ўздоўж вялікіх трактаў дзеля заробку, беларускі селянін хаваўся ў аддаленых вёсках. Адрознівалася і [[Беларускае народнае жыллё|жыллё]]: у беларусаў часцей сустракаліся [[хаты]] з печкамі без комінаў (кураныя). У [[Беларускае народнае адзенне|вопратцы беларусаў]] дамінаваў [[белы колер]]: белыя [[світка|світкі]] з неафарбаванага сукна, белыя валеныя [[Каўпак (галаўны ўбор)|каўпакі]] ў мужчын, а ў жанчын — белыя суконныя спадніцы-[[Андарак|андаракі]] і асаблівыя белыя галаўныя ўборы з чырвонымі ўзорыстымі канцамі. У ежы беларусы, у адрозненне ад суседзяў, пазбягалі дадавання [[Мякіна|мякіны]] ў [[хлеб]], нават у галодныя гады{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}.

== Дынаміка колькасці ==
Статыстычныя даныя розных гадоў адлюстроўваюць не столькі дэмаграфічныя, колькі асіміляцыйныя працэсы і змяненне самаідэнтыфікацыі насельніцтва заходняй Смаленшчыны:
* 1855 год — каля 551 000 чал. (51&amp;nbsp;%){{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}
* 1897 год — 100 700 чал. (6,6&amp;nbsp;%, паводле роднай мовы){{sfn|Кобец|2024|с=29}}
* 1920 год — 54 700 чал. (2,62&amp;nbsp;%, паводле нацыянальнасці){{sfn|Кобец|2024|с=28}}
* 1926 год — 20 408 чал. (0,89&amp;nbsp;%, паводле нацыянальнасці) і 4 366 чал. (0,19&amp;nbsp;%, паводле мовы){{sfn|Кобец|2024|с=28–29}}

З другой паловы XX стагоддзя колькасць беларусаў у Смаленскай вобласці працягвала зніжацца ў выніку натуральнай асіміляцыі і ўрбанізацыі:
* 1959 год — 9 506 чал. (0,83&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=62|title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Смоленская область|lang=ru|access-date=13 верасня 2025|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210125/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=62|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* 1989 год — 22 384 чал. (1,94&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=22 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Смоленская область |access-date=2012-06-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102643/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=22 |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* 2002 год — 16 231 чал. (1,55&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11|archive-date=21 красавіка 2013|lang=ru}}: {{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls|title=Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls|archive-date=4 лістапада 2006|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* 2010 год — 12 012 чал. (1,22&amp;nbsp;%)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-06-11 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107082613/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm%20 |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭтноЯз.2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|archive-date=9 снежня 2021|lang=ru}}: {{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar|title=см.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar|archive-date=18 кастрычніка 2012|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
* 2020 год — 5 311 чал. (0,60&amp;nbsp;%)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://62.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%86%D0%B0%201(17)_818808.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям Рязанской области|lang=ru|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Беларусы Расіі]]
* [[Беларусізацыя ў Смаленскай губерні]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Байцар А. |загаловак=Україна та українці на європейських етнографічних картах |месца=Львів |выдавецтва=ЗУКЦ |год=2022 |lang=uk}}
* {{артыкул|аўтар=[[Юрый Аркадзевіч Барысёнак|Борисенок Ю. А.]]|загаловак=Смоленский вариант белорусизации 1920-х гг.|выданне=Славянский альманах|год=2022|нумар=3-4|старонкі=463–478|doi=10.31168/2073-5731.2022.3-4.6.03|ref=Борисенок}}
* {{артыкул|аўтар=[[Канстанцін Сяргеевіч Драздоў|Дроздов К. С.]]|загаловак=Политика белорусизации в БССР и РСФСР в контексте советско-польского противостояния 1920-х — начала 1930-х гг.: современные подходы в изучении проблемы|выданне=Россия и Беларусь: история и культура в прошлом и настоящем: материалы исследовательского проекта по белорусоведению|тып=зборнік|рэдактар=Е. В. Кодин|месца=Смаленск|выдавецтва=Изд-во СмолГУ|год=2024|выпуск=10|старонкі=24–42|ref=Дроздов}}
* {{артыкул|аўтар=[[Вольга Ігараўна Яршова|Ершова О. И.]]|загаловак=Проблема национального просвещения белорусов в западных губерниях РСФСР (1921–1926)|выданне=Актуальные проблемы гуманитарных и социально-экономических наук|год=2019|нумар=13|старонкі=20–25|ref=Ершова}}
* {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=«Приговоренные к белорусизации»: смоленские белорусы в 1920-е годы (к вопросу о численности)|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2021|нумар=1(53)|старонкі=199–217|doi=10.35785/2072-9464-2021-53-1-199-217|ref=Кобец}}
* {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Саморусификация белорусов в российско-белорусском приграничье в конце XIX — начале XX в.: динамика, причины, результаты|выданне=История повседневности|год=2024|нумар=4|старонкі=24–40|doi=10.35231/25422375_2024_4_24|ref=Кобец}}
* {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]]|загаловак=Белорусский фронтир 1920-х годов: состоялась ли белорусизация в российско-белорусском приграничье?|выданне=Журнал Фронтирных Исследований|год=2024|том=9|нумар=3|старонкі=175–199|doi=10.46539/jfs.v9i3.592|ref=Кодин}}
* {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Белорусизация в российско-белорусском приграничье: Смоленщина, 1924–1929 гг.|выданне=[[Беларуская думка (часопіс)|Белорусская думка]]|год=2019|нумар=8|старонкі=85–91|ref=Кодин, Кобец. Приграничье}}
* {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Смоленщина, 1921–1925 годы: белорусизация сверху?|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2019|нумар=2(46)|старонкі=164–177|ref=Кодин, Кобец. Смоленщина}}
* {{кніга|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Белорусизация на Смоленщине, 1920-е годы|месца=Смаленск|выдавецтва=Изд-во СмолГУ|год=2021|старонак=165|ref=Кодин, Кобец}}
* {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]], [[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]]|загаловак=Белорусизация на Смоленщине со страниц газеты «Рабочий путь», 1920–1930-е годы|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2023|нумар=2(62)|старонкі=150–169|doi=10.35785/2072-9464-2023-62-150-169|ref=Кобец, Кодин}}

== Спасылкі ==
* [https://www.sb.by/articles/rossiyskiy-istorik-sozdanie-bssr-dopolnyalos-belorusizatsiey-smolenshchny-.html Российский историк: создание БССР дополнялось белорусизацией Смоленщины] // СБ.Беларусь сегодня, 6 декабря 2018.

{{Беларусы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Беларусы ў Расіі]]
[[Катэгорыя:Смаленская вобласць]]</text>
      <sha1>qog59otyzjfdogqbszxydnjhwuin0uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская капэла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>793764</id>
    <revision>
      <id>5156845</id>
      <parentid>5132720</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7135" sha1="9dtmr021gkxjfa2m086d8yfc0lhzvzn" xml:space="preserve">{{Музычны калектыў
| Назва = Беларуская капэла
| Гады = 1992—цяпер
| Кіраўнік = [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў]]
}}

'''Беларуская капэла''' — нацыянальнае тэатральна-канцэртнае аб’яднанне, створанае ў 1992 годзе, якое ўваходзіць у [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Аладава, Р. М.|загаловак=Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. : Том 2|год=1996|частка=Беларуская капэла|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=412|isbn=І5ВА 985-11-0061-7}}&lt;/ref&gt;

У аснове арганізацыі аб’яднання — прынцыпы еўрапейскай капэлы 17-18 стагоддзяў. Кірункі дзейнасці: аднаўленне ў тэатральна-канцэртнай практыцы беларускай музычнай спадчыны, збіранне, даследаванне і публікацыя беларускіх музычных твораў 17-19 стагоддзяў, прапаганда сучаснай, у тым ліку авангарднай, музыкі.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Па формах дзейнасці «Беларуская Капэла» з’яўляецца дырэкцыяй фестывальных праграм і навукова-даследчым цэнтрам па вывучэнню беларускай музычнай спадчыны акадэмічных жанраў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bolshoibelarus.by/rus/100-o-teatre/belorusskaya-kapella/2074-ofitsialnaya-prezentatsiya.html|title=«Беларуская капэла» — афіцыйная прэзентацыя|website=Большой театр Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20251018120504/https://bolshoibelarus.by/rus/100-o-teatre/belorusskaya-kapella/2074-ofitsialnaya-prezentatsiya.html|archive-date=18 кастрычніка 2025}}&lt;/ref&gt;

== Дзейнасць ==
Па ініцыятыве капэлы зроблены сучасныя аўтарскія версіі зборніка лірычных кантаў «Куранты» (В. Капыцько), школьнай оперы «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» Р. Вардоцкага (Дз. Смольскі). Праводзіць штогод (з 1991) міжнародныя фестывалі «Адраджэнне беларускай капэлы», на якіх паказаны (у канцэртным выкананні) оперы «Уяўная каханка» Дж. Паізіела і «Апалон-заканадаўца…», «Балетны дывертысмент»; выконваліся творы Я. Д. Голанда, М. Радзівіла, Э. Ванжуры, В. Казлоўскага, Міхала Клеафаса і Міхала Казіміра Агінскіх, братоў А. і М. Ельскіх, Ф. Міладоўскага, Ю. І. Крашэўскага, С. Манюшкі і інш.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

У ролі сузаснавальніка і удзельніка капэла выступала на міжнародных фестывалях духоўнай музыкі «[[Магутны Божа (фестываль)|Магутны Божа]]» (1993—2001), «Фэст старосветской культуры в Дудутках» (1995—2001).&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Большая энциклопедия Большого театра Беларуси|адказны=гл. ред. В. В. Андриевич|год=2014|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=83—84|isbn=9789851108271}}&lt;/ref&gt;

В 2001 и 2011 гадах сумесна з [[Інстытут імя Гётэ|Інстытутам ім. Гётэ]] падрыхтавала ў Мінске канцэртныя праграмы «Вокальные циклы немецких композиторов» ў перакладзе на беларускую мову [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|В. Сёмухі]]. У межах цыкла «Музыка Литвы и Короны» ў 2010 годзе на сцэне [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай філармоніі]] пастаўлена опера «Латарэя» [[Станіслаў Манюшка|С. Манюшкі]] ў рэдакцыі У. Байдава.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Выдавецкая дзейнасць ===
Творчы калектыў НАВТ оперы і балета РБ «Беларуская Капэла» выдае і удзельнічае ў падрыхтоўке навукова-даследчай, метадычнай, [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], буклетаў фестываляў. Капэла — заснавальнік васьмі серый нотных выданняў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bolshoibelarus.by/rus/100-o-teatre/belorusskaya-kapella/2078-izdatelskaya-deyatelnost-belorusskoj-kapelly.html|title=Большой театр Беларуси - Издательская деятельность «Белорусской Капеллы»|website=bolshoibelarus.by|access-date=2025-10-18|archive-date=24 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124084909/https://bolshoibelarus.by/rus/100-o-teatre/belorusskaya-kapella/2078-izdatelskaya-deyatelnost-belorusskoj-kapelly.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:

* Музыка старажытных сядзібаў
* Беларускі гістарычны нотазбор
* [[Мікола Равенскі]]. Збор твораў
* [[Ян Тарасевіч]]. Збор твораў
* [[Міхал Клеафас Агінскі]]. Збор твораў
* Беларуская вакальная музыка XVII—XX стагоддзяў
* [[Станіслаў Манюшка]]. Арыі з опер. Камерныя творы (5 выданняў: для сапрана, мецца-сапрана, тэнара, барытона, баса),
* Станіслаў Манюшка. Песні нашага касцёла (5 выданняў: для аргана; салістаў-вакалістаў у суправаджэнні ф-на (аргана); хора).

== Зноскі ==
{{заўвагі}}

[[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>9dtmr021gkxjfa2m086d8yfc0lhzvzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэсцкая яўрэйская бальніца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>795007</id>
    <revision>
      <id>5157119</id>
      <parentid>5059776</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5832" sha1="ll914d0lsy5tipmhdxv6fz9l8au7m80" xml:space="preserve">'''Брэсцкая яўрэйская бальніца''' — лячэбная ўстанова, якая існавала ў [[Брэст|Брэсце]] з [[1833]] да [[1942]] года.

Яўрэйская бальніца ў Брэсце была заснаваная ў 1833 годзе на сродкі з бойняў і мясных крам, з мяснога падатку. Мела 40 ложкаў для бедных пацыентаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://brestmemory.com/are-lejb-fajnshtejn-i-ego-kniga-ob-istorii-evrejskoj-obshhiny-bresta/|title=Арье Лейб Файнштейн и его книга об истории еврейской общины Бреста — Брест моей памяти|date=2021-09-01|access-date=2025-11-20}}&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе мела 45 ложкаў, пры бальніцы працавала аптэка (у Брэсце тады пражывала 10 685 яўрэяў). У бальніцы працавалі два лекары і фельчар, працавалі і запрошаныя дактары (у тым ліку гарадскі ўрач Маісей Гершун). У канцы стагоддзя мела 48 ложкаў і радзільнае аддзяленне. У 1905—1915 гадах бальніцу ўзначальваў Ісак Шапіра. У 1914 годзе бальніца пераехала ў адмыслова пабудаваны будынак на вул. Беластоцкай (цяпер [[Вуліца Савецкіх пагранічнікаў (Брэст)|вул. Савецкіх Пагранічнікаў]]). У бальніцы адкрылася амбулаторнае аддзяленне, кансультатыўнае аддзяленне і стаматалагічны кабінет.

У 1919 годзе ў час знаходжання Брэста пад уладай бальшавікоў у яўрэйскай бальніцы размясціліся параненыя і хворыя воіны [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Лекар-украінец Васіль Дмытрыюк, які працаваў у Яўрэйскай бальніцы, прыводзіць у мемуарах размову з савецкім лекарам, які наведваў хворых чырвонаармейцаў:&lt;blockquote&gt;“Сустрэўшы яго на калідоры, я спытаў, як адчуваюць сябе лекары пры бальшавіцкім рэжыме. Ён азірнуўся па баках і адказаў даслоўна так: «Мы ўсе ўжо абскацініліся, хутка будзе тое ж самае з вамі»”&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Дмитріюк В.|загаловак=Дорогами війни і миру. Спомини з додатком матеріялів до історії сім'ї|год=2012|месца=Бофало|старонкі=68}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;У 1919-1921 гадах будынак бальніцы перабудавалі, колькасць месцаў павялічылі да 100. Бальніца стала прымаць пацыентаў усіх нацыянальнасцей (на платнай аснове), працавалі тут і дактары рознага паходжання.

У 1930-я гады, калі Брэст знаходзіўся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]], дырэктарам бальніцы і тэрапеўтам быў Ізраэль Іофэ, на пастаяннай аснове працавалі хірург, гінеколаг і дзяжурны лекар, 4 медсястры, 2 акушэркі, санітар. Пры бальніцы была сінагога&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.realbrest.by//novosti/istorija-bresta/tainy-drevnego-briska-kak-gorod-brest-stal-evreiskoi-stolicei-belarusi.html|title=Тайны древнего Бриска: как город Брест стал еврейской столицей Беларуси|website=www.realbrest.by|access-date=2025-11-20|archive-date=24 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124210127/https://www.realbrest.by/novosti/istorija-bresta/tainy-drevnego-briska-kak-gorod-brest-stal-evreiskoi-stolicei-belarusi.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нацысцкай акупацыі]] бальніцу перавялі на тэрыторыю [[гета]], лекараў знішчылі падчас ліквідацыі [[Брэсцкае гета|Брэсцкага гета]] ў кастрычніку 1942 года.

Будынак яўрэйскай бальніцы захаваўся (вул. Савецкіх Пагранічнікаў, 54), мае статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. З 1964 года там размясцілі абласны анкалагічны дыспансер. З 1990-х гадоў там размяшчалася ўпраўленне аховы здароўя Брэсцкага аблвыканкама&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sites.google.com/site/naslediebrisk/%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Наследие Бриска - Еврейская больница|website=sites.google.com|access-date=2025-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

{{ізаляваны артыкул|date=2025-11-22}}

[[Катэгорыя:Бальніцы Брэста]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]]</text>
      <sha1>ll914d0lsy5tipmhdxv6fz9l8au7m80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бен Зільберт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>795755</id>
    <revision>
      <id>5156998</id>
      <parentid>5064427</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T21:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8413" sha1="ntrlvturiidwfpfqvkqkg6n8jgaqfcx" xml:space="preserve">{{Мастак|дата нараджэння=1893|месца нараджэння=[[Горкі]], Магілёўская губернія, Расійскя Імперыя|дата смерці=1940|жанр=жывапіс, акварэль}}

'''Бен Зільберт''' ([[Англійская мова|англ]]. Ben Silbert; 1893—1940) — амерыканскі мастак і акварэліст яўрэйскага паходжання, які нарадзіўся ў [[Горкі|Горках]]. Ён працаваў у [[Парыж|Парыжы]] ў перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі і быў вядомы сваімі адлюстраваннямі еўрапейскіх і паўднёва-ўсходнеазіяцкіх сцэн.

== Ранняе жыццё і адукацыя ==
Бен Зільберт нарадзіўся ў 1893 годзе ў горадзе Горкі, Расійская Імперыя. Вучыўся ў Адэсскім мастацкім вучылішчы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://artrz.ru/menu/1804645939/1805239473.html|title=Искусство и архитектура русского зарубежья - ЗИЛЬБЕРТ (Зилберт) Бен (Бенджамин)|website=artrz.ru|access-date=2025-12-04}}&lt;/ref&gt; У 1910 годзе ён эміграваў у Злучаныя Штаты разам з бацькамі, атрымаў амерыканскае грамадзянства і правёў свае маладыя гады ў [[Чыкага]]. У 1914 годзе прыехаў у Еўропу, служыў у французкай арміі. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён пераехаў у Парыж, дзе вучыўся разам з мексіканскім мастаком {{Не перакладзена 3|Анхель Сарага|Анхелям Сарагай|4=Ángel Zárraga}}.&lt;ref name=&quot;Zarraga2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9AVUPDvcAPUC&amp;pg=PR22|title=Exhibition Catalogue|author=Louis Vauxcelles|year=1928|page=xxii}}&lt;/ref&gt;

== Кар'ера ==
У 1922 годзе Сільберт выстаўляўся ў галерэі Альфрэда Флехтхайма, што прыцягнула раннюю ўвагу крытыкаў у авангардных колах.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arthistoricum.net/werkansicht/dlf/73129/61|title=Exhibition at Galerie Flechtheim|access-date=2025-04-24}}&lt;/ref&gt; У парыжскім мастацкім свеце ён стаў вядомы як «Бен Зільберт дэ Чыкага», а ў верасні 1927 года даў інтэрв'ю газеце «Detroit Jewish Chronicle» падчас паездкі ў ЗША.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djc.1927.09.23.001/43|title=&quot;Artist from Chicago in Paris&quot;|date=23 September 1927|access-date=4 снежня 2025|archive-date=27 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250527072118/https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djc.1927.09.23.001/43|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; У 1928 годзе вядомы крытык Луі Воксэль апублікаваў манаграфію пра творчасць Зільберта (з прадмовай Людвіга Льюізона) пад рэдакцыяй галерэі Шарля Аўгуста Жырара ў Парыжы.&lt;ref name=&quot;Zarraga2&quot; /&gt; У 1930-я гады Сільберт шмат падарожнічаў па Паўднёва-Усходняй Азіі і Акіяніі. Ён стварыў шматлікія віды і партрэты на Балі, у Лаосе, Камбоджы і на астравах Самоа. У студзені 1940 года, незадоўга да смерці, ён ахвяраваў некалькі фінскіх пейзажных акварэляў для продажу на аўкцыёне ў фінскі фонд дапамогі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1939/12/31/archives/art-auction-to-aid-relief-of-finns-scenes-of-invaded-country.html|title=ART AUCTION TO AID RELIEF OF FINNS; Scenes of Invaded Country Donated by Artist After He Learned of Bombings NEED OF REFUGEES URGENT Their Plight is Described in Cablegram from Official of Fund at Helsinki|website=The New York Times|date=31 December 1939|access-date=2025-04-24}}&lt;/ref&gt;

== Асабістае жыццё і смерць ==
Імя пры нараджэнні — Бен'ямін Пераплётчык.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=У. Ліўшыц|загаловак=Знакамітыя землякі. Штрыхі да партрэтаў. Кніга першая|год=2021|частка=“Во главе художественного авангардного
искусства США…”|месца=Горкі|старонкі=С. 94}}&lt;/ref&gt;

Зільберт памёр у 1940 (у іншых крыніцах - у 1939) годзе ва ўзросце 47 гадоў. Пра яго асабістае жыццё, акрамя творчых падарожжаў, мала што захавалася.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.oxfordartonline.com/benezit/browse?subSite=benezit|title=&quot;Silbert, Ben&quot;|encyclopedia=Benezit Dictionary of Artists}}&lt;/ref&gt;

== Выбраныя творы ў публічных калекцыях ==

* ''Castilian Woman'', 1927, акварэль на кардоне — [[Бруклінскі музей]], Нью-Ёрк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/44287|title=Castilian Woman|access-date=2025-04-24|archive-date=2 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202140450/https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/44287|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* (Розныя працы) — Музей мастацтваў Уэзерспун, Універсітэт Паўночнай Караліны ў Грынсбара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://weatherspoonartmuseum.org/artist-maker/info/1237?sort=3|title=Weatherspoon Art Museum - Browse the Collection Login|access-date=2025-04-24}}&lt;/ref&gt;
* ''Portrait of Dr. Claribel Cone'', 1926 г. — Мастацкі музей Уэзерспун, Універсітэт Паўночнай Караліны ў Грынсбара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.blowingrockmuseum.org/see/conesisters|title=Modern Visions, Modern Art: The Cone Sisters in North Carolina|access-date=2025-04-24}}&lt;/ref&gt;
* Працы Зільберта — Чыкагскі мастацкі інстытут&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.artic.edu/artists/24107/ben-silbert|title=Ben Silbert|date=1894|access-date=2025-04-24}}&lt;/ref&gt;
* ''Portrait of Etta Cone'' — Балтыморскі мастацкі музей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collection.artbma.org/objects/28472/portrait-of-etta-cone|title=Portrait of Etta Cone|access-date=2025-04-24}}&lt;/ref&gt;

== Дадатковая літаратура ==

* “Во главе художественного авангардного искусства США…”: о Бене Зильберте / [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Уладзімір Ліўшыц]] //Знакамітыя землякі. Штрыхі да партрэтаў : кніга першая. — Горкі: 2021. — С. 94—97.

== Спасылкі ==

* [https://artrz.ru/1805239473.html ЗИЛЬБЕРТ, Бен на сайте  &quot;Искусство и архитектура русского зарубежья&quot;.] 
* [https://www.rujen.ru/index.php/%D0%97%D0%98%D0%9B%D0%AC%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2_%D0%91%D0%B5%D0%BD Бен Зильберт на сайте &quot;Сайт &quot;Российская еврейская энциклопедия&quot;.&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250118194904/https://rujen.ru/index.php/%D0%97%D0%98%D0%9B%D0%AC%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2_%D0%91%D0%B5%D0%BD |date=18 студзеня 2025 }}

== Зноскі ==
{{Reflist}}


{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Акварэлісты]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1940 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1893 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горках]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі ЗША]]</text>
      <sha1>ntrlvturiidwfpfqvkqkg6n8jgaqfcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі моладзевы хаб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796734</id>
    <revision>
      <id>5156885</id>
      <parentid>5070245</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8810" sha1="5dvcf0x9ac65h966td6cgduwt1xpgan" xml:space="preserve">{{Арганізацыя
 |назва                    = Беларускі моладзевы хаб
 |арыгінальная_назва       = Belarusian Youth Hub Foundation
 |абрэвіятура              = БМХ
 |тып                      = [[грамадскі цэнтр]], [[фонд (арганізацыя)|фонд]]
 |дата_заснавання1         = [[2021]]
 |цэнтр                    = [[Варшава]], [[Польшча]]
 |адрас                    = вул. Дажынкава, 6а
 |пасада_кіраўніка1        = Кіраўнік
 |імя_кіраўніка1           = [[Алесь Лапко]]
 |сайт                     = byhub.org
}}
'''Белару́скі мо́ладзевы хаб''' (БМХ) — пляцоўка для беларускіх грамадскіх арганізацый, ініцыятыў і актывістаў у [[Варшава|Варшаве]], якая дзейнічае як [[каворкінг]], адукацыйны і культурніцкі цэнтр. Заснаваны ў [[2021]] годзе&lt;ref name=&quot;about&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
Хаб узнік у 2021 годзе як супольны праект фонда «Linking Media» і асацыяцыі «Беларускі Моладзевы Хаб» на чале з [[Алесь Лапко|Алесем Лапко]]&lt;ref name=&quot;about&quot;/&gt;. Арганізацыя размясцілася ў цэнтры Варшавы па адрасе [[плошча Канстытуцыі (Варшава)|плошча Канстытуцыі]], 6, у памяшканні, якое было дадзена гарадскімі ўладамі на конкурснай аснове. Прастора стала важным цэнтрам для беларускай дыяспары: штомесяц тут праводзілася да 80 мерапрыемстваў з удзелам палітыкаў, пісьменнікаў, мастакоў і музыкаў&lt;ref name=&quot;svaboda2023&quot;/&gt;.

=== Канфлікт і пераезд ===
У ліпені 2023 года адбыўся канфлікт, у выніку якога кіраўніцтва юрыдычнай асобы, што арандавала памяшканне, змянілася. Новым кіраўніком стаў [[Сяргей Бульба]], які [[2 жніўня]] 2023 года фізічна заняў памяшканне на плошчы Канстытуцыі&lt;ref name=&quot;nashaniva2024&quot;/&gt;. Каманда Алеся Лапко назвала гэта «рэйдарскім захопам»&lt;ref name=&quot;svaboda2023&quot;/&gt;.

Пасля гэтых падзей каманда Лапко была вымушана шукаць новае месца. У кастрычніку 2023 года Беларускі моладзевы хаб аднавіў працу ў новым будынку па адрасе вуліца Дажынкава, 6а. Са жніўня 2023 года арганізацыя дзейнічае як фонд «Belarusian Youth Hub Foundation»&lt;ref name=&quot;about&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda2023&quot;/&gt;.

Прастора на плошчы Канстытуцыі, 6 пад кіраўніцтвам Сяргея Бульбы была перайменавана ў «[[Робім разам]]». У кастрычніку 2024 года дагавор арэнды гэтага памяшкання скончыўся, і ў жніўні 2025 года пасля візіту судовага выканаўцы і паліцыі арганізацыя была выселена&lt;ref name=&quot;reform2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;belsat2025&quot;/&gt;.

== Дзейнасць і праекты ==
Хаб працягвае функцыянаваць як [[каворкінг]] для беларускіх актывістаў і журналістаў, а таксама як пляцоўка для шматлікіх ініцыятыў і мерапрыемстваў&lt;ref name=&quot;about&quot;/&gt;.

Асноўныя праекты:
* '''Каворкінг''' — бясплатная працоўная прастора для беларускіх актывістаў і журналістаў&lt;ref name=&quot;coworking&quot;/&gt;.
* '''Беларуская музычная школа''' — прастора для музычнага развіцця беларускіх дзяцей у Варшаве. Праводзяцца заняткі па фартэпіяна, вакале, скрыпцы, флейце, гітары і іншых інструментах&lt;ref name=&quot;bms&quot;/&gt;.
* '''Беларуска-польская Школа Актыўнага Грамадзяніна''' — 4-месячная адукацыйная праграма для беларускіх актывістаў па распрацоўцы і вядзенні ўласных грамадзянскіх кампаній&lt;ref name=&quot;bpshag&quot;/&gt;.
* '''Вольная Мова''' — платформа для арганізацыі беларускамоўных гутарак, мэта якой — дапамагчы рускамоўным беларусам перайсці на беларускую мову&lt;ref name=&quot;volnajamova&quot;/&gt;.
* '''«Напішы ліст палітвязню»''' — ініцыятыва, у межах якой валанцёры штотыдзень збіраюцца, каб пісаць лісты [[Спіс палітычных зняволеных Беларусі (з 2020 года)|палітычным зняволеным]] у Беларусі&lt;ref name=&quot;listy&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы|refs=
&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;{{cite web |url=https://byhub.org/#about |title=Пра нас |publisher=Беларускі моладзевы хаб |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bms&quot;&gt;{{cite web |url=https://byhub.org/bms |title=Беларуская музычная школа |publisher=Беларускі моладзевы хаб |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bpshag&quot;&gt;{{cite web |url=https://byhub.org/bpshag |title=Беларуска-польская Школа Актыўнага Грамадзяніна |publisher=Беларускі моладзевы хаб |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;volnajamova&quot;&gt;{{cite web |url=https://byhub.org/volnajamova |title=Вольная Мова |publisher=Беларускі моладзевы хаб |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;listy&quot;&gt;{{cite web |url=https://byhub.org/letter |title=Напішы ліст палітвязню |publisher=Беларускі моладзевы хаб |accessdate=19 снежня 2025 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;coworking&quot;&gt;{{cite web |url=https://byhub.org/coworking |title=Каворкінг |publisher=Беларускі моладзевы хаб |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;svaboda2023&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/32642515.html |title=Пасьля скандалу «Беларускі моладзевы хаб» у Варшаве адкрыўся ў новым будынку. ФОТА |publisher=Радыё Свабода |date=2023-10-18 |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nashaniva2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/338350 |title=Памятаеце вайну з Беларускім моладзевым хабам у Варшаве? Даведаліся, што там адбываецца цяпер |publisher=Наша Ніва |date=2024-03-14 |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;reform2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://reform.news/informacija-o-vyselenii-haba-robim-razam-sergeja-bulby-ne-podtverzhdaetsja |title=Информация о выселении хаба «Робім Разам» Сергея Бульбы не подтверждается |publisher=Reform.news |date=2025-08-29 |lang=ru |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;belsat2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://belsat.eu/88633202/sierhiej-bulba-robim-razam |title=Паліцыя Варшавы расказала пра візіт у хаб «Робім Разам» Сяргея Бульбы |publisher=Белсат |date=2025-08-30 |accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
* {{афіцыйны сайт|https://byhub.org}}

{{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Беларускі моладзевы хаб}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2021 годзе]]
[[Катэгорыя:Недзяржаўныя арганізацыі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Варшавы]]</text>
      <sha1>5dvcf0x9ac65h966td6cgduwt1xpgan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брама (альманах)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796759</id>
    <revision>
      <id>5157038</id>
      <parentid>5070460</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5276" sha1="mq80weznw9ddtsdtj61xs8rp91siar9" xml:space="preserve">{{значэнні|Брама (значэнні)}}
{{Часопіс
|назва             = Брама
|арыгінал назвы    = 
|лагатып           = 
|выява             = Брама альманах.jpg
|шырыня            = 
|подпіс            = Вокладка  нумара альманаха за 2019 год
|спецыялізацыя     = [[літаратурны альманах]]
|перыядычнасць     = раз на год
|скарачэнне        = 
|мова              = [[беларуская мова]]
|адрас рэдакцыі    = [[Магілёў]], [[Беларусь]]
|галоўны рэдактар  = [[Мікола Яцкоў]] (старшыня рэдкалегіі)&lt;br&gt;[[Яраслаў Клімуць]]
|заснавальнікі     = [[Магілёўскае абласное аддзяленне Саюза беларускіх пісьменнікаў]]
|выдавец           = 
|краіна            = [[Беларусь]]
|заснаванне        = [[2013]]
|апошні выпуск     = 
|аб’ём             = 
|камплектацыя      = 
|тыраж             = {{num|200}} (першы нумар)
|ISSN              = 
|eISSN             = 
|доступ            = 
|узнагароды        = 
|вэб-сайт          = 
|вікікрыніцы       = 
|вікісховішча      = 
}}

'''«Бра́ма»''' — літаратурны [[альманах]] [[Магілёўскае абласное аддзяленне Магілёўскага абласнога аддзялення Саюза беларускіх пісьменнікаў|Магілёўскага абласнога аддзялення]] [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. Выдаецца раз на год. Першы нумар выйшаў у [[2013]] годзе. Выданне цалкам беларускамоўнае&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
Ідэя стварэння альманаха ўзнікла ў Магілёўскім аддзяленні Саюза беларускіх пісьменнікаў, якое было створана ў [[2012]] годзе. Першы нумар быў прэзентаваны ў [[лістапад]]зе [[2013]] года ў грамадскім цэнтры «Кола». Наклад склаў 200 асобнікаў&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

«Брама» стала адным з пяці рэгіянальных літаратурных штогоднікаў, створаных сябрамі ГА «[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]» з мэтай ажыўлення літаратурнага жыцця ў абласцях. Аналагічныя выданні: «[[Новы замак (альманах)|Новы замак]]» (Гродна), «[[Ратуша (альманах)|Ратуша]]» (Віцебск), «[[Жырандоля (альманах)|Жырандоля]]» (Брэст), «[[Палац (альманах)|Палац]]» (Гомель)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://budzma.by/news/zhyrandolya-pyershy-z-pyaci-ablasnykh-almanakhaw.html|title=«Жырандоля» – першы з пяці абласных альманахаў|publisher=Будзьма беларусамі!|date=2015-03-24|accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Змест ==
У альманаху публікуюцца творы ([[проза]], [[паэзія]], [[п'еса|п’есы]], [[пераклад]]) аўтараў розных пакаленняў, якія жывуць на [[Магілёўшчына|Магілёўшчыне]] або звязаны з ёй. У першым нумары былі прадстаўлены творы 27 аўтараў. Сярод іх — п’еса «Бязбацькавічы» [[Віталь Еўмянькоў|Віталя Еўмянькова]], натхнёная [[Маўклівыя пратэсты|маўклівымі акцыямі пратэсту]], і роздумы [[Міхась Булавацкі|Міхася Булавацкага]] пра [[Расія|Расію]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы|refs=
&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/25166440.html|title=Магілёўскія літаратары адкрылі сваю «Браму»|publisher=Радыё Свабода|date=2013-11-12|accessdate=19 снежня 2025}}&lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
* [https://kamunikat.org/Brama.html Электронныя нумары] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128202802/https://kamunikat.org/Brama.html |date=28 студзеня 2021 }} на сайце «[[Kamunikat.org|Камунікат»]]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Брама (альманах)}}
[[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Альманахі]]
[[Катэгорыя:Саюз беларускіх пісьменнікаў]]
[[Катэгорыя:Культура Магілёва]]</text>
      <sha1>mq80weznw9ddtsdtj61xs8rp91siar9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бруна Якаўлевіч Ясенскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798461</id>
    <revision>
      <id>5157080</id>
      <parentid>5080271</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19442" sha1="pyposhnxmo3sja88lz85lg6pdpuxscs" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Зысман}}
{{Пісьменнік
| Імя                  = Бруна Якаўлевіч Ясенскі
| Арыгінал імя         = {{lang-pl|Bruno Jasieński}}
| Імя пры нараджэнні   = Віктар Якаўлевіч Зысман
| Выява                = Bruno Jasienski.jpg
| Апісанне выявы       = 

| Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Польшча}}&lt;br&gt;{{Сцягафікацыя|СССР}}
| Род дзейнасці        = [[празаік]], [[паэт]], [[драматург]]
| Гады творчасці       = 1918—1937
| Накірунак            = [[футурызм]], [[сацыялістычны рэалізм]]
| Мова твораў          = [[польская мова|польская]], [[руская мова|руская]], [[французская мова|французская]]
| Жанр                 = паэзія, проза, драматургія
| Значныя творы        = «Я палю Парыж», «Чалавек мяняе скуру», «Змова абыякавых»
}}
'''Бру́на Я́каўлевіч Ясе́нскі''' ({{lang-pl|Bruno Jasieński}}, сапраўднае імя '''Ві́ктар Я́каўлевіч Зы́сман'''&lt;ref name=&quot;act&quot;&gt;Кніга актаў грамадзянскага стану Клімантава, 1901 год, акт 55 аб нараджэнні Віктара Зысмана&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Wiktor Zysman}}), у 1908—1929 гадах — '''Ві́ктар Іва́навіч Ясе́нскі'''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Bruno Jasieński, Krzysztof Jaworski|загаловак=But w butonierce i inne wiersze|год=2006|месца=Warszawa|выдавецтва=Iskry|isbn=978-83-244-0012-6|мова=pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кніга актаў грамадзянскага стану Клімантава, 1901 год, адзнака да акта 55 аб усынаўленні Віктара Зысмана Іванам Ясенскім&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sibreal&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sibreal.org/a/sudba-bruno-yasenskogo-pisatelya-kotoryy-byl-rasstrelyan-nkvd-kak-polskiy-shpion-/33038861.html|title=&quot;Бойся равнодушных&quot;. Судьба Бруно Ясенского – писателя, который был расстрелян НКВД как польский шпион|website=Сибирь.Реалии|date=2024-07-17|accessdate=2025-07-24|lang=ru}}&lt;/ref&gt;; {{ДН|17|7|1901}} — {{ДС|17|9|1938}}) — [[польская літаратура|польскі]] і [[савецкая літаратура|савецкі]] [[пісьменнік]], [[паэт]], [[драматург]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rf.com.ua/article/878;jsessionid=F4FA553C45174B195EED4B9F64FCE28D|title=Бруно (Виктор Яковлевич) Ясенский|website=Реальность фантастики|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927192931/http://rf.com.ua/article/878;jsessionid=F4FA553C45174B195EED4B9F64FCE28D|archive-date=2007-09-27|url-status=dead|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|15244|Ясенский (Ясеньский) Бруно}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.republika.pl/mkw98/bruno.html|title=Bruno Jasieński|archive-url=https://web.archive.org/web/20030801101631/http://www.republika.pl/mkw98/bruno.html|archive-date=2003-08-01|url-status=dead|lang=pl}}&lt;/ref&gt;. Пісаў на [[польская мова|польскай]], [[руская мова|рускай]] і [[французская мова|французскай]] мовах. Член [[ЦВК]] [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]]. Расстраляны ў 1938 годзе. Рэабілітаваны пасмяротна.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у мястэчку [[Клімонтаў]] [[Сандамірскі павет|Сандамірскага павета]] [[Радамская губерня|Радамскай губерні]] (цяпер у [[Свентакшыскае ваяводства|Свентакшыскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]) у сям'і вядомага яўрэйскага ўрача [[Якуб Зысман|Якуба Зысмана]] (Якава Гершонавіча Зысмана, 1861—1926) і каталічкі Еўфіміі Марыі Маджалеўскай. У 1908 годзе шляхам фіктыўнага ўсынаўлення Іванам Людвикавічам Ясенскім яго прозвішча было афіцыйна зменена на ''Ясенскі''.

З [[1918]] года пісаў і друкаваў вершы. Прымакаў да групы польскіх [[футурызм|футурыстаў]]. З 1920 года пачаў выкарыстоўваць імя ''Бруна''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Krzysztof Jaworski|загаловак=Dandys: słowo o Brunonie Jasieńskim|год=2009|месца=Warszawa|выдавецтва=Iskry|isbn=978-83-244-0114-7|мова=pl}}&lt;/ref&gt;. У [[1922]] годзе скончыў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]].

Пад уплывам [[Кракаўскае паўстанне (1923)|Кракаўскага паўстання 1923 года]], звязанага з [[камунізм|камуністычным]] рухам, перайшоў на больш радыкальныя палітычныя пазіцыі і актыўней заняўся палітычнай дзейнасцю. У [[1925]] годзе быў вымушаны эмігрыраваць у [[Францыя|Францыю]], жыў у [[Парыж]]ы, адкуль быў двойчы высланы за свае публікацыі і камуністычную прапаганду. Там жа ўступіў у шэрагі [[Французская камуністычная партыя|Французскай камуністычнай партыі]]. У 1927 годзе арганізаваў рабочы тэатр.

Высланы ў [[1929]] годзе з Францыі, пераехаў у [[СССР]]. Прыняў савецкае грамадзянства пад імем ''Бруна Якаўлевіч Ясенскі''&lt;ref name=&quot;memo&quot;&gt;{{cite web|url=https://stalin.memo.ru/lists/list192/|title=Список лиц - Москва-центр // от 12 сентября 1938 года|website=stalin.memo.ru|accessdate=2025-07-24|lang=ru|archive-date=24 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211124005213/https://stalin.memo.ru/lists/list192/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Член [[УКП(б)]] з 1930 года. Быў абраны сакратаром [[Міжнароднае аб'яднанне рабочых пісьменнікаў|Міжнароднага аб'яднання рабочых пісьменнікаў]] (МАРП). Стаў галоўным рэдактарам «цэнтральнага органа МАРП» — часопіса «[[Интернациональная литература]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/inostran/2005/10/mi20.html|title=Между двумя «оттепелями». «Вестник иностранной литературы» (1928—1930); «Литература мировой революции» (1931—1932); «Интернациональная литература» (1933—1943)|author=Алексей Михеев|website=Иностранная литература|date=2005|issue=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110034355/http://magazines.russ.ru/inostran/2005/10/mi20.html|archive-date=2012-11-10|url-status=live|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Адзін з першых членаў навастворанага [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 13 мая [[1934]] года), член праўлення. Адзін з аўтараў прапагандысцкай кнігі «[[Беламорска-Балтыйскі канал імя Сталіна (кніга)|Беламорска-Балтыйскі канал імя Сталіна]]» (1934). Жыў у Маскве ў знакамітым «Доме пісьменніцкага кааператыва» ([[Камергерскі завулак]], 2)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://progulkipomoskve.ru/publ/ulicy_moskvy/kamergerskij_pereulok_2_zhilishhnyj_kooperativ_pisatelej_i_akademija_khudozhestv/32-1-0-1573|title=Камергерский переулок, 2|subtitle=Жилищный кооператив писателей и Академия художеств|website=Достопримечательности Москвы|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125162358/http://progulkipomoskve.ru/publ/ulicy_moskvy/kamergerskij_pereulok_2_zhilishhnyj_kooperativ_pisatelej_i_akademija_khudozhestv/32-1-0-1573|archive-date=2018-11-25|accessdate=2018-11-25|url-status=live|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1935 годзе па запрашэнні кіраўніцтва завода «[[Уралмаш]]» наведаў [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]. Паводле некаторых даных, збіраўся напісаць раман па матэрыялах, сабраных на Урале, але не паспеў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oblgazeta.ru/society/30639/|title=На Уралмаш приехал Бруно Ясенский|author=Алёна Хазинурова|publisher=www.oblgazeta.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023102631/http://www.oblgazeta.ru/society/30639/|archive-date=2016-10-23|accessdate=2016-10-24|url-status=live|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Летам 1937 года быў зняты з усіх пасад і выключаны з Саюза пісьменнікаў «за контррэвалюцыйную дзейнасць» па даносе [[Павел Фёдаравіч Юдзін|П. Ф. Юдзіна]] сакратарам ЦК УКП(б) на драматурга [[Уладзімір Міхайлавіч Кіршон|У. М. Кіршона]]. На момант арышту пражываў у Маскве (праезд Мастацкага тэатра, д. 2, кв. 2).

Звесткі пра смерць супярэчлівыя. Паводле афіцыйных даных сцвярджалася, што ён памёр у ссылцы ў 1941 годзе. Па даных таварыства «[[Мемарыял (арганізацыя)|Мемарыял]]», дата і прычыны яго смерці ў [[1950-я]]—[[1980-я]] гады былі сфальсіфікаваны, а ў сапраўднасці ён быў расстраляны на [[Камунарка (палігон)|палігоне Камунарка]].
{{пачатак цытаты}}Арышт. 31.07.1937. Прысуджаны ВКВС СССР 17.09.1938 па абв. ва ўдзеле ў к.-р. тэрарыстычнай арганізацыі. Расстраляны 17.09.1938. Рэабілітаваны 24.12.1955.{{канец цытаты|крыніца=[http://www.memo.ru/memory/communarka/Chapt11.htm#_KMi_3236 Мемарыял: Расстрэльныя спісы Камунаркі]}}

Па даных 7-га фонду ЦА ФСБ РФ, пасля арышту і «следства» ўнесены ў [[Сталінскія расстрэльныя спісы|Сталінскі расстрэльны спіс]] ад 12 верасня 1938 г. («Масква-цэнтр») па 1-й катэгорыі («за» ''Молатаў, Жданаў'')&lt;ref name=&quot;memo&quot; /&gt;. 17 верасня 1938 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|ВКВС СССР]] асуджаны да вышэйшай меры пакарання і ў той жа дзень расстраляны ў ліку 119 асуджаных. У кнізе [[Яўгенія Саламонаўна Гінзбург|Яўгеніі Гінзбург]] «[[Круты маршрут]]» сцвярджаецца, што пісьменнік памёр падчас этапу на [[Калыма (рэгіён)|Калыму]] ў 1939 годзе, у перасыльным лагеры Уладзівастока, што з'яўляецца апокрыфам.

Рэабілітаваны пасмяротна 24 снежня 1955 года ВКВС СССР, яго творы ў далейшым перавыдаваліся.

== Сям'я ==
* Першая жонка — Клара Германаўна Ясенская (''Арэм'', хатняе імя — Кара ({{lang-pl|Kara Arem}}); 1902—1938) — дачка заможнага львоўскага купца, трапіла пад рэпрэсіі, расстраляна 4 студзеня 1938 года.
** Сын — Андрэй Брунавіч Ясенскі (1929—1961) — да арышту выхоўваўся Ганнай Берзінь; з 1937 па 1955 год жыў пад імем Андрэй Васілевіч Яшын, скончыў Самарскі палітэх, працаваў майстрам на Дзяржаўным падшыпнікавым заводзе імя Куйбышава (9-ы ГПЗ), загінуў у аўтакатастрофе.
* Другая жонка — [[Ганна Абрамаўна Берзінь]] (''Фаламеева''; 1897—1961) — руская савецкая пісьменніца, якая пісала пад псеўданімам ''Ферапонт Ложкін''.

== Творчасць ==
[[Файл:Bruno Jasieński - Słowo o Jakubie Szeli, okładka Zygmunt Waliszewski.jpg|thumb|left|150px|«Słowo o Jakubie Szeli». Парыж, 1926.]]
Найбольш важны твор польскага перыяду творчасці — паэма ''Słowo о Jakubie Szeli'' пра [[Галіцыйскае паўстанне (1846)|паўстанне польскіх сялян 1846—1848 гадоў]], якое ўзначальваў [[Якуб Шэля]].

Рэвалюцыйна-ўтапічны раман «Я палю Парыж» ({{lang-ru|Я жгу Париж}}), які выйшаў у аўтарскім перакладзе на [[французская мова|французскай]] і [[руская мова|рускай]] мовах, з'яўляўся сатырычным адказам на памфлет [[Поль Маран|Поля Марана]] «Я палю Маскву». Сатырыка-фантастычная п'еса «Баль манекенаў» выкрывала заходнюю [[сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратыю]].

Дзве паездкі ў [[Таджыкістан]] (1930 і 1931) адбіліся ў рамане «Чалавек мяняе скуру» (чч. 1—2, [[1932]]—[[1933]]), які кожны год перавыдаваўся да арышту Ясенскага і неаднаразова выходзіў пасля яго рэабілітацыі. Гэта гісторыя перакоўкі амерыканскага інжынера ў ходзе яго ўдзелу ў сацыялістычным будаўніцтве.

Раман «Змова абыякавых» (1937) застаўся няскончаным. Рукапіс быў захаваны і падрыхтаваны да друку жонкай Бруна Ясенскага Ганнай Берзінь&lt;ref name=&quot;prashkevich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Прашкевич Г.|загаловак=Красный сфинкс: История русской фантастики от В. Ф. Одоевского до Бориса Штерна|частка=Бруно (Виктор Яковлевич) Ясенский|спасылка=http://www.e-reading.by/chapter.php/83374/19/Prashkevich_-_Krasnyii_sfinks.html|месца=М.|выдавецтва=Свиньин и сыновья|год=2009|старонак=720|isbn=978-5-98502-088-5|тыраж=500|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306090507/http://www.e-reading.by/chapter.php/83374/19/Prashkevich_-_Krasnyii_sfinks.html|archive-date=2016-03-06|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Прозе Ясенскага ўласцівыя лёгкасць, насычанасць дзеяння і нагляднасць малюнка; гэтая проза служыць прапагандзе камуністычных ідэй.|[[Вольфганг Казак]]&lt;ref&gt;{{Кніга:Лексікон рускай літаратуры XX стагоддзя}}. — С. 491.&lt;/ref&gt;}}

=== Беларускія пераклады ===
«Слова пра Якуба Шэлю» на беларускую мову ў 1932 годзе пераклаў паэт [[Уладзімір Жылка]].

== Экранізацыі ==
* [[Чалавек мяняе скуру (фільм, 1959)]]
* [[Чалавек мяняе скуру (фільм, 1979)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Озеров В.|загаловак=Живые нити времени|выданне=[[Знамя (часопіс)|Знамя]]|год=1956|нумар=10|мова=ru}}
* {{кніга|аўтар=Кардин В.|частка=Благодатное солнце|загаловак=Верность времени|месца=М.|год=1962|мова=ru}}
* {{кніга|аўтар=Stern A.|загаловак=Bruno Jasieński|месца=Warszawa|год=1969|мова=pl}}
* {{кніга|загаловак=Русские советские писатели-прозаики. Биобиблиографический указатель|том=7, ч. 2|месца=М.|год=1972|мова=ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/YASENSKI_BRUNO.html|title=Бруна Ясенскі|website=[[Энцыклапедыя Кругасвет]]|lang=ru|url-status=dead}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Ясенскі Бруна Якаўлевіч}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Расіі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі Расіі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя дзеячы культуры і мастацтва СССР]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне Камунарка]]
[[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР пасмяротна]]
[[Катэгорыя:Члены КПСС]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1901 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Свентакшыскім ваяводстве]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>pyposhnxmo3sja88lz85lg6pdpuxscs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брагінскі раённы выканаўчы камітэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798716</id>
    <revision>
      <id>5157033</id>
      <parentid>5082157</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6539" sha1="8v4ckunjfm7f1vonoh8l11g09t5m9bp" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва               = Брагінскі раённы выканаўчы камітэт
|скарачэнне          = 
|арыгінальная назва  = 
|арыгінальная назва1 =
|арыгінальная назва2 =
|краіна              = Рэспубліка Беларусь
|друк                =
|шырыня пячаткі      =
|подпіс пячаткі      =
|выява               = 
|шырыня выявы        = 
|подпіс выявы        = 
|эмблема             = 
|шырыня эмблемы      =
|подпіс эмблемы      = 
|дата стварэння      = 
|папярэднік1         = 
|папярэднік2         = 
|папярэднік3         = 
|дата скасавання     =
|пераемнік           =
|падпарадкаванне     = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]]
|штаб-кватэра        = 247632, [[Гомельская вобласць]], г.п. [[Брагін]], [[Плошча Леніна (Брагін)|пл. Леніна]], 4&lt;ref name=&quot;structure&quot;&gt;{{cite web|url=https://bragin.gov.by/ru/raspred-obyaz/|title=О распределении обязанностей между руководством Брагинского районного исполнительного комитета|publisher=Брагинский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=21 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250521015632/https://bragin.gov.by/ru/raspred-obyaz/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|region_code         = BY
|бюджэт              =
|імя міністра1       =
|функцыя міністра1   =
|імя міністра2       =
|функцыя міністра2   =
|імя главы1          = [[Сяргей Вячаслававіч Карпенка]]
|пасада главы1       = [[Старшыня Брагінскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]]
|імя главы2          =
|пасада главы2       =
|вышэйстаячае ведамства =
|падведамны орган1   =  
|падведамны орган2   =
|дакумент1           = 
|сайт                = [https://bragin.gov.by/ bragin.gov.by]
|раздзел заўваг =
|карта =
|шырыня карты =
|подпіс карты =
}}

'''Брагінскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Брагінскі раённы Савет дэпутатаў|Брагінскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі&lt;ref name=&quot;pravo&quot;&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]&lt;/ref&gt;. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Брагін|Брагіна]], на [[Плошча Леніна (Брагін)|плошчы Леніна]], 4&lt;ref name=&quot;structure&quot;/&gt;.

== Структура ==
У структуру Брагінскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць&lt;ref name=&quot;structure&quot;/&gt;:
* Упраўленне справамі;
* Аддзел арганізацыйна-кадравай работы;
* [[Брагінскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]];
* Фінансавы аддзел;
* Упраўленне сельскай гаспадаркі і харчавання;
* Землеўпарадкавальная служба;
* Аддзел эканомікі;
* Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне;
* Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі;
* Аддзел культуры;
* Аддзел адукацыі;
* Аддзел архітэктуры і будаўніцтва;
* Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі;
* Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб;
* Юрыдычны сектар;
* Сектар бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці;
* Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС).

== Старшыні ==
* з 7 ліпеня 2022 — [[Сяргей Вячаслававіч Карпенка]]&lt;ref name=&quot;pres2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1657182600|title=Рассмотрение кадровых вопросов|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2022-07-07|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{афіцыйны сайт|https://bragin.gov.by|Брагінскага раённага выканаўчага камітэта}}

{{Выканаўчыя камітэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Брагіна]]
[[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Брагінскі раён]]</text>
      <sha1>8v4ckunjfm7f1vonoh8l11g09t5m9bp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Буда-Кашалёўскі раённы выканаўчы камітэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798723</id>
    <revision>
      <id>5157133</id>
      <parentid>5082350</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5287" sha1="ra3o566abk0bsdmh3mbcxw0bfh9yp3o" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва               = Буда-Кашалёўскі раённы выканаўчы камітэт
|скарачэнне          = 
|арыгінальная назва  = 
|арыгінальная назва1 =
|арыгінальная назва2 =
|краіна              = Рэспубліка Беларусь
|друк                =
|шырыня пячаткі      =
|подпіс пячаткі      =
|выява               = 
|шырыня выявы        = 
|подпіс выявы        = 
|эмблема             = 
|шырыня эмблемы      =
|подпіс эмблемы      = 
|дата стварэння      = 
|папярэднік1         = 
|папярэднік2         = 
|папярэднік3         = 
|дата скасавання     =
|пераемнік           =
|падпарадкаванне     = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]]
|штаб-кватэра        = 247355, [[Гомельская вобласць]], г. [[Буда-Кашалёва]], [[Вуліца Леніна (Буда-Кашалёва)|вул. Леніна]], 7&lt;ref name=&quot;header&quot;&gt;{{cite web|url=https://buda-koshelevo.gov.by/|title=Буда-Кошелевский районный исполнительный комитет|publisher=Буда-Кашалёўскі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=16 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140516231428/http://buda-koshelevo.gov.by/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|region_code         = BY
|бюджэт              =
|імя міністра1       =
|функцыя міністра1   =
|імя міністра2       =
|функцыя міністра2   =
|імя главы1          = [[Валянцін Антонавіч Ундруль]]
|пасада главы1       = [[Старшыня Буда-Кашалёўскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]]
|імя главы2          =
|пасада главы2       =
|вышэйстаячае ведамства =
|падведамны орган1   =  
|падведамны орган2   =
|дакумент1           = 
|сайт                = [https://buda-koshelevo.gov.by/ buda-koshelevo.gov.by]
|раздзел заўваг =
|карта =
|шырыня карты =
|подпіс карты =
}}

'''Буда-Кашалёўскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Буда-Кашалёўскі раённы Савет дэпутатаў|Буда-Кашалёўскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі&lt;ref name=&quot;pravo&quot;&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]&lt;/ref&gt;. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Буда-Кашалёва]], на [[Вуліца Леніна (Буда-Кашалёва)|вуліцы Леніна]], 7&lt;ref name=&quot;header&quot;/&gt;.

== Старшыні ==
* з 30 чэрвеня 2025 — [[Валянцін Антонавіч Ундруль]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-soglasoval-naznachenie-rukovoditelej-v-mestnyh-organah-vlasti-723812-2025/|title=Лукашенко согласовал назначение руководителей в местных органах власти|publisher=БелТА|date=2025-06-30|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{афіцыйны сайт|https://buda-koshelevo.gov.by|Буда-Кашалёўскага раённага выканаўчага камітэта}}

{{Выканаўчыя камітэты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Буда-Кашалёва]]
[[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Буда-Кашалёўскі раён]]</text>
      <sha1>ra3o566abk0bsdmh3mbcxw0bfh9yp3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брэсцкі раённы Савет дэпутатаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799127</id>
    <revision>
      <id>5157127</id>
      <parentid>5148200</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10365" sha1="edadm17weyneq8c1sgh391bwhzegpyo" xml:space="preserve">{{Орган заканадаўчай улады
| назва                         = Брэсцкі раённы Савет дэпутатаў
| арыгінальная назва            = 
| краіна                        = {{Беларусь}}
| бягучае скліканне             = 29-е скліканне
| эмблема                       = 
| шырыня эмблемы                = 
| апісанне эмблемы              = 
| тып                           = аднапалатны
| заканадаўчы сход              =
| пасада главы 1                = Старшыня
| глава 1                       = [[Уладзімір Міхайлавіч Хвацік]]&lt;ref name=&quot;prezidyum&quot;/&gt;
   | партыя главы 1             = 
   | дата абрання 1             = 
| пасада главы 2                = Намеснік старшыні
| глава 2                       = [[Вадзім Міхайлавіч Кушнерук]]&lt;ref name=&quot;prezidyum&quot;/&gt;
   | партыя главы 2             = 
   | дата абрання 2             =   
| колькасць членаў              = 28 дэпутатаў
| структура 1                   = 
| шырыня структуры 1            = 
| апісанне структуры 1          = 
   | фракцыі 1                  =   
   | камітэты 1                 = 5 пастаянных камісій
   | выбары 1                   = [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|25 лютага 2024 года]]
| сістэма галасавання 1         = [[мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарная]]
| зала пасяджэнняў              = 
| шырыня залы пасяджэнняў       = 
| апісанне залы пасяджэнняў     = 
| падзагаловак залы пасяджэнняў = 
| сайт                          = [https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep-ru/ Старонка] на сайце [[Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта]]
| зноскі                        = 
}}

'''Брэсцкі раённы Савет дэпутатаў''' — [[Прадстаўнічы орган|прадстаўнічы дзяржаўны орган]] і асноўнае звяно сістэмы [[мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. З’яўляецца [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобай]]. Падсправаздачны ў сваёй дзейнасці грамадзянам і адказны перад імі. У сваю чаргу Савету па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі, падсправаздачны [[Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт]]&lt;ref name=&quot;law108&quot;&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]&lt;/ref&gt;.

== Статус і парадак абрання ==
Савет з’яўляецца выбарным органам. Дэпутаты Савета абіраюцца грамадзянамі раёна на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры таемным галасаванні тэрмінам на 5 гадоў. Выбары праводзяцца ў [[Адзіны дзень галасавання (Беларусь)|адзіны дзень галасавання]]&lt;ref name=&quot;law108&quot; /&gt;.

Паўнамоцтвы Савета пачынаюцца з дня адкрыцця першай пасля выбараў сесіі і захоўваюцца да адкрыцця першай сесіі Савета новага склікання&lt;ref name=&quot;law108&quot; /&gt;.

== Дзейнасць і структура ==
Дзейнасць Савета ажыццяўляецца праз [[Сесія|сесіі]] (якія склікаюцца не радзей як адзін раз у квартал), працу органаў Савета, а таксама праз рэалізацыю дэпутатамі сваіх паўнамоцтваў. Савет арганізуе сваю працу на аснове рэгламенту&lt;ref name=&quot;law108&quot; /&gt;.

=== Прэзідыум ===
Для арганізацыі працы Савета ствараецца Прэзідыум, у склад якога ўваходзяць старшыня Савета, намеснік старшыні і старшыні пастаянных камісій&lt;ref name=&quot;law108&quot; /&gt;.

=== Пастаянныя камісіі ===
Для папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, а таксама арганізацыі кантролю за выкананнем рашэнняў, з ліку дэпутатаў ствараюцца пастаянныя камісіі&lt;ref name=&quot;law108&quot; /&gt;. У Брэсцкім раённым Савеце дэпутатаў XXIX склікання дзейнічаюць 5 пастаянных камісій&lt;ref name=&quot;commissions&quot;&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep3-ru/|title=Постоянные комиссии Брестского районного Совета депутатов двадцать девятого созыва|publisher=Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
* па пытаннях законнасці Савета, аховы грамадскага парадку, захавання правоў і свабод грамадзян;
* па пытаннях бюджэту і сацыяльна-эканамічнага развіцця;
* па аграрных пытаннях, ахове навакольнага асяроддзя і экалогіі;
* па пытаннях працы мясцовага кіравання і самакіравання;
* па пытаннях сацыяльна-культурнай сферы і сацыяльнай абароны насельніцтва.

== Кампетэнцыя ==
У адпаведнасці з артыкулам 17 Закона Рэспублікі Беларусь «[[Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні]]», да выключнай кампетэнцыі Савета адносяцца&lt;ref name=&quot;law108&quot; /&gt;:
* зацвярджэнне праграм сацыяльна-эканамічнага развіцця, мясцовага бюджэту і справаздачы аб яго выкананні;
* вызначэнне парадку кіравання і распараджэння [[Камунальная ўласнасць|камунальнай уласнасцю]];
* усталяванне мясцовых падаткаў і збораў;
* прызначэнне [[мясцовы рэферэндум|мясцовых рэферэндумаў]];
* зацвярджэнне на пасадзе [[Старшыня Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта|старшыні Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта]].

Таксама Савет удзельнічае ў рэалізацыі [[Грамадзянская ініцыятыва|грамадзянскіх ініцыятыў]], накіраваных на паляпшэнне якасці жыцця насельніцтва&lt;ref name=&quot;law108&quot; /&gt;.

== Склад ==

=== 29-е скліканне ===
{{асноўны артыкул|Спіс дэпутатаў Брэсцкага раённага Савета дэпутатаў 29-га склікання}}
[[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў 29-га склікання]] адбыліся ў адзіны дзень галасавання [[25 лютага]] [[2024]] года. У Брэсцкі раённы Савет дэпутатаў было абрана 28 дэпутатаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dp-ru/|title=Депутаты Брестского районного Совета депутатов двадцать девятого созыва|publisher=Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|access-date=2026-01-17|archive-date=24 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124115805/https://brest.brest-region.gov.by/ru/dp-ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Старшыні ==
* з 2018 года — [[Уладзімір Міхайлавіч Хвацік]]&lt;ref name=&quot;prezidyum&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep1-ru/|title=Президиум Брестского районного Совета депутатов двадцать девятого созыва|publisher=Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|access-date=2026-01-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep-ru/ Старонка раённага Савета дэпутатаў]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта]]

{{Мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі Брэста]]
[[Катэгорыя:Раённыя Саветы дэпутатаў Брэсцкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Брэсцкі раён]]</text>
      <sha1>edadm17weyneq8c1sgh391bwhzegpyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бровар (Карэлічы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799191</id>
    <revision>
      <id>5157054</id>
      <parentid>5084191</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3008" sha1="1sdx5vfwtqr4oneptawdybx6ezfxc59" xml:space="preserve">{{Славутасць
 |Выява                   = Г.п._Карэлічы_-_Будынак_былога_бровара_DSC07829.JPG
 |Подпіс выявы            = Будынак былога бровара
 |Краіна                  = Беларусь
 |Назва месцазнаходжання  = 
 |Месцазнаходжанне        = Карэлічы
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 34|lat_sec = 20
 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 08|lon_sec = 40
 |Заканчэнне будаўніцтва  = 1858
}}
'''Бровар''' — колішняе прамысловае прадпрыемства, якое дзейнічала ў [[Карэлічы|Карэлічах]]. Захаваўся гаспадарчы будынак, помнiк прамысловай архiтэктуры.

== Гісторыя ==
У інвентары мястэчка Карэлічы за 1886—1889 гг. маюцца звесткі аб бровары. Названы год будаўніцтва — 1858 г. У 1920-1930-я гады належыў графу Жалтоўскаму. На другім паверсе бровара жылі работнікі, на першым — знаходзілася стайня. Пасля Вялікай Айчыннай вайны і да канца 1980-х гадоў выкарыстоўваўся пад жылыя памяшканні.

== Архітэктура ==
Мураваны прамавугольны ў плане на высокім цокалі аднапавярховы будынак. Быў накрыты двухсхільным дахам. Цяпер дах і трохвугольныя франтоны на тарцовых фасадах страчаны. Цокаль мае бутавую муроўку, аддзелены ад сцяны паверха цягай. Вуглавыя лапаткі вымураваны з цэглы і патынкаваныя. На тарцовых і заходнім фасадах у цокалі маюцца дзвярныя і аконныя праёмы. Галоўны ўваход быў арачнага абрысу. Фасадныя сцены першага паверха патынкаваныя, прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, аформленымі клінчатымі перамычкамі. Пад дахам праходзіць карніз. Дэкор адсутнічае.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000312}}
{{Commons|Category:Kareličy Brewery}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/budynak-byloga-brovara heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260306232236/https://heritage.gov.by/catalog/budynak-byloga-brovara |date=6 сакавіка 2026 }}

[[Катэгорыя:Славутасці Карэлічаў]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Карэліцкага раёна]]
[[Катэгорыя:1858 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>1sdx5vfwtqr4oneptawdybx6ezfxc59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брацкая магіла (Мір)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799193</id>
    <revision>
      <id>5157048</id>
      <parentid>5136440</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1387" sha1="8o0hycj0m4km6cvc1hmb4f6emo5b6h4" xml:space="preserve">[[Файл:Mass_grave,_Red_Army_str.,_urban_settlement_Mir,_Kareličy_raion,_Grodno_Region,_Republic_of_Belarus.JPG|thumb|Брацкая магіла, Мір.]]
'''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў пасёлку [[Мір (Карэліцкі раён)]] па вул. Чырвонаармейская.

Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан з’явілася ў 1944 годзе. Пахаваны 41 воін і 5 партызан [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1951 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптура воіна на пастаменце. Па баках пастамента стэлы, на якіх размешчаны мемарыяльныя дошкі з імёнамі загінулых.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Д000321}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-00321 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251109032043/https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-00321 |date=9 лістапада 2025 }}

[[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мір (Карэліцкі раён)]]
[[Катэгорыя:1944 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>8o0hycj0m4km6cvc1hmb4f6emo5b6h4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799275</id>
    <revision>
      <id>5156862</id>
      <parentid>5089371</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26803" sha1="s1l5srrrvseeiqpkxhskcgwt4oul6tt" xml:space="preserve">{{Кароткае апісанне|Беларуская школьная адукацыя і школы беларусаў за межамі Беларусі: нацыянальныя меншасці, эміграцыя і дапаўняльныя школы}}

[[Файл:Vilenskaja biełaruskaja gimnazija-1.jpg|міні|справа|Віленская беларуская гімназія (Вільня) — адзін з найважнейшых цэнтраў беларускага школьніцтва па-за межамі Беларусі ў міжваенны перыяд.]]

'''Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі''' (у крыніцах таксама: '''беларуская школа за мяжой''') — сукупнасць навучальных устаноў і арганізацый, у межах якіх беларуская мова, гісторыя і культура вывучаюцца або выкарыстоўваюцца як мова навучання па-за межамі Беларусі. 

Станаўленне беларускага школьніцтва па-за межамі Беларусі было цесна звязана з арганізацыяй нацыянальна-культурнага жыцця ў беларускіх супольнасцях і наяўнасцю адукаванай нацыянальнай інтэлігенцыі, здольнай ствараць школы, падручнікі і настаўніцкія кадры.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

== Агульная характарыстыка ==
Беларуская школьная адукацыя ахоплівае: (1) школы беларусаў як карэннай '''нацыянальнай меншасці''' ў суседніх дзяржавах; (2) адукацыйныя ініцыятывы ў асяроддзі '''беларускай эміграцыі і дыяспары'''; (3) пасляваенныя адукацыйныя структуры ў [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|'''лагерах перамешчаных асоб''' (DP-лагерах)]].&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot;&gt;{{cite book|title=Беларуская энцыклапедыя: у 18 тамах|volume=2|chapter=Беларуская школа за мяжой|publisher=Беларуская энцыклапедыя|location=Мінск|year=1996|pages=432|language=be}}&lt;/ref&gt;

Яна існавала ў розных формах:
* '''дзённыя школы''' (пачатковыя школы, гімназіі, ліцэі) у асяроддзі беларусаў;
* '''дапаўняльныя школы''' (суботнія, нядзельныя), гурткі і курсы пры грамадска-культурных цэнтрах, парафіях, моладзевых аб’яднаннях.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

== Першая хваля масавых перасяленняў (канец XIX — пачатак XX стагоддзя) ==
Першыя масавыя перасяленні беларусаў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя не суправаджаліся стварэннем устойлівай сеткі беларускіх школ: міграцыі мелі пераважна эканамічны характар, а нацыянальна-асветная інфраструктура ў дыяспары яшчэ не сфарміравалася.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

== Міжваенны перыяд ==
=== Латвія ===
У міжваенны перыяд у [[Латвія|Латвіі]] існавалі арганізацыйныя структуры для падтрымкі беларускага школьніцтва. Пры Міністэрстве асветы дзейнічаў беларускі аддзел, які каардынаваў працу навучальных устаноў; у арганізацыі і падтрымцы школ удзельнічалі, у тым ліку, [[Беларуская хата (Латвія)|таварыства «Беларуская хатка»]] і Беларускае настаўніцкае таварыства. Працавалі беларускія гімназіі ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску (Даўгаўпілсе)]], [[Люцын|Люцыне]] і прыватная гімназія ў [[Рыга|Рызе]]. У Дзвінскім і Люцынскім паветах, а таксама ў Рызе дзейнічала больш за шэсцьдзесят беларускіх школ.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

=== Літва ===
У [[Літва|Літве]] справамі беларускага школьніцтва займаліся дзяржаўныя і грамадскія структуры: Міністэрства беларускіх спраў, Беларускі прафесійны настаўніцкі саюз, таварыства «Беларуская хатка» ў [[Вільня|Вільні]], Беларускае культурна-асветнае таварыства ў [[Коўна|Коўне]] і іншыя ініцыятывы.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

=== Заходняя Беларусь (1921—1939) ===
Дзейнасць беларускіх школ [[Вільня|Вільні]] і [[Віленскі край|Віленскага краю]] каардынавала Беларуская школьная рада. Паводле энцыклапедычных звестак, да пачатку 1921 года было закладзена каля дзвюх соцень беларускіх пачатковых школ; у красавіку 1921 года на аснове Беларускай школьнай рады было створана [[Таварыства беларускай школы|Таварыства беларускай школы]]. Працавала [[Віленская беларуская гімназія|Віленская беларуская гімназія]] і дзясяткі іншых школ.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гадах беларускае школьніцтва істотна пацярпела ў выніку палітыкі паланізацыі. Паводле Беларускай энцыклапедыі, з каля пяці соцень школ, якія існавалі напярэдадні польскай акупацыі, да 1936 года засталося шаснаццаць, а ў 1939 годзе не засталося ніводнай. Былі закрыты беларускія гімназіі ў [[Клецк|Клецку]], [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Нясвіж|Нясвіжы]], [[Радашковічы|Радашковічах]], а Віленская беларуская гімназія была рэарганізавана ў беларускі філіял польскай гімназіі.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

== Другая сусветная вайна і пасляваенныя лагеры перамешчаных асоб (1945—1950) ==
У выніку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і пасляваенных перамяшчэнняў значная колькасць беларусаў апынулася ў [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]] як [[перамешчаная асоба|перамешчаныя асобы]]. У 1945—1950 гадах у беларускіх асяродках пры DP-лагерах дзейнічалі дзіцячыя сады, пачатковыя школы, гімназіі і курсы ліквідацыі непісьменнасці.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BE2-465&quot;&gt;{{cite book|title=Беларуская энцыклапедыя: у 18 тамах|volume=2|chapter=Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі|publisher=Беларуская энцыклапедыя|location=Мінск|year=1996|pages=465|language=be}}&lt;/ref&gt;

=== Дашкольная адукацыя ===
Дашкольным выхаваннем ахопліваліся дзеці ва ўзросце ад трох да шасці гадоў. Праграма заняткаў уключала экскурсіі, гульні, спевы, дэкламаванне вершаў, чытанне і пераказ апавяданняў.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

'''Дзіцячыя сады пры беларускіх асяродках у DP-лагерах Заходняй Германіі''':&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;
* [[Ватэнштэт]] (1945—1948);
* [[Вайдэн]];
* [[Міхельсдорф]];
* [[Шлайсхайм]] (1946);
* [[Мітэнвальд]];
* [[Майнлойс]];
* [[Фогенштраўс]];
* [[Віндзішбергердорф]];
* [[Остэргофен]] (1947);
* [[Гібельштат]] (1948);
* [[Бакнанг]] (1949);
* [[Розенгайм]] (1949).

=== Пачатковыя школы ===
Пачатковыя школы для дзяцей ва ўзросце ад сямі да адзінаццаці гадоў ствараліся ва ўсіх лагерах, дзе былі значныя беларускія асяродкі. Першымі (восенню 1945 года) адкрыты школы ў лагерах:
* [[Гослар]];
* [[Ватэнштэт]];
* [[Рэгенсбург]].&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

Пазней таксама працавалі пачатковыя школы ў DP-лагерах:&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;
* [[Мітэнвальд]] (1947—1949);
* [[Віндзішбергердорф]] (1947—1949);
* [[Міхельсдорф]] (1946—1949);
* [[Остэргофен]] (1946—1949);
* [[Гановер]] (1946—1950);
* [[Бакнанг]] (1949—1950).

Выкладаліся ў іх беларуская і нямецкая мовы, арыфметыка, геаграфія, гісторыя, прыродазнаўства, Закон Божы; асобная ўвага надавалася эстэтычнаму і фізічнаму развіццю дзяцей.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

=== Гімназічная адукацыя і курсы ===
У пасляваенных беларускіх асяродках існавалі гімназіі, школы для дарослых, а таксама курсы ліквідацыі непісьменнасці і прафесійныя курсы.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BE2-465&quot; /&gt;

У DP-лагерах дзейнічалі:
* [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]; &lt;ref name=&quot;Maksimiuk-1994&quot;&gt;{{cite book|last=Максімюк|first=Ян|title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Германіі 1945—1950|publisher=Беласток|year=1994|language=be}}&lt;/ref&gt;
* [[Беларуская гімназія імя Максіма Багдановіча]] ([[Ватэнштэт]], 1945—1950);
* [[Беларуская гімназія імя Усевалада Ігнатоўскага]] ([[Майнлойс]], 1947—1949);
* гімназія ў Остэргофене (1947—1949).&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

У [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ў 1944 годзе на вайсковай фабрыцы ў [[Швадорф]]е працавала школа для дзяцей. У Верхняй Аўстрыі існавалі беларускія школы ў [[Кірхсгайм]]е і ў лагеры перамешчаных асоб [[Рыд-ім-Інкрайс|DP 701-A у Рыдзе]].&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

=== Выхад з лагераў і перасяленне ===
У сувязі з дазволам перамешчаным асобам выбіраць месца сталага пражывання, на пачатку 1950-х гадоў у асноўным завяршыўся выезд беларусаў з лагераў у розныя краіны свету. Гэта прывяло да паступовага закрыцця лагераў і пераносу адукацыйнай дзейнасці ў новыя асяродкі беларускай дыяспары.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BE2-465&quot; /&gt;

== Дыяспара: суботнія і нядзельныя школы (1950-я — 1990-я) ==
Пасля перасялення беларусаў у краіны Заходняй Еўропы і за акіян у новых месцах пасялення пры беларускіх грамадска-культурных цэнтрах і дамах ствараліся суботнія і нядзельныя школы для дзяцей (а часам і для дарослых).&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

=== Злучаныя Штаты Амерыкі ===
Пачынаючы з 1950-х найбольш развітая сетка дапаўняльных школ існавала ў [[ЗША]]:&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;
* [[Саўт-Рывер]] (1952);
* [[Нью-Брансуік]] (1954);
* [[Нью-Ёрк]] (1954);
* [[Кліўленд]] (1956);
* [[Чыкага]] (1957);
* [[Нью-Джэрсі]] (1954);
* [[Дэтройт]] (1958).

=== Канада ===
У [[Канада|Канадзе]] дзейнічалі школы ў [[Таронта]] (1957, 1961).&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

=== Вялікабрытанія ===
У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] школы працавалі ў:&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;
* [[Лондан]]е (1957);
* [[Манчэстэр]]ы (1958);
* [[Брадфард]]зе (1963).

Асобна адзначалася дзейнасць школ пры [[Англіканская царква|англіканскай царкве]] (з 1962 года) і пры Хрысціянскім аб’яднанні беларускіх работнікаў. У 1961—1975 гадах у Лондане працавала сярэдняя школа-інтэрнат імя [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]] пры Беларускай каталіцкай місіі.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

=== Аўстралія ===
У [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў [[Мельбурн]]е пры дапамозе Беларускага цэнтральнага камітэта нядзельная школа была адкрыта ў 1957 годзе; пэўны час дзейнічалі школы ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт]]е.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

== Падтрымка школ, падручнікі і выдавецкія ініцыятывы ==
Для падтрымкі школ пры грамадскіх арганізацыях існавалі школьныя фонды, у тым ліку Беларускі школьны фонд у ЗША (створаны ў 1956 годзе) і фонд беларускіх падручнікаў у Канадзе (створаны ў 1973 годзе).&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

Навучальную літаратуру для беларускіх дапаўняльных школ (чытанкі, песенныя матэрыялы з нотамі, граматычныя практыкаванні, школьныя канспекты і іншае) выдавалі, у тым ліку:
* Беларускі выдавецкі фонд (Нью-Ёрк);
* выдавецкая суполка імя [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]];
* беларускія парафіі святога Кірылы Тураўскага і святой [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] (Саўт-Рывер);
* парафія Жыровіцкай Божай Маці (Нью-Брансуік) і іншыя.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

== Тэндэнцыі з 1970-х гадоў і адраджэнне цікавасці ==
Паводле энцыклапедычных звестак, з 1970-х гадоў беларуская школа за мяжой перажывала цяжкасці: зменшылася колькасць школ, а новае пакаленне беларусаў у многіх асяродках стала пераважна англамоўным. У той жа час абвяшчэнне незалежнасці Рэспублікі Беларусь і працэсы культурнага адраджэння выклікалі новую хвалю цікавасці дыяспары да нацыянальных традыцый і культуры, што спрыяла актывізацыі школьных ініцыятыў.&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;

== Становішча ў 1990-я гады ==
У сярэдзіне 1990-х гадоў дзейнічалі (або былі адзначаны) наступныя формы беларускага школьніцтва за межамі Беларусі:&lt;ref name=&quot;BE2-432&quot; /&gt;
* беларускія ліцэі ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]] і ліцэй імя [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] ў [[Бельск-Падляскі|Бельску-Падляскім]];
* [[Віленская беларуская гімназія]];
* беларускія класы ў [[Рыга|Рызе]], [[Даўгаўпілс]]е (Латвія), [[Вісагінас]]е (Літва);
* нядзельныя школы для дарослых і дзяцей у [[Масква|Маскве]], [[Рыга|Рызе]], [[Ташкент]]це, [[Новасібірск]]у, [[Талін]]е, [[Кішынёў|Кішынёве]] і іншых гарадах;
* выкладанне беларускай мовы як асобнага прадмета ў дзясятках школ [[Беласточчына|Беласточчыны]].

== Сучаснасць (канец XX — XXI стагоддзе) ==
У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі развіваецца ў двух асноўных кірунках: (1) як частка дзяржаўных сістэм адукацыі там, дзе беларусы маюць статус нацыянальнай меншасці (перш за ўсё ў суседніх з Беларуссю краінах); (2) як дапаўняльныя (суботнія і нядзельныя) школы і курсы ў новых асяродках беларускай эміграцыі, у тым ліку з гібрыднымі і анлайн-фарматамі.

=== Польшча ===
У [[Польшча|Польшчы]] беларуская школьная адукацыя прадстаўлена як у традыцыйных рэгіёнах кампактнага пражывання беларусаў ([[Падляскае ваяводства|Падляскае ваяводства]]), так і ў новых гарадскіх асяродках дыяспары. Паводле інфармацыі адукацыйных органаў Падляшша, навучанне беларускай мове як мове нацыянальнай меншасці арганізуецца ў дзясятках устаноў розных ступеняў; у прыватнасці, у дакуменце Кураторыума Асветы ў Беластоку адзначалася, што ў 2020 годзе яно адбывалася ў двух дзіцячых садках, дваццаці пяці пачатковых школах і двух сярэдніх школах ваяводства.&lt;ref name=&quot;KuratoriumPodlaskie2020&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.kuratorium.bialystok.pl/wp-content/uploads/2020/04/informacje-na-temat-stanu-edukacji-mniejszosci-bialoruskiej-w-wojewodztwie-podlaskim.pdf|title=Informacje na temat stanu edukacji mniejszości białoruskiej w województwie podlaskim|publisher=Kuratorium Oświaty w Białymstoku|access-date=2026-01-20|language=pl}}&lt;/ref&gt;

==== Школы і класы ў Падляскім ваяводстве ====
Найбольш вядомыя сярэднія школы з беларускай адукацыйнай прысутнасцю ў рэгіёне:&lt;ref name=&quot;KuratoriumPodlaskie2020&quot; /&gt;
* '''[[Бельск-Падляскі]]''' — [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча|Агульнаадукацыйны ліцэй з беларускай мовай навучання імя Б. Тарашкевіча ў Бельску Падляскім]] ({{lang-pl|II Liceum Ogólnokształcące z Białoruskim Językiem Nauczania im. Bronisława Taraszkiewicza w Bielsku Podlaskim}}).&lt;ref name=&quot;LOZBJN&quot;&gt;{{cite web|url=https://lozbjn.edu.pl/|title=II Liceum Ogólnokształcące z Białoruskim Językiem Nauczania im. Bronisława Taraszkiewicza w Bielsku Podlaskim (strona szkoły)|publisher=II LO z BJN w Bielsku Podlaskim|access-date=2026-01-20|language=pl}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Гайнаўка]]''' — [[Агульнаадукацыйны ліцэй з дадатковым навучаннем беларускай мовы ў Гайнаўцы|Другі агульнаадукацыйны ліцэй з дадатковым навучаннем беларускай мовы ў Гайнаўцы]] ({{lang-pl|II Liceum Ogólnokształcące z Dodatkowym Nauczaniem Języka Białoruskiego w Hajnówce}}).&lt;ref name=&quot;LOHajnowkaPowiat&quot;&gt;{{cite web|url=https://powiat.hajnowka.pl/ii-lo-z-dodatkowym-nauczaniem-jezyka-bialoruskiego-w-hajnowce/|title=II Liceum Ogólnokształcące z Dodatkowym Nauczaniem Języka Białoruskiego w Hajnówce|publisher=Starostwo Powiatowe w Hajnówce|access-date=2026-01-20|language=pl|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Беларуская мова таксама выкладаецца як мова нацыянальнай меншасці ў шэрагу пачатковых школ і іншых устаноў рэгіёна (у залежнасці ад мясцовага попыту, кадраў і арганізацыйных магчымасцей).&lt;ref name=&quot;KuratoriumPodlaskie2020&quot; /&gt;


==== Дапаўняльныя школы ў новых міграцыйных асяродках ====
Новая хваля беларускай эміграцыі ў 2020-я гады спрыяла ўзнікненню дапаўняльных адукацыйных ініцыятыў у буйных гарадах Польшчы (суботнія заняткі, культурна-асветныя курсы, гурткі для дзяцей). Як прыклад згадваецца ''«Беларуская школа ў Варшаве»'', якая дзейнічае з 2022 года і развівае таксама анлайн-фармат; у публічных паведамленнях адзначаліся магчымасці заняткаў не толькі ў Варшаве, але і ў іншых польскіх гарадах.&lt;ref name=&quot;BSW&quot;&gt;{{cite web|url=https://letemdo.org/bsw/|title=Białoruska szkoła w Warszawie|publisher=letemdo.org|access-date=2026-01-20|language=pl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TichDigest2023&quot;&gt;{{cite web|url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/dc47caed11c4e46.html|title=Digest of Sviatlana Tsikhanouskaya's Office on Education and Science|publisher=Office of Sviatlana Tsikhanouskaya|access-date=2026-01-20|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Еўрапейскія ініцыятывы дыяспары і анлайн-фарматы ===
У розных краінах Еўропы дзейнічаюць (або ўзнікаюць) беларускія дапаўняльныя школы, якія часта сумяшчаюць навучанне мове і культуры з пазакласнымі практыкамі (святы, гурткі, творчыя праекты) і выкарыстаннем дыстанцыйных інструментаў. Прыкладам такой ініцыятывы ў Польшчы і рэгіёне з’яўляецца беларуская школа ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] (як грамадскі адукацыйны праект).&lt;ref name=&quot;SupolkaWroclaw&quot;&gt;{{cite web|url=https://supolka.pl/en/projects/belarusian-school/|title=Belarusian School|publisher=Belarusian Solidarity Union Association|access-date=2026-01-20|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Глядзі таксама ==
* [[Беларуская дыяспара]]
* [[Эміграцыя]]
* [[Перамешчаная асоба]]
* [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]]
* [[Таварыства беларускай школы]]
* [[Віленская беларуская гімназія]]
* [[Беларуская мова]]
* [[Адукацыя]]

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite book|title=Беларуская энцыклапедыя: у 18 тамах|volume=2|publisher=Беларуская энцыклапедыя|location=Мінск|year=1996|language=be|ref=harv}}
* {{cite book|last=Вініцкі|first=А.|title=Матэрыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадах|publisher=Мінск|year=1994|language=be}}
* {{cite book|last=Максімюк|first=Ян|title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Германіі 1945—1950|publisher=Беласток|year=1994|language=be}}

== Знешнія спасылкі ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Belarusian_Gymnasium_of_Vilnia Медыяфайлы пра Віленскую беларускую гімназію на Вікісховішчы]

{{DEFAULTSORT:Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі}}
[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Адукацыя]]
[[Катэгорыя:Школы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі]]
[[Катэгорыя:Школьная адукацыя]]
[[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]]</text>
      <sha1>s1l5srrrvseeiqpkxhskcgwt4oul6tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белгідрамет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799408</id>
    <revision>
      <id>5156982</id>
      <parentid>5148030</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5156982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18436" sha1="2y8wsryox6axcn07lhdyc43x1304hwb" xml:space="preserve">{{Орган выканаўчай улады
|назва                  = Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя
|скарачэнне             = Белгідрамет
|арыгінальная назва     = 
|краіна                 = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|юрысдыкцыя             = [[Беларусь]]
|пячатка                =
|шырыня пячаткі         =
|подпіс пячаткі         =
|выява                  = 
|шырыня выявы           = 
|подпіс выявы           = 
|эмблема                =   
|шырыня эмблемы         = 
|подпіс эмблемы         =
|дата стварэння         = {{дата|1|7|1924|1}}
|папярэднік1            = 
|дата скасавання        = 
|пераемнік              = 
|падпарадкаванне        = 
|штаб-кватэра           = [[Мінск]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110
|region_code            = 
|бюджэт                 =
|імя главы1             = [[Сяргей Анатольевіч Хільман|Сяргей Хільман]]
|пасада главы1          = Начальнік
|імя главы2             =
|пасада главы2          =
|вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]]
|супрацоўнікаў          = 
|падведамны орган1      = 
|дакумент1              = 
|сайт                   = [https://belgidromet.by/by/ belgidromet.by]
|раздзел заўваг         =
|карта                  =
|шырыня карты           =
|подпіс карты           =
}}
'''Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя''' ('''Белгідрамет''') — дзяржаўная ўстанова, якая займаецца вывучэннем і прагназаваннем надвор’я, клімату, гідралагічнага рэжыму рэк і азёр, а таксама маніторынгам радыеактыўнага забруджвання і стана навакольнага асяроддзя ў Беларусі. Падпарадкоўваецца [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністэрству прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]]. Размяшчаецца ў Мінску па адрасе [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110. Начальнік — [[Сяргей Анатольевіч Хільман|Сяргей Хільман]] (з красавіка 2025 года)&lt;ref name=&quot;ruk&quot;&gt;{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/ruk-ru/|title=Руководство|publisher=Белгидромет|date=2025-11-27|accessdate=2026-01-21|lang=ru|archive-date=13 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260113144111/https://www.belgidromet.by/ru/ruk-ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Станаўленне службы ===
Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] пачалося фарміраванне новай гідраметэаралагічнай службы. У 1919 годзе на тэрыторыі Беларусі працавала ўсяго 7 станцый, якія належалі розным ведамствам. У 1921 годзе была адноўлена праца 8 вадамерных і 2 дажджамерных пастоў. Яшчэ 1 ліпеня 1922 года пры садзейнічанні Галоўнай геафізічнай абсерваторыі была адкрыта метэастанцыя пры Мінскай балотнай станцыі&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=522}}.

1 ліпеня 1924 года пачало працу ''Метэаралагічнае бюро'' пры Вопытным аддзеле [[Наркамат земляробства БССР|Наркамата земляробства БССР]]. Гэтая дата лічыцца днём утварэння гідраметэаралагічнай службы Беларусі. Першым загадчыкам бюро быў прызначаны прафесар [[Мікалай Паўлавіч Мышкін|М. П. Мышкін]]. Аднак з-за адсутнасці ўмоў для навуковай працы ў сярэдзіне 1925 года ён пакінуў пасаду. Яго пераемнікам стаў [[Мікалай Іванавіч Макарэўскі]], які прыцягнуў да назіранняў краязнаўцаў і пачаў публікаваць «Бюлетэні надвор’я» ў часопісе «[[Наш край (1925)|Наш край]]»{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=522—523}}.

У 1927 годзе Метэабюро было перададзена ў [[Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі]], у рамках якога была створана [[Беларуская геафізічная служба]] («Белгеафіз»). Яе дырэктарам стаў [[Аляксей Іванавіч Кайгародаў|А. І. Кайгародаў]], а М. І. Макарэўскі ўзначаліў аддзел сеткі станцый{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=524}}.

У 1930 годзе пастановай [[СНК БССР]] быў створаны Гідраметэаралагічны камітэт і ''Беларускі гідраметэаралагічны інстытут'', у склад якога ўвайшлі метэастанцыі розных ведамстваў. Для арганізацыі працы інстытута з [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] быў запрошаны [[Павел Мікалаевіч Адамаў|П. М. Адамаў]]. У 1936 годзе ў Мінску пачала функцыянаваць [[Геафізічная абсерваторыя (Мінск)|Геафізічная абсерваторыя]], будаўніцтвам і дзейнасцю якой кіраваў А. І. Кайгародаў&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/history-ru/|title=История Гидрометслужбы|publisher=Белгидромет|date=2025-07-25|accessdate=2026-01-21|lang=ru|archive-date=17 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251217115430/https://belgidromet.by/ru/history-ru|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=525}}.

У 1937 годзе ў выніку цэнтралізацыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычных рэпрэсій]] кіраванне службай было перададзена Смаленскаму ўпраўленню гідраметслужбы. Гэта прывяло да звальнення А. І. Кайгародава і ад'езду з Беларусі многіх вядучых метэаролагаў, у тым ліку М. І. Макарэўскага, [[Мікалай Ігнатавіч Касцякевіч|Н. І. Касцякевіча]] і іншых{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=525}}.

Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе сетка назіранняў БССР налічвала 464 станцыі і пасты, што дазваляла забяспечваць народную гаспадарку неабходнай інфармацыяй&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

=== Вялікая Айчынная вайна ===
З пачаткам вайны і акупацыі Беларусі дзейнасць упраўлення спынілася, многія работнікі пайшлі на фронт. Аднак нават у тыле ворага працавалі асобныя назіральнікі ў [[Горкі (Беларусь)|Горках]], [[Васілевічы|Васілевічах]], [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горцы]] і іншых месцах. У [[Мінск]]у акупацыйныя ўлады аднавілі працу Балотнай станцыі&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

Савецкая гідраметэаралагічная служба аднавіла дзейнасць у чэрвені 1943 года ў [[Масква|Маскве]] як ''Заходняе Упраўленне гідраметслужбы Маскоўскай ваеннай акругі'' пад кіраўніцтвам [[Андрэй Анісімавіч Гламазда|А. А. Гламазды]]. Важную ролю адыгрывалі партызанскія атрады: для забеспячэння авіяцыі [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускі штаб партызанскага руху]] арганізаваў сетку метэапунктаў на буйных партызанскіх аэрадромах ([[Бягомль]], [[Востраў Зыслаў|Зыслаў]], [[Парэчча (Акцябрскі раён)|Парэчча]] і інш.). Звесткі перадаваліся па радыё тры разы на дзень&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

За гады вайны служба панесла цяжкія страты: загінула каля 300 спецыялістаў, было разбурана больш за 85 % станцый. Аднаўленне сеткі пачалося адразу пасля вызвалення тэрыторый, і да пачатку 1945 года ўжо дзейнічала 46 станцый і 185 пастоў&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

=== Пасляваеннае развіццё ===
У 1948 годзе гідраметэаралагічная служба Беларусі стала членам [[Сусветная метэаралагічная арганізацыя|Сусветнай метэаралагічнай арганізацыі]] (СМА). У 1960—1970-я гады пачаўся этап тэхнічнага пераўзбраення: укараняліся інструментальныя назіранні за бачнасцю і параметрамі ветру, пачалася аўтаматызацыя збору і апрацоўкі інфармацыі. Беларусь стала своеасаблівым палігонам для выпрабаванняў новых савецкіх аўтаматычных метэастанцый&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

У 1979 годзе ўпраўленне было пераўтворана ў ''Беларускае рэспубліканскае ўпраўленне па гідраметэаралогіі і кантролі прыроднага асяроддзя''. У 1991 годзе — у ''Галоўнае ўпраўленне па гідраметэаралогіі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь''&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

=== У незалежнай Беларусі ===
Пасля абвяшчэння незалежнасці ў 1999 годзе быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь «Аб гідраметэаралагічнай дзейнасці». Структура кіравання галіной неаднаразова змянялася: у 2001 годзе быў створаны Дэпартамент па гідраметэаралогіі ў складзе [[Мінпрыроды Беларусі|Мінпрыроды]]&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

Сучасны выгляд арганізацыя набыла ў выніку некалькіх рэарганізацый. У 2015 годзе шляхам зліцця Гідрамета і Цэнтра радыяцыйнага кантролю была створана дзяржаўная ўстанова «Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя». У 2017 годзе да яго былі далучаны абласныя цэнтры па гідраметэаралогіі, што завяршыла фарміраванне адзінай цэнтралізаванай структуры — Белгідрамета&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

== Дзейнасць ==
Асноўныя напрамкі дзейнасці Белгідрамета ўключаюць:
* Правядзенне рэгулярных метэаралагічных, гідралагічных, аграметэаралагічных і радыяцыйных назіранняў&lt;ref name=&quot;meteo&quot;&gt;{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/gidro-meteo-ru/|title=Гидрометеорологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2026-01-13|accessdate=2026-01-21|lang=ru|archive-date=17 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251217003416/https://belgidromet.by/ru/gidro-meteo-ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Складанне прагнозаў надвор’я і папярэджанне аб небяспечных з’явах&lt;ref name=&quot;meteo&quot; /&gt;.
* Маніторынг стану атмасфернага паветра (у 19 гарадах), паверхневых вод (297 пунктаў) і глебы&lt;ref name=&quot;eco&quot;&gt;{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/eco-radio-ru/|title=Радиационная и экологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2023-02-27|accessdate=2026-01-21|lang=ru|archive-date=14 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260214142630/https://belgidromet.by/ru/eco-radio-ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Авіяцыйна-метэаралагічнае забеспячэнне грамадзянскай авіяцыі праз сетку з 7 авіяцыйных метэастанцый&lt;ref name=&quot;avia&quot;&gt;{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/avia-meteo-ru/|title=Авиационно-метеорологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2023-02-28|accessdate=2026-01-21|lang=ru|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Міжнароднае супрацоўніцтва ў рамках СМА і Саюзнай дзяржавы&lt;ref name=&quot;int&quot;&gt;{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/mezd-ru/|title=Международная деятельность|publisher=Белгидромет|date=2021-01|accessdate=2026-01-21|lang=ru|archive-date=13 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260113145610/https://belgidromet.by/ru/mezd-ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Дзяржаўная сетка назіранняў уключае 193 аб’екты, у тым ліку 69 метэастанцый, 3 гідралагічныя станцыі, 2 аэралагічныя станцыі (Мінск і [[Брэст]]) і разгалінаваную сетку пунктаў радыяцыйнага маніторынгу&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;.

== Структура ==
У структуру Белгідрамета ўваходзяць цэнтральны апарат у Мінску і 6 абласных філіялаў («Брэстаблгідрамет», «Віцебскаблгідрамет», «Гомельаблгідрамет», «Гроднааблгідрамет», «Мінскаблгідрамет», «Магілёўаблгідрамет»)&lt;ref name=&quot;struct&quot;&gt;{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/structure-ru/|title=Структура Белгидромета|publisher=Белгидромет|accessdate=2026-01-21|lang=ru|archive-date=17 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260217094449/https://www.belgidromet.by/ru/structure-ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул|аўтар=[[Р. І. Аўчыннікава|Р. И. Овчинникова]]|загаловак=К истории метеорологии Беларуси. Макаревский Николай Иванович (к 100-летию создания Метеобюро в Минске)|выданне=Журнал Белорусского государственного университета. География. Геология|год=2022|нумар=1|старонкі=94–103|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/306364/1/521-527.pdf|ref=Аўчыннікава}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=https://belgidromet.by/|title=Афіцыйны сайт Белгідрамета|lang=be|access-date=21 студзеня 2026|archive-date=15 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240615044609/https://belgidromet.by//|url-status=dead}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Белгідрамет}}
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Метэаралогія ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Экалогія Беларусі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1924 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]]
[[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]]
[[Катэгорыя:1924 год у Мінску]]</text>
      <sha1>2y8wsryox6axcn07lhdyc43x1304hwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брацкая магіла (Воранава)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799527</id>
    <revision>
      <id>5157047</id>
      <parentid>5086978</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1289" sha1="pp0jcdihrlxik6bckvxzmvcmm6dmq1u" xml:space="preserve">[[Файл:Помнік_невядомаму_салдату.jpg|thumb|Брацкая магіла, Воранава.]]
'''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў пасёлку [[Воранава]] па вул. Савецкая, у скверы.

Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан з’явілася ў 1944 годзе. Пахаваны 192 воіны і 7 партызан, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчыную вайну]]. У 1954 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптура воіна з аўтаматам. Перад ёю дошкі з імёнамі загінуўшых.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Д000123}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-000123 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260519092939/https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-000123 |date=19 мая 2026 }}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-01-23}}

[[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Воранава]]
[[Катэгорыя:1944 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>pp0jcdihrlxik6bckvxzmvcmm6dmq1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будынак чыгуначнага вакзала (Навагрудак)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799812</id>
    <revision>
      <id>5157159</id>
      <parentid>5089241</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3066" sha1="3nm25nph7ypnkaxo22cgvlnfaj8hqzj" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Будынак чыгуначнага вакзала
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   = Будынак_аўтавакзала_ў_Наваградку.jpg
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = 
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = Навагрудак
 |lat_dir = N|lat_deg = 53.5920081|lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 25.8157234|lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale =  
|Тып будынка             = вакзал
|Архітэктурны стыль      = канструктывізм
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1920-я
|Будынкі                 = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
|Вядомыя жыхары          = 
|Стан                    = 
}}
'''Будынак чыгуначнага вакзала''' ў [[Навагрудак|Навагрудку]] — помнiк грамадскай архiтэктуры, узведзены ў стылі канструктывізму ў 1920-я гады, знаходзіцца па вул. Валчэцкага, 8.

== Гісторыя ==
Чыгуначны вакзал пабудавалі ў Навагрудку ў 1925 годзе. Каляіна пралягала прыкладна па сучаснай вуліцы Міцкевіча. Пасля закрыцця [[Навагрудская чыгунка|чыгункі]] ў 1965 годзе пасажырскі рух замянілі на аўтобусны. Чыгуначную станцыю перапрафілявалі ў аўтастанцыю.

== Архітэктура ==
Мураваны будынак накрыты высокім вальмавым дахам. Цэнтральны аб’ём двухпавярховы, фасад чляніцца плоскімі лапаткамі і завершаны карнізам. Аконныя праёмы прамавугольныя без ліштваў.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000428}}
* [https://heritage.gov.by/catalog?search=413%D0%93000428 heritage.gov.by]{{Недаступная спасылка}}

[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі канструктывізм]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Славутасці Навагрудка]]</text>
      <sha1>3nm25nph7ypnkaxo22cgvlnfaj8hqzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брацкая магіла (Піянерскі парк, Рагачоў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>800029</id>
    <revision>
      <id>5157049</id>
      <parentid>5091466</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="a5tyb8454zf46sz0f8271iuhitp2tp2" xml:space="preserve">[[Файл:Monument_in_Rahačoŭ.JPG|thumb|Помнік на брацкай магіле.]]
'''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне ў г. [[Рагачоў|Рагачове]], знаходзіцца па вул. Леніна, у Піянерскім парку.

Пахаваны савецкія воіны, якія загінулі пры вызваленні Рагачова 22 лютага і 25 чэрвеня 1944 г., а таксама партызаны, загінуўшыя ў 1941—1944 гады. Сярод пахаваных Героі Савецкага Саюза В. А. Віхіраў, [[С. Р. Дрынь]], [[В. М. Калеснікаў]], [[А. П. Сярогін]], [[В. С. Уткін]]. Усіх пахаваных 25 чалавек.

У 1957 г. быў пастаўлены помнік — скульптура воіна. 25 кастрычніка 1987 г. устаноўлены і ўрачыста адкрыты новы бронзавы помнік-мемарыял вышынёй 6 м. На гранітных мемарыяльных плітах пералічаны імёны пахаваных. З аднаго боку помніка (ад вул. Леніна) — выява воіна, якая сімвалізуе мужнасць і стойкасць, а з другога боку — фігура жанчыны ў смутку аб загінуўшых воінах.

== Спсылкі ==
{{ГККРБ|313Д000591}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-00591 heritage.gov.by]{{Недаступная спасылка}}

[[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рагачоў]]</text>
      <sha1>a5tyb8454zf46sz0f8271iuhitp2tp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Браніслаў Пілсудскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802373</id>
    <revision>
      <id>5157043</id>
      <parentid>5118951</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12646" sha1="q7qal6a4tkgxefuer3w52udk5pes331" xml:space="preserve">{{Асоба
| Commons = Category:Bronisław Piłsudski
| сайт = https://bronislawpilsudski.pl/
| Член = Таварыства вывучэння Амурскага рэгіёну
}}
[[Файл:Bronisław_i_Józef_Piłsudscy_1885.jpg|міні|Браніслаў (другі злева) і Юзаф (трэці) Пілсудскія, 1885 г. Гурток саманавучання ''Spójnia'' пры Віленскай гімназіі.]]
[[Файл:Sakhalin_Ainu_Man.jpg|міні|Айны з Сахаліна, фота Браніслава Пілсудскага, каля 1905 года.]]
'''Браніслаў Пётр Пілсудскі''' ({{lang-pl|Bronisław Piotr Piłsudski}}, {{ДН|2|11|1866}}, [[Зулава (Свянцянскі раён)|Зулава]] — {{ДС|17|5|1918}}, {{МС|Парыж}}) — [[Польшча|польскі]] эмігрант, [[Этнаграфія|этнограф]], які займаўся народамі і культурамі [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]], галоўным чынам [[Айны|айнамі]], якіх ён назіраў на [[Сахалін]]е, а пазней на востраве [[Хакайда]]. Быў братам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа]], Адама, Яна і Казіміра Пілсудскіх&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|||423}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi-online.com/bielarus-japonija-materyjaly-druhich-miznar-cytanniau.html?page=63|аўтар=Соколов Андрей|частка=Бронислав Пилсудский - исследователь народа айну|загаловак=Беларусь-Японія. Матэрыялы Другіх міжнар. чытанняў, прысвечаных памяці Іосіфа Гашкевіча|год=2003|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|старонкі=128—132}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
З 1874 года жыў у [[Вільня|Вільні]], дзе праз тры гады паступіў у гімназію. Разам з братам Юзафам яны арганізавалі гурток саманавучання ''«Спуйня»''. Пасля смерці маці (1884) пераехаў у 1886 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе здаў экзамен [[Ліцэнцыят|на бакалаўра]] і паступіў на юрыдычны факультэт мясцовага ўніверсітэта.

У 1887 годзе быў уцягнуты ў падрыхтоўку «[[Народная воля (арганізацыя)|Народнай воляй]]» замаху на імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Сярод змоўшчыкаў быў [[Аляксандр Ільіч Ульянаў|Аляксандр Ульянаў]] (старэйшы брат [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра]], пазней вядомага як Ленін), які быў пакараны смерцю пасля суда. Пасля выкрыцця змовы Браніслаў (які быў выдадзены падчас допытаў Міхалам Канчэрам) быў прысуджаны да смяротнага пакарання, якое пазней было заменена на 15 гадоў [[Катарга|катаржных работ]], і сасланы на востраў [[Сахалін]]. У 1887—1896 гадах — вязень катаржнай турмы ў с. Рыкаўскае на востраве Сахалін. Вызвалены ад цяжкіх работ, працаваў у канцылярыі, настаўнікам мясцовай школы, што дазволіла яму весці этнаграфічныя даследаванні і метеэаралагічныя назіранні.

На Сахаліне ў 1891 годзе ён сустрэў Льва Штэрнберга, ужо вядомага [[Этнаграфія|этнографа]], які таксама знаходзіўся ў выгнанні. У 1896 годзе была апублікавана яго праца па назіраннях за кліматам. Затым яго адправілі ў метэаралагічную місію ў паўднёвую частку вострава, дзе ён сустрэў [[Айны|народ айнаў]].

У 1894—1896 стварыў Сахалінскі музей у Пасту Аляксандраўскім.

Пасля 10 гадоў выгнання астатняя частка яго пакарання была заменена на загад пасяліцца на Далёкім Усходзе Расіі без права выезду. Праз тры гады ён атрымаў прапанову ад Імператарскай акадэміі навук вывучаць культуры [[Айны|айнаў]], [[Ніўхі|гілякаў (ніўхаў)]], [[Оракі|оракаў]] і [[Ульчы|мангунаў]] на Сахаліне. У тым жа годзе ён пасяліўся — цяпер ужо вольны чалавек — у вёсцы Ай, дзе ажаніўся з Шынхінчоў, сваячкай правадыра племені, якая нарадзіла ім сына Сукэдзо і дачку Кё.

З 1899 года — захавальнік музея Таварыства вывучэння Амурскага края ў г. Уладзівасток. За арганізацыю экспазіцыі для міжнароднай выставы ў Парыжы ўзнагароджаны сярэбраным медалём расійскага геаграфічнага таварыства.

У 1903 годзе разам з іншым выгнаннікам, пісьменнікам Вацлавам Серашэўскім, адправіўся даследаваць культуру айнаў на востраве [[Хакайда]]. Адным з вынікаў яго працы сталі ўнікальныя гукавыя запісы, зробленыя на 100 васковых цыліндрах. У пачатку 1980-х гадоў гэтыя цыліндры былі пазычаны японцамі ў Польшчы, і кампанія Sony сканструявала спецыяльную лазерную прыладу для іх счытвання (фанограф Эдысана), што дазволіла запісаныя на іх гукі зноў пачуць праз шмат гадоў. Гэта адзіныя вядомыя запісы мовы айнаў таго перыяду.

Сярод яго дасягненняў — стварэнне слоўнікаў, таксама даў багатыя апісанні культуры і звычаяў народаў Далёкага Усходу, у тым ліку музычнай культуры. Запісаў шматлікія казкі і легенды гэтых культур і зрабіў каля 300 фатаграфій, у асноўным адлюстроўваючы тыпы людзей, якія там жывуць. Рукапісы і фатаграфіі Браніслава Пілсудскага захоўваюцца ў спецыяльных калекцыях Навуковай бібліятэкі Польскай акадэміі мастацтваў і навук і Польскай акадэміі навук у Кракаве.

Пасля заканчэння [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайны]] ў 1906 годзе ён адправіўся ў Японію, дзе пасябраваў з японскім пісьменнікам і паэтам [[Футабатэй Сімэй]]. Гэта знаёмства прывяло да стварэння Японска-польскага таварыства і першага культурнага абмену паміж дзвюма краінамі. Сімэй Футабатэй успамінаў, што бачыў у Пілсудскім ''добразычлівага дзівака з дзіцячай наіўнасцю, які на кожным кроку з хваляваннем падкрэсліваў, што павінен нешта зрабіць, каб дапамагчы айнам, што гэта яго лёс — нягледзячы на тое, што ён быў без грошай''&lt;ref&gt;Barbara Jelonek, [http://www.actaerasmiana.prawo.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2017/09/B.-Jelonek-XV.pdf Problematyka prawna Ajnów w Japonii — badania Bronisława Piłsudskiego i sprawa Nibutani Dam] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303124058/http://www.actaerasmiana.prawo.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2017/09/B.-Jelonek-XV.pdf |date=3 сакавіка 2022 }}, ''Acta Erasmiana'' 2017, t. 15, Wrocław 2017.&lt;/ref&gt;.

Прыбыў у Еўропу праз Злучаныя Штаты ў 1906 годзе і пасяліўся ў [[Кракаў|Кракаве]]. Пазней пераехаў у [[Закапанэ]] і праводзіў этнаграфічныя даследаванні [[Падгале (вобласць)|Падгалля]]. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] адправіўся ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]], далучыўшыся да руху за незалежнасць. У канцы 1917 года адправіўся ў [[Парыж]], дзе ў 1918 годзе патануў у [[Сена (рака)|Сене]]. Мяркуецца, што яго смерць была [[самагубства]]м, звязаным з [[дэпрэсія]]й, якую дыягназаваў доктар [[Жазеф Бабінскі]].

Пахаванне адбылося 29 мая 1918 года на могілках Ле-Шампо ў Манмарансі каля Парыжа, дзе і дагэтуль знаходзіцца магіла Браніслава Пілсудскага.

== Ушанаванне памяці ==
У Южна-Сахалінску ўсталяваны яму помнік (1991) і створаны Цэнтр па вывучэнні яго навуковай спадчыны.

У 2013 годзе ў японскім горадзе Сіраоі на востраве [[Хакайда]] быў адкрыты помнік этнографу. Помнік быў усталяваны ў мясцовым музеі [[Айны|айнаў]], дзе Пілсудскі праводзіў этнаграфічныя даследаванні ў 1903 годзе.

15.03—13.05.2018 у [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага|Мастацкай галерэі Міхаіла Савіцкага]] [[Польскі інстытут у Мінску|Польскім інстытутам у Мінску]] была арганізавана выстава «''Браніслаў Пілсудскі (1866—1918). З Сахаліна да Закапанэ. Этнаграфічнае падарожжа''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://instytutpolski.pl/minsk/2018/03/15/%d0%b2%d1%8b%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%9e%d0%ba%d0%b0-%d0%b1%d1%80%d0%b0%d0%bd%d1%96%d1%81%d0%bb%d0%b0%d1%9e-%d0%bf%d1%96%d0%bb%d1%81%d1%83%d0%b4%d1%81%d0%ba%d1%96-1866-1918-%d0%b7-%d1%81/|title=Выстаўка “Браніслаў Пілсудскі (1866 -1918). З Сахаліна да Закапанэ. Этнаграфічнае падарожжа”|website=Польскі Інстытут у Мінску|access-date=5 лютага 2026|archive-date=14 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114201843/https://instytutpolski.pl/minsk/2018/03/15/%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0-%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D1%96%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96-1866-1918-%D0%B7-%D1%81/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Асобы на марках]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Манмарансі]]
[[Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Постаці Вільні]]
[[Катэгорыя:Этнографы]]
[[Катэгорыя:Айны]]
[[Катэгорыя:Закапанэ]]</text>
      <sha1>q7qal6a4tkgxefuer3w52udk5pes331</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будынак штаба Беларускай ваеннай акругі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802909</id>
    <revision>
      <id>5157160</id>
      <parentid>5148210</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13309" sha1="7rno55wmhe7gj8jntfmfk68c16uqt1z" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Тып = Будынак
| Беларуская назва = Будынак штаба Беларускай ваеннай акругі
| Арыгінальная назва = 
| Выява = 20190526 172629 Ministry of Defence of Belarus May 2019.jpg
| Подпіс выявы = Галоўны фасад па вуліцы Камуністычнай
| Шырыня выявы = 
| Статус = {{ГККРБ 4|713Г000055}}
| Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
| Краіна2 = 
| Назва месцазнаходжання = горад
| Месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Камуністычная вуліца (Мінск)|вул. Камуністычная]], 1
| Канфесія = 
| Епархія = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Ордэнская прыналежнасць = 
| Тып кляштара = 
| Тып будынка = Адміністрацыйны будынак
| Архітэктурны стыль = [[сталінская архітэктура|савецкая архітэктура]], [[неакласіцызм]]
| Аўтар праекта = [[Валянцін Іванавіч Гусеў]]
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = 
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = 1945
| Заканчэнне будаўніцтва = 1946
| Будынкі = 
| Вядомыя жыхары = 
| Рэліквіі = 
| Настаяцель = 
| Стан = 
| Сайт = 
| Commons = 
}}
'''Будынак штаба Беларускай ваеннай акругі''' — будынак у [[Мінск]]у, помнік [[савецкая неакласіка|савецкай грамадзянскай архітэктуры з выкарыстаннем класіцыстычнай спадчыны]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. Месціцца па адрасе [[Камуністычная вуліца (Мінск)|вуліца Камуністычная]], 1, на рагу . Пабудаваны як штаб [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]], цяпер у будынку размяшчаецца [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]].

== Гісторыя ==
У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на гэтым месцы знаходзіўся [[Свята-Узнясенскі манастыр (Мінск)|Свята-Узнясенскі манастыр]], адзін з цэнтраў менскага праваслаўя. К XX стагоддзю манастыр ужо не існаваў і ў 1867 годзе на месцы былой святыні паўстала жаночае духоўнае вучылішча, а ў 1870 г. і Свята-Узнясенская царква, празваная ў народзе Белай&lt;ref&gt;Шыбека З. В.. Минскъ сто гадоў таму. Мінск, 2007. С.241.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/68277451/%D0%A1%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D1%9E_1921_1941_%D0%B3%D0%B3|аўтар=[[Юрый Тамковіч|Тамковіч Ю.]]|загаловак=Спроба рэканструкцыі карты Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1921–1941&amp;nbsp;гг.|год=2021|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|нумар=10 (267)|старонкі=18-27}}&lt;/ref&gt;.

У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пакоі вучылішча выкарыстоўваліся пад «Уласны Яе Імператарскай Вялікасці гаспадарыні імператрыцы Марыі Фёдараўны шпіталь № 1». Праз некаторы час, у гады [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]], у будынках палякі ўладкавалі свой шпіталь&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by|url=https://bsu.by/by/structure/faculties/kafedry/zoologicheskiy-muzey-by-d|title=Заалагічны музей|website=bsu.by|access-date=2026-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Дом № 4. У 1920-я гг. ў будынках жаночага духоўнага вучылішча адышлі да новастворанага Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У Доме № 4, які будынкі атрымалі згодна з унутрыўніверсітэцкай нумарацыяй, размясціліся падраздзяленні [[Медыцынскі факультэт БДУ|медыцынскага]] і [[Педагагічны факультэт БДУ|педагагічнага факультэтаў БДУ]], у тым ліку лабараторыі неарганічнай хіміі, фармакалогіі, батанікі, заалогіі, геалогіі, мінералогіі, [[Інстытут фізіялогіі НАН Беларусі|Інстытут фізіялогіі]] (першапачаткова пад кафедры фізіялогіі было адведзена два невялікія пакоі), кватэры прафесарска-выкладчыцкага складу, а таксама кабінеты заалогіі ([[Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|заалагічны музей]]) і батанікі&lt;ref&gt;Дзесяць год Беларускага Дзяржаўнага Унiверсiтэта, 1921 −11/ VII — 1931. Мн., 1931. С.41.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Побач у 1924—1926 гг. асістэнт кафедры батанікі [[М. А. Збіткоўскі]] разбівае батанічны сад. Акрамя падраздзяленняў БДУ, на [[Шырокая вуліца (Мінск, старая)|Шырокай]] [[Шырокая вуліца (Мінск, старая)|вуліцы]], 28 знаходзіўся [[інстытут імя Леніна]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Пасля таго, як медычны факультэт БДУ стаў [[Мінскі медыцынскі інстытут|асобным інстытутам]] у 1930 годзе былое вучылішча пераходзіць у яго распараджэнне, але ненадоўга, бо з 1934 года гэта ўжо [[Мінскі акруговы ваенны шпіталь]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mil.by/ru/health/medicine/950/|title=Государственное учреждение «432 ордена Красной Звезды главный военный клинический медицинский центр Вооруженных Сил Республики Беларусь» — Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|website=www.mil.by|access-date=2026-02-20|archive-date=30 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250130173304/https://www.mil.by/ru/health/medicine/950/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У 1934—1938 гг. ідзе будаўніцтва новых карпусоў шпіталя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Мінск. Штаб БВА. 1940-я.jpg|thumb|Будаўніцтва штаба БВА у 1940-я гг.]]
Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] комплекс будынкаў пацярпеў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; і ў 1945—1946 гадах паводле праекта архітэктара [[В. Гусеў (архітэктар)|В. Гусева]] будуецца штаб [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. Архітэктар часткова ўключыў будынкі старога комплексу ў новы праект&lt;ref&gt;Воложинский В. Г. Минск. Старый и новый. Минск, 2009. С.59.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Будынак штаба БВА быў адным з першых манументальных збудаванняў, [[Аднаўленне Мінска|узведзеных у Мінску ў пасляваенны перыяд]]&lt;ref name=&quot;heritage&quot;&gt;{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/budynak-055|title=Адміністрацыйны будынак (вул. Камуністычная, 1)|author=|date=|publisher=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|accessdate=2026-02-20|lang=be|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля рападу СССР у ім размясцілася [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}.

== Архітэктура ==
Трохпавярховы з паўпадвальным паверхам Е-падобны ў плане будынак з дваровым [[курданёр]]ам{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}.

Галоўны фасад з шырокім [[рызаліт]]ам арыентаваны на вуліцу Камуністычную, мае трохчасткавую сіметрычную кампазіцыю. Цэнтральная частка рызаліта з уваходам вылучана васьмікалонным [[порцік]]ам [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]], бакавыя часткі апрацаваны [[пілястра]]мі. Паўпадвальны і першы паверхі [[Рустоўка|руставаныя]]. Дэкор верхніх паверхаў абмежаваны [[ліштва]]мі аконных праёмаў, узбагачанымі [[балясы|балясамі]]. Дэталі дэкору фасадаў вылучаны белым колерам на фоне жоўта-вохрыстых сцен{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}.
[[Файл:Ministry of defend - panoramio.jpg|міні|злева|Будынак з боку парку Янкі Купалы]]
Пануючую ролю ў аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі будынка адыгрывае бакавы паўднёва-ўсходні фасад, арыентаваны ў бок [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] (былога Ленінскага) і [[Парк імя Янкі Купалы|парку імя Я. Купалы]]. У яго трохчасткавай кампазіцыі з глухімі бакавымі рызалітамі, упрыгожанымі геральдычнымі [[барэльеф]]амі, вылучаецца вялікі дзесяцікалонны [[порцік]] [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}.

Унутраная планіроўка будынка [[калідор]]ная. Двухсветлавыя [[Вестыбюль|вестыбюлі]], [[фае]] і парадныя памяшканні ўпрыгожаны [[Калона|калонамі]], [[Ляпніна|ляпнымі дэталямі]], [[Барэльеф|барэльефамі]], мастацкай размалёўкай і [[Манументальная скульптура|манументальнай скульптурай]]. Вялікая зала пасяджэнняў аформлена буйнымі пазалочанымі барэльефнымі [[пано]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{ГККРБ|713Г000055}}
* {{крыніцы/ЗП|Мінск|69|Адміністрацыйны будынак|аўтар=[[У. В. Алісейчык]]|с=92|ref=Алісейчык}}

[[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі савецкага класіцызму]]
[[Катэгорыя:Адміністрацыйныя будынкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валянціна Гусева]]
[[Катэгорыя:Камуністычная вуліца (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]]
[[Катэгорыя:Міністэрства абароны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларуская ваенная акруга]]</text>
      <sha1>7rno55wmhe7gj8jntfmfk68c16uqt1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брацкая магіла (Юрацішкі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803178</id>
    <revision>
      <id>5157051</id>
      <parentid>5104183</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T04:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="nruk3xncuyrevdhue0ogx0wye3mcvq1" xml:space="preserve">[[Файл:Юратишки, Ивьевский район, Гродненская область, Беларусь 30.jpg|thumb|Помнік на брацкай магіле.]]
'''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў пас. [[Юрацішкі]] Іўеўскага раёна, у скверы па вул. Савецкай, на перакрыжаванні яе з вул. Кастрычніцкай.

Пахаваны 79 воінаў і ўдзельнікаў супраціўлення, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчыную вайну]], і савецкіх актывістаў, што загінулі ў барацьбе з ворагамі Савецкай улады.

У 1957 г. пастаўлены помнік — на пастаменце бронзавая скульптура прыкленчыўшага салдата Савецкай Арміі, які трымае ў руках вянок з дубовага лісця, як сімвал доблесці, мужнасці і славы.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Д000311}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-311 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251207131512/https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-311 |date=7 снежня 2025 }}

[[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Юрацішкі]]</text>
      <sha1>nruk3xncuyrevdhue0ogx0wye3mcvq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будаўнічая ашчадная каса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803205</id>
    <revision>
      <id>5157139</id>
      <parentid>5117744</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8112" sha1="h7yluy9tf6y5e1vylvdi57l2dcu5u5l" xml:space="preserve">'''Будаўнічая ашчадная каса''' або '''будаўнічае таварыства''' — гэта спецыялізаваны [[банк]]. Крыніцай рэсурсаў для мэтавых жыллёвых пазык у будашчадкасе з’яўляюцца ўклады грамадзян, плата пазыкоўцаў за карыстанне жыллёвай пазыкай, а таксама дзяржаўная прэмія, якая выплачваецца ў адпаведнасці з кантрактам аб будаўнічых ашчаджэннях пры ўмове, што ўкладчык на працягу года ўнёс на свой рахунак пэўную суму.

Жыллёвы [[крэдыт]] можа атрымаць толькі ўкладчык будашчадкасы па заканчэнні пэўнага часу (звычайна некалькі гадоў), на працягу якога ён штомесяц рабіў уклады на вызначаную ў кантракце суму. [[Працэнтная стаўка|Працэнтныя стаўкі]] (як на ўклад, так і на крэдыт) фіксаваныя на ўвесь час дзеяння кантракта.

== У Германіі ==
У [[Германія|Германіі]] будаўнічыя ашчадныя касы ([[Нямецкая мова|ням.]]: Bausparkasse) пачалі ўзнікаць яшчэ ў канцы XVIII стагоддзя ў шахцёрскіх пасёлках. Іх дзейнасць была арганізавана па наступным прынцыпе: калі для будаўніцтва аднаго дома патрабавалася 10 тысяч грашовых адзінак, а кожны ахвотны абзавесціся ўласным жыллём мог ашчадзіць за год толькі тысячу, то, адпаведна, ён мог пабудаваць жыллё толькі праз 10 гадоў.

У выпадку аб’яднання зберажэнняў дзесяці такіх ахвотных адзін з іх мог набыць жыллё ўжо праз год, другі — праз два і г. д. У выйгрышы апынаюцца ўсе, акрамя апошняга. Гэта кампенсуецца тым, што першы, хто пабудаваў, уносіць у пагашэнне доўгу крыху больш за тысячу, кожны наступны — крыху менш. Такім чынам, той, хто будуе пазней, атрымлівае жыллё трохі танней &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак= Щенин Р. К. Банковские системы стран мира. — М.: КноРус, 2010. — С. 49. — 2000 экз. — ISBN 5-406-00248-3.}}&lt;/ref&gt;.

== У Беларусі ==
У Беларусі ў 2025 годзе была запушчана абноўленая дзяржаўная сістэма жыллёвых будаўнічых ашчаджэнняў на базе дзяржаўнага банка «[[Беларусбанк]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://grodnorik.gov.by/ru/republic-ru/view/belarusbank-zapustil-gosudarstvennuju-sistemu-zhilischnyx-stroitelnyx-sberezhenij-25246-2025|title=Беларусбанк запустил государственную систему жилищных строительных сбережений|website=grodnorik.gov.by|date=2025-09-29|access-date=2026-02-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, якая з’яўляецца абноўленым варыянтам сістэмы жыллёвых будаўнічых ашчаджэнняў, створанай у студзені 2021 года на аснове Указа [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 26.10.2020 № 382 «Аб дзяржаўнай сістэме жыллёвых будаўнічых ашчаджэнняў». Усяго за час існавання сістэмы жыллёвых будаўнічых ашчаджэнняў у Беларусі на базе «Беларусбанка» (з ліпеня 2006 года па верасень 2025 года) было аформлена больш за 50 тыс. жыллёва-назапашвальных укладаў &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://part.gov.by/management/building/zhilishchnaya-politika/6069-o-gosudarstvennoj-sisteme-zhilishchnykh-stroitelnykh-sberezhenij|title=О государственной системе жилищных строительных сбережений|website=part.gov.by|access-date=2025-10-15}}&lt;/ref&gt;.

Беларуская дзяржаўная сістэма жыллёвых будаўнічых ашчаджэнняў уяўляе сабой праграму, у межах якой удзельнік заключае дагавор і абавязваецца рэгулярна (тэрмінам ад 26 да 62 месяцаў) уносіць грашовыя сродкі на спецыяльны рахунак. Пасля дасягнення агаворанай часткі кошту жылля (ад 30 да 50 %), банк дае крэдыт (на тэрмін да 15 гадоў) на астатнюю частку. Асаблівасцю сістэмы з’яўляецца тое, што ў ёй прысутнічае фінансавая падтрымка дзяржавы ў выглядзе штомесячнай прэміі (10 % ад [[Стаўка рэфінансавання|стаўкі рэфінансавання]] [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|НБРБ]]), якая, нароўні з працэнтамі па ўкладзе, вызвалена ад [[Падаходны падатак|падаходнага падатку]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/belarusbank-zapustil-gosudarstvennuju-sistemu-zhilischnyh-stroitelnyh-sberezhenij-739539-2025/|title=Беларусбанк запустил государственную систему жилищных строительных сбережений|website=belta.by|date=2025-09-29|access-date=2025-10-15}}&lt;/ref&gt;.

У Беларусі блізкай да будаўнічай ашчаднай касы па функцыях і мэтах арганізацыяй з’яўляюцца [[Спажывецкі кааператыў|спажывецкія кааператывы]], якія выконваюць функцыі жыллёвага ашчаднага кааператыва. Найбуйнейшым падобным кааператывам у Беларусі з’яўляецца «[[Жыллёвы баланс]]», колькасць удзельнікаў якога перавысіла 20 тыс. чалавек (па стану на верасень 2025 года). У падобным спажывецкім кааператыве выкарыстоўваюцца сродкі ўдзельнікаў для куплі жылля з наступнай перадачай яго ў [[Растэрміноўка|растэрміноўку]] (на тэрмін да 15 гадоў), пры гэтым права ўласнасці члену кааператыва пераходзіць толькі пасля поўнага разліку&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://npr.by/kak-belorusam-proshhe-nakopit-na-zhile-obzor-dvuh-populyarnyh-nakopitelnyh-sistem/|title=Как белорусам проще накопить на жилье: обзор двух популярных накопительных систем|first=Владислав|last=Капота|website=Наш Портал - NPR.BY|date=2025-10-01|access-date=2026-02-27}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-02-27}}

[[Катэгорыя:Крэдыт]]
[[Катэгорыя:Банкаўская справа]]</text>
      <sha1>h7yluy9tf6y5e1vylvdi57l2dcu5u5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803244</id>
    <revision>
      <id>5156961</id>
      <parentid>5155751</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35987-55</username>
        <id>170118</id>
      </contributor>
      <origin>5156961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8539" sha1="t0iwruxofxuc4tmq6s0ppcl3ipb3ps6" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}
{{Вайна на Блізкім Усходзе}}
'''Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране''' — ваенная аперацыя [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] супраць [[Іран]]а, якая пачалася [[28 лютага]] [[2026]] года. Нічия

== Перадумовы ==
[[Амерыкана-іранскія адносіны]] і [[ізраільска-іранскія адносіны]] доўгі час заставаліся напружанымі.

Сярод прычын узброенага канфлікту называюцца нявырашаныя супярэчнасці паміж бакамі&lt;ref&gt;[https://tochka.by/articles/policy/sovmestnaya_ataka_irana_voennyy_ekspert_napominaet_prichiny_konflikta/ Атака на Иран: военный эксперт назвал, что послужило спусковым крючком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260309003542/https://tochka.by/articles/policy/sovmestnaya_ataka_irana_voennyy_ekspert_napominaet_prichiny_konflikta/ |date=9 сакавіка 2026 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Іран не згаджаўся згарнуць узбагачэнне [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]], гэта магло прывесці да стварэння [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], пры тым, што ўлады Ірана заяўлялі пра развіццё мірнай ядзернай праграмы. Ракетная праграма Ірана выклікала асцярогі ЗША і Ізраіля па пытаннях гіпергукавых, балістычных тэхналогій. Іран падтрымліваў сваіх проксі, у т. л. [[Хезбала|Хезбалу]], [[Хусіты|хусітаў]], [[Вось супраціву|іракскую шыіцкую міліцыю]].

[[Ірана-ізраільскі канфлікт (з 2024)|Ірана-ізраільскі канфлікт]] разгортваецца з 2024 года на фоне [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]].

Удары былі нанесеныя падчас працяглых ірана-амерыканскіх перамоў.

== Ход падзей ==
28 лютага 2026 года [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскія ВПС]], у рамках аперацыі «Ільвіны рык»&lt;ref&gt;[https://www.newsru.co.il/israel/28feb2026/magen_yehuda_103.html «Щит Иегуды», «Рычание льва» и «Эпическая ярость»&amp;#58; Израиль и США атаковали Иран &amp;#45; NEWSru.co.il]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-names-its-operation-against-iran-lions-roar/ Israel names its operation against Iran «Lion’s Roar» — The Times of Israel]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.iranintl.com/en/202602288170 Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ — Iran International]&lt;/ref&gt;, нанеслі ўдары па [[Іран]]е пры падтрымцы [[ЗША]]. У паведамленні прэс-службы ізраільскага Міністэрства замежных спраў было сказана, што Дзяржава Ізраіль нанесла прэвентыўны ўдар&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/world/view/izrail-nanes-preventyuny-udar-pa-irane-u-tegerane-grymjats-uzryvy-155174-2026/ Ізраіль нанёс прэвентыўны ўдар па Іране, у Тэгеране грымяць узрывы — belta.by]&lt;/ref&gt; для прадухілення пагрозы.

[[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] назваў мэтамі пачатай аперацыі абарону «амерыканскага народа і ліквідацыю пагроз з боку рэжыму Ірана»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/bbcrussian/91856|title=BBC News {{!}} Русская служба|website=Telegram|access-date=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;, ён заявіў пра недапушчэнне атрымання Іранам [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]]&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/world/view/tramp-zsha-pachali-vaennuju-aperatsyju-suprats-irana-155175-2026/ Трамп: ЗША пачалі ваенную аперацыю супраць Ірана — belta.by]&lt;/ref&gt;. Амерыканская аперацыя атрымала назву «Эпічная лютасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/DeptofWar/status/2027662002219302929?s=20|title=Department of War on X|website=x.com|date=28/02/2026}}&lt;/ref&gt;.

Пад удары трапілі буйнейшыя іранскія гарады, у тым ліку [[Тэгеран]]&lt;ref name=&quot;belta2&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://blr.belta.by/world/view/mzs-irana-patsverdzila-gibel-kiraunikou-minabarony-kvir-genshtaba-i-saveta-pa-abarone-155219-2026/ |title = МЗС Ірана пацвердзіла гібель кіраўнікоў Мінабароны, КВІР, Генштаба і Савета па абароне |lang = be |website = belta.by |date = 2026-03-02|access-date = 2026-03-02 | archive-url = |archive-date =}}&lt;/ref&gt;. У выніку авіяўдару па яго рэзідэнцыі быў забіты духоўны лідар і фактычны правіцель Ірана [[Алі Хаменеі]]. У выніку ўдараў ЗША і Ізраіля таксама загінулі галоўнакамандуючы Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі [[Махамад Пакпур]], начальнік Генеральнага штаба УС Ірана [[Абдольрахім Мусаві]]. Агенцтва IRNA паведаміла аб гібелі сакратара Савета па абароне Ірана [[Алі Шамхані]] і кіраўніка Мінабароны [[Азіз Насірзадэ|Азіза Насірзадэ]]&lt;ref name=&quot;belta1&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://blr.belta.by/world/view/kanflikt-na-blizkim-ushodze-razvitstse-situatsyi-na-1-sakavika-155202-2026/ |title = Канфлікт на Блізкім Усходзе. Развіццё сітуацыі на 1 сакавіка |lang = be |website = belta.by |date = 2026-03-01|access-date = 2026-03-01 | archive-url = |archive-date =}}&lt;/ref&gt;.

У Іране паведамлена аб гібелі не менш за 787 чалавек (у тым ліку 180 — пры [[Удар па школе ў Мінабе|ўдары па школе ў Мінабе]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/|title=U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks|lang=en|author=Tucker Reals|website=[[CBS News]]|date=2026-03-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] заявіў аб [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 4»|маштабнай аперацыі ў адказ]]. Паведамлялася аб атаках па Ізраілі, а таксама па ваенных базах ЗША ў [[Бахрэйн]]е, [[Іарданія|Іарданіі]], [[Катар]]ы, [[Кувейт|Кувейце]], [[ААЭ]] і Саудаўскай Аравіі&lt;ref name=&quot;belta1&quot;/&gt;.

[[Ізраіль]] увёў у краіне надзвычайнае становішча і закрыў сваю паветраную прастору для грамадзянскіх самалётаў&lt;ref name=&quot;cnn1&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://edition.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |title = Israel launches strike against Iran, declares state of emergency across country |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2026-02-28 | archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Амерыкана-іранскі канфлікт}}
[[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]]
[[Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт]]
[[Катэгорыя:Падзеі 28 лютага]]
[[Катэгорыя:Люты 2026 года]]
[[Катэгорыя:2026 год у Іране]]</text>
      <sha1>t0iwruxofxuc4tmq6s0ppcl3ipb3ps6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156966</id>
      <parentid>5156961</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Orbitminis</username>
        <id>152737</id>
      </contributor>
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5156961|5156961]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-35987-55|~2026-35987-55]] ([[User talk:~2026-35987-55|размовы]])</comment>
      <origin>5156966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="e3ficib3faf5l33b8wuommc5sh7a4do" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}
{{Вайна на Блізкім Усходзе}}
'''Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране''' — ваенная аперацыя [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] супраць [[Іран]]а, якая пачалася [[28 лютага]] [[2026]] года.

== Перадумовы ==
[[Амерыкана-іранскія адносіны]] і [[ізраільска-іранскія адносіны]] доўгі час заставаліся напружанымі.

Сярод прычын узброенага канфлікту называюцца нявырашаныя супярэчнасці паміж бакамі&lt;ref&gt;[https://tochka.by/articles/policy/sovmestnaya_ataka_irana_voennyy_ekspert_napominaet_prichiny_konflikta/ Атака на Иран: военный эксперт назвал, что послужило спусковым крючком] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260309003542/https://tochka.by/articles/policy/sovmestnaya_ataka_irana_voennyy_ekspert_napominaet_prichiny_konflikta/ |date=9 сакавіка 2026 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Іран не згаджаўся згарнуць узбагачэнне [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]], гэта магло прывесці да стварэння [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], пры тым, што ўлады Ірана заяўлялі пра развіццё мірнай ядзернай праграмы. Ракетная праграма Ірана выклікала асцярогі ЗША і Ізраіля па пытаннях гіпергукавых, балістычных тэхналогій. Іран падтрымліваў сваіх проксі, у т. л. [[Хезбала|Хезбалу]], [[Хусіты|хусітаў]], [[Вось супраціву|іракскую шыіцкую міліцыю]].

[[Ірана-ізраільскі канфлікт (з 2024)|Ірана-ізраільскі канфлікт]] разгортваецца з 2024 года на фоне [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|вайны ў Газе]].

Удары былі нанесеныя падчас працяглых ірана-амерыканскіх перамоў.

== Ход падзей ==
28 лютага 2026 года [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскія ВПС]], у рамках аперацыі «Ільвіны рык»&lt;ref&gt;[https://www.newsru.co.il/israel/28feb2026/magen_yehuda_103.html «Щит Иегуды», «Рычание льва» и «Эпическая ярость»&amp;#58; Израиль и США атаковали Иран &amp;#45; NEWSru.co.il]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-names-its-operation-against-iran-lions-roar/ Israel names its operation against Iran «Lion’s Roar» — The Times of Israel]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.iranintl.com/en/202602288170 Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ — Iran International]&lt;/ref&gt;, нанеслі ўдары па [[Іран]]е пры падтрымцы [[ЗША]]. У паведамленні прэс-службы ізраільскага Міністэрства замежных спраў было сказана, што Дзяржава Ізраіль нанесла прэвентыўны ўдар&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/world/view/izrail-nanes-preventyuny-udar-pa-irane-u-tegerane-grymjats-uzryvy-155174-2026/ Ізраіль нанёс прэвентыўны ўдар па Іране, у Тэгеране грымяць узрывы — belta.by]&lt;/ref&gt; для прадухілення пагрозы.

[[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] назваў мэтамі пачатай аперацыі абарону «амерыканскага народа і ліквідацыю пагроз з боку рэжыму Ірана»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/bbcrussian/91856|title=BBC News {{!}} Русская служба|website=Telegram|access-date=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;, ён заявіў пра недапушчэнне атрымання Іранам [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]]&lt;ref&gt;[https://blr.belta.by/world/view/tramp-zsha-pachali-vaennuju-aperatsyju-suprats-irana-155175-2026/ Трамп: ЗША пачалі ваенную аперацыю супраць Ірана — belta.by]&lt;/ref&gt;. Амерыканская аперацыя атрымала назву «Эпічная лютасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/DeptofWar/status/2027662002219302929?s=20|title=Department of War on X|website=x.com|date=28/02/2026}}&lt;/ref&gt;.

Пад удары трапілі буйнейшыя іранскія гарады, у тым ліку [[Тэгеран]]&lt;ref name=&quot;belta2&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://blr.belta.by/world/view/mzs-irana-patsverdzila-gibel-kiraunikou-minabarony-kvir-genshtaba-i-saveta-pa-abarone-155219-2026/ |title = МЗС Ірана пацвердзіла гібель кіраўнікоў Мінабароны, КВІР, Генштаба і Савета па абароне |lang = be |website = belta.by |date = 2026-03-02|access-date = 2026-03-02 | archive-url = |archive-date =}}&lt;/ref&gt;. У выніку авіяўдару па яго рэзідэнцыі быў забіты духоўны лідар і фактычны правіцель Ірана [[Алі Хаменеі]]. У выніку ўдараў ЗША і Ізраіля таксама загінулі галоўнакамандуючы Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі [[Махамад Пакпур]], начальнік Генеральнага штаба УС Ірана [[Абдольрахім Мусаві]]. Агенцтва IRNA паведаміла аб гібелі сакратара Савета па абароне Ірана [[Алі Шамхані]] і кіраўніка Мінабароны [[Азіз Насірзадэ|Азіза Насірзадэ]]&lt;ref name=&quot;belta1&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://blr.belta.by/world/view/kanflikt-na-blizkim-ushodze-razvitstse-situatsyi-na-1-sakavika-155202-2026/ |title = Канфлікт на Блізкім Усходзе. Развіццё сітуацыі на 1 сакавіка |lang = be |website = belta.by |date = 2026-03-01|access-date = 2026-03-01 | archive-url = |archive-date =}}&lt;/ref&gt;.

У Іране паведамлена аб гібелі не менш за 787 чалавек (у тым ліку 180 — пры [[Удар па школе ў Мінабе|ўдары па школе ў Мінабе]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/|title=U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks|lang=en|author=Tucker Reals|website=[[CBS News]]|date=2026-03-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] заявіў аб [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне 4»|маштабнай аперацыі ў адказ]]. Паведамлялася аб атаках па Ізраілі, а таксама па ваенных базах ЗША ў [[Бахрэйн]]е, [[Іарданія|Іарданіі]], [[Катар]]ы, [[Кувейт|Кувейце]], [[ААЭ]] і Саудаўскай Аравіі&lt;ref name=&quot;belta1&quot;/&gt;.

[[Ізраіль]] увёў у краіне надзвычайнае становішча і закрыў сваю паветраную прастору для грамадзянскіх самалётаў&lt;ref name=&quot;cnn1&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://edition.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |title = Israel launches strike against Iran, declares state of emergency across country |lang = en |website = edition.cnn.com |date = |access-date = 2026-02-28 | archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Амерыкана-іранскі канфлікт}}
[[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]]
[[Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт]]
[[Катэгорыя:Падзеі 28 лютага]]
[[Катэгорыя:Люты 2026 года]]
[[Катэгорыя:2026 год у Іране]]</text>
      <sha1>e3ficib3faf5l33b8wuommc5sh7a4do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бразгун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803605</id>
    <revision>
      <id>5157035</id>
      <parentid>5109598</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T03:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5157035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16358" sha1="dpamsob6atdngd1v9mh47ww3jtbodts" xml:space="preserve">'''Абрад «Бразгун»''' і яго складовая частка — шанаванне абраза святых Пятра і Паўла — беларускі народны абрад, які штогод праводзіцца [[13 ліпеня]] ў вёсцы [[Наркі]] [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]].

Гэты абрад быў уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі]] ў 2012 годзе. Код аб’екта — 53АК000074

== Апісанне ==
Сюды, углыб лесу, апякунку вёскі Наркі — абраз Пятра і Паўла, нясуць жыхары вёскі, дзе ікона захоўваецца, перамяшчаючыся з дому ў дом. Напярэдадні правядзення абраду ў вёсцы ўпрыгожваюць абрадавую свечку. На наступную раніцу моляцца, выносячы абраз з дому і хросным ходам адпраўляюцца з ім да гаючай крыніцы.
Сам абрад уключае ў сябе відавочныя паганскія вераванні, але пазней да яго былі дададзены хрысціянскія элементы. Цяпер галоўным атрыбутам абраду, апроч самой свечкі, з’яўляюцца абразы таго ці іншага хрысціянскага святога. Імя святога заступніка звычайна дае назву свечцы. У выпадку абраду Бразгун талісманам з’яўляецца ікона [[Пётр (апостал)|апосталаў Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]], адсюль і назва свечкі — Пётр і Павел. Калі і як яна з’явілася сярод жыхароў гэтага раёна, дакладна невядома. Мясцовая праваслаўная царква не супраць забраць яе сабе. І каля дзесяці гадоў таму царкоўнікі амаль пераканалі адну з мясцовых жанчын, якая ў той час захоўвала ікону, перадаць яе царкве. Але мясцовыя жыхары запярэчылі.
Такім чынам, яна паступова абыходзіла ўсе дамы вёскі ці сельскага саюза. Праўда, свечку ніколі не прыносілі ў «нячыстыя» дамы — дзе жылі сварлівыя, злыя людзі. І несці свечку могуць толькі «чыстыя» людзі. Напрыклад, п’яніцам або разведзеным забаранялася. Звычайна свечку носяць жанчыны. А хлеб, які сімвалізуе росквіт і ўрадлівасць, нясе наперадзе мужчына. Акрамя таго, яго нельга несці ніякім спосабам, акрамя як па брукаванай дарозе, нават з дыванамі, ручнікамі ці сенам.
Ужо на крыніцы праводзіцца рытуал асвячэнне вады. Пасля чаго паломнікі акунаюцца ў гаючую крыніцу і набіраюць ваду дадому. Таксама вернікі прыкладаюцца да іконы Пятра і Паўла, у якой просяць здароўя ці дапамогі, калі патрапілі ў бяду.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mogilev-region.gov.by/content/obryad-brazgun-i-ego-svyazannyy-element-chestvovanie-ikony-svetyh-petra-i-pavla-derevni |title=Архіўная копія |access-date=8 сакавіка 2026 |archive-date=2 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902204708/https://mogilev-region.gov.by/content/obryad-brazgun-i-ego-svyazannyy-element-chestvovanie-ikony-svetyh-petra-i-pavla-derevni |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Абрад завяршаецца рытуальнай трапезай і малітвай перад абразом, які, паводле пераканання ўдзельнікаў цырымоніі, павінен прынесці росквіт і мір вёсцы і яе жыхарам.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun |title=Архіўная копія |access-date=8 сакавіка 2026 |archive-date=15 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115231244/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Важнае месца ў абрадзе займаюць зерне і хлеб. Збожжа прысутнічае ў асноўным як падстаўка пад свечку: звычайныя свечкі, якія запальваюцца перад абразамі падчас адпраўкі ставяцца ў посуд, напоўнены збожжам — жытам, грэчкай, ячменем, аўсом або сумессю рознага збожжа.

== Паходжанне элемента ==
Абраду «Бразгун» больш за два стагоддзі. Яго спраўлялі яшчэ прадзеды, дзяды і бацькі сучасных носьбітаў. На сёняшні час абрад праводзіцца штогод. Носьбіты расказваюць гісторыю узнікнення абрада, якую перадаюць з пакаленне ў пакаленне. Гісторыя сведчыць наступнае: ва ўрочышчы, дзе не ступала нага чалавека, раптам забіла з-пад зямлі крыніца. Вада вылятала з такой моцай, што грукат камянёў і струменяў вады быў чуцен за некалькі вёрст. Людзі спужаліся, пабеглі паглядзець што здарылася. Прыбеглі і ўбачылі цуд: з-пад зямлі б’е чысцюткая вада. Было чуваць размову: «як моцна бразгаюць камяні»; «Бразгае так, што далёка чутна». Адсюль і назва — «Бразгун». Людзі пачалі маліцца [[Апостал Пётр|апосталам Пятру]] і [[Павел (апостал)|Паўлу]], дзень ушанавання якіх прайшоў напярэдадні. Старэйшыя жыхары гэта прынялі як знак, прынеслі абраз св. Пятра і Паўла, абышлі крыніцу тры разы — і вада супакоілася. Праз дзень паставілі каля крыніцы драўляны зруб і крыж, каб засцерагчыся ад бед і няшчасцяў. З тых самых часоў пажары, а яны часта бушавалі на вёсцы, больш ніколі не дакучалі норкаўцам. Праз год каля крыніцы паставілі капліцу. Жанчыны прынеслі ручнікі, святыя абразы, мясцовы бацюшка-лампадкі і свечкі. З таго часу з усіх куткоў, бліжэйшых і аддаленых, пацягнуліся да крыніцы нямоглыя, якія шукалі паратунку ад цяжкіх хвароб. Шукалі і знаходзілі збаўленне ад пакутаў цялесных і душэўных, розных калецтваў. Нават у Вялікую Айчынную вайну, калі гарэлі суседнія вёскі, Наркі засталіся цэлымі. Гэтаму дапамагла і ікона св. Пятра і Паўла, якая цудам захавалася дзякуючы мясцовым жыхарам. Шмат разоў, ужо ў савецкія часы, прадпрымаліся спробы «згарнуць» крыніцу, не даць ёй жыць. Але кожны раз крыніца струменіла свае воды, і каля яе стаяў асвечаны крыж. Зараз на гэтае намоленае месца прыязджае шмат людзей, каб пакінуць хваробы і аздаравіцца (вада ў крыніцы прызнана цалебнай), памаліцца і набраць вады. Вялікую ікону апосталаў Пятра і Паўла сяльчане вырашылі перадаваць на захоўванне з хаты ў хату як абярэг.&lt;ref&gt;https://living-heritage.by/nks/1054/&lt;/ref&gt;

== Актуальныя сацыяльныя і культурныя функцыі ==
Абрад мае, найперш, сакральна-рэлігійную функцыю, якая абумовіла яго захаванасць і жывое бытаванне, аб чым сведчыць той факт, што ікона святых Пятра і Паўла стала аброчнай іконай вёскі Наркі, шануецца і зберагаецца да сённяшняга часу. Не толькі жыхары вёскі Наркі лічаць ікону, свячу і крыніцу цудатворнымі, а і ўсе тыя, хто прыязджае з іншых мясцінай краіны, каб далучыцца да абрадавых дзеяў. Рытуальныя дзеянні жанчыны-носьбіты збераглі і перадаюць нашчадкам у тым выглядзе, у якім перанялі ад сваіх матуль і бабуль, што прадвызначыла функцыю ідэнтыфікацыі і яднання супольнасці-носьбіта абраду. Па словах носьбітаў, вялікая колькасць людзей, якія імкнуцца ў вёску 13 ліпеня, сведчыць аб непаўторнасці і ўнікальнасці іх абраду і вылучае іх сярод іншых. Абрад таксама спрыяе захаванню сацыякультурнага мікраклімату вёскі.

== Матэрыяльныя аб’екты абраду «Бразгун» ==
Матэрыяльным аб’ектам звязаным з практыкай элемента з’яўляецца жаночы і мужчынскі касцюмы, якія да сёняшняга часу захаваліся у носьбітаў. Жаночы касцюм адносіцца да Краснапольскага строя і бытаваў у XIX—XX стст. Складаецца з кашулі, спадніцы, фартуха-аднаполкі і хусткі. Кашуля багата аздобленая чырвоным геаметрычным узорам на рукавах і плечавых ўстаўках-«паліках», зроблена з тонкага льну. Спадніца ўяўляе сабой шырокі (у чатыры полкі) ваўняны даматканы андарак цёмна-чырвонага колеру ў чорную клетку. Летнія спадніцы — стракатыя камлёты, на поясе збіралася ў дробныя складкі. Фартух доўгі, з даматканага палатна ці пакутной тканіны-«перкалю» і багата аздоблены вышыўкай крыжыкам. Завяршаецца касцюм галаўным уборам — хусткай фабрычнай вытворчасці, спосаб павязвання якой адвольны: канцы павязваліся ззаду, дзе яны ляжалі свабодна. Дапаўняўняецца жаночы касцюм шыйнымі ўпрыгожваннямі, якія ўяўляюць сабой некалькі радкоў пацерак вакол шыі. Мужчынскі касцюм уяўляе сабой кашулю і порткі, сшытыя з тонкага даматканага палатна. Кашуля вышытая па каўняры і манжэтах. Дапаўняў мужчынскі касцюм тканы пояс. Таксама да матэрыяльных аб’ектаў можна аднесці і саму свечку, якую жанчыны кожны год абнаўляюць, вялікіх памераў ікону святых апосталаў Пятра і Паўла, тканыя ручнікі, посуд, драўляную капліцу, аброчны крыж ля крыніцы.

== Пагрозы для існавання і перадачы элемента ==
Адным з галоўных пагроз для знікнення абраду — сталы ўзрост жанчын-носьбітаў (захавальнікаў) абраду. Паступовае знікненне выканання псалмоў, бо іх спяваюць толькі жанчыны-носьбіты;- знішчэння традыцыйнага касцюма канца XIX — пачатку XX стст., які апранаюць носьбіты абраду.

== Цяперашні час ==
На дадзеным месцы праходзяць рэгіянальны конкурс ансамбляў фальклорнай і народнай песні «Са стагоддзя ў стагоддзе».
Значны ўнёсак у захаванне і перадачу новым пакаленням народнай спадчыны робяць культурныя ўстановы. Фестывалі і конкурсы, якія ладзяцца іх намаганнямі, — эфектыўны сродак папулярызацыі культурных здабыткаў, стымуляванне да творчасці носьбітаў і пераемнікаў традыцыйнай культуры, шлях да сваіх каранёў. &lt;ref&gt;https://www.mogomc.by/ru/sobyitiya/sa-stagoddzya-stagoddze.html{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [Абрад «Бразгун» і яго складовы элемент — ушанаванне абраза святых Пятра і Паўла вёскі Наркі Чэрыкаўскага раёна Магілёўскай вобласці] [https://living-heritage.by/nks/1054/]// Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны

* [Абрад «Бразгун»] [https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260115231244/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun |date=15 студзеня 2026 }}// Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь

* [Са Стагоддзя ў Стагоддзя] [https://www.mogomc.by/ru/sobyitiya/sa-stagoddzya-stagoddze.html]{{Недаступная спасылка}}// Культурная ўстанова «Магілёўскі абласны метадычны цэнтр»

[[Катэгорыя:Беларускія абрады]]
[[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Культура Чэрыкаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Святы 13 ліпеня]]</text>
      <sha1>dpamsob6atdngd1v9mh47ww3jtbodts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Feeleman</title>
    <ns>2</ns>
    <id>805093</id>
    <revision>
      <id>5156989</id>
      <parentid>5153133</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5156989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="gic37sfufqur8wh59imx6lbm626hmqa" xml:space="preserve">{{Userboxtop}}
{{Userbox wikidays|1|02|2026}}
{{Userbox/Удзельнік з Мінска}}
{{Userbox1 |id = 50 |id-s = 16 |info = &lt;center&gt;Гэты ўдзельнік стварыў ужо [https://xtools.wmcloud.org/pages/be.wikipedia.org/Feeleman 50&amp;nbsp;артыкулаў]&lt;/center&gt; |info-c = white |info-s = 8 |border-c = black }}
{{Userbox/Аўтадаглядчык|username=DzBar}}
{{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}}
{{Userboxbottom}}
{{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}}
== Погляды ==
{|
|{{Userbox1/Супраць be-x-old}}
|}</text>
      <sha1>gic37sfufqur8wh59imx6lbm626hmqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вера Бакшыце</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807182</id>
    <redirect title="Вераніка Карвялене" />
    <revision>
      <id>5156915</id>
      <parentid>5134586</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>M.L.Bot перанёс старонку [[Вера Бакшытэ]] у [[Вера Бакшыце]] не пакінуўшы перасылкі</comment>
      <origin>5134586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="gs98abc43yzsk0wvejv04ldwlc5iifx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вераніка Карвялене]]</text>
      <sha1>gs98abc43yzsk0wvejv04ldwlc5iifx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cartoon Network Studios</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807475</id>
    <revision>
      <id>5156955</id>
      <parentid>5144953</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20530" sha1="95y446usebf1bfyqsnh3jdrx0hfq5ss" xml:space="preserve">{{Кампанія
| ключавыя постаці = {{plainlist|
* [[Сэм Рэджыстэр]]
* Мэт Мацкін
* [[Кэлі Круз]]
* [[Лорэн Марцінес]]
* [[Джэйсан Дэ Марка]]
* [[Вішну Атрэя]]
}}
}}
'''Cartoon Network Studios''' (скарочана '''CNS''' або '''CN Studios''')&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/search/title/?companies=co0238110|title=Advanced title search {{!}} Cartoon Network Studios|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[мультыплікацыйная студыя]], якая ўваходзіць у склад кампаніі [[Warner Brothers|Warner Bros. Entertainment]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnstudiosstairwell.com/|title=Cartoon Network Studios {{!}} Official Website|website=Cartoon Network Studios|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;'''.''' Студыя была заснавана ў 1994 годзе як падраздзяленне [[Hanna-Barbera]].

Cartoon Network Studios займаецца стварэннем мультсерыялаў і [[Кароткаметражны фільм|кароткаметражных фільмаў]] для [[Тэлевізійны канал|тэлеканала]] [[Cartoon Network]] і яго праграмных блокаў [[Adult Swim]] і [[Cartoonito]], а таксама для стрымінгавага сэрвісу [[HBO Max]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Найбольш вядомыя праекты, створаныя Cartoon Network Studios, — «[[Лабараторыя Дэкстэра]]», «{{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}», «[[Самурай Джэк]]», «{{Не перакладзена 5|Дом Фостэраў для ўяўных сяброў|4=Foster's Home for Imaginary Friends}}», «{{Не перакладзена 5|Бэн-10|4=Ben 10}}», «{{Не перакладзена 5|Чаўдэр (мультсерыял)|Чаўдэр|4=Chowder (TV series)}}», «[[Час прыгод]]», «{{Не перакладзена 5|Звычайнае шоу|4=Regular Show}}», «{{Не перакладзена 5|Кларэнс (мультсерыял)|Кларэнс|4=Clarence (American TV series)}}» і «{{Не перакладзена 5|Бясконцы цягнік|4=Infinity Train}}»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/showcaptcha?cc=1&amp;form-fb-hint=2.20&amp;mt=A491476F35141614D80AECF4E33D6DC026695C3B9329CB974003F29B65113549596740CE29F49F0379A7AA16E1441E5B60942712D026D56FEC00D2A009FF1C9E14F996D69AD264EF144980581B9CE9384BA85AF1863AD105D1A98577A996C4FF53E0213CA4C5866210634ADD774FE0AA6683D1E5D89E0FAA4EE48E5F4C37D5EBD79B0258C70A14D6BF59E799E0C80B9779C8AFC52FEF6EDFAD354CA96A81C4A27E8E383460D4C452BC2C5C0578D671B2A6375209733D93B493C80FF454F8E3431BFA0E59FFC1EF61E17CBBDECFBF5BB7FE0B1D3F2F0AE3B95E868989C9192A792EB6207DF8E61B697558D230D55EEE4CDD9782B0E7714D6827592EA383A6473E&amp;retpath=aHR0cHM6Ly93d3cua2lub3BvaXNrLnJ1L2xpc3RzL21fYWN0JTVCc3R1ZGlvJTVELzE2MTc0NT8%2C_683adbfb7eaf0ee1fb96cf16e070a0ec&amp;t=2%252F1778231573%252Fc9ff9d89a0d46247ae3481982f62dc5d&amp;u=8654636400098059658&amp;s=c18be703b440d3363782ab1487efcdd5|title=Яндекс|website=www.kinopoisk.ru|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bradway 2017 g500&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nrm.org/2017/04/hanna-barbera/|title=Hanna-Barbera: The Architects of Saturday Morning|first=Rich|last=Bradway|website=Norman Rockwell Museum|date=April 1, 2017|access-date=July 10, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1996 годзе кампанія [[WarnerMedia|Time Warner]] набыла [[Turner Broadcasting System]], якой на той момант належалі Cartoon Network і Hanna-Barbera&lt;ref name=&quot;seibert&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2007/12/18/hanna-barbera-studios-1997/|title=Hanna-Barbera Studios, 1997|first=Fred|last=Seibert|website=Frederator Blogs|date=2007-12-18|publisher=Frederator Studios|access-date=2012-12-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Los Angeles Conservancy q265&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=https://www.laconservancy.org/locations/hanna-barbera-building|title=Hanna-Barbera Building|website=Los Angeles Conservancy|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;.

У 1997 годзе Hanna-Barbera аб’яднала сваю дзейнасць са студыяй [[Warner Bros. Animation]], а ў 1998 годзе пераехала ў іх галоўны будынак, дзе некаторы час таксама працавала Cartoon Network Studios&lt;ref&gt;https://x.com/bfredmuggs/status/1580554139074846721&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Los Angeles Conservancy q265&quot; /&gt;.

У 1999 годзе [[Cartoon Network]] набыла будынак у горадзе [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанк]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]], які стаў [[штаб-кватэра]]й Cartoon Network Studios пасля фактычнага аддзялення студыі ад Hanna-Barbera і Warner Bros. Animation&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2007/12/18/hanna-barbera-studios-1997/|title=Hanna-Barbera Studios, 1997|website=archives.frederatorblogs.com|date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923010116/http://archives.frederatorblogs.com/frederator_studios/2007/12/18/hanna-barbera-studios-1997/|archive-date=2013-09-23|access-date=2026-05-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Гэты крок быў абумоўлены неабходнасцю ператварыць Cartoon Network Studios у самастойную студыю, засяроджаную на стварэнні арыгінальных [[Мультыплікацыя|мультсерыялаў]], у той час як Warner Bros. Animation працягвала працаваць пераважна з ужо існуючымі франшызамі. Новая студыя афіцыйна адкрылася 22 мая 2000 года і працавала ў гэтым будынку больш за дваццаць гадоў&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.awn.com/news/cartoon-network-studios-promotes-pelphrey-production-vp|title=Cartoon Network Studios Promotes Pelphrey to Production VP|first=Sarah|last=Baisley|website=Animation World Network|date=2004-09-27|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;.

У 2001 годзе [[Hanna-Barbera]] была канчаткова закрыта. З таго часу правамі на яе інтэлектуальную ўласнасць валодае Warner Bros. Animation, якая час ад часу працягвае выкарыстоўваць брэндавую марку Hanna-Barbera&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2n3p2y2fPHM|title=Top 7 Coolest Things!!! {{!}} Cartoon Network This Week {{!}} Cartoon Network|last=Cartoon Network|date=2018-05-05|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;.

У 2020-х гадах пасля шэрагу карпаратыўных зліццяў Cartoon Network Studios была аб’яднана са студыяй [[Warner Bros. Animation]]. Пры гэтым студыя працягнула дзейнічаць як асобнае падраздзяленне, хоць 1 жніўня 2023 года была перанесена ў Second Century Development, які стаў новай штаб-кватэрай кампаніі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2020/tv/news/amy-friedman-warner-bros-head-kids-family-programming-1234838862/|title=Amy Friedman Named Warner Bros. Head of Kids and Family Programming|first=Elaine|last=Low|website=Variety|date=2020-11-24|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2021/08/jason-demarco-named-svp-anime-action-series-longform-for-warner-bros-animation-cartoon-network-studios-1234812006/|title=Jason DeMarco Named SVP Anime &amp; Action Series/Longform For Warner Bros Animation &amp; Cartoon Network Studios|first=Erik|last=Pedersen|website=Deadline|date=2021-08-10|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2021/tv/global/warnermedia-hanna-barbera-studio-europe-1234945602/|title=WarnerMedia Reinstates Iconic Hanna-Barbera Brand With London-Based European Studio|first=Naman|last=Ramachandran|website=Variety|date=2021-04-07|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;.

Кіраўніком абедзвюх студый у [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанк]] з’яўляецца [[Сэм Рэджыстэр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kidscreen.com/2020/08/28/sam-register-to-lead-cartoon-network-studios/|title=Sam Register to lead Cartoon Network Studios|first=Alexandra|last=Whyte|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;. Таксама ён кіруе [[Hanna-Barbera Studios Europe]] (раней вядомай як Cartoon Network Studios Europe) у [[Лондан]]е разам з [[Ванэса Брукмэн|Ванэсай Брукмэн]]&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://variety.com/2021/tv/global/warnermedia-hanna-barbera-studio-europe-1234945602/|title=WarnerMedia Reinstates Iconic Hanna-Barbera Brand With London-Based European Studio|first=Naman|last=Ramachandran|website=Variety|date=2021-04-07|access-date=2026-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Фільмаграфія ==
=== Мультсерыялы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;|
! style=&quot;width:15%;&quot; | Год
! style=&quot;width:15%;&quot; | Назва
! style=&quot;width:15%;&quot;| Стваральнік
! style=&quot;width:15%;&quot; | Сетка
|-
! colspan=&quot;4&quot; |1990-я
|-
| align=&quot;center&quot; | 1996-2003
| [[Лабараторыя Дэкстэра]]
| [[Гендзі Тартакоўскі]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 1997-2004
| {{Не перакладзена 5|Джоні Брава|4=Johnny Bravo}}
| [[Ван Партыбл]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 1998-2005
| {{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}
| [[Крэйг Мак-Кракен]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; |2000-я
|-
| align=&quot;center&quot; | 2001-2003
| [[Time Squad]]
| [[Дэйв Уосан]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2001-2004
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Самурай Джэк]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Гендзі Тартакоўскі]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2017
| [[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2001-2002
| [[Grim &amp; Evil]]
| [[Максвел Атамс]]
| [[Cartoon Network]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 2002-2003
| [[Harvey Birdman, Attorney at Law]]
| [[Майкл Оўвэлін]]
[[Эрык Рыхтэр]]
| [[Adult Swim]]
|-
| [[Whatever Happened to... Robot Jones?]]
| [[Грэг Мілер]]
[[Майк Стэрн]]
| rowspan=&quot;19&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2002-2008
| [[Codename: Kids Next Door]]
| [[Томас Уорбэртан]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2003-2008
| [[The Grim Adventures of Billy &amp; Mandy]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Максвел Атамс]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2003-2004
| [[Evil Con Carne]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2003-2005
| {{Не перакладзена 5|Зорныя войны: Войны клонаў|4=Star Wars: Clone Wars}}
| [[Гендзі Тартакоўскі]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2004-2005
| [[Megas XLR]]
| [[Джодзі Шыфэр]]&lt;br /&gt;[[Джордж Крсціч]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2004-2009
| {{Не перакладзена 5|Дом Фостэраў для ўяўных сяброў|4=Foster's Home for Imaginary Friends}}
| [[Крэйг Мак-Кракен]]&lt;br /&gt;[[Лорэн Фаўст]]&lt;br /&gt;[[Майк Мун]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2004-2006
| [[Hi Hi Puffy AmiYumi]]
| [[Сэм Рэджыстэр]]&lt;br /&gt;Шахех Хагназаран
|-
| align=&quot;center&quot; | 2005-2007
| [[The Life and Times of Juniper Lee|The Life &amp; Times of Juniper Lee]]
| [[Джад Уінік]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 2005-2008
| {{Не перакладзена 5|Лагер Лазла|4=Camp Lazlo}}
| [[Джо Мюрэй]]
|-
| [[My Gym Partner's a Monkey]]
| [[Джулі Мак-Нэлі Кехіл]]&lt;br /&gt;[[Тымаці Кехіл]]
|-
| {{Не перакладзена 5|Бэн-10 (мультсерыял, 2005)|Бэн-10|4=Ben 10 (2005 TV series)}}
| [[Man of Action Entertainment|Man of Action]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2006-2007
| [[Squirrel Boy]]
| [[Эвэрыт Пэк]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2006-2008
| [[Class of 3000]]
| [[Андрэ Бенджамін]]&lt;br /&gt;[[Томас У. Лінч]]&lt;br /&gt;Патрык М. Вероне
|-
| align=&quot;center&quot; | 2007-2008
| [[Out of Jimmy's Head]]
| [[Тым Мак-Кеон]]&lt;br /&gt;[[Адам Пава]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2007-2010
| {{Не перакладзена 5|Чаўдэр (мультсерыял)|Чаўдэр|4=Chowder (TV series)}}
| К. Г. Грынблат
|-
| align=&quot;center&quot; | 2007-2009
| [[Transformers: Animated]]
| [[Сэм Рэджыстэр]]&lt;br /&gt;[[Мэт Янгбёрг]]&lt;br /&gt;[[Дэрык Уайат|Дэрык Дж. Уайат]]&lt;br /&gt;[[Марці Ізэнбёрг]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 2008-2010
| {{Не перакладзена 5|Бэн-10: Іншапланетная сіла|4=Ben 10: Alien Force}}
| [[Man of Action Entertainment|Man of Action]]&lt;br /&gt;[[Дуэйн Мак-Дафі]]&lt;br /&gt;[[Глен Муракамі]]
|-
| [[The Marvelous Misadventures of Flapjack]]
| [[Туроп Ван Орман]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; |2010-я
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010-2018
| [[Час прыгод]]
| [[Пэндлтан Уорд]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010-2012
| [[Ben 10: Ultimate Alien]]
| [[Man of Action Entertainment|Man of Action]]&lt;br /&gt;[[Дуэйн Мак-Дафі]]&lt;br /&gt;[[Глен Муракамі]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010-2013 
| {{Не перакладзена 5|Генератар Рэкс|4=Generator Rex}}
| [[Man of Action Entertainment|Man of Action]]&lt;br /&gt;[[Роб Хогі]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010
| [[The Cartoonstitute]]
| [[Роб Сорчэр]]
| [[Cartoon Network Digital App|Cartoon Network Video]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010-2017
| {{Не перакладзена 5|Звычайнае шоу|4=Regular Show}}
| [[Джэймс Квінтэл|Дж. Г. Квінтэл]]
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010
| [[Tower Prep]]
| [[Пол Дыны]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 2010-2011
| {{Не перакладзена 5|Тытан Сімбіёнік|4=Sym-Bionic Titan}}
| [[Гендзі Тартакоўскі]]&lt;br /&gt;[[Браян Эндрус]]&lt;br /&gt;[[Пол Рудыш]]
|-
| [[Robotomy]]
| [[Майкл Баклі]]&lt;br /&gt;Джо Дызі
|-
| align=&quot;center&quot; | 2011
| rowspan=&quot;2&quot; | [[The Problem Solverz]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бэн Джонс]]
| [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2013
| [[Netflix]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2011-2012
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Secret Mountain Fort Awesome]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Пітэр Браўнгардт]]
| [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2012
| [[iTunes]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2012-2013
| [[Level Up (American TV series)|Level Up]]
| [[Дэрэк Гайлі]]&lt;br /&gt;[[Дэвід Шнайдэрман]]
| rowspan=&quot;6&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2012-2014
| [[Ben 10: Omniverse]]
| [[Man of Action Entertainment|Man of Action]]&lt;br /&gt;[[Мэт Янгбёрг]]&lt;br /&gt;[[Дэрык Уайат|Дэрык Дж. Уайат]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2013
| [[Incredible Crew]]
| [[Нік Кэнан]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2013-2017
| [[Uncle Grandpa]]
| [[Пітэр Браўнгардт]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2013-2019
| [[Steven Universe]]
| [[Рэбека Шугар]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2014-2018
| [[Clarence (American TV series)|Clarence]]
| [[Скайлер Пэйдж]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2014-2015
| [[Black Dynamite (TV series)|Black Dynamite]]
| Карл Джонс
| [[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2014
| [[Over the Garden Wall]]
| [[Патрык Мак-Хейл]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2015-2019
| [[We Bare Bears]]
| [[Даніэль Чонг]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2015
| [[Long Live the Royals]]
| Шон Селес
|-
| align=&quot;center&quot; | 2016
| [[Million Dollar Extreme Presents: World Peace]]
| [[Million Dollar Extreme]]
|[[Adult Swim]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 2016-2019
| {{Не перакладзена 5|Суперкрошкі|4=The Powerpuff Girls}}
| [[Нік Джэнінгс]]
[[Боб Бойл]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| [[Mighty Magiswords]]
| [[Кайл Кароза|Кайл А. Кароза]]
|-
| align=&quot;center&quot; |2016-2020
|[[Dream Corp LLC]]
|[[Даніэль Стэсэн]]
|[[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2016-2021
| {{Не перакладзена 5|Бэн-10 (мультсерыял, 2016)|Бэн-10|4=Ben 10 (2016 TV series)}}
| [[Man of Action]]
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2017-2019
| [[OK K.O.! Let's Be Heroes]]
| Ян Джонс-Кварці
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018-2021
| [[Apple &amp; Onion]]
| [[Джордж Гендзі]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018-2025
| [[Craig of the Creek]]
| [[Мэт Бёнэт]]&lt;br /&gt;[[Бэн Левін]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018-2021
| [[Joe Pera Talks with You]]
| Джо Пэра
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018
| [[Mostly 4 Millennials]]
| [[Дэрык Бэклз]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018-2019
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Summer Camp Island]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Джулія Пот]]
| [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2020-2021
| [[HBO Max]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2023
| [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018-2019
| [[Tropical Cop Tales]]
| [[Джым Хоскінг]]
[[Тобі Гарвард]]
| [[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019-2022
| [[Victor and Valentino]]
| [[Дыега Малана]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019-2020
| [[Mao Mao: Heroes of Pure Heart]]
| [[Паркер Сіманс]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019-2020
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Не перакладзена 5|Бясконцы цягнік|4=Infinity Train}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Оўэн Дэніс]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2020-2021
| [[HBO Max]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019-цяпер
| {{Не перакладзена 5|Першабытныя|4=Primal}}
| [[Гендзі Тартакоўскі]]
| [[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019-2020
| [[Steven Universe Future]]
| [[Рэбека Шугар]]
| [[Cartoon Network]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; |2020-я
|-
| align=&quot;center&quot; |2020-2022
|[[Three Busy Debras]]
|Сэндзі Хоніг
Мітра Джухары
Аліса Стонах
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2020
| [[JJ Villard's Fairy Tales]]
| Дж. Дж. Вілард
|-
| align=&quot;center&quot; | 2020-2021
| [[Adventure Time: Distant Lands]]
| [[Адам Мута]]
| rowspan=&quot;4&quot; | [[HBO Max]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 2020-2022
| [[Close Enough]]
| Я. Г. Квінтэль
Шон Селес
Мэт Прайс
Кельвін Вонг
|-
| [[Tig n' Seek]]
| [[Майк Чыліян]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2020-2021
| [[The Fungies!]]
| [[Стывен Ніры|Стывен П. Ніры]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2022–цяпер
| [[We Baby Bears]]
| [[Мэні Эрнандэс]]
| [[Cartoon Network]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2023
| [[Unicorn: Warriors Eternal]]
| [[Гендзі Тартакоўскі]]
| [[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2023-цяпер
| [[Adventure Time: Fionna and Cake]]
| [[Адам Мута]]
| [[HBO Max]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2023-2024
| [[Jessica's Big Little World]]
| [[Мэт Бёнэт]]&lt;br /&gt;[[Бэн Левін]]&lt;br /&gt;[[Тыфані Форд]]
| [[Cartoon Network]]&lt;br /&gt;[[Cartoonito (American programming block)|Cartoonito]]
|-
| align=&quot;center&quot; | 2024
| [[Invincible Fight Girl]]
|[[Джастан Гордан-Мантгомеры]]
| [[Adult Swim]]
|-
| align=&quot;center&quot; |2026-цяпер
| [[Cartoon Cartoons#Revival|Cartoon Cartoons]]
|Cartoon Network Studios
|[[YouTube]]
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|https://www.cnstudiosstairwell.com/|lang=en}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1994 годзе]]
[[Катэгорыя:Adult Swim]]
[[Катэгорыя:Warner Bros. Animation]]
[[Катэгорыя:Cartoon Network]]
[[Катэгорыя:Cartoon Network Studios]]
[[Катэгорыя:Падраздзяленні Warner Bros.]]
[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі ЗША]]</text>
      <sha1>95y446usebf1bfyqsnh3jdrx0hfq5ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808031</id>
    <revision>
      <id>5156882</id>
      <parentid>5143939</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:21:36Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17266" sha1="35z5nha3s1222e681nnl6m9gsufgo0m" xml:space="preserve">{{Партыя
| назва партыі = Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»
| лагатып = 
| шырыня лагатыпа = 
| подпіс = 
| лідар = [[Павел Латушка]],&lt;br /&gt;[[Юрый Губарэвіч]]&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Пратакол 4-га пасяджэння выбарчай камісіі |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/06/Pratakol-4-ga-pasyadzhennya-VK.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026-04-03 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| прэзідэнт = 
| старшыня = 
| генеральны сакратар = 
| першы сакратар = 
| прэзідыум = 
| сакратар = 
| дата заснавання = {{date|18|04|2024|1}}&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Латушко и Губаревич заявили об участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/latushko-i-gubarevich-zajavili-ob-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2024-04-18 |access-date=2026-05-19 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| дата роспуску = 
| штаб-кватэра = 
| ідэалогія = незалежнасць і суверэнітэт Беларусі; дэмакратычныя рэформы; еўрапейскі выбар Беларусі; падтрымка Украіны&lt;ref name=&quot;program-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/07/Pragrama_kaalicyi_Kamanda_Latushki_i_Ruh_Za_Svabodu_Artsiom_Brukhan.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;program-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі 2026 |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Pragrama-kaalicyi-2026.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| персаналіі = Члены фракцыі Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»
| афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/kamanda-latushki-i-ruh-za-svabodu Старонка фракцыі на сайце Каардынацыйнай рады]
}}
'''Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»''' — беларуская палітычная кааліцыя, створаная камандай [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]] і [[За Свабоду (рух)|Рухам «За Свабоду»]] для ўдзелу ў выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] беларускіх дэмакратычных сіл.

== Гісторыя ==
Публічнае абвяшчэнне сумеснага ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду адбылося 18 красавіка 2024 года, калі Павел Латушка і [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]] заявілі пра стварэнне кааліцыі дзеля ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду. У гэтым жа паведамленні Латушка казаў, што да кааліцыі далучыліся іншыя грамадскія аб’яднанні, блогеры, дыпламаты, юрысты, адвакаты, дзеячы культуры і прадпрымальнікі&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot; /&gt;. 

=== [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Выбары 2024 года]] ===
23 красавіка 2024 года выбарчая камісія Каардынацыйнай рады афіцыйна зарэгістравала выбарчы суб’ект «Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“»&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/24_04_23-2-Latushka-za-svabodu.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2024-04-23|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. Спіс быў дапушчаны да выбараў у складзе 46 чалавек&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot; /&gt;. У той жа дзень фракцыя падпісала «пакт аб сумленных выбарах», які прадугледжваў адмову ад негатыўнай агітацыі, павагу да іншых удзельнікаў кампаніі і гатоўнасць да супрацоўніцтва пасля выбараў&lt;ref name=&quot;pozirk-pact&quot;&gt;{{cite web |title=Баллотирующиеся в КС команда Латушко и Движение «За свободу» подписали «пакт о честных выборах» |url=https://pozirk.online/ru/news/81972/ |website=Позірк |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Галасаванне на выбарах праходзіла 25—27 мая 2024 года. У галасаванні ўзялі ўдзел 6723 выбаршчыкі. Спіс фракцыі атрымаў 2358 галасоў, 35,07 % і 28 мандатаў з 80&lt;ref name=&quot;results-2024&quot;&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання|website=Каардынацыйная рада|date=2024-05-28|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. 11 ліпеня 2024 года прадстаўніца фракцыі [[Анжаліка Мельнікава]] была абраная на пасаду спікера КР&lt;ref name=&quot;pozirk-melnikova&quot;&gt;{{cite web |title=Спикером КС избрана Анжелика Мельникова, вице-спикером — Станислава Глинник |url=https://pozirk.online/ru/news/94994/ |website=Позірк |date=2024-07-11 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля {{iw|Знікненне Анжалікі Мельнікавай|знікнення Анжалікі Мельнікавай|ru|Исчезновение Анжелики Мельниковой}} новым спікерам Рады стаў іншы прадстаўнік фракцыі [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/86708776/spikier-kr|title=Новым спікерам Каардынацыйнай рады выбраны Арцём Брухан|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2025-05-14|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Выбары 2026 года ===
У 2026 годзе кааліцыя паўторна ўдзельнічала ў выбарах у Каардынацыйную раду&lt;ref name=&quot;reform-announce-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Коалиция Латушко и движение «За Свободу» объявили о совместном участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/koalicija-latushko-i-dvizhenie-za-svabodu-objavili-o-sovmestnom-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2026-03-15 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 3 красавіка 2026 года выбарчая камісія зарэгістравала выбарчы суб’ект «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”». Дакументы на рэгістрацыю падаў Юрый Губарэвіч, а спіс уключаў 38 кандыдатаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2026-04-03|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;. Паводле вынікаў, кааліцыя атрымала 893 галасы, 42,26 % і 34 мандаты з 80&lt;ref name=&quot;euroradio-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://euroradio.fm/ru/poyavilis-rezultaty-vyborov-v-koordinacionnyy-sovet|title=Появились результаты выборов в Координационный совет|website=Еўрапейскае радыё для Беларусі|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zerkalo-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/127569.html|title=«В любом случае это выражение доверия». Латушко — об итогах выборов в Координационный совет|website=Зеркало|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Спрэчкі ==
У жніўні 2024 года фракцыя ўдзельнічала ў спрэчцы вакол галасавання па пратаколе ўзаемадзеяння і пацвярджэння паўнамоцтваў [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Прадстаўнікі фракцыі сцвярджалі, што галасаванне не адбылося праз адсутнасць кворуму, а яго вынікі не маглі лічыцца прынятымі&lt;ref name=&quot;reform-dispute-2024&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://reform.news/frakcii-ks-sporjat-iz-za-golosovanija-o-polnomochijah-tihanovskoj/|title=Фракции КС спорят из-за голосования о полномочиях Тихановской|website=Reform.news|date=2024-08-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

Асобнай тэмай унутраных спрэчак у Каардынацыйнай радзе стала ініцыятыва фракцыі аб прыпыненні дзеяння рэгламенту рады. Палітык [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] раскрытыкаваў гэтую ініцыятыву як «агрэсіўную змену правілаў пад сябе», у той час як Павел Латушка тлумачыў яе неабходнасцю паўнавартаснага абмеркавання рэгламенту і выпрацоўкі больш інклюзіўных правілаў працы КР&lt;ref name=&quot;pozirk-longread&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://pozirk.online/ru/longreads/91359/|title=Латушко vs. Егоров, или Страсти по КС 3.0|website=Позірк|date=2024|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Праграма і палітычныя пазіцыі ==

У праграме 2024 года кааліцыя вызначала сярод прыярытэтаў абарону незалежнасці і суверэнітэту Беларусі, падтрымку беларускай мовы і нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама падтрымку незалежных сродкаў масавай інфармацыі. Праграма прадугледжвала размежаванне беларускага грамадства і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]], падтрымку палітычных зняволеных, дапамогу беларусам у вымушанай эміграцыі і ўзмацненне міжнароднага ціску на беларускія ўлады. У знешнепалітычнай частцы праграмы згадваліся еўрапейскі выбар Беларусі, падтрымка Украіны і прынцып «нічога пра Беларусь без беларусаў»&lt;ref name=&quot;program-2024&quot; /&gt;.

У праграме 2026 года кааліцыя таксама заяўляла пра прыярытэт незалежнасці Беларусі, еўрапейскі выбар краіны, падтрымку Украіны і неабходнасць міжнароднай адказнасці прадстаўнікоў беларускіх уладаў. Асобна згадвалася падтрымка ідэі Нацыянальнага дыялогу або Круглага стала як магчымых інструментаў выхаду з палітычнага крызісу&lt;ref name=&quot;program-2026&quot; /&gt;.

== Пераслед з боку беларускіх уладаў ==

3 мая 2024 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў фракцыю «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot;&gt;{{cite web |title=В Беларуси четыре новых «экстремистских формирования», в том числе коалиция Латушко и «За Свободу» |url=https://pozirk.online/ru/news/84239/ |website=Позірк |date=2024-05-08 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 8 мая 2024 года звесткі пра гэтае «экстрэмісцкае фарміраванне» былі ўнесеныя ў пералік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]]&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mvd-list&quot;&gt;{{cite web |title=Перечень организаций, формирований, индивидуальных предпринимателей, причастных к экстремистской деятельности |url=https://www.mvd.gov.by/uploads/news/8642/8ff92572357f53fb82686534ddb832aef74918b5.xlsx |website=Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2024 года ў кватэрах кандыдатаў ад кааліцыі і іх сваякоў у Беларусі праходзілі ператрусы&lt;ref name=&quot;pozirk-searches&quot;&gt;{{cite web |title=В квартирах кандидатов в КС от коалиции Латушко и их родственников в Беларуси проходят обыски |url=https://pozirk.online/ru/news/86867/ |website=Позірк |date=2024-05-23 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] абвясціў пра ўзбуджэнне крымінальных спраў супраць усіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду, у тым ліку кандыдатаў ад спіса кааліцыі&lt;ref name=&quot;zerkalo-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК завел уголовное дело на всех участников выборов в Координационный совет |url=https://news.zerkalo.io/economics/68708.html |website=Зеркало |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pozirk-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в Координационный совет |url=https://pozirk.online/ru/news/86281/ |website=Позірк |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Электаральная гісторыя ==
{| class=wikitable
! colspan=&quot;6&quot; |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]
|-
! Выбары
! Лідар
! Галасоў
! %
! Колькасць мандатаў
! Статус
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]
| 2 358	
| 35,07
| {{Партыя/Месцы|28|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]]
| 893
| 42,26
| {{Партыя/Месцы|34|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]]</text>
      <sha1>35z5nha3s1222e681nnl6m9gsufgo0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156883</id>
      <parentid>5156882</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:23:43Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17266" sha1="f9doqrnq24qz8fiiee9c02vqj680348" xml:space="preserve">{{Партыя
| назва партыі = Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»
| лагатып = 
| шырыня лагатыпа = 
| подпіс = 
| лідар = [[Павел Латушка]],&lt;br /&gt;[[Юрый Губарэвіч]]&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Пратакол 4-га пасяджэння выбарчай камісіі |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/06/Pratakol-4-ga-pasyadzhennya-VK.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026-04-03 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| прэзідэнт = 
| старшыня = 
| генеральны сакратар = 
| першы сакратар = 
| прэзідыум = 
| сакратар = 
| дата заснавання = {{date|18|04|2024|1}}&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Латушко и Губаревич заявили об участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/latushko-i-gubarevich-zajavili-ob-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2024-04-18 |access-date=2026-05-19 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| дата роспуску = 
| штаб-кватэра = 
| ідэалогія = незалежнасць і суверэнітэт Беларусі; дэмакратычныя рэформы; еўрапейскі выбар Беларусі; падтрымка Украіны&lt;ref name=&quot;program-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/07/Pragrama_kaalicyi_Kamanda_Latushki_i_Ruh_Za_Svabodu_Artsiom_Brukhan.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;program-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі 2026 |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Pragrama-kaalicyi-2026.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| персаналіі = Члены фракцыі Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»
| афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/kamanda-latushki-i-ruh-za-svabodu Старонка фракцыі на сайце Каардынацыйнай рады]
}}
'''Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»''' — беларуская палітычная кааліцыя, створаная камандай [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]] і [[За Свабоду (рух)|Рухам «За Свабоду»]] для ўдзелу ў выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] беларускіх дэмакратычных сіл.

== Гісторыя ==
Публічнае абвяшчэнне сумеснага ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду адбылося 18 красавіка 2024 года, калі Павел Латушка і [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]] заявілі пра стварэнне кааліцыі дзеля ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду. У гэтым жа паведамленні Латушка казаў, што да кааліцыі далучыліся іншыя грамадскія аб’яднанні, блогеры, дыпламаты, юрысты, адвакаты, дзеячы культуры і прадпрымальнікі&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot; /&gt;. 

=== [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Выбары 2024 года]] ===
23 красавіка 2024 года выбарчая камісія Каардынацыйнай рады афіцыйна зарэгістравала выбарчы суб’ект «Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“»&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/24_04_23-2-Latushka-za-svabodu.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2024-04-23|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. Спіс быў дапушчаны да выбараў у складзе 46 чалавек&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot; /&gt;. У той жа дзень фракцыя падпісала «пакт аб сумленных выбарах», які прадугледжваў адмову ад негатыўнай агітацыі, павагу да іншых удзельнікаў кампаніі і гатоўнасць да супрацоўніцтва пасля выбараў&lt;ref name=&quot;pozirk-pact&quot;&gt;{{cite web |title=Баллотирующиеся в КС команда Латушко и Движение «За свободу» подписали «пакт о честных выборах» |url=https://pozirk.online/ru/news/81972/ |website=Позірк |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Галасаванне на выбарах праходзіла 25—27 мая 2024 года. У галасаванні ўзялі ўдзел 6723 выбаршчыкі. Спіс фракцыі атрымаў 2358 галасоў, 35,07 % і 28 мандатаў з 80&lt;ref name=&quot;results-2024&quot;&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання|website=Каардынацыйная рада|date=2024-05-28|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. 11 ліпеня 2024 года прадстаўніца фракцыі [[Анжаліка Мельнікава]] была абраная на пасаду спікера КР&lt;ref name=&quot;pozirk-melnikova&quot;&gt;{{cite web |title=Спикером КС избрана Анжелика Мельникова, вице-спикером — Станислава Глинник |url=https://pozirk.online/ru/news/94994/ |website=Позірк |date=2024-07-11 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля {{iw|Знікненне Анжалікі Мельнікавай|знікнення Анжалікі Мельнікавай|ru|Исчезновение Анжелики Мельниковой}} новым спікерам Рады стаў іншы прадстаўнік фракцыі [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/86708776/spikier-kr|title=Новым спікерам Каардынацыйнай рады выбраны Арцём Брухан|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2025-05-14|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Выбары 2026 года ===
У 2026 годзе кааліцыя паўторна ўдзельнічала ў выбарах у Каардынацыйную раду&lt;ref name=&quot;reform-announce-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Коалиция Латушко и движение «За Свободу» объявили о совместном участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/koalicija-latushko-i-dvizhenie-za-svabodu-objavili-o-sovmestnom-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2026-03-15 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 3 красавіка 2026 года выбарчая камісія зарэгістравала выбарчы суб’ект «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”». Дакументы на рэгістрацыю падаў Юрый Губарэвіч, а спіс уключаў 38 кандыдатаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2026-04-03|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;. Паводле вынікаў, кааліцыя атрымала 893 галасы, 42,26 % і 34 мандаты з 80&lt;ref name=&quot;euroradio-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://euroradio.fm/ru/poyavilis-rezultaty-vyborov-v-koordinacionnyy-sovet|title=Появились результаты выборов в Координационный совет|website=Еўрапейскае радыё для Беларусі|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zerkalo-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/127569.html|title=«В любом случае это выражение доверия». Латушко — об итогах выборов в Координационный совет|website=Зеркало|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Спрэчкі ==
У жніўні 2024 года фракцыя ўдзельнічала ў спрэчцы вакол галасавання па пратаколе ўзаемадзеяння і пацвярджэння паўнамоцтваў [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Прадстаўнікі фракцыі сцвярджалі, што галасаванне не адбылося праз адсутнасць кворуму, а яго вынікі не маглі лічыцца прынятымі&lt;ref name=&quot;reform-dispute-2024&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://reform.news/frakcii-ks-sporjat-iz-za-golosovanija-o-polnomochijah-tihanovskoj/|title=Фракции КС спорят из-за голосования о полномочиях Тихановской|website=Reform.news|date=2024-08-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

Асобнай тэмай унутраных спрэчак у Каардынацыйнай радзе стала ініцыятыва фракцыі аб прыпыненні дзеяння рэгламенту рады. Палітык [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] раскрытыкаваў гэтую ініцыятыву як «агрэсіўную змену правілаў пад сябе», у той час як Павел Латушка тлумачыў яе неабходнасцю паўнавартаснага абмеркавання рэгламенту і выпрацоўкі больш інклюзіўных правілаў працы КР&lt;ref name=&quot;pozirk-longread&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://pozirk.online/ru/longreads/91359/|title=Латушко vs. Егоров, или Страсти по КС 3.0|website=Позірк|date=2024|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Праграма і палітычныя пазіцыі ==

У праграме 2024 года кааліцыя вызначала сярод прыярытэтаў абарону незалежнасці і суверэнітэту Беларусі, падтрымку беларускай мовы і нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама падтрымку незалежных сродкаў масавай інфармацыі. Праграма прадугледжвала размежаванне беларускага грамадства і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]], падтрымку палітычных зняволеных, дапамогу беларусам у вымушанай эміграцыі і ўзмацненне міжнароднага ціску на беларускія ўлады. У знешнепалітычнай частцы праграмы згадваліся еўрапейскі выбар Беларусі, падтрымка Украіны і прынцып «нічога пра Беларусь без беларусаў»&lt;ref name=&quot;program-2024&quot; /&gt;.

У праграме 2026 года кааліцыя таксама заяўляла пра прыярытэт незалежнасці Беларусі, еўрапейскі выбар краіны, падтрымку Украіны і неабходнасць міжнароднай адказнасці прадстаўнікоў беларускіх уладаў. Асобна згадвалася падтрымка ідэі Нацыянальнага дыялогу або Круглага стала як магчымых інструментаў выхаду з палітычнага крызісу&lt;ref name=&quot;program-2026&quot; /&gt;.

== Пераслед з боку беларускіх уладаў ==

3 мая 2024 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў фракцыю «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot;&gt;{{cite web |title=В Беларуси четыре новых «экстремистских формирования», в том числе коалиция Латушко и «За Свободу» |url=https://pozirk.online/ru/news/84239/ |website=Позірк |date=2024-05-08 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 8 мая 2024 года звесткі пра гэтае «экстрэмісцкае фарміраванне» былі ўнесеныя ў пералік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]]&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mvd-list&quot;&gt;{{cite web |title=Перечень организаций, формирований, индивидуальных предпринимателей, причастных к экстремистской деятельности |url=https://www.mvd.gov.by/uploads/news/8642/8ff92572357f53fb82686534ddb832aef74918b5.xlsx |website=Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2024 года ў кватэрах кандыдатаў ад кааліцыі і іх сваякоў у Беларусі праходзілі ператрусы&lt;ref name=&quot;pozirk-searches&quot;&gt;{{cite web |title=В квартирах кандидатов в КС от коалиции Латушко и их родственников в Беларуси проходят обыски |url=https://pozirk.online/ru/news/86867/ |website=Позірк |date=2024-05-23 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] абвясціў пра ўзбуджэнне крымінальных спраў супраць усіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду, у тым ліку кандыдатаў ад спіса кааліцыі&lt;ref name=&quot;zerkalo-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК завел уголовное дело на всех участников выборов в Координационный совет |url=https://news.zerkalo.io/economics/68708.html |website=Зеркало |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pozirk-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в Координационный совет |url=https://pozirk.online/ru/news/86281/ |website=Позірк |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Электаральная гісторыя ==
{| class=wikitable
! colspan=&quot;6&quot; |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]
|-
! Выбары
! Лідар
! Галасоў
! %
! Колькасць мандатаў
! Статус
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]
| 2 358	
| 35,07
| {{Партыя/Месцы|28|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]]
| 893
| 42,26
| {{Партыя/Месцы|34|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]]</text>
      <sha1>f9doqrnq24qz8fiiee9c02vqj680348</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156884</id>
      <parentid>5156883</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:25:18Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17296" sha1="22wwhbmj347jgkuu2df6hvdjoy8lsq5" xml:space="preserve">{{Партыя
| назва партыі = Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»
| лагатып = 
| шырыня лагатыпа = 
| подпіс = 
| лідар = [[Павел Латушка]],&lt;br /&gt;[[Юрый Губарэвіч]]&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Пратакол 4-га пасяджэння выбарчай камісіі |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/06/Pratakol-4-ga-pasyadzhennya-VK.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026-04-03 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| прэзідэнт = 
| старшыня = 
| генеральны сакратар = 
| першы сакратар = 
| прэзідыум = 
| сакратар = 
| дата заснавання = {{date|18|04|2024|1}}&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Латушко и Губаревич заявили об участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/latushko-i-gubarevich-zajavili-ob-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2024-04-18 |access-date=2026-05-19 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| дата роспуску = 
| штаб-кватэра = 
| ідэалогія = незалежнасць і суверэнітэт Беларусі; дэмакратычныя рэформы; еўрапейскі выбар Беларусі; падтрымка Украіны&lt;ref name=&quot;program-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/07/Pragrama_kaalicyi_Kamanda_Latushki_i_Ruh_Za_Svabodu_Artsiom_Brukhan.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;program-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі 2026 |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Pragrama-kaalicyi-2026.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| персаналіі = Члены фракцыі Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»
| афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/kamanda-latushki-i-ruh-za-svabodu Старонка фракцыі на сайце Каардынацыйнай рады]
}}
'''Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»''' — беларуская палітычная кааліцыя, створаная камандай [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]] і [[За Свабоду (рух)|Рухам «За Свабоду»]] для ўдзелу ў выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] беларускіх дэмакратычных сіл.

== Гісторыя ==
Публічнае абвяшчэнне сумеснага ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду адбылося 18 красавіка 2024 года, калі Павел Латушка і [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]] заявілі пра стварэнне кааліцыі дзеля ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду. У гэтым жа паведамленні Латушка казаў, што да кааліцыі далучыліся іншыя грамадскія аб’яднанні, блогеры, дыпламаты, юрысты, адвакаты, дзеячы культуры і прадпрымальнікі&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot; /&gt;. 

=== [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Выбары 2024 года]] ===
23 красавіка 2024 года выбарчая камісія Каардынацыйнай рады афіцыйна зарэгістравала выбарчы суб’ект «Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“»&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/24_04_23-2-Latushka-za-svabodu.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2024-04-23|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. Спіс быў дапушчаны да выбараў у складзе 46 чалавек&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot; /&gt;. У той жа дзень фракцыя падпісала «пакт аб сумленных выбарах», які прадугледжваў адмову ад негатыўнай агітацыі, павагу да іншых удзельнікаў кампаніі і гатоўнасць да супрацоўніцтва пасля выбараў&lt;ref name=&quot;pozirk-pact&quot;&gt;{{cite web |title=Баллотирующиеся в КС команда Латушко и Движение «За свободу» подписали «пакт о честных выборах» |url=https://pozirk.online/ru/news/81972/ |website=Позірк |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Галасаванне на выбарах праходзіла 25—27 мая 2024 года. У галасаванні ўзялі ўдзел 6723 выбаршчыкі. Спіс фракцыі атрымаў 2358 галасоў, 35,07 % і 28 мандатаў з 80&lt;ref name=&quot;results-2024&quot;&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання|website=Каардынацыйная рада|date=2024-05-28|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. 11 ліпеня 2024 года прадстаўніца фракцыі [[Анжаліка Мельнікава]] была абраная на пасаду спікера КР&lt;ref name=&quot;pozirk-melnikova&quot;&gt;{{cite web |title=Спикером КС избрана Анжелика Мельникова, вице-спикером — Станислава Глинник |url=https://pozirk.online/ru/news/94994/ |website=Позірк |date=2024-07-11 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля {{iw|Знікненне Анжалікі Мельнікавай|знікнення Анжалікі Мельнікавай|ru|Исчезновение Анжелики Мельниковой}} новым спікерам Рады стаў іншы прадстаўнік фракцыі [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/86708776/spikier-kr|title=Новым спікерам Каардынацыйнай рады выбраны Арцём Брухан|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2025-05-14|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Выбары 2026 года ===
У 2026 годзе кааліцыя паўторна ўдзельнічала ў выбарах у Каардынацыйную раду&lt;ref name=&quot;reform-announce-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Коалиция Латушко и движение «За Свободу» объявили о совместном участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/koalicija-latushko-i-dvizhenie-za-svabodu-objavili-o-sovmestnom-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2026-03-15 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 3 красавіка 2026 года выбарчая камісія зарэгістравала выбарчы суб’ект «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”». Дакументы на рэгістрацыю падаў Юрый Губарэвіч, а спіс уключаў 38 кандыдатаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2026-04-03|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;. Паводле вынікаў, кааліцыя атрымала 893 галасы, 42,26 % і 34 мандаты з 80&lt;ref name=&quot;euroradio-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://euroradio.fm/ru/poyavilis-rezultaty-vyborov-v-koordinacionnyy-sovet|title=Появились результаты выборов в Координационный совет|website=Еўрапейскае радыё для Беларусі|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zerkalo-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/127569.html|title=«В любом случае это выражение доверия». Латушко — об итогах выборов в Координационный совет|website=Зеркало|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Спрэчкі ==
У жніўні 2024 года фракцыя ўдзельнічала ў спрэчцы вакол галасавання па пратаколе ўзаемадзеяння і пацвярджэння паўнамоцтваў [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Прадстаўнікі фракцыі сцвярджалі, што галасаванне не адбылося праз адсутнасць кворуму, а яго вынікі не маглі лічыцца прынятымі&lt;ref name=&quot;reform-dispute-2024&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://reform.news/frakcii-ks-sporjat-iz-za-golosovanija-o-polnomochijah-tihanovskoj/|title=Фракции КС спорят из-за голосования о полномочиях Тихановской|website=Reform.news|date=2024-08-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

Асобнай тэмай унутраных спрэчак у Каардынацыйнай радзе стала ініцыятыва фракцыі аб прыпыненні дзеяння рэгламенту рады. Палітык [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] раскрытыкаваў гэтую ініцыятыву як «агрэсіўную змену правілаў пад сябе», у той час як Павел Латушка тлумачыў яе неабходнасцю паўнавартаснага абмеркавання рэгламенту і выпрацоўкі больш інклюзіўных правілаў працы КР&lt;ref name=&quot;pozirk-longread&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://pozirk.online/ru/longreads/91359/|title=Латушко vs. Егоров, или Страсти по КС 3.0|website=Позірк|date=2024|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Праграма і палітычныя пазіцыі ==

У праграме 2024 года кааліцыя вызначала сярод прыярытэтаў абарону незалежнасці і суверэнітэту Беларусі, падтрымку беларускай мовы і нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама падтрымку незалежных сродкаў масавай інфармацыі. Праграма прадугледжвала размежаванне беларускага грамадства і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]], падтрымку палітычных зняволеных, дапамогу беларусам у вымушанай эміграцыі і ўзмацненне міжнароднага ціску на беларускія ўлады. У знешнепалітычнай частцы праграмы згадваліся еўрапейскі выбар Беларусі, падтрымка Украіны і прынцып «нічога пра Беларусь без беларусаў»&lt;ref name=&quot;program-2024&quot; /&gt;.

У праграме 2026 года кааліцыя таксама заяўляла пра прыярытэт незалежнасці Беларусі, еўрапейскі выбар краіны, падтрымку Украіны і неабходнасць міжнароднай адказнасці прадстаўнікоў беларускіх уладаў. Асобна згадвалася падтрымка ідэі Нацыянальнага дыялогу або Круглага стала як магчымых інструментаў выхаду з палітычнага крызісу&lt;ref name=&quot;program-2026&quot; /&gt;.

== Пераслед з боку беларускіх уладаў ==

3 мая 2024 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў фракцыю «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot;&gt;{{cite web |title=В Беларуси четыре новых «экстремистских формирования», в том числе коалиция Латушко и «За Свободу» |url=https://pozirk.online/ru/news/84239/ |website=Позірк |date=2024-05-08 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 8 мая 2024 года звесткі пра гэтае «экстрэмісцкае фарміраванне» былі ўнесеныя ў пералік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]]&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mvd-list&quot;&gt;{{cite web |title=Перечень организаций, формирований, индивидуальных предпринимателей, причастных к экстремистской деятельности |url=https://www.mvd.gov.by/uploads/news/8642/8ff92572357f53fb82686534ddb832aef74918b5.xlsx |website=Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2024 года ў кватэрах кандыдатаў ад кааліцыі і іх сваякоў у Беларусі праходзілі ператрусы&lt;ref name=&quot;pozirk-searches&quot;&gt;{{cite web |title=В квартирах кандидатов в КС от коалиции Латушко и их родственников в Беларуси проходят обыски |url=https://pozirk.online/ru/news/86867/ |website=Позірк |date=2024-05-23 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] абвясціў пра ўзбуджэнне крымінальных спраў супраць усіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду, у тым ліку кандыдатаў ад спіса кааліцыі&lt;ref name=&quot;zerkalo-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК завел уголовное дело на всех участников выборов в Координационный совет |url=https://news.zerkalo.io/economics/68708.html |website=Зеркало |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pozirk-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в Координационный совет |url=https://pozirk.online/ru/news/86281/ |website=Позірк |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Электаральная гісторыя ==
{| class=wikitable
! colspan=&quot;6&quot; |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]
|-
! Выбары
! Лідары
! Галасоў
! %
! Колькасць мандатаў
! Статус
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]Юрый Губарэвіч 
| 2 358	
| 35,07
| {{Партыя/Месцы|28|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]]
| 893
| 42,26
| {{Партыя/Месцы|34|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]]</text>
      <sha1>22wwhbmj347jgkuu2df6hvdjoy8lsq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156888</id>
      <parentid>5156884</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:27:48Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17298" sha1="8en0hwv1duxmygwi5hudmy0xd7xsx24" xml:space="preserve">{{Партыя
| назва партыі = Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»
| лагатып = 
| шырыня лагатыпа = 
| подпіс = 
| лідар = [[Павел Латушка]],&lt;br /&gt;[[Юрый Губарэвіч]]&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Пратакол 4-га пасяджэння выбарчай камісіі |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/06/Pratakol-4-ga-pasyadzhennya-VK.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026-04-03 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| прэзідэнт = 
| старшыня = 
| генеральны сакратар = 
| першы сакратар = 
| прэзідыум = 
| сакратар = 
| дата заснавання = {{date|18|04|2024|1}}&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Латушко и Губаревич заявили об участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/latushko-i-gubarevich-zajavili-ob-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2024-04-18 |access-date=2026-05-19 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| дата роспуску = 
| штаб-кватэра = 
| ідэалогія = незалежнасць і суверэнітэт Беларусі; дэмакратычныя рэформы; еўрапейскі выбар Беларусі; падтрымка Украіны&lt;ref name=&quot;program-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/07/Pragrama_kaalicyi_Kamanda_Latushki_i_Ruh_Za_Svabodu_Artsiom_Brukhan.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;program-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі 2026 |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Pragrama-kaalicyi-2026.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| персаналіі = Члены фракцыі Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»
| афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/kamanda-latushki-i-ruh-za-svabodu Старонка фракцыі на сайце Каардынацыйнай рады]
}}
'''Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»''' — беларуская палітычная кааліцыя, створаная камандай [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]] і [[За Свабоду (рух)|Рухам «За Свабоду»]] для ўдзелу ў выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] беларускіх дэмакратычных сіл.

== Гісторыя ==
Публічнае абвяшчэнне сумеснага ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду адбылося 18 красавіка 2024 года, калі Павел Латушка і [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]] заявілі пра стварэнне кааліцыі дзеля ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду. У гэтым жа паведамленні Латушка казаў, што да кааліцыі далучыліся іншыя грамадскія аб’яднанні, блогеры, дыпламаты, юрысты, адвакаты, дзеячы культуры і прадпрымальнікі&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot; /&gt;. 

=== [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Выбары 2024 года]] ===
23 красавіка 2024 года выбарчая камісія Каардынацыйнай рады афіцыйна зарэгістравала выбарчы суб’ект «Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“»&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/24_04_23-2-Latushka-za-svabodu.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2024-04-23|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. Спіс быў дапушчаны да выбараў у складзе 46 чалавек&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot; /&gt;. У той жа дзень фракцыя падпісала «пакт аб сумленных выбарах», які прадугледжваў адмову ад негатыўнай агітацыі, павагу да іншых удзельнікаў кампаніі і гатоўнасць да супрацоўніцтва пасля выбараў&lt;ref name=&quot;pozirk-pact&quot;&gt;{{cite web |title=Баллотирующиеся в КС команда Латушко и Движение «За свободу» подписали «пакт о честных выборах» |url=https://pozirk.online/ru/news/81972/ |website=Позірк |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Галасаванне на выбарах праходзіла 25—27 мая 2024 года. У галасаванні ўзялі ўдзел 6723 выбаршчыкі. Спіс фракцыі атрымаў 2358 галасоў, 35,07 % і 28 мандатаў з 80&lt;ref name=&quot;results-2024&quot;&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання|website=Каардынацыйная рада|date=2024-05-28|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. 11 ліпеня 2024 года прадстаўніца фракцыі [[Анжаліка Мельнікава]] была абраная на пасаду спікера КР&lt;ref name=&quot;pozirk-melnikova&quot;&gt;{{cite web |title=Спикером КС избрана Анжелика Мельникова, вице-спикером — Станислава Глинник |url=https://pozirk.online/ru/news/94994/ |website=Позірк |date=2024-07-11 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля {{iw|Знікненне Анжалікі Мельнікавай|знікнення Анжалікі Мельнікавай|ru|Исчезновение Анжелики Мельниковой}} новым спікерам Рады стаў іншы прадстаўнік фракцыі [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/86708776/spikier-kr|title=Новым спікерам Каардынацыйнай рады выбраны Арцём Брухан|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2025-05-14|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Выбары 2026 года ===
У 2026 годзе кааліцыя паўторна ўдзельнічала ў выбарах у Каардынацыйную раду&lt;ref name=&quot;reform-announce-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Коалиция Латушко и движение «За Свободу» объявили о совместном участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/koalicija-latushko-i-dvizhenie-za-svabodu-objavili-o-sovmestnom-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2026-03-15 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 3 красавіка 2026 года выбарчая камісія зарэгістравала выбарчы суб’ект «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”». Дакументы на рэгістрацыю падаў Юрый Губарэвіч, а спіс уключаў 38 кандыдатаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2026-04-03|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;. Паводле вынікаў, кааліцыя атрымала 893 галасы, 42,26 % і 34 мандаты з 80&lt;ref name=&quot;euroradio-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://euroradio.fm/ru/poyavilis-rezultaty-vyborov-v-koordinacionnyy-sovet|title=Появились результаты выборов в Координационный совет|website=Еўрапейскае радыё для Беларусі|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zerkalo-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/127569.html|title=«В любом случае это выражение доверия». Латушко — об итогах выборов в Координационный совет|website=Зеркало|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Спрэчкі ==
У жніўні 2024 года фракцыя ўдзельнічала ў спрэчцы вакол галасавання па пратаколе ўзаемадзеяння і пацвярджэння паўнамоцтваў [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Прадстаўнікі фракцыі сцвярджалі, што галасаванне не адбылося праз адсутнасць кворуму, а яго вынікі не маглі лічыцца прынятымі&lt;ref name=&quot;reform-dispute-2024&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://reform.news/frakcii-ks-sporjat-iz-za-golosovanija-o-polnomochijah-tihanovskoj/|title=Фракции КС спорят из-за голосования о полномочиях Тихановской|website=Reform.news|date=2024-08-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

Асобнай тэмай унутраных спрэчак у Каардынацыйнай радзе стала ініцыятыва фракцыі аб прыпыненні дзеяння рэгламенту рады. Палітык [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] раскрытыкаваў гэтую ініцыятыву як «агрэсіўную змену правілаў пад сябе», у той час як Павел Латушка тлумачыў яе неабходнасцю паўнавартаснага абмеркавання рэгламенту і выпрацоўкі больш інклюзіўных правілаў працы КР&lt;ref name=&quot;pozirk-longread&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://pozirk.online/ru/longreads/91359/|title=Латушко vs. Егоров, или Страсти по КС 3.0|website=Позірк|date=2024|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Праграма і палітычныя пазіцыі ==

У праграме 2024 года кааліцыя вызначала сярод прыярытэтаў абарону незалежнасці і суверэнітэту Беларусі, падтрымку беларускай мовы і нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама падтрымку незалежных сродкаў масавай інфармацыі. Праграма прадугледжвала размежаванне беларускага грамадства і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]], падтрымку палітычных зняволеных, дапамогу беларусам у вымушанай эміграцыі і ўзмацненне міжнароднага ціску на беларускія ўлады. У знешнепалітычнай частцы праграмы згадваліся еўрапейскі выбар Беларусі, падтрымка Украіны і прынцып «нічога пра Беларусь без беларусаў»&lt;ref name=&quot;program-2024&quot; /&gt;.

У праграме 2026 года кааліцыя таксама заяўляла пра прыярытэт незалежнасці Беларусі, еўрапейскі выбар краіны, падтрымку Украіны і неабходнасць міжнароднай адказнасці прадстаўнікоў беларускіх уладаў. Асобна згадвалася падтрымка ідэі Нацыянальнага дыялогу або Круглага стала як магчымых інструментаў выхаду з палітычнага крызісу&lt;ref name=&quot;program-2026&quot; /&gt;.

== Пераслед з боку беларускіх уладаў ==

3 мая 2024 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў фракцыю «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot;&gt;{{cite web |title=В Беларуси четыре новых «экстремистских формирования», в том числе коалиция Латушко и «За Свободу» |url=https://pozirk.online/ru/news/84239/ |website=Позірк |date=2024-05-08 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 8 мая 2024 года звесткі пра гэтае «экстрэмісцкае фарміраванне» былі ўнесеныя ў пералік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]]&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mvd-list&quot;&gt;{{cite web |title=Перечень организаций, формирований, индивидуальных предпринимателей, причастных к экстремистской деятельности |url=https://www.mvd.gov.by/uploads/news/8642/8ff92572357f53fb82686534ddb832aef74918b5.xlsx |website=Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2024 года ў кватэрах кандыдатаў ад кааліцыі і іх сваякоў у Беларусі праходзілі ператрусы&lt;ref name=&quot;pozirk-searches&quot;&gt;{{cite web |title=В квартирах кандидатов в КС от коалиции Латушко и их родственников в Беларуси проходят обыски |url=https://pozirk.online/ru/news/86867/ |website=Позірк |date=2024-05-23 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] абвясціў пра ўзбуджэнне крымінальных спраў супраць усіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду, у тым ліку кандыдатаў ад спіса кааліцыі&lt;ref name=&quot;zerkalo-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК завел уголовное дело на всех участников выборов в Координационный совет |url=https://news.zerkalo.io/economics/68708.html |website=Зеркало |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pozirk-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в Координационный совет |url=https://pozirk.online/ru/news/86281/ |website=Позірк |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Электаральная гісторыя ==
{| class=wikitable
! colspan=&quot;6&quot; |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]
|-
! Выбары
! Лідары
! Галасоў
! %
! Колькасць мандатаў
! Статус
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]] 
Юрый Губарэвіч 
| 2 358	
| 35,07
| {{Партыя/Месцы|28|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]]
| 893
| 42,26
| {{Партыя/Месцы|34|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]]</text>
      <sha1>8en0hwv1duxmygwi5hudmy0xd7xsx24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156944</id>
      <parentid>5156888</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:43:07Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5156944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17298" sha1="c2ukt8466esxfacx0ubcgzamf3vzv31" xml:space="preserve">{{Партыя
| назва партыі = Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»
| лагатып = 
| шырыня лагатыпа = 
| подпіс = 
| лідар = [[Павел Латушка]],&lt;br /&gt;[[Юрый Губарэвіч]]&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Пратакол 4-га пасяджэння выбарчай камісіі |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/06/Pratakol-4-ga-pasyadzhennya-VK.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026-04-03 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| прэзідэнт = 
| старшыня = 
| генеральны сакратар = 
| першы сакратар = 
| прэзідыум = 
| сакратар = 
| дата заснавання = {{date|18|04|2024|1}}&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Латушко и Губаревич заявили об участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/latushko-i-gubarevich-zajavili-ob-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2024-04-18 |access-date=2026-05-19 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| дата роспуску = 
| штаб-кватэра = 
| ідэалогія = незалежнасць і суверэнітэт Беларусі; дэмакратычныя рэформы; еўрапейскі выбар Беларусі; падтрымка Украіны&lt;ref name=&quot;program-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/07/Pragrama_kaalicyi_Kamanda_Latushki_i_Ruh_Za_Svabodu_Artsiom_Brukhan.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;program-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Праграма кааліцыі 2026 |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Pragrama-kaalicyi-2026.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=2026-05-19 |language=be}}&lt;/ref&gt;
| персаналіі = Члены фракцыі Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»
| афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/kamanda-latushki-i-ruh-za-svabodu Старонка фракцыі на сайце Каардынацыйнай рады]
}}
'''Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»''' — беларуская палітычная кааліцыя, створаная камандай [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]] і [[За Свабоду (рух)|Рухам «За Свабоду»]] для ўдзелу ў выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] беларускіх дэмакратычных сіл.

== Гісторыя ==
Публічнае абвяшчэнне сумеснага ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду адбылося 18 красавіка 2024 года, калі Павел Латушка і [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]] заявілі пра стварэнне кааліцыі дзеля ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду. У гэтым жа паведамленні Латушка казаў, што да кааліцыі далучыліся іншыя грамадскія аб’яднанні, блогеры, дыпламаты, юрысты, адвакаты, дзеячы культуры і прадпрымальнікі&lt;ref name=&quot;reform-announce-2024&quot; /&gt;. 

=== [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Выбары 2024 года]] ===
23 красавіка 2024 года выбарчая камісія Каардынацыйнай рады афіцыйна зарэгістравала выбарчы суб’ект «Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“»&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/24_04_23-2-Latushka-za-svabodu.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2024-04-23|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. Спіс быў дапушчаны да выбараў у складзе 46 чалавек&lt;ref name=&quot;protocol-2024&quot; /&gt;. У той жа дзень фракцыя падпісала «пакт аб сумленных выбарах», які прадугледжваў адмову ад негатыўнай агітацыі, павагу да іншых удзельнікаў кампаніі і гатоўнасць да супрацоўніцтва пасля выбараў&lt;ref name=&quot;pozirk-pact&quot;&gt;{{cite web |title=Баллотирующиеся в КС команда Латушко и Движение «За свободу» подписали «пакт о честных выборах» |url=https://pozirk.online/ru/news/81972/ |website=Позірк |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Галасаванне на выбарах праходзіла 25—27 мая 2024 года. У галасаванні ўзялі ўдзел 6723 выбаршчыкі. Спіс фракцыі атрымаў 2358 галасоў, 35,07 % і 28 мандатаў з 80&lt;ref name=&quot;results-2024&quot;&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання|website=Каардынацыйная рада|date=2024-05-28|format=PDF|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;. 11 ліпеня 2024 года прадстаўніца фракцыі [[Анжаліка Мельнікава]] была абраная на пасаду спікера КР&lt;ref name=&quot;pozirk-melnikova&quot;&gt;{{cite web |title=Спикером КС избрана Анжелика Мельникова, вице-спикером — Станислава Глинник |url=https://pozirk.online/ru/news/94994/ |website=Позірк |date=2024-07-11 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Пасля {{iw|Знікненне Анжалікі Мельнікавай|знікнення Анжалікі Мельнікавай|ru|Исчезновение Анжелики Мельниковой}} новым спікерам Рады стаў іншы прадстаўнік фракцыі [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/86708776/spikier-kr|title=Новым спікерам Каардынацыйнай рады выбраны Арцём Брухан|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2025-05-14|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;.

=== Выбары 2026 года ===
У 2026 годзе кааліцыя паўторна ўдзельнічала ў выбарах у Каардынацыйную раду&lt;ref name=&quot;reform-announce-2026&quot;&gt;{{cite web |title=Коалиция Латушко и движение «За Свободу» объявили о совместном участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/koalicija-latushko-i-dvizhenie-za-svabodu-objavili-o-sovmestnom-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2026-03-15 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 3 красавіка 2026 года выбарчая камісія зарэгістравала выбарчы суб’ект «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”». Дакументы на рэгістрацыю падаў Юрый Губарэвіч, а спіс уключаў 38 кандыдатаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2026-04-03|access-date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;. Паводле вынікаў, кааліцыя атрымала 893 галасы, 42,26 % і 34 мандаты з 80&lt;ref name=&quot;euroradio-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://euroradio.fm/ru/poyavilis-rezultaty-vyborov-v-koordinacionnyy-sovet|title=Появились результаты выборов в Координационный совет|website=Еўрапейскае радыё для Беларусі|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zerkalo-2026&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/127569.html|title=«В любом случае это выражение доверия». Латушко — об итогах выборов в Координационный совет|website=Зеркало|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Спрэчкі ==
У жніўні 2024 года фракцыя ўдзельнічала ў спрэчцы вакол галасавання па пратаколе ўзаемадзеяння і пацвярджэння паўнамоцтваў [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Прадстаўнікі фракцыі сцвярджалі, што галасаванне не адбылося праз адсутнасць кворуму, а яго вынікі не маглі лічыцца прынятымі&lt;ref name=&quot;reform-dispute-2024&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://reform.news/frakcii-ks-sporjat-iz-za-golosovanija-o-polnomochijah-tihanovskoj/|title=Фракции КС спорят из-за голосования о полномочиях Тихановской|website=Reform.news|date=2024-08-19|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

Асобнай тэмай унутраных спрэчак у Каардынацыйнай радзе стала ініцыятыва фракцыі аб прыпыненні дзеяння рэгламенту рады. Палітык [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] раскрытыкаваў гэтую ініцыятыву як «агрэсіўную змену правілаў пад сябе», у той час як Павел Латушка тлумачыў яе неабходнасцю паўнавартаснага абмеркавання рэгламенту і выпрацоўкі больш інклюзіўных правілаў працы КР&lt;ref name=&quot;pozirk-longread&quot;&gt;{{cite web|language=ru|url=https://pozirk.online/ru/longreads/91359/|title=Латушко vs. Егоров, или Страсти по КС 3.0|website=Позірк|date=2024|access-date=2026-05-20}}&lt;/ref&gt;.

== Праграма і палітычныя пазіцыі ==

У праграме 2024 года кааліцыя вызначала сярод прыярытэтаў абарону незалежнасці і суверэнітэту Беларусі, падтрымку беларускай мовы і нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама падтрымку незалежных сродкаў масавай інфармацыі. Праграма прадугледжвала размежаванне беларускага грамадства і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]], падтрымку палітычных зняволеных, дапамогу беларусам у вымушанай эміграцыі і ўзмацненне міжнароднага ціску на беларускія ўлады. У знешнепалітычнай частцы праграмы згадваліся еўрапейскі выбар Беларусі, падтрымка Украіны і прынцып «нічога пра Беларусь без беларусаў»&lt;ref name=&quot;program-2024&quot; /&gt;.

У праграме 2026 года кааліцыя таксама заяўляла пра прыярытэт незалежнасці Беларусі, еўрапейскі выбар краіны, падтрымку Украіны і неабходнасць міжнароднай адказнасці прадстаўнікоў беларускіх уладаў. Асобна згадвалася падтрымка ідэі Нацыянальнага дыялогу або Круглага стала як магчымых інструментаў выхаду з палітычнага крызісу&lt;ref name=&quot;program-2026&quot; /&gt;.

== Пераслед з боку беларускіх уладаў ==

3 мая 2024 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў фракцыю «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot;&gt;{{cite web |title=В Беларуси четыре новых «экстремистских формирования», в том числе коалиция Латушко и «За Свободу» |url=https://pozirk.online/ru/news/84239/ |website=Позірк |date=2024-05-08 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 8 мая 2024 года звесткі пра гэтае «экстрэмісцкае фарміраванне» былі ўнесеныя ў пералік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]]&lt;ref name=&quot;pozirk-extremist&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mvd-list&quot;&gt;{{cite web |title=Перечень организаций, формирований, индивидуальных предпринимателей, причастных к экстремистской деятельности |url=https://www.mvd.gov.by/uploads/news/8642/8ff92572357f53fb82686534ddb832aef74918b5.xlsx |website=Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2024 года ў кватэрах кандыдатаў ад кааліцыі і іх сваякоў у Беларусі праходзілі ператрусы&lt;ref name=&quot;pozirk-searches&quot;&gt;{{cite web |title=В квартирах кандидатов в КС от коалиции Латушко и их родственников в Беларуси проходят обыски |url=https://pozirk.online/ru/news/86867/ |website=Позірк |date=2024-05-23 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] абвясціў пра ўзбуджэнне крымінальных спраў супраць усіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду, у тым ліку кандыдатаў ад спіса кааліцыі&lt;ref name=&quot;zerkalo-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК завел уголовное дело на всех участников выборов в Координационный совет |url=https://news.zerkalo.io/economics/68708.html |website=Зеркало |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pozirk-sk-2024&quot;&gt;{{cite web |title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в Координационный совет |url=https://pozirk.online/ru/news/86281/ |website=Позірк |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Электаральная гісторыя ==
{| class=wikitable
! colspan=&quot;6&quot; |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]
|-
! Выбары
! Лідары
! Галасоў
! %
! Колькасць мандатаў
! Статус
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]] 
Юрый Губарэвіч 
| 2 358	
| 35,07
| {{Партыя/Месцы|28|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|-
! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]]
| 893
| 42,26
| {{Партыя/Месцы|34|80|#c35573}}
| {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}}
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]]</text>
      <sha1>c2ukt8466esxfacx0ubcgzamf3vzv31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809202</id>
    <revision>
      <id>5157166</id>
      <parentid>5155549</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <comment>/* Пераходы */</comment>
      <origin>5157166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36594" sha1="dvwb73dua7ljce9wlm7gbn6aa6xoqi6" xml:space="preserve">{{For|жаночы чэмпіянат|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын  2025/2026}}

{{Сезон баскетбольнай лігі
|працягласць=26 верасня 2025 – 2 чэрвеня 2026
|колькасць_гульняў=187
|колькасць_камандаў=11
|чэмпіён=[[Гродна-93]] (10-ы раз)
|другое_месца=[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|трэцяе_месца=[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|узнагарода4=MVP
|узнагарода4_пераможца={{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]]
|найлепшы_снайпер={{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]]
|ppg=17,2
|падборы_лідар={{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]]
|rpg=8,0
|перадачы_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Тадэвушавіч Каралёнак|Георгій Каралёнак]]
|apg=5,3
|эфектыўнасць_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]]
|epg=19,9
|папярэднісезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]
|наступнысезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2026/2027|2026/2027]]}}

'''Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026''' — 34-ы [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе]].

== Клубы-ўдзельнікі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Клуб
! Горад/Вобласць
! width=120 |Месца ў сезоне [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]
|-
| [[Гродна-93]] || [[Гродна]] || align=&quot;center&quot; | 1
|-
| [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || [[Мінск]] || align=&quot;center&quot; | 2
|-
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]|| [[Віцебск]] || align=&quot;center&quot; | 3
|-
| [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Магілёў]] || align=&quot;center&quot; | 4
|-
| [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[Мінск]] || align=&quot;center&quot; | 6
|-
| [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] || [[Гродна]] || align=&quot;center&quot; | 7
|-
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] || [[Гомель]] || align=&quot;center&quot; | 8
|-
| [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]|| [[Брэст]] || align=&quot;center&quot; | 9
|-
| [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] || [[Мінск]] || align=&quot;center&quot; | 10
|-
| [[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] || [[Магілёў]] || align=&quot;center&quot; | 11
|-
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]]|| [[Віцебск]] || align=&quot;center&quot; | 12
|}

== Рэгулярны сезон ==
Каманды падзеленыя на дзве групы з улікам выканання патрабаванняў рэгламенту чэмпіянату&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8613-xxxiv-betera-chempionat-respubliki-belarus-sredi-muzhskikh-komand-startuet-26-sentyabrya|title=XXXIV BETERA-чемпионат Республики Беларусь среди мужских команд стартует 26 сентября|lang=ru|website=Беларуская федэрацыя баскетбола|date=2025-09-25}}&lt;/ref&gt;.

=== Група А ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center;&quot;
!{{Падказка|М|Месца}}
!Каманда
!{{Падказка|Г|Гульні}}
!{{Падказка|В|Выйграныя матчы}}
!{{Падказка|П|Паражэнні}}
!{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}}
!{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}}
!{{Падказка|А|Ачкі}}
!class=&quot;unsortable&quot;|Кваліфікацыя
|- style=&quot;background:#CCFFCC;&quot;
|1
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Гродна-93]]
|30||25||5||2663||2066||55
|rowspan=&quot;5&quot;|Выхад у плэй-оф
|- style=&quot;background:#CCFFCC;&quot;
|2
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|30||22||8||2633||1932||52{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 3-3. Розніца +37.}}
|- style=&quot;background:#CCFFCC;&quot;
|3
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|30||22||8||2494||2244||52{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 3-3. Розніца -37.}}
|- style=&quot;background:#CCFFCC;&quot;
|4
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]
|30||13||17||2521||2342||43
|- style=&quot;background:#CCFFCC;&quot;
|5
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]
|30||4||26||1953||2900||34{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 4-2.}}
|- style=&quot;background:#BBF3FF;&quot;
|6
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]
|30||4||26||2011||2791||34{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 2-4.}}
|Кваліфікацыя да 1/4 фіналу
|}
{{notelist-la}}

=== Група Б ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center;&quot;
!{{Падказка|М|Месца}}
!Каманда
!{{Падказка|Г|Гульні}}
!{{Падказка|В|Выйграныя матчы}}
!{{Падказка|П|Паражэнні}}
!{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}}
!{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}}
!{{Падказка|А|Ачкі}}
!class=&quot;unsortable&quot;|Кваліфікацыя
|- style=&quot;background:#CCFFCC;&quot;
|1
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|24||19||5||2035||1744||43{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 5-1.}}
|Выхад у плэй-оф
|- style=&quot;background:#BBF3FF;&quot;
|2
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
|24||19||5||2064||1567||43{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 1-5.}}
|rowspan=&quot;3&quot;|Кваліфікацыя да 1/4 фіналу
|- style=&quot;background:#BBF3FF;&quot;
|3
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]]
|24||11||13||1861||2105||35
|- style=&quot;background:#BBF3FF;&quot;
|4
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
|24||9||15||1857||1916||33
|-
|5
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]]
|24||2||22||1675||2160||26
|
|}
{{notelist-la}}

== Кваліфікацыя да 1/4 фіналу ==
{{Турнір2
|RD1 = Плэй-ін
||[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]|59
|'''[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]'''|'''77'''
}}
{{Турнір4 без матча за трэцяе месца
|фон = f2f2f2
|фонячэек = f9f9f9
|RD1 = Плэй-ін
|RD1-team3 = [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]]
|RD1-score3 = 69
|RD1-team4 = '''[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]'''
|RD1-score4 = '''85'''
|RD2-team1 = '''[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]'''
|RD2-score1= '''75'''
|RD2-team2 = [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
|RD2-score2 = 62
}}

== Плэй-оф ==
{{Турнір8
&lt;!-- Чвэрцьфіналы --&gt;
||'''[[Гродна-93]]'''|'''2'''
|[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]|0
||'''[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]'''|'''2'''
|[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]|0
||'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]'''|'''2'''
|[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]|0
||'''[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]'''|'''2'''
|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]|0
&lt;!-- Паўфіналы --&gt;
||'''[[Гродна-93]]'''|'''3'''
|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]|0
||'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]'''|'''3'''
|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]|2
&lt;!-- Фінал --&gt;
||'''[[Гродна-93]]'''|'''3'''
|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]|2
&lt;!-- За 3-е месца --&gt;
||'''[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]'''|'''3'''
|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]|1
}}

=== За 5-8 месцы ===
{{Турнір4 з матчам за трэцяе месца
|RD1 = За 5-8 месцы
|2 = [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]
|3 = 0
|4 = '''[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]'''
|5 = '''2'''
|7 = '''[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]'''
|8 = '''2'''
|9 = [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
|10 = 1
|RD2 = За 5-е месца
|12 = [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]
|13 = 0
|14 = '''[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]'''
|15 = '''2'''
|Consol = За 7-е месца
|17 = [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]
|18 = 0
|19 = '''[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]'''
|20 = '''2'''
}}

== Турнірная табліца ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Месца
!Каманда
|- style=&quot;background:gold;&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|[[Гродна-93]]
|- style=&quot;background:silver;&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|2
|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|- style=&quot;background:#cc9966;&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|4
|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|5
|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|6
|[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|7
|[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|8
|[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|9
|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|10
|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]]
|-
|style=&quot;text-align:center;&quot;|11
|[[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]]
|}

== Узнагароды ==
* MVP: {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]] ([[Гродна-93]])&lt;ref&gt;{{Cite web
|url = https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8859-grodno-93-chempion-belarusi-sezona-2025-2026
|title = «Гродно-93» – чемпион Беларуси сезона 2025/2026
|website = belarus.basketball
|date = 2026-06-02
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Сімвалічная зборная
!Гулец
!Каманда
|-
|{{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Аляксандравіч Семянюк|Даніла Семянюк]]
|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|-
|{{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]]
|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|-
|{{Сцяг Беларусі}} [[Цімур Раманавіч Друкаў|Цімур Друкаў]]
|[[Гродна-93]]
|-
|{{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Куратнік]]
|[[Гродна-93]]
|-
|{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]]
|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|}

== Статыстыка ==

=== Індывідуальная статыстыка ===

==== Каэфіцыент карыснасці ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+
!№
!Гулец
!Каманда
!Гульні
!{{Падказка|ККЗМ|Каэфіцыент карыснасці за матч}}
|-
|1.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]]
|align=&quot;left&quot;|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|29
|19,9
|-
|2.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]]
|align=&quot;left&quot;|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|36
|19,2
|-
|3.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]]
|align=&quot;left&quot;|[[Гродна-93]]
|36
|17,2
|}

==== Ачкі ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+
!№
!Гулец
!Каманда
!Гульні
!{{Падказка|АЗМ|Ачкоў за матч}}
|-
|1.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]]
|align=&quot;left&quot;|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|36
|17,2
|-
|2.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]]
|align=&quot;left&quot;|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
|26
|14,9
|-
|3.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Паўлавіч Фастаў|Георгій Фастаў]]
|align=&quot;left&quot;|[[Гродна-93]], [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
|41
|14,2
|}

==== Падборы ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+
!№
!Гулец
!Каманда
!Гульні
!{{Падказка|ПЗМ|Падбораў за матч}}
|-
|1.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]]
|align=&quot;left&quot;|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
|26
|8,0
|-
|2.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Уладзіміравіч Жаброўскі|Арцём Жаброўскі]]
|align=&quot;left&quot;|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|26
|7,7
|-
|3.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]]
|align=&quot;left&quot;|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|29
|7,3
|}

==== Перадачы ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+
!№
!Гулец
!Каманда
!Гульні
!{{Падказка|ПЗМ|Перадач за матч}}
|-
|1.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Тадэвушавіч Каралёнак|Георгій Каралёнак]]
|align=&quot;left&quot;|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
|26
|5,3
|-
|2.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]]
|align=&quot;left&quot;|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|36
|5,3
|-
|3.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Віталевіч Дрозд|Дзмітрый Дрозд]]
|align=&quot;left&quot;|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|29
|4,8
|}

==== Блок-шоты ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+
!№
!Гулец
!Каманда
!Гульні
!{{Падказка|БЗМ|Блок-шотаў за матч}}
|-
|1.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Уладзіміравіч Жаброўскі|Арцём Жаброўскі]]
|align=&quot;left&quot;|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|26
|1,7
|-
|2.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]]
|align=&quot;left&quot;|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|29
|1,3
|-
|3.
|align=&quot;left&quot;|{{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Сяргеевіч Паско|Канстанцін Паско]]
|align=&quot;left&quot;|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|36
|0,8
|}

==== Іншае ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Гульні || Паказчык
|-
! Перахопліванні
| {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Анатолевіч Кісель|Даніла Кісель]]
| [[Гродна-93]], [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 30
| style=&quot;text-align:center&quot; | 3,0
|-
! Страты
| {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Паўлавіч Сатыраў|Уладзіслаў Сатыраў]]
| [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 33
| style=&quot;text-align:center&quot; | 5,2
|-
! Парушэнні на гульцу
| {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]]
| [[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 36
| style=&quot;text-align:center&quot; | 4,5
|-
! Хвіліны
| {{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]]
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 26
| style=&quot;text-align:center&quot; | 31:42
|-
! % штрафных
| {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Яўгенавіч Салей|Алег Салей]]
| [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 30
| style=&quot;text-align:center&quot; | 85,1
|-
! % 2-ачковых
| {{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]]
| [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center&quot; | 68,4
|-
! % 3-ачковых
| {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Паўлавіч Маскальчук|Максім Маскальчук]]
| [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 37
| style=&quot;text-align:center&quot; | 39,7
|}

=== Найлепшыя паказчыкі ў адной гульні ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Паказчык || Сапернік
|-
! Каэфіцыент карыснасці
| {{Сцяг ДР Конга}} [[Жывенсі Нгімбі]]
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 48
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] &lt;small&gt;(15 красавіка 2026)&lt;/small&gt;
|-
! Ачкі
| {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Юр’евіч Камлач|Ягор Камлач]]
| [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 40
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] &lt;small&gt;(12 лістапада 2025)&lt;/small&gt;
|-
! Падборы
| {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Міхайлавіч Бакшаеў|Дзяніс Бакшаеў]]
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 23
| [[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] &lt;small&gt;(5 кастрычніка 2025)&lt;/small&gt;
|-
! Перадачы
| {{Сцяг Беларусі}} [[Захар Аляксеевіч Ліндэраў|Захар Ліндэраў]]
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 15
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] &lt;small&gt;(26 кастрычніка 2025)&lt;/small&gt;
|-
! rowspan=&quot;3&quot; | Перахопліванні
| {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Анатолевіч Кісель|Даніла Кісель]]
| [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | 8
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] &lt;small&gt;(6 сакавіка 2026)&lt;/small&gt;
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Аляксандравіч Сяржант|Аляксандр Сяржант]]
| [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] &lt;small&gt;(6 сакавіка 2026)&lt;/small&gt;
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Паўлавіч Фастаў|Георгій Фастаў]]
| [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
| [[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] &lt;small&gt;(25 студзеня 2026)&lt;/small&gt;
|-
! Блок-шоты
| {{Сцяг Беларусі}} [[Ілья Аляксандравіч Кустарнікаў|Ілья Кустарнікаў]]
| [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 7
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] &lt;small&gt;(26 кастрычніка 2025)&lt;/small&gt;
|}

=== Камандная статыстыка ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Катэгорыя || Каманда || Паказчык
|-
! Каэфіцыент карыснасці
| [[Гродна-93]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 106,7
|-
! Ачкі
| [[Гродна-93]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 86,4
|-
! Падборы
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 47,3
|-
! Перадачы
| [[Гродна-93]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 26,6
|-
! Перахопліванні
| [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 14,5
|-
! Блок-шоты
| [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 3,8
|-
! Страты
| [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 25,3
|-
! % штрафных
| [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 69,0
|-
! % 2-ачковых
| [[Гродна-93]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 56,1
|-
! % 3-ачковых
| [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]
| style=&quot;text-align:center&quot; | 31,6
|}

== Пераходы ==
=== Напярэдадні сезона ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Баскетбаліст !! Папярэдні клуб !! Новы клуб
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Аляксандравіч Агеенка|Андрэй Агеенка]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || Buzzers (Магілёў, НБЛ)
|-
| {{ Сцяг Беларусі}}/{{Сцяг Ізраіля}} [[Фелікс Феліксавіч Адзіах|Фелікс Адзіах]] || Макабі (Ашдод, Ізраіль) || [[Гродна-93]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Аладка|Іван Аладка]] || [[Гродна-93]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Эдуардавіч Андрэеў|Канстанцін Андрэеў]] || Пуласкі (Варка, Польшча) || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Вадзім Аляксандравіч Балякін|Вадзім Балякін]] || [[Гродна-93]] || Дзясна (Бранск, Расія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Вадзімавіч Вялесік|Андрэй Вялесік]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] / [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (м)]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Акім Ягоравіч Гайдук|Акім Гайдук]] || [[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] (НБЛ) || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Алегавіч Дашкевіч|Мікіта Дашкевіч]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] || SoftClub (Мінск, НБЛ)
|-
| {{ Сцяг Сербіі}} [[Нікола Джурыч]] || [[Гродна-93]] || Орбі (Ткібулі, Грузія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Бэнджамін-Павел Дуду]] || [[Гродна-93]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Дудчанка|Іван Дудчанка]] || [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] / [[Барысфен Магілёў|Барысфен (м)]]
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]] || Русічы (Курск, Расія) || [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Капачоў|Аляксандр Капачоў]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Гродна-93]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Сяргеевіч Каратцоў|Максім Каратцоў]] || [[Імпульс-БДУІР]] || Паўднёвы Слон-ПКФУ (Стаўрапаль, Расія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Аляксандравіч Кудраўцаў|Мікіта Кудраўцаў]] || [[Гродна-93-ГрДУ]] || [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]] (АМЛ ВТБ)
|-
| {{Сцяг Расіі}} [[Арцём Дзмітрыевіч Кузьмін|Арцём Кузьмін]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || HOOPS (Масква, Расія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Куратнік]] || [[Імпульс-БДУІР]] || [[Гродна-93]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Захар Аляксеевіч Ліндэраў|Захар Ліндэраў]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] / [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (м)]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Юр’евіч Малькоў|Арцём Малькоў]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] || [[Гродна-93]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Андрэевіч Навойчык|Аляксей Навойчык]] || [[Імпульс-БДУІР]] || Барсы-Атырау (Атырау, Казахстан)
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Барыс Аляксеевіч Назмутдзінаў|Барыс Назмутдзінаў]] || Табол (Кастанай, Казахстан) || [[Гродна-93]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Ціхан Вячаслававіч Неўскі|Ціхан Неўскі]] || [[Гродна-93-ГрДУ]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] / [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]] (АМЛ ВТБ)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Ігаравіч Пракапенкаў|Кірыл Пракапенкаў]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (м)]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Яраслаў Юр’евіч Прышэдзька|Яраслаў Прышэдзька]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] || Паўднёвы Слон-ПКФУ (Стаўрапаль, Расія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Сяргеевіч Сітнік|Кірыл Сітнік]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Гродна-93]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Дзмітрыевіч Тур|Арцём Тур]] || [[Імпульс-БДУІР]] || [[БДУ (баскетбольны клуб)|БДУ]] (НБЛ)
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Вадзім Андрэевіч Федзькін|Вадзім Федзькін]] || Чэбаксарскія Ястрабы (Чэбаксары, Расія) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Аляксандравіч Часноў|Ягор Часноў]] || [[Гродна-93]] / [[Гродна-93-ГрДУ]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Віталевіч Чумакоў|Кірыл Чумакоў]] || [[Гродна-93]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Ілля Аляксандравіч Швед|Ілля Швед]] || [[Гродна-93-ГрДУ]] || МБА-МАІ-Юніёр (Масква, Расія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Раман Дзмітрыевіч Шчарбакоў|Раман Шчарбакоў]] || [[Гродна-93]] || Барнаул (Алтайскі край, Расія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Раманавіч Шышлоўскі|Кірыл Шышлоўскі]] || [[Імпульс-БДУІР]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]]
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Даніла Генадзьевіч Янаў|Даніла Янаў]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || Rocket Team basket (Масква, Расія)
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Вячаслававіч Ясевіч|Аляксандр Ясевіч]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] || [[Гродна-93]]
|}
=== Падчас сезона ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Баскетбаліст !! Папярэдні клуб !! Новы клуб !! Час прыходу
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Сяргеевіч Вабішчэвіч|Сяргей Вабішчэвіч]] || [[Імпульс-БДУІР]] (''у сезоне 2024/25'') || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || кастрычнік 2025 г.
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Арцём Юр’евіч Каваленка|Арцём Каваленка]] || ПарыНН (Ніжні Ноўгарад, Расія) || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] || кастрычнік 2025 г.
|-
| {{Сцяг ЗША}} [[Мігель Элайджа Прыст|Мігель Прыст]] || Спортынг (Александрыя, Егіпет) (''у сезоне 2024/25'') || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || кастрычнік 2025 г.
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Цімур Раманавіч Друкаў|Цімур Друкаў]] || БК-10 (Масква, Расія) || [[Гродна-93]] || лістапад 2025 г.
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Аляксандравіч Агеенка|Андрэй Агеенка]] || Buzzers (Магілёў, НБЛ) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || снежань 2025 г.
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Сяргеевіч Каратцоў|Максім Каратцоў]] || Паўднёвы Слон-ПКФУ (Стаўрапаль, Расія) || [[Гродна-93]] || студзень 2026 г.
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Арсеній Арцёмавіч Крупко|Арсеній Крупко]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || БКМ (Мінск, НБЛ) || студзень 2026 г.
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Раманавіч Шышлоўскі|Кірыл Шышлоўскі]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] || студзень 2026 г.
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Юр’евіч Камлач|Ягор Камлач]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] / [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] || люты 2026 г.
|-
| {{ Сцяг Беларусі}} [[Вадзім Траццяк]] || Барс-РДЭУ (Растоў-на-Доне, Расія) || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || люты 2026 г.
|-
| {{ Сцяг Расіі}} [[Леў Раманавіч Кузьменка|Леў Кузьменка]] || Паўднёвы Слон-ПКФУ (Стаўрапаль, Расія) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || сакавік 2026 г.
|-
| {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Вячаслававіч Панамароў|Дзмітрый Панамароў]] || Маладзечна (НБЛ) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен (м)]] || сакавік 2026 г.
|-
| {{ Сцяг Камеруна}} [[Франк Эмануэль Сідзэ]] || BEAC (Яундэ, Камерун) || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || сакавік 2026 г.
|}

== Гл. таксама ==
* [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://belarus.russiabasket.ru/competitions/details/50758?apiUrl=https%3a%2f%2forg.infobasket.su Сезон 2025—2026]

{{Баскетбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|2026]]
[[Катэгорыя:2025 год у баскетболе]]
[[Катэгорыя:2026 год у баскетболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2025 годзе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2026 годзе]]</text>
      <sha1>dvwb73dua7ljce9wlm7gbn6aa6xoqi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэм Рэймі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809588</id>
    <revision>
      <id>5157005</id>
      <parentid>5154932</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5157005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1038" sha1="m7429snci4m54n6nfrmzrdqzl00jjwi" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Сэмюэл Маршал «Сэм» Рэймі''' {{lang-en|(Samuel Marshall «Sam» Raimi}}; нар. {{ДН|23|10|1959}}, [[Роял-Оўк]], [[Мічыган]], [[ЗША]]) — амерыканскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і [[акцёр]]. У пачатку кар'еры праславіўся трылогіяй іранічных фільмаў жахаў &quot;Злавесныя мерцвякі&quot;. Пазней заняўся буйнымі галівудскімі блокбастарамі і зняў трылогію «[[Чалавек-павук]]» і шэраг фільмаў у жанры фэнтэзі для студыі Disney. Адзін са стваральнікаў папулярных серыялаў &quot;Зена - каралева воінаў&quot; і &quot;Эш супраць злавесных мерцвякоў&quot;.
{{Няма крыніц}}
{{Дапісаць}}
{{DEFAULTSORT:Рэймі}}
[[Катэгорыя:Акцёры ЗША]]</text>
      <sha1>m7429snci4m54n6nfrmzrdqzl00jjwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ITunes Store</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809641</id>
    <revision>
      <id>5157001</id>
      <parentid>5155546</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6159" sha1="b7vcc9v464msrbgowrxsr6sqhk2ms9f" xml:space="preserve">''Не блытаць з [[iTunes]] — праграмай-медыяпрайгравальнікам ад «Apple».''{{Картка:Праграма
| назва = iTunes Store
| лагатып = ITunes Store logo.svg
| тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]]
| распрацоўшчык = [[Apple]]
| аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі
| першы выпуск = 28 красавіка 2003
| апошняя версія = -
| ліцэнзія = уласная ліцэнзія
| вікісховішча = iTunes Store
| сайт = apple.com/itunes
}}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў.

Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная праграма для аперацыйнай сістэмы [[iOS]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з’яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажу музыкі. Падчас запуску крама з’яўлялася адзіным афіцыйным лічбавым каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; Акрамя таго, з часам змяніўся і падыход да іншага кантэнту: падкасты, якія раней спампоўваліся праз iTunes Store, былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}&lt;/ref&gt; а фільмы і тэлешоу, даступныя для куплі і арэнды, сталі часткай [[Apple TV]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;

Хоць на старце праект быў абсалютным лідарам у сферы лічбавых медыя, да сярэдзіны 2010-х гадоў стрымінгавыя платформы пачалі прыносіць больш даходу, чым класічная мадэль продажаў «купі і валодай», на якой будаваўся сэрвіс.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2019/digital/news/apple-shutting-down-itunes-era-1203230851/|title=Apple May Finally Shutter iTunes, But the iTunes Era Ended Long Ago|first=Janko|last=Roettgers|website=Variety|date=2019-06-01|access-date=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

== Даступнасць ==
Крама даступна на большасці прылад Apple, сярод якіх [[Mac]] (у дадатаку «Музыка»), [[iPhone]], [[iPad]], [[iPod touch]] і Apple TV, а таксама на Windows (праз арыгінальную праграму iTunes). Набытыя ў ёй відэаматэрыялы можна таксама глядзець праз дадатак Apple TV на прыладах [[Roku]], [[Amazon Fire TV]] і некаторых тэлевізарах са [[Smart TV|Smart TV.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2019/10/24/20930244/apple-tv-app-amazon-fire-tv-stick-models-now-available|title=Apple TV app launches on Amazon Fire TV devices|first=Jacob|last=Kastrenakes|website=The Verge|date=2019-10-24|access-date=2026-06-18}}&lt;/ref&gt;

У адрозненне ад іншых сэрвісаў кампаніі, такіх як Apple Music або [[Apple TV+]], iTunes Store не мае вэб-версіі, таму для паўнавартаснага карыстання каталогам неабходна ўсталяваць настольную праграму.

== Гл. таксама ==

* [[App Store]]
* [[Apple Music]]
* [[Google Play]]
* [[iOS]]
* [[iPhone]]
* [[iPad]]
* [[iTunes]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Apple}}</text>
      <sha1>b7vcc9v464msrbgowrxsr6sqhk2ms9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Сяргеевіч Патаранскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809694</id>
    <revision>
      <id>5157055</id>
      <parentid>5156279</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1699" sha1="kbtsfdyil3hr7isxzny78g80snkwh02" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}

'''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 снежня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». У 2001 годзе творы ўвайшлі ў «Анталогію маладога верша»&lt;ref&gt;«Анталогія маладога верша», Мінск, «Ураджай», 2001, рэдактар А.Масарэнка&lt;/ref&gt;.

Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця.

Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў.

Зняў чатыры дакументальныя фільмы.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>kbtsfdyil3hr7isxzny78g80snkwh02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157113</id>
      <parentid>5157055</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5157113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1962" sha1="oybz5fpruf74omcz23fmcn2bch4vzzf" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}

'''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 снежня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». У 2001 годзе творы ўвайшлі ў «Анталогію маладога верша»&lt;ref&gt;«Анталогія маладога верша», Мінск, «Ураджай», 2001, рэдактар А.Масарэнка&lt;/ref&gt;, у 2003 годзе — у анталогію «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя»&lt;ref name=&quot;анталогія «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003)&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця.

Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў.

Зняў чатыры дакументальныя фільмы.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>oybz5fpruf74omcz23fmcn2bch4vzzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157114</id>
      <parentid>5157113</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="298k1au5njbmhhm4j8f6rayc22q13tb" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}

'''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 снежня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». У 2001 годзе творы ўвайшлі ў «Анталогію маладога верша»&lt;ref&gt;«Анталогія маладога верша», Мінск, «Ураджай», 2001, рэдактар А.Масарэнка&lt;/ref&gt;, у 2003 годзе — у анталогію «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя»&lt;ref name=&quot;Анталогія «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003)&quot;&gt;Анталогія «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003)&lt;/ref&gt;.

Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця.

Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў.

Зняў чатыры дакументальныя фільмы.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>298k1au5njbmhhm4j8f6rayc22q13tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157115</id>
      <parentid>5157114</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */ дапаўненне</comment>
      <origin>5157115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2181" sha1="t6i9mbgtgk4w11tcq254xy9q0pea9g0" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}

'''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 снежня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». У 1996 годзе ўдзельнічаў у фестывалі «Art-прагноз» у Віцебску. У 2001 годзе творы ўвайшлі ў «Анталогію маладога верша»&lt;ref&gt;«Анталогія маладога верша», Мінск, «Ураджай», 2001, рэдактар А.Масарэнка&lt;/ref&gt;, у 2003 годзе — у анталогію «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя»&lt;ref name=&quot;Анталогія «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003)&quot;&gt;Анталогія «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003)&lt;/ref&gt;.

Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця.

Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў.

Зняў чатыры дакументальныя фільмы.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>t6i9mbgtgk4w11tcq254xy9q0pea9g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157116</id>
      <parentid>5157115</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5157116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="6oifp3yzc1db9p3b12ke0s1zuyzz24w" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}

'''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 сстудзеня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». У 1996 годзе ўдзельнічаў у фестывалі «Art-прагноз» у Віцебску. У 2001 годзе творы ўвайшлі ў «Анталогію маладога верша»&lt;ref&gt;«Анталогія маладога верша», Мінск, «Ураджай», 2001, рэдактар А.Масарэнка&lt;/ref&gt;, у 2003 годзе — у анталогію «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя»&lt;ref name=&quot;Анталогія «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003)&quot;&gt;Анталогія «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя» (2003)&lt;/ref&gt;.

Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця.

Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў.

Зняў чатыры дакументальныя фільмы.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>6oifp3yzc1db9p3b12ke0s1zuyzz24w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157173</id>
      <parentid>5157116</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2298" sha1="luoh6g0fwn5yi4bje638iyvt1zn1jok" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}

'''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 6 студзеня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы».

У 1996 годзе ўдзельнічаў у фестывалі «Art-прагноз» у Віцебску. У 2001 годзе творы ўключаны ў «Анталогію маладога верша»&lt;ref&gt;«Анталогія маладога верша» / Рэдактар А. Масарэнка. — Мінск: «Ураджай», 2001.&lt;/ref&gt;, у 2003 годзе — у анталогію «Краса і сіла: беларуская паэзія ХХ стагоддзя»&lt;ref&gt;Краса і сіла : анталогія беларускай паэзіі ХХ стагоддзя / [укладальнік М. Скобла; рэдактары: А. Сідарэвіч, А. Пашкевіч]. — Мінск : Лімарыус, 2003. — 879 с., [16] л. іл. — ISBN 985-6302-53-6&lt;/ref&gt;.

Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця.

Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў.

Зняў чатыры дакументальныя фільмы.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>luoh6g0fwn5yi4bje638iyvt1zn1jok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Міхайлавіч Лукін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809696</id>
    <revision>
      <id>5157003</id>
      <parentid>5155956</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T22:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="847" sha1="p24i8vg8lozsx4wfa7bbvd8uc0e638s" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Мікалай Міхайлавіч Лукін''' (8 (20) ліпеня 1885, в. Кускава Спаскай воласці Маскоўскай губерні (цяпер у межах горада Масквы) — 19 ліпеня 1940) — савецкі гісторык-марксіст, публіцыст. З’яўляўся лідэрам сярод савецкіх гісторыкаў у 1930-я г., пасля смерці М. М. Пакроўскага.

Член РСДРП(б) з 1904 года.

Акадэмік АН СССР (13 лютага 1929 года, выключаны 5 верасня 1938 года, адноўлены 26 красавіка 1957 года).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лукін Мікалай Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>p24i8vg8lozsx4wfa7bbvd8uc0e638s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157100</id>
      <parentid>5157003</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="874" sha1="o6f1b3vdbw31ucms7rf17cc0t8a1xl3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Лукін}}
{{асоба}}
'''Мікалай Міхайлавіч Лукін''' (8 (20) ліпеня 1885, в. Кускава Спаскай воласці Маскоўскай губерні (цяпер у межах горада Масквы) — 19 ліпеня 1940) — савецкі гісторык-марксіст, публіцыст. З’яўляўся лідэрам сярод савецкіх гісторыкаў у 1930-я г., пасля смерці М. М. Пакроўскага.

Член РСДРП(б) з 1904 года.

Акадэмік АН СССР (13 лютага 1929 года, выключаны 5 верасня 1938 года, адноўлены 26 красавіка 1957 года).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лукін Мікалай Міхайлавіч}}</text>
      <sha1>o6f1b3vdbw31ucms7rf17cc0t8a1xl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сямён Львовіч Дорскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809723</id>
    <revision>
      <id>5157096</id>
      <parentid>5156081</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="3e7jowr67aahl7ssr177sc97wd914qe" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Дорскі}}
{{Пісьменнік}}
'''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. Кандыдат філалагічных навук (1961).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]].

У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942—1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск.

У 1947 годзе скончыў факультэт замежных моў [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]]. Затым працаваў у [[БДУ]], з 1955 па 1962 гады з’яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы. З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. З 1980 года з’яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў.

== Перакладчыцкая дзейнасць ==
Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумесна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні [[Людвіг Рэн|Людвіга Рэна]] (з нямецкай), Лібера Серэньі (з італьянскай), [[Андрэ Стыль|Андрэ Стыля]] (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|6|Дорскі Сямён Львовіч}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|130217}}

{{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}}
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]]</text>
      <sha1>3e7jowr67aahl7ssr177sc97wd914qe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людвіг Рэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809727</id>
    <revision>
      <id>5157088</id>
      <parentid>5156092</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3555" sha1="2d0wqeqnflidfhoi2kicg1t5ob0tgua" xml:space="preserve">{{значэнні2|Рэн (значэнні)}}
{{Пісьменнік}}
'''Людвіг Рэн''' ({{lang-de|Ludwig Renn}}, сапр. Арнольд Фрыдрых Фіт фон Гольсенау; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч і адзін з заснавальнікаў нямецкай пралетарска-рэвалюцыйнай літаратуры.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, якая належала да саксонскай арыстакратыі. Быў афіцэрам падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ваяваў на Заходнім фронце.

У 1928 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычную партыю Германіі]], адмовіўся ад дваранскага тытула і ўзяў псеўданім Людвіг Рэн — гэта імя галоўнага героя яго першага паспяховага рамана.

Пасля прыходу нацыстаў да ўлады быў арыштаваны ў 1933 годзе і правёў два з паловай гады ў турме. Пасля вызвалення ўдзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] (1936—1937) як камандзір батальёна «Эрнст Тэльман» і начальнік штаба XI Інтэрнацыянальнай брыгады. Эміграваў, доўгі час жыў у [[Мексіка|Мексіцы]].

У 1947 годзе вярнуўся ў Германію (у савецкую зону акупацыі), выкладаў у ВНУ [[Дрэздэн]]а і [[Берлін]]а. Быў адным з самых шанаваных пісьменнікаў [[ГДР]].

== Творчасць ==
Аўтабіяграфічны антываенны раман «Вайна» (''Krieg'', 1928), у якім паказаны суровыя будні салдата, прынёс яму сусветную славу. Працяг гэтага рамана «Пасляваенне» (''Nachkrieg'', 1930) апісвае палітычны крызіс у [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] і прыход героя да сацыялістычных перакананняў. «Заняпад дваранства» (''Adel im Untergang'', 1944) — раман, напісаны ў эміграцыі, які крытычна апісвае крызіс і канец нямецкай арыстакратыі. «Іспанская вайна» (''Der spanische Krieg'', 1956) — кніга ўспамінаў пра падзеі ў Іспаніі. У пазнейшыя гады жыцця ў ГДР Людвіг Рэн стаў папулярным аўтарам гістарычных і прыгодніцкіх твораў для дзяцей і падлеткаў.

На беларускую мову яго аповесць «Негр Нобі» пераклаў [[Сямён Дорскі]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рэн Людвіг}}
[[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]]</text>
      <sha1>2d0wqeqnflidfhoi2kicg1t5ob0tgua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157093</id>
      <parentid>5157088</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="l56xcp0px2o377ncenbvtp8jhzcoyzz" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Рэн (значэнні)}}
{{Пісьменнік}}
'''Людвіг Рэн''' ({{lang-de|Ludwig Renn}}, сапр. Арнольд Фрыдрых Фіт фон Гольсенау; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч і адзін з заснавальнікаў нямецкай пралетарска-рэвалюцыйнай літаратуры.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, якая належала да саксонскай арыстакратыі. Быў афіцэрам падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ваяваў на Заходнім фронце.

У 1928 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычную партыю Германіі]], адмовіўся ад дваранскага тытула і ўзяў псеўданім Людвіг Рэн — гэта імя галоўнага героя яго першага паспяховага рамана.

Пасля прыходу нацыстаў да ўлады быў арыштаваны ў 1933 годзе і правёў два з паловай гады ў турме. Пасля вызвалення ўдзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] (1936—1937) як камандзір батальёна «Эрнст Тэльман» і начальнік штаба XI Інтэрнацыянальнай брыгады. Эміграваў, доўгі час жыў у [[Мексіка|Мексіцы]].

У 1947 годзе вярнуўся ў Германію (у савецкую зону акупацыі), выкладаў у ВНУ [[Дрэздэн]]а і [[Берлін]]а. Быў адным з самых шанаваных пісьменнікаў [[ГДР]].

== Творчасць ==
Аўтабіяграфічны антываенны раман «Вайна» (''Krieg'', 1928), у якім паказаны суровыя будні салдата, прынёс яму сусветную славу. Працяг гэтага рамана «Пасляваенне» (''Nachkrieg'', 1930) апісвае палітычны крызіс у [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] і прыход героя да сацыялістычных перакананняў. «Заняпад дваранства» (''Adel im Untergang'', 1944) — раман, напісаны ў эміграцыі, які крытычна апісвае крызіс і канец нямецкай арыстакратыі. «Іспанская вайна» (''Der spanische Krieg'', 1956) — кніга ўспамінаў пра падзеі ў Іспаніі. У пазнейшыя гады жыцця ў ГДР Людвіг Рэн стаў папулярным аўтарам гістарычных і прыгодніцкіх твораў для дзяцей і падлеткаў.

На беларускую мову яго аповесць «Негр Нобі» пераклаў [[Сямён Дорскі]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рэн Людвіг}}
[[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]]</text>
      <sha1>l56xcp0px2o377ncenbvtp8jhzcoyzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джэймс Расел Лоўэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809738</id>
    <revision>
      <id>5157082</id>
      <parentid>5156659</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2263" sha1="kzowsltfureidqf4162kep9b1wfxtee" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Лоўэл}}
{{Пісьменнік}}
'''Джэймс Расел Лоўэл''' ({{lang-en|James Russell Lowell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, літаратурны крытык.

Пачынаў як паэт, зытым сканцэнтраваўся на працы літаратурнага крытыка і выкладчыка. Пасля адстаўкі [[Г. У. Лангфела]] стаў прафесарам сучасных моў у [[Гарвард]]зе.

Рэдактар літаратурнага часопіса ''[[The Atlantic Monthly]]'', сурэдактар ''[[North American Review]]''. У 1848 выйшла яго «Тэма для крытыкі» (''A Fable for Critics''), прысвечаная творчасці амерыканскіх пісьменнікаў. У ягоным творы «Занатоўкі Байгалоў. Першы выпуск» (''Biglow Papers. Part 1'', 1849) распавядаецца пра кемлівага, але неадукаванага сельскага паэта, які выступае за рэформы ў тутэйшай паэзіі. Джэймс Расел Лоўэл звязвае каланіяльную «характарную» традыцыю з новым рэалізмам і рэгіяналізмам, заснаваным на мясцовым дыялекце.

Пад уплывам жонкі зрабіўся ліберальным рэфарматарам і абаліцыяністам. Падтрымліваў права жанчын на ўдзел у выбарах і заканадаўчую забарону дзіцячай працы.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-06-21}}

{{DEFAULTSORT:Лоўэл Джэймс Расел}}
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі ЗША]]
[[Катэгорыя:Паэты ЗША]]</text>
      <sha1>kzowsltfureidqf4162kep9b1wfxtee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарлз Брокдэн Браўн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809758</id>
    <revision>
      <id>5157079</id>
      <parentid>5156306</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1917" sha1="fbvb5hhhzqrvcrvhdhrr8wpb9wt4a2b" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Браўн}}
{{Пісьменнік}}
'''Чарлз Брокдэн Браўн''' ({{lang-en|Charles Brockden Brown}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі пісьменнік.

Адзін з першых прафесійных амерыканскіх пісьменнікаў. Як толькі выйшаў з беднасці, напісаў адзін за адным раманы «Віланд» (1798), «Артур Марвін» (1799), «Орманд» (1799), «Эдгар Хантлі» (1799). У іх ён развівае жанр папулярнага ў той час [[гатычны раман|гатычнага рамана]], акцэнтаванага на экзатычным і дзікім асяроддзі, што абуджае псіхалагічныя глыбіні і трымае чытачоў у напружанні. Пры гэтым Браўн выкаростоўваў менавіта амерыканскае асяроддзе. Ён драматызаваў навуковыя тэорыі, распрацаваў уласную тэорыю мастацкай літаратуры, быў прыхільнікам высокіх літаратурных стандартаў.

Яго называюць папярэднікам такіх рамантычных пісьменнікаў, як [[Эдгар Алан По]], [[Герман Мелвіл]], [[Натаніэл Хотарн]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Браўн Чарлз Брокдэн}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]]</text>
      <sha1>fbvb5hhhzqrvcrvhdhrr8wpb9wt4a2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савчич, Аня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809767</id>
    <redirect title="Аня Саўчыч" />
    <revision>
      <id>5157124</id>
      <parentid>5156350</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>10096</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Аня Саўчыч]]</comment>
      <origin>5157124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="c3vxvvg1od4tvcyjaw7chr92ldd6ong" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аня Саўчыч]]</text>
      <sha1>c3vxvvg1od4tvcyjaw7chr92ldd6ong</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Пятровіч Шэін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809774</id>
    <revision>
      <id>5157076</id>
      <parentid>5156405</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2732" sha1="ebnr3ntfw83wsyuixpp14rckpo4pqks" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шэін}}
{{Ваенны дзеяч}}
'''Барыс Пятровіч Шэін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]] (1989).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 27 лютага 1937 года.

У 1957 годзе скончыў [[Ташкенцкае вышэйшае танкавае каманднае вучылішча|Чырчыкскае вышэйшае ваеннае танкавае каманднае вучылішча]].

Камандзір [[31-ы танкавы корпус (СССР)|31-я танкавай Вісленскай Чырванасцяжнай ордэнаў Суворава і Кутузава дывізіі]], камандзір 33-га армейскага корпуса. 27 кастрычніка 1977 года прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]] танкавых войск. 30 кастрычніка 1981 года прысвоена воінскае званне [[генерал-лейтэнант]]&lt;ref&gt;[http://elita-army.ru/shein-boris-petrovich.html Шеин Борис Петрович] Элита вооруженных сил&lt;/ref&gt;.

З мая 1983 па верасень 1986 года — камандуючы [[1-я гвардзейская танкавая армія|1-й гвардзейскай танкавай Чырванасцяжнай арміяй]] ([[ГСВГ]]). З 1989 па 1990 год — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|галоўны ваенны кансультант у Афганістане]]. 1 лістапада 1989 года прысвоена воінскае званне [[генерал-палкоўнік]].

З 1990 па 1997 год — першы намеснік начальніка [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]].

Памёр 10 жніўня 2011 года. Пахаваны на [[Траякураўскіх могілках|Траякураўскіх могілках]].

== Узнагароды ==
Узнагароджаны трыма афганскімі ордэнамі «Чырвоны сцяг».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170213061331/http://old.redstar.ru/2011/08/11_08/3_04.html Б.П. Шеин]
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Танкісты СССР]]</text>
      <sha1>ebnr3ntfw83wsyuixpp14rckpo4pqks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуарны чалавек-павук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809775</id>
    <revision>
      <id>5156938</id>
      <parentid>5156431</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5156938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6219" sha1="jc70a1dndrxakto294hbnkzlcsrmewu" xml:space="preserve">{{Гэты артыкул|пра персанажа|Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Пра тэлесерыял}}{{значэнні|Чалавек-павук (значэнні)}}{{Герой коміксаў|Першае з'яўленне=Spider-Man: Noir #1 (люты 2009 года)|Выдавец=[[Marvel Comics]]}}

'''Нуа{{Націск}}рны чалаве{{Націск}}к-паву'''{{Націск}}'''к''' ({{Lang-en|Spider-Man Noir}}) — выдуманы [[супергерой]] з [[Амерыканскія коміксы|амерыканскіх коміксаў]] выдавецтва [[Marvel Comics]]. Персанаж створаны [[Дэвід Хайн|Дэвідам Хайнам]] і [[Фабрыс Сапольскі|Фабрысам Сапольскі]] ў рамках сусвету [[Marvel Noir]] (Зямля-90214) і ўяўляе сабой альтэрнатыўную версію [[Чалавек-павук|чалавека-павука]], пераасэнсаваную ў духу [[Нуар (кіно)|нуарных фільмаў]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку, калі панавала [[Вялікая дэпрэсія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2026/02/spider-noir-release-date-trailer-nicolas-cage-1236716717/|title=‘Spider-Noir’ Gets Release Date &amp; First-Look Teaser With Nicolas Cage’s Ben Reilly Experiencing An Existential Crisis|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2026-02-12|access-date=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;.

Падчас расследавання кантрабанды Пітэра Паркера кусае вельмі атрутны павук, які знаходзіўся ўнутры ідала бога-павука. Пасля гэтага ўкусу, Паркер авалодвае звышчалавечай здатнасцю, падобнай да павука. Як страшны мсцівец, Пітэр пачынае весці аднаасобную вайну супраць злачыннага свету ў Нью-Ёрку, часткова, каб адпомсціць за смерць свайго дзядзькі [[Бэн Паркер|Бэна Паркера]], забітага [[сцярвятнік]]ам, і свайго настаўніка [[Бэн Урых|Бэна Урыха]], забітага галоўным крымінальным аўтарытэтам горада [[Норман Озбарн|Норманам Озбарнам]] . Пасля паражэння Озбарна Нуарны чалавек-павук працягвае сваё жыццё мсціўца, супрацьстоячы сілам [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] яшчэ да ўступлення [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] . У адрозненне ад Пітэра Паркера з асноўнай серыі Marvel, Нуарны чалавек-павук спачатку выкарыстоўвае жорсткую і смяротную сілу супраць сваіх ворагаў, а потым змагаецца з маральнымі наступствамі гэтага&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/comics/spider-man-noir-5-preview-whos-behind-the-mask-now|title=Spider-Man Noir #5 Preview: Who's Behind the Mask Now?|author=Jude Terror|website=[[Bleeding Cool]]|date=2026-02-07|access-date=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;.

З моманту стварэння Нуарны чалавек-павук неаднаразова з’яўляўся ў [[Кінамастацтва|кіно]] і [[відэагульня]]х. Першым яго з’яўленнем стала відэагульня 2010 года «{{Не перакладзена 5|Spider-Man: Shattered Dimensions|4=Spider-Man: Shattered Dimensions}}», дзе яго агучваў [[Крыстафер Дэніэл Барнс]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.behindthevoiceactors.com/characters/Spider-Man/Noir-Spider-Man-Peter-Parker/|title=Noir Spider-Man / Peter Parker Voices (Spider-Man)|website=Behind The Voice Actors|access-date=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;.

Пазней [[Нікалас Кейдж]] агучыў персанажа ў [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных фільмах]] «[[Чалавек-павук: Праз сусветы]]» і «[[Чалавек-павук: Скрозь сусветы]]», а таксама сыграў яго ў [[тэлесерыял]]е «[[Нуарны чалавек-павук (тэлесерыял)|Нуарны чалавек павук]]». Яго ўвасабленне паўплывала на пазнейшыя характарыстыкі на выдуманага персанажа ў коміксах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://collider.com/spider-man-into-the-spider-verse-adds-nicolas-cage/|title=Spider-Man: Into the Spider-Verse Adds Nicolas Cage|first=Matt|last=Goldberg|website=Collider|date=2018-07-05|access-date=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2024/05/spider-man-noir-live-action-series-amazon-nicolas-cage-1235914747/|title=Spider-Man ‘Noir’ Starring Nicolas Cage Gets Amazon Series Order|first=Denise|last=Petski|website=Deadline|date=2024-05-14|access-date=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/30/arts/television/spider-noir-review.html|title=‘Spider-Noir’ Review: Your Friendly Neighborhood Nicolas Cage|author=Mike Hale|website=[[New York Times]]|date=30 May 2026|access-date=4 June 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [[marveldatabase:Peter Parker (Earth-90214)|Нуарны чалавек-павук]] на Marvel Wiki

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Персанажы коміксаў пра Чалавека-павука]]
[[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]]
[[Катэгорыя:Культура ЗША]]
[[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>jc70a1dndrxakto294hbnkzlcsrmewu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эміліа Каломба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809782</id>
    <revision>
      <id>5157075</id>
      <parentid>5156508</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1437" sha1="iu96gh1oysvqy4rp3hyxh2o9cdr5ic1" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Каломба (значэнні)}}
{{ДД}}
'''Эміліа Каломба''' ({{lang-it|Emilio Colombo}}; 11 красавіка 1920, Патэнца — 24 чэрвеня 2013, Рым) — італьянскі палітык, член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі.

== Біяграфія ==
Атрымаў юрыдычную адукацыю. У палітыку ўвайшоў як член Хрысціянска-дэмакратычнай партыі. Упершыню быў абраны ў парламент Італіі ў 1948 годзе. Спачатку ўвайшоў ва ўрад на пасадзе намесніка міністра сельскай гаспадаркі, у 1958 годзе стаў міністрам знешняга гандлю.

У 1970—1972 гадах быў прэм’ер-міністрам Італіі.

У 1976 годзе быў абраны членам Еўрапейскага парламента, у 1977—1979 гадах стаў яго старшынёй.

У 1980—1983 і ў 1992—1993 гадах быў міністрам замежных спраў Італьянскай Рэспублікі.

З 2003 года з’яўляецца пажыццёвым сенатарам.
{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэм’ер-міністры Італіі}}
{{DEFAULTSORT:Каломба Эміліа}}</text>
      <sha1>iu96gh1oysvqy4rp3hyxh2o9cdr5ic1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юзаф Міцкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809799</id>
    <revision>
      <id>5156917</id>
      <parentid>5156747</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8915" sha1="kx4otfdkfywb981xm1m3pz5bpml0tvw" xml:space="preserve">{{навуковец}}

'''Юзаф Міцкевіч''' ({{lang-pl|Józef Mickiewicz}}; {{ВДП}}) — [[Езуіты|езуіт]], [[фізік]], прафесар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131202|title=Міцкевіч Юзаф - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.'' : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — C. 260.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Polski Słownik Biograficzny.'' T. XX/4 zesz. 87, 1975. S. 707—708&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Libertas&amp;#x20;Klimka,&amp;#x20;Rasa Kivilsiene.&amp;#x20;[https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/analecta-studia-i-materiay-z-dziejow-nauki/2003-tom-12-numer-1-2-23-24/analecta_studia_i_materialy_z_dziejow_nauki-r2003-t12-n1_2_23_24-s25-67.pdf ''Gabinet fizyczny pod rządami profesora Józefa Mickiewicza''.]&amp;#x20;«Analecta».&amp;#x20;12/1-2 (23-24),&amp;#x20;s.&amp;#x20;25-67,&amp;#x20;2003&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1744 годзе ў Гродзенскім павеце; са шляхецкай сям’і, сын Яна. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гродне. 13 жніўня 1761 года ўступіў у ордэн езуітаў, адбыў двухгадовы [[навіцыят]], і пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1772 годзе скончыў яго і атрымаў ступень доктара філасофіі. Потым выкладаў у езуіцкай акадэміі [[Граматыка|граматыку]], [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]] і [[Паэтыка|паэтыку]].

Таксама вывучаў фізіку пад кіраўніцтвам [[астраном]]а і дырэктара [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]] і прэзідэнта Астранамічнага каледжа Анджэя Стшэцкага. У 1775 годзе ён пачаў чытаць лекцыі па фізіцы і стаў кіраўніком першага незалежнага кабінета фізікі. Пасля пераўтварэння Акадэміі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную літоўскую школу]] ў кастрычніку 1781 года ён стаў прафесарам эксперыментальнай фізікі (займаў гэту пасаду да 1804 года). Чатыры разы яго абіралі дэканам фізіка-матэматычнага факультэта: у 1799, 1804, 1807 і 1810 гадах. Пасля сыходу з рэктара універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Гераніма Страйноўскага]] з лютага 1806 па студзень 1807 кіраваў універсітэцкай адміністрацыяй. Пасля адстаўкі з фізічнага факультэта ў 1805 годзе і перадачы кабінета свайму вучню Стэфану Стубелевічу ён кіраваў універсітэцкай друкарняй і выконваў абавязкі кніжнага цэнзара.

Удзельнічаў у даследчых экспедыцыях: у 1787 годзе на замову [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]] правёў ацэнку мінеральных вод у [[Стаклішкі|Стоклішках]], у 1700 годзе разам са [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Баніфацыям Юндзілам]] даследаваў магчымасць эксплуатацыі тарфяных балот у ваколіцах [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]], [[Нясвіж]]а і [[Ляхавічы|Ляхавіч]]. У 1803 годзе шукаў радовішчы [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] для патрэб металургічнай печы Храптовіча ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

У 1803 годзе па яго ініцыятыве і пад яго кіраўніцтвам пачалося стварэнне сеткі [[Метэаралагічная станцыя|метэаралагічных станцый]], Юзаф Міцкевіч падрыхтаваў праграму назіранняў і стварыў 72 метэаралагічныя станцыі, абсталяваныя [[Барометр|барометрамі]], [[Тэрмометр|тэрмометрамі]], гігрометрамі і [[Анемометр|анемометрамі]].

У 1804 стаў канонікам жамойцкім, з 1808 — канонікам віленскім, таксама быў пробашчам універсітэцкага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]].

У 1815 апекаваўся [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], паўтары гады Адам жыў на кватэры ў Юзафа Міцкевіча, потым з яго падтрымкай атрымаў жытло і настаўніцкую стыпендыю.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Памёр у Вільні 5 ліпеня 1817 года і, хутчэй за ўсё, быў пахаваны ў касцёле Святых Янаў у Вільні.

== Навуковы даробак ==
Навуковых прац пасля сябе не пакінуў, але, нягледзячы на гэта, яго лічаць «бацькам фізікі ў Літве» за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў і ўкараненне дасягненняў фізічнай навукі ў прамысловасць, будаўніцтва і рамяство. Курс фізікі, які выкладаў Юзаф Міцкевіч, уключаў асноўныя палажэнні ньютанаўскай [[Механіка|механікі]]. Значную ўвагу ён звяртаў на праблемы выкарыстання фізікі ў гаспадарча-эканамічнай дзейнасці і паўсядзённым жыцці, што адрознівала яго лекцыі ад лекцый іншых выкладчыкаў Віленскай акадэміі сярэдзіны XVIII ст., курсы якіх мелі абстрактны характар. Юзаф Міцкевіч падзяляў як моцныя, так і слабыя пазіцыі поглядаў паслядоўных прыхільнікаў [[Ісаак Ньютан|Ньютана]] ў галіне фізікі. З аднаго боку, ён выступаў за навуковае пазнанне прыроды, якое грунтавалася на вопыце і прыносіла непасрэдную карысць, з другога — не парываў з рэлігіяй, бачыў у навуцы сродак умацавання веры ў Бога, называў фізіку навукай, якая непасрэдна вяла чалавека да пазнання Бога.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Пытанні [[Прыкладная механіка|прыкладной механікі]], якія ён выкладаў, мелі заўсёды накіраваны практычны характар. Рэдка звяртаўся да аналітычных выкладкаў. Садзейнічаў распаўсюджванню ў краі прыкладных ведаў. У Вільні чытаў публічныя лекцыі таксама па розных пытаннях прыкладной механікі.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Працы ==
* ''Materia tentaminis publici ex Physica Experimentali ab Ałumnis….'', Wilno, 1783.
* ''O piecach półeliptycznej figury. Wilno, 1801.''
* ''Uwagi o meteorologii i o sposobie robienia obserwacyj meteorologycznych''. Wilno, 1813

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Міцкевіч Юзаф}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Фізікі]]
[[Катэгорыя:Метэаралогія]]</text>
      <sha1>kx4otfdkfywb981xm1m3pz5bpml0tvw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157068</id>
      <parentid>5156917</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8948" sha1="a06bz2b0jg3rcvgq78mhxyq0v24lmoa" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Міцкевіч}}
{{навуковец}}

'''Юзаф Міцкевіч''' ({{lang-pl|Józef Mickiewicz}}; {{ВДП}}) — [[Езуіты|езуіт]], [[фізік]], прафесар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскага ўніверсітэта]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/131202|title=Міцкевіч Юзаф - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.'' : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — C. 260.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''Polski Słownik Biograficzny.'' T. XX/4 zesz. 87, 1975. S. 707—708&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Libertas&amp;#x20;Klimka,&amp;#x20;Rasa Kivilsiene.&amp;#x20;[https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/analecta-studia-i-materiay-z-dziejow-nauki/2003-tom-12-numer-1-2-23-24/analecta_studia_i_materialy_z_dziejow_nauki-r2003-t12-n1_2_23_24-s25-67.pdf ''Gabinet fizyczny pod rządami profesora Józefa Mickiewicza''.]&amp;#x20;«Analecta».&amp;#x20;12/1-2 (23-24),&amp;#x20;s.&amp;#x20;25-67,&amp;#x20;2003&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1744 годзе ў Гродзенскім павеце; са шляхецкай сям’і, сын Яна. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гродне. 13 жніўня 1761 года ўступіў у ордэн езуітаў, адбыў двухгадовы [[навіцыят]], і пачаў вучобу ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. У 1772 годзе скончыў яго і атрымаў ступень доктара філасофіі. Потым выкладаў у езуіцкай акадэміі [[Граматыка|граматыку]], [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]] і [[Паэтыка|паэтыку]].

Таксама вывучаў фізіку пад кіраўніцтвам [[астраном]]а і дырэктара [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобута-Адляніцкага]] і прэзідэнта Астранамічнага каледжа Анджэя Стшэцкага. У 1775 годзе ён пачаў чытаць лекцыі па фізіцы і стаў кіраўніком першага незалежнага кабінета фізікі. Пасля пераўтварэння Акадэміі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўную літоўскую школу]] ў кастрычніку 1781 года ён стаў прафесарам эксперыментальнай фізікі (займаў гэту пасаду да 1804 года). Чатыры разы яго абіралі дэканам фізіка-матэматычнага факультэта: у 1799, 1804, 1807 і 1810 гадах. Пасля сыходу з рэктара універсітэта [[Геранім Страйноўскі|Гераніма Страйноўскага]] з лютага 1806 па студзень 1807 кіраваў універсітэцкай адміністрацыяй. Пасля адстаўкі з фізічнага факультэта ў 1805 годзе і перадачы кабінета свайму вучню Стэфану Стубелевічу ён кіраваў універсітэцкай друкарняй і выконваў абавязкі кніжнага цэнзара.

Удзельнічаў у даследчых экспедыцыях: у 1787 годзе на замову [[Іахім Храптовіч|Іахіма Храптовіча]] правёў ацэнку мінеральных вод у [[Стаклішкі|Стоклішках]], у 1700 годзе разам са [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Баніфацыям Юндзілам]] даследаваў магчымасць эксплуатацыі тарфяных балот у ваколіцах [[Мір (Карэліцкі раён)|Міра]], [[Нясвіж]]а і [[Ляхавічы|Ляхавіч]]. У 1803 годзе шукаў радовішчы [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] для патрэб металургічнай печы Храптовіча ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

У 1803 годзе па яго ініцыятыве і пад яго кіраўніцтвам пачалося стварэнне сеткі [[Метэаралагічная станцыя|метэаралагічных станцый]], Юзаф Міцкевіч падрыхтаваў праграму назіранняў і стварыў 72 метэаралагічныя станцыі, абсталяваныя [[Барометр|барометрамі]], [[Тэрмометр|тэрмометрамі]], гігрометрамі і [[Анемометр|анемометрамі]].

У 1804 стаў канонікам жамойцкім, з 1808 — канонікам віленскім, таксама быў пробашчам універсітэцкага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла Святых Янаў]].

У 1815 апекаваўся [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], паўтары гады Адам жыў на кватэры ў Юзафа Міцкевіча, потым з яго падтрымкай атрымаў жытло і настаўніцкую стыпендыю.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Памёр у Вільні 5 ліпеня 1817 года і, хутчэй за ўсё, быў пахаваны ў касцёле Святых Янаў у Вільні.

== Навуковы даробак ==
Навуковых прац пасля сябе не пакінуў, але, нягледзячы на гэта, яго лічаць «бацькам фізікі ў Літве» за заслугі ў падрыхтоўцы кадраў і ўкараненне дасягненняў фізічнай навукі ў прамысловасць, будаўніцтва і рамяство. Курс фізікі, які выкладаў Юзаф Міцкевіч, уключаў асноўныя палажэнні ньютанаўскай [[Механіка|механікі]]. Значную ўвагу ён звяртаў на праблемы выкарыстання фізікі ў гаспадарча-эканамічнай дзейнасці і паўсядзённым жыцці, што адрознівала яго лекцыі ад лекцый іншых выкладчыкаў Віленскай акадэміі сярэдзіны XVIII ст., курсы якіх мелі абстрактны характар. Юзаф Міцкевіч падзяляў як моцныя, так і слабыя пазіцыі поглядаў паслядоўных прыхільнікаў [[Ісаак Ньютан|Ньютана]] ў галіне фізікі. З аднаго боку, ён выступаў за навуковае пазнанне прыроды, якое грунтавалася на вопыце і прыносіла непасрэдную карысць, з другога — не парываў з рэлігіяй, бачыў у навуцы сродак умацавання веры ў Бога, называў фізіку навукай, якая непасрэдна вяла чалавека да пазнання Бога.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Пытанні [[Прыкладная механіка|прыкладной механікі]], якія ён выкладаў, мелі заўсёды накіраваны практычны характар. Рэдка звяртаўся да аналітычных выкладкаў. Садзейнічаў распаўсюджванню ў краі прыкладных ведаў. У Вільні чытаў публічныя лекцыі таксама па розных пытаннях прыкладной механікі.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Працы ==
* ''Materia tentaminis publici ex Physica Experimentali ab Ałumnis….'', Wilno, 1783.
* ''O piecach półeliptycznej figury. Wilno, 1801.''
* ''Uwagi o meteorologii i o sposobie robienia obserwacyj meteorologycznych''. Wilno, 1813

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Міцкевіч Юзаф}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Фізікі]]
[[Катэгорыя:Метэаралогія]]</text>
      <sha1>a06bz2b0jg3rcvgq78mhxyq0v24lmoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тобіяш Арэнт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809807</id>
    <revision>
      <id>5156918</id>
      <parentid>5156788</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4948" sha1="gjuae80ixz20b7s7brnyasxixx68ui4" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Тобіяш Арэнт''' ({{lang-pl|Tobjasz Arent}}; {{ВДП}}) — [[Езуіты|езуіт]], [[рэктар]] [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173824|title=Арэнт Тобіяш - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. — Мінск, 2010. — Т. 3. — С. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Polski słownik biograficzny,'' t. I, 1935, s. 156.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
У 1662 у Вільні ўступіў у ордэн езуітаў. З 1673 ксёндз. Місіянер у [[Каралявец|Караляўцы]] (1674—75), выкладаў [[Філасофія|філасофію]] ў Полацку (1678—81), пазытыўную і палемічную [[Багаслоўе|тэалогію]] ў [[Бранева|Браневе]] (1681—82), прэфект студыяў у [[Варшава|Варшаве]] (1682—83), выкладаў схаластычную і палемічную тэалогію ў Браневе (1684—85), суперыёр у Караляўцы (1688—90, 1694—96), рэктар калегіумаў у Браневе (1690—93) і Варшаве (1697—1701), галава Літоўскай правінцыі ордэна (1701—05), рэктар Віленскай акадэміі (1705—10, 1716—20, 1721—24), рэгент Папскай семінарыі і прэфект студыяў у Браневе (1710—13), прэпазіт дома прафесаў у Вільні (1713—16).

Як галава [[Літоўская правінцыя|Літоўскай правінцыі]] ў 1703 прапанаваў генералу ордэна езуітаў план пашырэння ўплыву на [[Праваслаўная царква|праваслаўных]], для чаго выступаў за прыняцце езуітамі ўсходняга абраду. З ліста Арэнта, напісанага з [[Пінск]]а 12 студзеня 1703 г., даведваемся, што ён выслаў у [[Рым]] спіс кандыдатаў на будучых місіянераў сярод праваслаўных. Генерал запатрабаваў бліжэйшых звестак пра здольнасці кандыдатаў. Арэнт паведамляў, што ўжо выслаў двух езуітаў у [[Магілёў]], каб там, часова і ў таямніцы, яны вучылі мову і царкоўнаславянскі абрад. За найпрасцейшае і найлягчэйшае развязанне справы ён лічыў атрыманне ад [[Ватыкан]]у дазволу, каб езуіты, якія маюць працаваць сярод праваслаўных і ўніятаў, маглі прымаць усходні абрад. Гэты план так і не быў рэалізаваны.&lt;ref&gt;[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/23999/edition/22936/content Oriens. Dwumiesięcznik poświęcony sprawom religijnym wschodu. Marzec — Kwiecień 1933.] S. 40-41.&lt;/ref&gt;

У працы «''Studium polemicum'' ''pro doctrina catholica susceptum''»[http://cyfrowa.biblioteka.zamosc.pl/dlibra/docmetadata?id=2152&amp;from=pubindex&amp;dirids=1&amp;lp=5478] (Вільня, 1716) выклаў свае метады вядзення рэлігійнай палемікі. Пабудаваная ў форме пытанняў і адказаў, у трох частках яна разглядае так званыя кантраверсіі, г. зн. спрэчныя паміж католікамі і пратэстантамі праўды веры, а апроч таго закранае найважнейшыя багаслоўскія пытанні, спрэчныя паміж заходняй і ўсходняй царквой. Сваіх праціўнікаў Арэнт заўжды называе «''domini acatholici''», у яго тэкстах няма характэрных для тагачаснай рэлігійнай палемікі абразаў.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Апрацаваў практычны педагагічны падручнік «''Praxis de natura, motivis et mediis magisterii grammatices''» (Вільня, 1744).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. T. 3. Próby odnowy Akademii Wileńskiej po klęskach Potopu i okres kryzysu 1655—1730. Rzym, 1987.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Арэнт Тобіяш}}</text>
      <sha1>gjuae80ixz20b7s7brnyasxixx68ui4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157065</id>
      <parentid>5156918</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4975" sha1="f33qs32cni1fnsliokdxe6l52xenn93" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Арэнт}}
{{Навуковец}}

'''Тобіяш Арэнт''' ({{lang-pl|Tobjasz Arent}}; {{ВДП}}) — [[Езуіты|езуіт]], [[рэктар]] [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173824|title=Арэнт Тобіяш - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. — Мінск, 2010. — Т. 3. — С. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Polski słownik biograficzny,'' t. I, 1935, s. 156.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
У 1662 у Вільні ўступіў у ордэн езуітаў. З 1673 ксёндз. Місіянер у [[Каралявец|Караляўцы]] (1674—75), выкладаў [[Філасофія|філасофію]] ў Полацку (1678—81), пазытыўную і палемічную [[Багаслоўе|тэалогію]] ў [[Бранева|Браневе]] (1681—82), прэфект студыяў у [[Варшава|Варшаве]] (1682—83), выкладаў схаластычную і палемічную тэалогію ў Браневе (1684—85), суперыёр у Караляўцы (1688—90, 1694—96), рэктар калегіумаў у Браневе (1690—93) і Варшаве (1697—1701), галава Літоўскай правінцыі ордэна (1701—05), рэктар Віленскай акадэміі (1705—10, 1716—20, 1721—24), рэгент Папскай семінарыі і прэфект студыяў у Браневе (1710—13), прэпазіт дома прафесаў у Вільні (1713—16).

Як галава [[Літоўская правінцыя|Літоўскай правінцыі]] ў 1703 прапанаваў генералу ордэна езуітаў план пашырэння ўплыву на [[Праваслаўная царква|праваслаўных]], для чаго выступаў за прыняцце езуітамі ўсходняга абраду. З ліста Арэнта, напісанага з [[Пінск]]а 12 студзеня 1703 г., даведваемся, што ён выслаў у [[Рым]] спіс кандыдатаў на будучых місіянераў сярод праваслаўных. Генерал запатрабаваў бліжэйшых звестак пра здольнасці кандыдатаў. Арэнт паведамляў, што ўжо выслаў двух езуітаў у [[Магілёў]], каб там, часова і ў таямніцы, яны вучылі мову і царкоўнаславянскі абрад. За найпрасцейшае і найлягчэйшае развязанне справы ён лічыў атрыманне ад [[Ватыкан]]у дазволу, каб езуіты, якія маюць працаваць сярод праваслаўных і ўніятаў, маглі прымаць усходні абрад. Гэты план так і не быў рэалізаваны.&lt;ref&gt;[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/23999/edition/22936/content Oriens. Dwumiesięcznik poświęcony sprawom religijnym wschodu. Marzec — Kwiecień 1933.] S. 40-41.&lt;/ref&gt;

У працы «''Studium polemicum'' ''pro doctrina catholica susceptum''»[http://cyfrowa.biblioteka.zamosc.pl/dlibra/docmetadata?id=2152&amp;from=pubindex&amp;dirids=1&amp;lp=5478] (Вільня, 1716) выклаў свае метады вядзення рэлігійнай палемікі. Пабудаваная ў форме пытанняў і адказаў, у трох частках яна разглядае так званыя кантраверсіі, г. зн. спрэчныя паміж католікамі і пратэстантамі праўды веры, а апроч таго закранае найважнейшыя багаслоўскія пытанні, спрэчныя паміж заходняй і ўсходняй царквой. Сваіх праціўнікаў Арэнт заўжды называе «''domini acatholici''», у яго тэкстах няма характэрных для тагачаснай рэлігійнай палемікі абразаў.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Апрацаваў практычны педагагічны падручнік «''Praxis de natura, motivis et mediis magisterii grammatices''» (Вільня, 1744).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Piechnik L. Dzieje Akademii Wileńskiej. T. 3. Próby odnowy Akademii Wileńskiej po klęskach Potopu i okres kryzysu 1655—1730. Rzym, 1987.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Арэнт Тобіяш}}</text>
      <sha1>f33qs32cni1fnsliokdxe6l52xenn93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Праіндаеўрапейцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809808</id>
    <revision>
      <id>5156849</id>
      <parentid>5156779</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5156849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4273" sha1="g0eljqlt1t5dykmgp5fvfq0tnd2hasn" xml:space="preserve">{{Этнас}}

'''Праіндаеўрапейцы, протаіндаеўрапейцы''' — носьбіты [[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]], якія жылі на [[прарадзіма індаеўрапейцаў|прарадзіме індаеўрапейцаў]] згодна з [[Курганная гіпотэза|курганнай гіпотэзай]] прыкладна ў 4000 г. да н. э. (6000 гадоў таму)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Джэймс Патрык Мэлары|Mallory, J. P.]], [[Дуглас Квентын Адамс|Adams, D. Q.]]|загаловак=(2006), The Oxford introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European world (Repr. ed.), Oxford [u.a.]: [[Oxford University Press]], ISBN 9780199287918}}&lt;/ref&gt;, падчас [[энеаліт]]у і ранняга [[бронзавы век|бронзавага веку]].

Агульны для ўсіх індаеўрапейскіх народаў лексікон сведчыць пра тое, што гэта быў ваяўнічы качавы народ, які адным з першых прыручыў каня і выкарыстоўваў для перасоўвання на вялікія адлегласці павозкі спачатку на масіўных суцэльных, а пазней аблегчаных колах са спіцамі. Дзякуючы выкарыстанню такіх тэхналогій, як [[кола]] і [[калясніца]], іх нашчадкі — [[індаеўрапейцы]] — змаглі засяліць вялізныя прасторы [[Еўразія|Еўразіі]]. Саманазва праіндаеўрапейцаў невядомая.

У рамках пануючай курганнай гіпотэзы з праіндаеўрапейцамі ў [[археагенетыка|археагенетыцы]] атаясамліваюцца [[заходнія стэпавыя жывёлаводы]]&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/s41586-024-08531-5 |аўтар=Iosif Lazaridis et al |загаловак=The genetic origin of the Indo-Europeans |год=2025-03 |мова=en |выданне=Nature |том=639 |выпуск=8053 |старонкі=132–142 |issn=1476-4687 |doi=10.1038/s41586-024-08531-5 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526211434/https://www.nature.com/articles/s41586-024-08531-5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=[[Тамаз Гамкрэлідзэ|Гамкрелидзе, Т. В.]], [[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Иванов, Вяч. Вс.]]|загаловак=Индоевропейский язык и индоевропейцы: Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры: В 2-х книгах|месца=Тбилиси|выдавецтва=Издательство Тбилисского университета|год=1984|ref=Гамкрелидзе, Иванов}}
* Kozintsev, Alexander. [https://pure.spbu.ru/ws/portalfiles/portal/53198823/Proto_Indo_Europeans_The_prologue_2019_.pdf Proto-Indo-Europeans: The prologue] // Journal of Indo-European Studies 47. 3-4 (2019): 1-88.
* [[Джэймс Патрык Мэлары|Mallory, J.P.]] (1989), ''In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth'', London: Thames &amp; Hudson.
* {{cite journal |last1=Jones |first1=E. |last2=Gonzalez-Fortes |first2=G. |last3=Connell |first3=S. |last4=Siska |first4=V. |display-authors=etal |title=Upper Palaeolithic genomes reveal deep roots of modern Eurasians |journal=Nature Communications |volume=6 |issue=8912 |pages=8912 |doi=10.1038/ncomms9912 |pmid=26567969 |pmc=4660371 |bibcode=2015NatCo...6.8912J |doi-access=free |date=2015|ref=Jones, Gonzalez-Fortes, Connell, Siska}}

{{Індаеўрапейцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Качэўнікі]]
[[Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы]]
[[Катэгорыя:Неаліт]]</text>
      <sha1>g0eljqlt1t5dykmgp5fvfq0tnd2hasn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастанцін Васілевіч Яльніцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809809</id>
    <revision>
      <id>5156880</id>
      <parentid>5156808</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10235" sha1="huku38lpwgsx23brq3u2wwadcv8o5iy" xml:space="preserve">{{Навуковец
| Выява = [[File:Канстанцін Васільевіч Яльніцкі.jpg|Канстанцін Васільевіч Яльніцкі]]
| Дата нараджэння = [[26 чэрвеня]][[1846]]
}}
'''Канстанцін Васілевіч Яльніцкі''' ({{Датанараджэння|14|6|1846}}, [[Мінская губерня]] — {{Датасмерці|||1917}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 608-609.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132356|title=Яльніцкі Канстанцін Васільевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://person.goub.by/?p=813|title=Ельницкий Константин Васильевич — Знаменитые люди Гомельщины|date=2018-03-28|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні, з  дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы Санкт-Пецярбургскай ваеннай гімназіі.

=== Праца ў Омску ===
9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал–губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам [[Педагогіка|педагогікі]] і [[Дыдактыка|дыдактыкі]] Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года - [[калежскі асэсар]]; з 1 ліпеня 1877 года – [[надворны саветнік]]; з 23 лістапада 1880 года – [[калежскі саветнік]], 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года. 

28 кастрычніка 1884 года выраблены ў [[Стацкі саветнік|стацкія саветнікі]], 13 снежня 1909 года ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія саветнікі]]. 

Узнагароджаны [[Ордэн Св. Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1887) і [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Св. Ганны]] 2-й і 3-й ступені ( 30 жніўня 1893). 17 сакавіка 1896 года Яльніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскім кадэцкім корпусе (у памяць 19 лютага 1861 і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883).

Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручнікі і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» (1915), «Методыка пачатковага навучання роднай мове» (1916), «Агульная педагогіка» (1916), «Нарысы па гісторыі педагогікі» (1918) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік [[Канстанцін Дзмітрыевіч Ушынскі|Канстанціна Ушынскага]]. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова–прамысловай Сібірска-Уральскай выстаўцы.  

Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу «Інародцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі: этнаграфічныя нарысы» (1895)[https://elib.tomsk.ru/purl/1-35744/]. 

== Вяртанне ў Беларусь ==
7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з'ехаў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт–Пецярбург]]. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах [[Парычы|Парыцкага]] жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча.

Летам 1909 кіраваў педагагічным курсамі ў Мінску для настаўнікаў пачатковых школ Мінскай і Магілёўскай губерняў.

== Педагагічныя погляды ==
Выказаў шэраг важных меркаванняў па пытаннях дыдактыкі, першапачатковага навучання грамаце, падрыхтоўкі народных настаўнікаў. Асноўныя яго метадычныя працы прысвечаны навучанню пісьму і чытанню. Заслугоўваюць увагі працы Яльніцкага па пытаннях педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў, адукацыі жанчын і, у прыватнасці, падрыхтоўкі іх да выкладчыцкай і педагагічнай дзейнасці. Лічыў, што народны настаўнік «павінен мець тыя станоўчыя якасці, без якіх яму немагчыма асвятляць жыццёвы шлях іншых»; што поспех настаўніка залежыць ад зацікаўленасці яго ў сваёй дзейнасці. Падкрэсліваў, што настаўнік павінен з любоўю ставіцца да дзяцей, але не песціць іх, кіравацца ў сваёй дзейнасці веданнем і педагагічным тактам, з'яўляцца для вучняў узорам працавітасці, быць у пэўнай меры строгім, але справядлівым, не патураць капрызам дзяцей, а заўсёды праяўляць самавалоданне. Ён асуджаў любыя меры пакарання, якія прыніжаюць годнасць вучня. Рэлігію  адносіў да найважнейшых сродкаў маральнага выхавання, а закон божы лічыў неабходным прадметам школьнага курса. Высока цэнячы дасягненні рускай педагогікі, ён рабіў намаганні для пашырэння яе ідэй, а метадычныя рэкамендацыі КанстанцінаУшынскага лічыў асноўным кірункам для настаўнікаў пачатковых школ. 

Многія працы Яльніцкага перавыдаваліся па некалькі разоў, некаторыя перакладзены на балгарскую мову. Падручнікамі Яльніцкага шырока карысталіся ў навучальных установах Беларусі пачынаючы з 1880-х гадоў.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]]
[[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1917 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскай губерні]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 чэрвеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1846 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 чэрвеня]]</text>
      <sha1>huku38lpwgsx23brq3u2wwadcv8o5iy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156913</id>
      <parentid>5156880</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9585" sha1="75wzh8ospb0mtybzrbf2mn0hu1u12pv" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Канстанцін Васілевіч Яльніцкі''' ({{ВДП}}) — педагог-метадыст, асветнік, краязнавец, аўтар вялікай колькасці вучэбных дапаможнікаў i падручнікаў па педагогіцы, гісторыі педагогікі, методыцы выкладання рускай мовы, артыкулаў для педагагічных часопісаў.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 608—609.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132356|title=Яльніцкі Канстанцін Васільевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://person.goub.by/?p=813|title=Ельницкий Константин Васильевич — Знаменитые люди Гомельщины|date=2018-03-28|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 11 чэрвеня 1846 года ў Мінскай губерні, з дваран, сын тытулярнага саветніка судовага ведамства. Пасля заканчэння гімназіі ў 1865 годзе паступіў у Нежынскі ліцэй. У 1868 годзе скончыў поўны курс і быў дапушчаны да выканання пасады рускай славеснасці ў [[Мазырская класічная гімназія|Мазырскай класічнай гімназіі]]. Скончыў двухгадовыя курсы Санкт-Пецярбургскай ваеннай гімназіі.

=== Праца ў Омску ===
9 ліпеня 1872 года атрымаў прызначэнне ў Сібірскую ваенную гімназію. Адначасова загадам генерал-губернатара Заходняй Сібіры ад 8 верасня 1872 года прызначаны настаўнікам [[Педагогіка|педагогікі]] і [[Дыдактыка|дыдактыкі]] Омскай жаночай гімназіі ганаровых грамадзян Паповых. З 7 лістапада 1876 года — [[калежскі асэсар]]; з 1 ліпеня 1877 года — [[надворны саветнік]]; з 23 лістапада 1880 года — [[калежскі саветнік]], 19 жніўня 1882 года прызначаны галоўным інспектарам вучылішчаў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], а таксама прызначаны выкладчыкам педагогікі і дыдактыкі 7 і 8 класаў Омскай жаночай гімназіі. У гімназіі працаваў да 1906 года.

28 кастрычніка 1884 года выраблены ў [[Стацкі саветнік|стацкія саветнікі]], 13 снежня 1909 года ў [[Сапраўдны стацкі саветнік|сапраўдныя стацкія саветнікі]].

Узнагароджаны [[Ордэн Св. Станіслава|ордэнам Св. Станіслава]] 2-й і 3-й ступені (30 жніўня 1887) і [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Св. Ганны]] 2-й і 3-й ступені (30 жніўня 1893). 17 сакавіка 1896 года Яльніцкаму падаравана сярэбраны медаль у памяць валадарання імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]]. Заснавальнік стыпендый у Омскай жаночай гімназіі і Омскім кадэцкім корпусе (у памяць 19 лютага 1861 і ў памяць укаранавання яго імператарскай вялікасці 15 мая 1883).

Падчас сваёй працы ў Омску напісаў 34 падручнікі і навучальных дапаможнікі: «Курс дыдактыкі» (1915), «Методыка пачатковага навучання роднай мове» (1916), «Агульная педагогіка» (1916), «Нарысы па гісторыі педагогікі» (1918) і інш.; каля 200 артыкулаў у розных педагагічных часопісах. Падручнікі Ельніцкага доўгі час былі адзінымі ў жаночай гімназіі. Паслядоўнік [[Канстанцін Дзмітрыевіч Ушынскі|Канстанціна Ушынскага]]. За працы ў педагогіцы 22 ліпеня 1887 года ганараваны залатога медалю 1-й ступені на навукова-прамысловай Сібірска-Уральскай выстаўцы.

Вывучаў эканоміку, гісторыю, побыт і культуру народаў Сібіры. Выдаў кнігу «Інародцы Сібіры і Сярэднеазіяцкіх уладанняў Расіі: этнаграфічныя нарысы» (1895)[https://elib.tomsk.ru/purl/1-35744/].

== Вяртанне ў Беларусь ==
7 студзеня 1910 года з прычыны хваробы вачэй быў звольнены з кадэцкага корпуса і з’ехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Пасля аперацыі, быў запрошаны выкладаць у 7-х і 8-х педагагічных класах [[Парычы|Парыцкага]] жаночага вучылішча духоўнага ведамства. Заснаваў у вучылішчы адукацыйныя стыпендыі для выхаванак. Унёс грашовыя сродкі на будаўніцтва будынка бальніцы для вучылішча.

Летам 1909 кіраваў педагагічным курсамі ў Мінску для настаўнікаў пачатковых школ Мінскай і Магілёўскай губерняў.

== Педагагічныя погляды ==
Выказаў шэраг важных меркаванняў па пытаннях дыдактыкі, першапачатковага навучання грамаце, падрыхтоўкі народных настаўнікаў. Асноўныя яго метадычныя працы прысвечаны навучанню пісьму і чытанню. Заслугоўваюць увагі працы Яльніцкага па пытаннях педагагічнай падрыхтоўкі настаўнікаў, адукацыі жанчын і, у прыватнасці, падрыхтоўкі іх да выкладчыцкай і педагагічнай дзейнасці. Лічыў, што народны настаўнік «павінен мець тыя станоўчыя якасці, без якіх яму немагчыма асвятляць жыццёвы шлях іншых»; што поспех настаўніка залежыць ад зацікаўленасці яго ў сваёй дзейнасці. Падкрэсліваў, што настаўнік павінен з любоўю ставіцца да дзяцей, але не песціць іх, кіравацца ў сваёй дзейнасці веданнем і педагагічным тактам, з’яўляцца для вучняў узорам працавітасці, быць у пэўнай меры строгім, але справядлівым, не патураць капрызам дзяцей, а заўсёды праяўляць самавалоданне. Ён асуджаў любыя меры пакарання, якія прыніжаюць годнасць вучня. Рэлігію адносіў да найважнейшых сродкаў маральнага выхавання, а закон божы лічыў неабходным прадметам школьнага курса. Высока цэнячы дасягненні рускай педагогікі, ён рабіў намаганні для пашырэння яе ідэй, а метадычныя рэкамендацыі КанстанцінаУшынскага лічыў асноўным кірункам для настаўнікаў пачатковых школ.

Многія працы Яльніцкага перавыдаваліся па некалькі разоў, некаторыя перакладзены на балгарскую мову. Падручнікамі Яльніцкага шырока карысталіся ў навучальных установах Беларусі пачынаючы з 1880-х гадоў.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Яльніцкі Кастанцін Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]]
[[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>75wzh8ospb0mtybzrbf2mn0hu1u12pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пахомій Агілевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809813</id>
    <revision>
      <id>5156911</id>
      <parentid>5156822</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8216" sha1="rqj6tngkmrgr0sxze0jrx194m8yz2n1" xml:space="preserve">{{Іерарх}}

'''Пахомій Агілевіч''' ({{Lang-pl|Pachomius Ohilewicz}}; {{ВДП}}) — дзеяч [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Святар|святар-]][[Ордэн Базыльян|базыльянін]], доктар тэалогіі, пісьменнік, літургіст, [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|протаархімандрыт базыльянскага ордэна]] ў 1675—1679 гадах.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/45|title=Агілевіч Пахомій|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173780|title=Агілевіч Пахомій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску ў заможнай мяшчанскай сям’і Рыгора і Рэгіны з Масланчанкаў. У маладосці ўступіў у базыльянскі ордэн для [[Навіцыят|паслушніцтва]] ў [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]. Пасля двух гадоў паслушніцтва (з-за маладога ўзросту) прыняў манаскі пострыг і паступіў у ніжэйшую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], дзе вывучаў рыторыку пад кіраўніцтвам [[Якуб Суша|Якава Сушы]], будучага Холмскага біскупа. Атрымаўшы дыяканскае пасвячэнне, у 1645 годзе пайшоў на вучыцца тэалогіі ў [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскім калегіуме Святога]] [[Калегіум Святога Афанасія|Афанасія]] ў [[Рым]]е (запісаўся на вучобу 18 снежня 1645 года і завяршыў знаходжанне ў калегіуме 20 жніўня 1652 года). Скончыў яго са ступенню доктара тэалогіі.

Спачатку быў прапаведнікам і эклезіярхам у [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Віленскім Свята-Троіцкім манастыры]], потым у Быцені і [[Супрасль|Супраслі]], і, нарэшце, прафесарам семінарыі ў [[Мінск]]у, адкуль у 1654 годзе, з прыходам маскоўскага войска, быў вымушаны ўцячы разам з айцом Бенедыктам Тэрлецкім. На Тараканскай капітуле ў 1656 годзе ён быў абраны кансультантам Ордэна, а капітула ў 1659 годзе ў Жыровічах прызначыла яго [[пракуратар]]ам спраў Ордэна і Уніяцкай Царквы ў Рыме. Капітула даручыла яму ажыццявіць паездку ў Рым для абароны інтарэсаў уніяцкай царквы і базыльянскага ордэна, інтарэсам якіх пагражалі маскоўскія і [[Казацтва|казацкія]] напады.

Праз два гады, на капітуле ў Тароканях, ён зноў быў абраны кансультантам і соцыусам (памочнікам) протаігумена, айца Бенедыкта Тэрлецкага. Пасля смерці Тэрлецкага пасада [[протаархімандрыт]]а была адноўлена, і ім стаў біскуп Якаў Суша, а яго вікарыем (ці протаігуменам) на чатыры гады — Пахомій Агілевіч. Ён таксама быў абраны генеральным вікарыем протаархімандрыта-мітрапаліта Гаўрыіла Календы (на капітулах у Супраслі ў 1665 годзе, [[Брэст|Брэсце]] ў 1667 годзе і Навагрудку ў 1671 годзе).

Пасля смерці мітрапаліта Гаўрыіла Календы на капітуле ў Жыровічах (1675 г.) протаархімандрытам базыльянскага ордэна быў абраны Пахомій Агілевіч. Ён быў першым ігуменам базыльянскага ордэна, абраным з ліку звычайных манахаў-святароў — не мітрапалітаў ці біскупаў, як было да таго часу. Пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў (1679 г.) атрымаў пасаду протаконсула Ордэна.

Вызначаўся вялікай багаслоўскай эрудыцыяй. На капітуле 1667 яму і епіскапу Сушы даручана выпраўленне [[служэбнік]]а і [[трэбнік]]а. На капітуле 1671 даручана цэнзура ў [[Святатроіцкая друкарня ў Вільні|Святатроіцкай друкарні ў Вільні]]. Удзельнічаў у Люблінскім калоквіуме 1680. У 1683 прызначаны ў камісію па складанні служэбніка, трэбніка і [[Часасловец|часаслова]].

Памёр у 1686 годзе ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]].

== Працы ==
Складальнік біяграфій базыльянаў пісаў пра стараннасць Пахомія Агілевіча: «Ён ніколі не марнаваў часу: альбо дыктаваў пропаведзі, альбо выкладаў „Гармонію Святой Літургіі“, альбо пісаў пра цуды Жыровіцкай Багародзіцы».&lt;ref&gt;''Борис І. Балик, ЧСВВ.'' «Катафальк чернечий» Василіян XVII—XVIII&amp;#x20;ст. (Рукописна збірка життєписів Василіян) // Analecta Ordinis Sancti Basilii Magni, Sectio II.&amp;#x20;— Vol. VIII.&amp;#x20;— Romae 1973.&amp;#x20;— S. 67—98.&lt;/ref&gt; У 1671 выдаў кнігу «''Ecphonemata Liturgiey Greckiey''»[https://elibrary.mab.lt/items/12157383-23b0-42a1-aa58-8a1e37733df4] (Вільня, друкарня Святатроіцкага базыльянскага манастыра), якая складаецца з двух трактатаў. У першым творы змясціў транскрыбаваныя лацінкай часткі літургіі [[Іаан Залатавуст|Іаана Златавуста]] з паралельным польскім перакладам. У 2-другой частцы, «Гармонія», разгледзеў розныя пытанні літургіі ўсходняй царквы і яе адрозненні ад лацінскай сужбы. 2-е выданне кнігі выйшла ў 1685 у [[Кракаў|Кракаве]]. Напісаў таксама кнігі пра царкоўную унію і [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Жыровіцкі абраз Маці Божай]] (не выдадзены).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Агілевіч Пахомій}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]]
[[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Постаці Супрасля]]
[[Катэгорыя:Постаці Рыма]]
[[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]]
[[Катэгорыя:Базыльяне]]</text>
      <sha1>rqj6tngkmrgr0sxze0jrx194m8yz2n1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156912</id>
      <parentid>5156911</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5156912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8132" sha1="i1axzop9ej0lw00oae8r64f7uhyerv2" xml:space="preserve">{{Іерарх}}

'''Пахомій Агілевіч''' ({{Lang-pl|Pachomius Ohilewicz}}; {{ВДП}}) — дзеяч [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Святар|святар-]][[Ордэн Базыльян|базыльянін]], доктар тэалогіі, пісьменнік, літургіст, [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|протаархімандрыт базыльянскага ордэна]] ў 1675—1679 гадах.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/45|title=Агілевіч Пахомій|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173780|title=Агілевіч Пахомій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Мінску ў заможнай мяшчанскай сям’і Рыгора і Рэгіны з Масланчанкаў. У маладосці ўступіў у базыльянскі ордэн для [[Навіцыят|паслушніцтва]] ў [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]. Пасля двух гадоў паслушніцтва (з-за маладога ўзросту) прыняў манаскі пострыг і паступіў у ніжэйшую школу ў [[Навагрудак|Навагрудку]], дзе вывучаў рыторыку пад кіраўніцтвам [[Якуб Суша|Якава Сушы]], будучага Холмскага біскупа. Атрымаўшы дыяканскае пасвячэнне, у 1645 годзе пайшоў на вучыцца тэалогіі ў [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскім калегіуме Святога]] [[Калегіум Святога Афанасія|Афанасія]] ў [[Рым]]е (запісаўся на вучобу 18 снежня 1645 года і завяршыў знаходжанне ў калегіуме 20 жніўня 1652 года). Скончыў яго са ступенню доктара тэалогіі.

Спачатку быў прапаведнікам і эклезіярхам у [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Віленскім Свята-Троіцкім манастыры]], потым у Быцені і [[Супрасль|Супраслі]], і, нарэшце, прафесарам семінарыі ў [[Мінск]]у, адкуль у 1654 годзе, з прыходам маскоўскага войска, быў вымушаны ўцячы разам з айцом Бенедыктам Тэрлецкім. На Тараканскай капітуле ў 1656 годзе ён быў абраны кансультантам Ордэна, а капітула ў 1659 годзе ў Жыровічах прызначыла яго [[пракуратар]]ам спраў Ордэна і Уніяцкай Царквы ў Рыме. Капітула даручыла яму ажыццявіць паездку ў Рым для абароны інтарэсаў уніяцкай царквы і базыльянскага ордэна, інтарэсам якіх пагражалі маскоўскія і [[Казацтва|казацкія]] напады.

Праз два гады, на капітуле ў Тароканях, ён зноў быў абраны кансультантам і соцыусам (памочнікам) протаігумена, айца Бенедыкта Тэрлецкага. Пасля смерці Тэрлецкага пасада [[протаархімандрыт]]а была адноўлена, і ім стаў біскуп Якаў Суша, а яго вікарыем (ці протаігуменам) на чатыры гады — Пахомій Агілевіч. Ён таксама быў абраны генеральным вікарыем протаархімандрыта-мітрапаліта Гаўрыіла Календы (на капітулах у Супраслі ў 1665 годзе, [[Брэст|Брэсце]] ў 1667 годзе і Навагрудку ў 1671 годзе).

Пасля смерці мітрапаліта Гаўрыіла Календы на капітуле ў Жыровічах (1675 г.) протаархімандрытам базыльянскага ордэна быў абраны Пахомій Агілевіч. Ён быў першым ігуменам базыльянскага ордэна, абраным з ліку звычайных манахаў-святароў — не мітрапалітаў ці біскупаў, як было да таго часу. Пасля заканчэння тэрміну сваіх паўнамоцтваў (1679 г.) атрымаў пасаду протаконсула Ордэна.

Вызначаўся вялікай багаслоўскай эрудыцыяй. На капітуле 1667 яму і епіскапу Сушы даручана выпраўленне [[служэбнік]]а і [[трэбнік]]а. На капітуле 1671 даручана цэнзура ў [[Святатроіцкая друкарня ў Вільні|Святатроіцкай друкарні ў Вільні]]. Удзельнічаў у Люблінскім калоквіуме 1680. У 1683 прызначаны ў камісію па складанні служэбніка, трэбніка і [[Часасловец|часаслова]].

Памёр у 1686 годзе ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]].

== Працы ==
Складальнік біяграфій базыльянаў пісаў пра стараннасць Пахомія Агілевіча: «Ён ніколі не марнаваў часу: альбо дыктаваў пропаведзі, альбо выкладаў „Гармонію Святой Літургіі“, альбо пісаў пра цуды Жыровіцкай Багародзіцы».&lt;ref&gt;''Борис І. Балик, ЧСВВ.'' «Катафальк чернечий» Василіян XVII—XVIII&amp;#x20;ст. (Рукописна збірка життєписів Василіян) // Analecta Ordinis Sancti Basilii Magni, Sectio II.&amp;#x20;— Vol. VIII.&amp;#x20;— Romae 1973.&amp;#x20;— S. 67—98.&lt;/ref&gt; У 1671 выдаў кнігу «''Ecphonemata Liturgiey Greckiey''»[https://elibrary.mab.lt/items/12157383-23b0-42a1-aa58-8a1e37733df4] (Вільня, друкарня Святатроіцкага базыльянскага манастыра), якая складаецца з двух трактатаў. У першым творы змясціў транскрыбаваныя лацінкай часткі літургіі [[Іаан Залатавуст|Іаана Златавуста]] з паралельным польскім перакладам. У 2-другой частцы, «Гармонія», разгледзеў розныя пытанні літургіі ўсходняй царквы і яе адрозненні ад лацінскай сужбы. 2-е выданне кнігі выйшла ў 1685 у [[Кракаў|Кракаве]]. Напісаў таксама кнігі пра царкоўную унію і [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Жыровіцкі абраз Маці Божай]] (не выдадзены).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Агілевіч Пахомій}}
[[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]]
[[Катэгорыя:Постаці Супрасля]]
[[Катэгорыя:Постаці Рыма]]
[[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]]
[[Катэгорыя:Базыльяне]]</text>
      <sha1>i1axzop9ej0lw00oae8r64f7uhyerv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антоній Барташэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809815</id>
    <revision>
      <id>5156837</id>
      <parentid>5156835</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3553" sha1="57y1gzjlobdtrq4uwcw9bjysb094g5f" xml:space="preserve">{{Навуковец
| Арыгінал імя = Antoni Bartoszewicz
| Дата нараджэння = [[13 чэрвеня]] [[1726]]
| Дата смерці = [[20 кастрычніка]] [[1768]]
| Род дзейнасці = [[педагог]], [[тэолаг]]
| Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]], [[Слуцкі езуіцкі калегіум]]
}} '''Антоній Барташэвіч''' ([[Польская мова|польск.]] ''Antoni Bartoszewicz'', [[13 чэрвеня]] [[1726]], [[Віленскі край|Віленшчына]] — [[20 кастрычніка]] [[1768]]) - [[Педагогіка|педагог]], [[Езуіты|езуіт]], [[доктар філасофіі]], выкладчык езуіцкіх калегіумаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Слуцк|Слуцку]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134918|title=Барташэвіч Антоні - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/240|title=Барташэвіч Антоній|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. –  С. 178.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/antoni-bartoszewicz-1726-1768-jezuita-pedagog|title=Antoni Bartoszewicz|last=St. Bednarski|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;
== Біяграфія ==
13 жніўня 1742 уступіў у ордэн езуітаў, з 1755 ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] (1757—58) і ў [[Слуцкі езуіцкі калегіум|Слуцкім езуіцкім калегіуме]] (1759—61), пісар гістарычны ў [[Варшава|Варшаве]] (1762—63), прэфект друкарні, [[Бурса (навучальная ўстанова)|бурсы]] і шпіталя ў [[Нясвіж|Нясвіжы]] (1763—68). Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кнізе «Чатыры прамовы» («''Orationes quatuor''», Вільня, 1759)[https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/576638], дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=12432|аўтар=Bednarski, Stanisław|загаловак=Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce: studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego|год=1933|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo Księży Jezuitów|старонкі=141-144}}&lt;/ref&gt;
== Спасылкі ==</text>
      <sha1>57y1gzjlobdtrq4uwcw9bjysb094g5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156908</id>
      <parentid>5156837</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3297" sha1="58qk6a8ucovyofthsxf9xzt3286f1d5" xml:space="preserve">{{Навуковец
| Арыгінал імя = Antoni Bartoszewicz
| Месца працы = [[Віленская езуіцкая акадэмія]], [[Слуцкі езуіцкі калегіум]]
}}

'''Антоній Барташэвіч''' ({{lang-pl|Antoni Bartoszewicz}}; {{ВДП}}) — [[Педагогіка|педагог]], [[Езуіты|езуіт]], [[доктар філасофіі]], выкладчык езуіцкіх калегіумаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Слуцк]]у.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134918|title=Барташэвіч Антоні - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/240|title=Барташэвіч Антоній|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 178.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/antoni-bartoszewicz-1726-1768-jezuita-pedagog|title=Antoni Bartoszewicz|last=St. Bednarski|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
13 жніўня 1742 уступіў у ордэн езуітаў, з 1755 ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] (1757—58) і ў [[Слуцкі езуіцкі калегіум|Слуцкім езуіцкім калегіуме]] (1759—61), пісар гістарычны ў [[Варшава|Варшаве]] (1762—63), прэфект друкарні, [[Бурса (навучальная ўстанова)|бурсы]] і шпіталя ў [[Нясвіж]]ы (1763—68). Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кнізе «Чатыры прамовы» («''Orationes quatuor''», Вільня, 1759)[https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/576638], дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=12432|аўтар=Bednarski, Stanisław|загаловак=Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce: studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego|год=1933|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo Księży Jezuitów|старонкі=141-144}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Барташэвіч Антоній}}</text>
      <sha1>58qk6a8ucovyofthsxf9xzt3286f1d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156909</id>
      <parentid>5156908</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5156909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3602" sha1="4xrkjwfvy9ytyw9tml0mkax4f7baonr" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Антоній Барташэвіч''' ({{lang-pl|Antoni Bartoszewicz}}; {{ВДП}}) — [[Педагогіка|педагог]], [[Езуіты|езуіт]], [[доктар філасофіі]], выкладчык езуіцкіх калегіумаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Слуцк]]у.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134918|title=Барташэвіч Антоні - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/240|title=Барташэвіч Антоній|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 178.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/antoni-bartoszewicz-1726-1768-jezuita-pedagog|title=Antoni Bartoszewicz|last=St. Bednarski|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся на Віленшчыне. 13 жніўня 1742 года ўступіў у ордэн езуітаў, з 1755 — ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] (1757—1758) і ў [[Слуцкі езуіцкі калегіум|Слуцкім езуіцкім калегіуме]] (1759—1761), пісар гістарычны ў [[Варшава|Варшаве]] (1762—1763), прэфект друкарні, [[Бурса (навучальная ўстанова)|бурсы]] і шпіталя ў [[Нясвіж]]ы (1763—1768).

Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кнізе «Чатыры прамовы» («''Orationes quatuor''», Вільня, 1759)&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/576638|аўтар=Antoni (1726-1768) Bartoszewicz|загаловак=P. Antonii Bartoszewicz E Societate Jesu [...] Orationes Quatuor ex quibus duæ De Causis exigui progressus in literis antequam studia repeterentur duæ vero De Beata Catharina Virgine ejus festo die [...] publice ab eodem habitæ|год=1759|выданне=Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. 6742 I}}&lt;/ref&gt;, дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=12432|аўтар=Bednarski, Stanisław|загаловак=Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce: studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego|год=1933|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo Księży Jezuitów|старонкі=141-144}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Барташэвіч Антоній}}</text>
      <sha1>4xrkjwfvy9ytyw9tml0mkax4f7baonr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157063</id>
      <parentid>5156909</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3639" sha1="ih3apdouj235hjkq69r75v9w2cr4tno" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Барташэвіч}}
{{Навуковец}}

'''Антоній Барташэвіч''' ({{lang-pl|Antoni Bartoszewicz}}; {{ВДП}}) — [[Педагогіка|педагог]], [[Езуіты|езуіт]], [[доктар філасофіі]], выкладчык езуіцкіх калегіумаў у [[Вільня|Вільні]] і [[Слуцк]]у.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134918|title=Барташэвіч Антоні - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/240|title=Барташэвіч Антоній|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 178.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/antoni-bartoszewicz-1726-1768-jezuita-pedagog|title=Antoni Bartoszewicz|last=St. Bednarski|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся на Віленшчыне. 13 жніўня 1742 года ўступіў у ордэн езуітаў, з 1755 — ксёндз. Выкладаў рыторыку і гісторыю ў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] (1757—1758) і ў [[Слуцкі езуіцкі калегіум|Слуцкім езуіцкім калегіуме]] (1759—1761), пісар гістарычны ў [[Варшава|Варшаве]] (1762—1763), прэфект друкарні, [[Бурса (навучальная ўстанова)|бурсы]] і шпіталя ў [[Нясвіж]]ы (1763—1768).

Удзельнічаў у дыскусіі па рэформе езуіцкіх школ. Свае погляды выклаў у кнізе «Чатыры прамовы» («''Orationes quatuor''», Вільня, 1759)&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/576638|аўтар=Antoni (1726-1768) Bartoszewicz|загаловак=P. Antonii Bartoszewicz E Societate Jesu [...] Orationes Quatuor ex quibus duæ De Causis exigui progressus in literis antequam studia repeterentur duæ vero De Beata Catharina Virgine ejus festo die [...] publice ab eodem habitæ|год=1759|выданне=Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. 6742 I}}&lt;/ref&gt;, дзе ўхваляў рэфармаванае езуіцкае школьніцтва, якое, на яго думку, рабіла ўсё магчымае для найлепшага навучання і выхавання. Абвінавачваў шляхту ў занядбанні школьнай справы, лічыў, што пашыранае ў той час дамашняе выхаванне прывівае моладзі негатыўныя адносіны да навукі і школы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=12432|аўтар=Bednarski, Stanisław|загаловак=Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce: studjum z dziejów kultury i szkolnictwa polskiego|год=1933|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo Księży Jezuitów|старонкі=141-144}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Барташэвіч Антоній}}</text>
      <sha1>ih3apdouj235hjkq69r75v9w2cr4tno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пракопій Нілавіч Дабрахотаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809816</id>
    <revision>
      <id>5156839</id>
      <timestamp>2026-06-21T12:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/147255772|Павел (Доброхотов)]]»</comment>
      <origin>5156839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5252" sha1="1sp9c0i11mvkmi9zozle6w67805ub7w" xml:space="preserve">
{{Іерарх|сан=}}'''Пракопій Нілавіч Дабрахотаў''' (у манастве Павел, [[13 чэрвеня]] [[1814]], в. Вялікая Ламаніца [[Маршанскі павет|Маршанскага павета]] [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]] - 6 мая 1900, Масква) - рускі царкоўны і грамадскі дзеяч, гісторык, калекцыянер.

Біяграфія

Скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] (1837). Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя ў Жыровічах|Літоўскай духоўнай семінарыі ў Жыровічах]]. Адзін з актыўных супрацоўнікаў [[Мітрапаліт|мітрапаліта]] [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] па ліквідацыі [[Брэсцкая царкоўная унія|Брэсцкай уніі 1596]]. Працаваў з бібліятэкай і архівам [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. У 1847 пастрыгся ў [[Манах|манахі]], у 1849 узведзены ў сан [[Архімандрыт|архімандрыта]] і прызначаны [[Рэктар|рэктарам]] [[Полацкая семінарыя|Полацкай семінарыі]] і [[Настаяцель|настаяцелем]] [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Полацкага Богаяўленскага манастыра]]. У 1851—66 рэктар Рыжскай, Екацярынаслаўскай, Магілёўскай і Вяцкай семінарый. У 1866—97 епіскап ладожскі, пскоўскі і порхаўскі, аланецкі і петразаводскі. У 1897 прызначаны настаяцелем маскоўскага Высокапятроўскага манастыра. 

Як гісторык і грамадскі дзеяч Дабрахотаў быў паслядоўным прыхільнікам тэорыі заходнерусізму. З уласных сродкаў прызначыў прэмію за лепшае сачыненне па гісторыі праваслаўнай царквы ў ВКЛ. Сучаснікі сведчаць, што да самай смерці ён пры набажэнстве памінаў сваіх аднадумцаў і найбольш мітрапаліта І. Сямашку і графа Міхала Мураўёва. Аўтар «Запісак са свайго жыцця» (не апублікаваны).


Дабрахотаў вывез з бібліятэк і архіваў Супрасля, Жыровіч і Полацка значную колькасць каштоўных рукапісных кніг, актаў і стародрукаў. Частку з іх пазней ахвяраваў Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміі («Трыёдзь» Швайпольта Фіёля), акадэміку І. Сразнеўскаму («Дзесятаглаў»), свайму вучню Міхаілу Каяловічу, Віленскаму Святадухаўскаму брацтву. Астатняя (большая) частка ў 1905—08 трапіла ў бібліятэку Акадэміі навук Расіі (у 1931 — 420 адзінак, архіў Жыровіцкага манастыра перададзены ў Археаграфічную камісію, 53 адзінкі знаходзяцца ў бібліятэцы і сёння). З імем Дабрахотава звязаны бел. рукапісны зборнік энцыклапедычнага зместу (т. зв. Зборнік епіскапа Паўла) і Евангелле 16 ст. з багатым рэнесансавым арнаментам (т. зв. Дабрахотава Евангелле). 


'''Творы:''' Кое-что из прежних занятий Псковского и Порховского епископа Павла. Псков, 1872; Трёхсотлетний юбилей славной защиты Пскова во время осады его польским королём Стефаном Баторием 1581 года. Псков, 1881.
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Артыкулы з выявамі: запоўніць уласцівасць P373 у Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 6 мая]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маршанскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1814 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 ліпеня]]</text>
      <sha1>1sp9c0i11mvkmi9zozle6w67805ub7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156843</id>
      <parentid>5156839</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T12:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6068" sha1="aqilhv1b4a1nua235r50xjtbq0yima4" xml:space="preserve">
{{Іерарх|сан=}}'''Пракопій Нілавіч Дабрахотаў''' (у манастве Павел, [[13 чэрвеня]] [[1814]], в. Вялікая Ламаніца [[Маршанскі павет|Маршанскага павета]] [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]] - 6 мая 1900, Масква) - рускі царкоўны і грамадскі дзеяч, гісторык, калекцыянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130663|title=Дабрахотаў Пракопій Нілавіч (у манастве Павел) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] (1837). Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя ў Жыровічах|Літоўскай духоўнай семінарыі ў Жыровічах]]. Адзін з актыўных супрацоўнікаў [[Мітрапаліт|мітрапаліта]] [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] па ліквідацыі [[Брэсцкая царкоўная унія|Брэсцкай уніі 1596]]. Працаваў з бібліятэкай і архівам [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. У 1847 пастрыгся ў [[Манах|манахі]], у 1849 узведзены ў сан [[Архімандрыт|архімандрыта]] і прызначаны [[Рэктар|рэктарам]] [[Полацкая семінарыя|Полацкай семінарыі]] і [[Настаяцель|настаяцелем]] [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Полацкага Богаяўленскага манастыра]]. У 1851—66 рэктар Рыжскай, Екацярынаслаўскай, Магілёўскай і Вяцкай семінарый. У 1866—97 епіскап ладожскі, пскоўскі і порхаўскі, аланецкі і петразаводскі. У 1897 прызначаны настаяцелем маскоўскага Высокапятроўскага манастыра. 

Як гісторык і грамадскі дзеяч Дабрахотаў быў паслядоўным прыхільнікам тэорыі [[Заходнерусізм|заходнерусізму]]. З уласных сродкаў прызначыў прэмію за лепшае сачыненне па гісторыі праваслаўнай царквы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Сучаснікі сведчаць, што да самай смерці ён пры набажэнстве памінаў сваіх аднадумцаў і найбольш мітрапаліта Сямашку і [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]]. Аўтар «Запісак са свайго жыцця» (не апублікаваны).

== Збіранне кніг ==
Дабрахотаў вывез з бібліятэк і архіваў [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасля]], Жыровіч і Полацка значную колькасць каштоўных рукапісных кніг, актаў і стародрукаў. Частку з іх пазней ахвяраваў Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміі («[[Трыёдзь]]» [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]]), акадэміку [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаілу Сразнеўскаму]] («Дзесятаглаў»), свайму вучню [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаілу Каяловічу]], [[Віленскае Святадухаўскае брацтва|Віленскаму Святадухаўскаму брацтву]]. Астатняя (большая) частка ў 1905—08 гадах трапіла ў [[Бібліятэка Акадэміі навук Расіі|бібліятэку Акадэміі навук Расіі]] (у 1931 — 420 адзінак, архіў Жыровіцкага манастыра перададзены ў Археаграфічную камісію, 53 адзінкі знаходзяцца ў бібліятэцы і сёння).  

З імем Дабрахотава звязаны беларускі рукапісны зборнік энцыклапедычнага зместу (т. зв. Зборнік епіскапа Паўла) і Евангелле 16 ст. з багатым рэнесансавым арнаментам (т. зв. Дабрахотава Евангелле). 


'''Творы:''' Кое-что из прежних занятий Псковского и Порховского епископа Павла. Псков, 1872; Трёхсотлетний юбилей славной защиты Пскова во время осады его польским королём Стефаном Баторием 1581 года. Псков, 1881.
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Артыкулы з выявамі: запоўніць уласцівасць P373 у Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 6 мая]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маршанскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1814 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 ліпеня]]</text>
      <sha1>aqilhv1b4a1nua235r50xjtbq0yima4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156865</id>
      <parentid>5156843</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6914" sha1="pbhtc6tnkxrufbs9ap6vynvdi6n7j2n" xml:space="preserve">
{{Іерарх|сан=}}'''Пракопій Нілавіч Дабрахотаў''' (у манастве Павел, [[13 чэрвеня]] [[1814]], в. Вялікая Ламаніца [[Маршанскі павет|Маршанскага павета]] [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]] - 6 мая 1900, Масква) - рускі царкоўны і грамадскі дзеяч, гісторык, калекцыянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130663|title=Дабрахотаў Пракопій Нілавіч (у манастве Павел) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 185&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] (1837). Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя ў Жыровічах|Літоўскай духоўнай семінарыі ў Жыровічах]]. Адзін з актыўных супрацоўнікаў [[Мітрапаліт|мітрапаліта]] [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] па ліквідацыі [[Брэсцкая царкоўная унія|Брэсцкай уніі 1596]]. Працаваў з бібліятэкай і архівам [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. У 1847 пастрыгся ў [[Манах|манахі]], у 1849 узведзены ў сан [[Архімандрыт|архімандрыта]] і прызначаны [[Рэктар|рэктарам]] [[Полацкая семінарыя|Полацкай семінарыі]] і [[Настаяцель|настаяцелем]] [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Полацкага Богаяўленскага манастыра]]. У 1851—66 рэктар Рыжскай, Екацярынаслаўскай, Магілёўскай і Вяцкай семінарый. У 1866—97 епіскап ладожскі, пскоўскі і порхаўскі, аланецкі і петразаводскі. У 1897 прызначаны настаяцелем маскоўскага Высокапятроўскага манастыра. 

Як гісторык і грамадскі дзеяч Дабрахотаў быў паслядоўным прыхільнікам тэорыі [[Заходнерусізм|заходнерусізму]]. З уласных сродкаў прызначыў прэмію за лепшае сачыненне па гісторыі праваслаўнай царквы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Сучаснікі сведчаць, што да самай смерці ён пры набажэнстве памінаў сваіх аднадумцаў і найбольш мітрапаліта Сямашку і [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]]. Аўтар «Запісак са свайго жыцця» (не апублікаваны).

== Збіранне кніг ==
Вывез з бібліятэк і архіваў [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасля]], Жыровіч і [[Полацк|Полацка]] значную колькасць каштоўных рукапісных кніг, актаў і стародрукаў. Частку з іх пазней ахвяраваў Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміі («[[Трыёдзь]]» [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]]), акадэміку [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаілу Сразнеўскаму]] («Дзесятаглаў»), свайму вучню [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаілу Каяловічу]], [[Віленскае Святадухаўскае брацтва|Віленскаму Святадухаўскаму брацтву]]. Астатняя (большая) частка ў 1905—08 гадах трапіла ў [[Бібліятэка Акадэміі навук Расіі|бібліятэку Акадэміі навук Расіі]] (у 1931 — 420 адзінак, архіў Жыровіцкага манастыра перададзены ў Археаграфічную камісію, 53 адзінкі знаходзяцца ў бібліятэцы і сёння).  

З імем Дабрахотава звязаны беларускі рукапісны зборнік энцыклапедычнага зместу (т. зв. Зборнік епіскапа Паўла) і Евангелле 16 ст. з багатым рэнесансавым арнаментам (т. зв. Дабрахотава Евангелле).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kp.nlb.by/catalog/evangelie-bez-signatur-1|title=Евангелие (без сигнатур) - Дзяржаўны рэестр кніжных помнікаў Рэспублікі Беларусь|website=kp.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt; 

Першым звярнуў увагу і стаў вывучаць [[Жыровіцкае Евангелле]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://eparhiya.by/2023/08/10/zhyrovitskae-evangelle/|title=ЖЫРОВІЦКАЕ ЕВАНГЕЛЛЕ|author=Суша Алесь|website=Гомельская Епархия|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==
''Кое-что из прежних занятий Псковского и Порховского епископа Павла.'' Псков, [https://dspace.ut.ee/items/a5b21246-2c45-4388-a1e9-224ce3bdccab 1872]; 

''Трёхсотлетний юбилей славной защиты Пскова во время осады его польским королём Стефаном Баторием 1581 года''. Псков, 1881.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Артыкулы з выявамі: запоўніць уласцівасць P373 у Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 6 мая]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маршанскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1814 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 ліпеня]]</text>
      <sha1>pbhtc6tnkxrufbs9ap6vynvdi6n7j2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156866</id>
      <parentid>5156865</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6926" sha1="okcvasaj456e0boztutfhf8yst05cxh" xml:space="preserve">
{{Іерарх|сан=}}'''Пракопій Нілавіч Дабрахотаў''' (у манастве Павел, [[13 чэрвеня]] [[1814]], в. Вялікая Ламаніца [[Маршанскі павет|Маршанскага павета]] [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]] - [[6 мая]] [[1900]], [[Масква]]) - рускі царкоўны і грамадскі дзеяч, гісторык, калекцыянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130663|title=Дабрахотаў Пракопій Нілавіч (у манастве Павел) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 185&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] (1837). Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя ў Жыровічах|Літоўскай духоўнай семінарыі ў Жыровічах]]. Адзін з актыўных супрацоўнікаў [[Мітрапаліт|мітрапаліта]] [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] па ліквідацыі [[Брэсцкая царкоўная унія|Брэсцкай уніі 1596]]. Працаваў з бібліятэкай і архівам [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. У 1847 пастрыгся ў [[Манах|манахі]], у 1849 узведзены ў сан [[Архімандрыт|архімандрыта]] і прызначаны [[Рэктар|рэктарам]] [[Полацкая семінарыя|Полацкай семінарыі]] і [[Настаяцель|настаяцелем]] [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Полацкага Богаяўленскага манастыра]]. У 1851—66 рэктар Рыжскай, Екацярынаслаўскай, Магілёўскай і Вяцкай семінарый. У 1866—97 епіскап ладожскі, пскоўскі і порхаўскі, аланецкі і петразаводскі. У 1897 прызначаны настаяцелем маскоўскага Высокапятроўскага манастыра. 

Як гісторык і грамадскі дзеяч Дабрахотаў быў паслядоўным прыхільнікам тэорыі [[Заходнерусізм|заходнерусізму]]. З уласных сродкаў прызначыў прэмію за лепшае сачыненне па гісторыі праваслаўнай царквы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Сучаснікі сведчаць, што да самай смерці ён пры набажэнстве памінаў сваіх аднадумцаў і найбольш мітрапаліта Сямашку і [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]]. Аўтар «Запісак са свайго жыцця» (не апублікаваны).

== Збіранне кніг ==
Вывез з бібліятэк і архіваў [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасля]], Жыровіч і [[Полацк|Полацка]] значную колькасць каштоўных рукапісных кніг, актаў і стародрукаў. Частку з іх пазней ахвяраваў Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміі («[[Трыёдзь]]» [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]]), акадэміку [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаілу Сразнеўскаму]] («Дзесятаглаў»), свайму вучню [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаілу Каяловічу]], [[Віленскае Святадухаўскае брацтва|Віленскаму Святадухаўскаму брацтву]]. Астатняя (большая) частка ў 1905—08 гадах трапіла ў [[Бібліятэка Акадэміі навук Расіі|бібліятэку Акадэміі навук Расіі]] (у 1931 — 420 адзінак, архіў Жыровіцкага манастыра перададзены ў Археаграфічную камісію, 53 адзінкі знаходзяцца ў бібліятэцы і сёння).  

З імем Дабрахотава звязаны беларускі рукапісны зборнік энцыклапедычнага зместу (т. зв. Зборнік епіскапа Паўла) і Евангелле 16 ст. з багатым рэнесансавым арнаментам (т. зв. Дабрахотава Евангелле).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kp.nlb.by/catalog/evangelie-bez-signatur-1|title=Евангелие (без сигнатур) - Дзяржаўны рэестр кніжных помнікаў Рэспублікі Беларусь|website=kp.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt; 

Першым звярнуў увагу і стаў вывучаць [[Жыровіцкае Евангелле]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://eparhiya.by/2023/08/10/zhyrovitskae-evangelle/|title=ЖЫРОВІЦКАЕ ЕВАНГЕЛЛЕ|author=Суша Алесь|website=Гомельская Епархия|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==
''Кое-что из прежних занятий Псковского и Порховского епископа Павла.'' Псков, [https://dspace.ut.ee/items/a5b21246-2c45-4388-a1e9-224ce3bdccab 1872]; 

''Трёхсотлетний юбилей славной защиты Пскова во время осады его польским королём Стефаном Баторием 1581 года''. Псков, 1881.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Артыкулы з выявамі: запоўніць уласцівасць P373 у Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 6 мая]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маршанскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1814 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 ліпеня]]</text>
      <sha1>okcvasaj456e0boztutfhf8yst05cxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156894</id>
      <parentid>5156866</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6297" sha1="n3448nkvo5ua7end66m2276ldqu54hi" xml:space="preserve">{{Іерарх}}

'''Пракопій Нілавіч Дабрахотаў''', у манастве '''Павел''' ({{ВДП}}) — рускі царкоўны і грамадскі дзеяч, гісторык, калекцыянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130663|title=Дабрахотаў Пракопій Нілавіч (у манастве Павел) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 185&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] (1837). Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя ў Жыровічах|Літоўскай духоўнай семінарыі ў Жыровічах]]. Адзін з актыўных супрацоўнікаў [[мітрапаліт]]а [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] па ліквідацыі [[Брэсцкая царкоўная унія|Брэсцкай уніі 1596]]. Працаваў з бібліятэкай і архівам [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. У 1847 пастрыгся ў [[Манах|манахі]], у 1849 узведзены ў сан [[архімандрыт]]а і прызначаны [[рэктар]]ам [[Полацкая семінарыя|Полацкай семінарыі]] і [[Настаяцель|настаяцелем]] [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Полацкага Богаяўленскага манастыра]]. У 1851—66 рэктар Рыжскай, Екацярынаслаўскай, Магілёўскай і Вяцкай семінарый. У 1866—97 епіскап ладожскі, пскоўскі і порхаўскі, аланецкі і петразаводскі. У 1897 прызначаны настаяцелем маскоўскага Высокапятроўскага манастыра.

Як гісторык і грамадскі дзеяч Дабрахотаў быў паслядоўным прыхільнікам тэорыі [[заходнерусізм]]у. З уласных сродкаў прызначыў прэмію за лепшае сачыненне па гісторыі праваслаўнай царквы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Сучаснікі сведчаць, што да самай смерці ён пры набажэнстве памінаў сваіх аднадумцаў і найбольш мітрапаліта Сямашку і [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]]. Аўтар «Запісак са свайго жыцця» (не апублікаваны).

== Збіранне кніг ==
Вывез з бібліятэк і архіваў [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасля]], Жыровіч і [[Полацк]]а значную колькасць каштоўных рукапісных кніг, актаў і стародрукаў. Частку з іх пазней ахвяраваў Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміі («[[Трыёдзь]]» [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]]), акадэміку [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаілу Сразнеўскаму]] («Дзесятаглаў»), свайму вучню [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаілу Каяловічу]], [[Віленскае Святадухаўскае брацтва|Віленскаму Святадухаўскаму брацтву]]. Астатняя (большая) частка ў 1905—08 гадах трапіла ў [[Бібліятэка Акадэміі навук Расіі|бібліятэку Акадэміі навук Расіі]] (у 1931—420 адзінак, архіў Жыровіцкага манастыра перададзены ў Археаграфічную камісію, 53 адзінкі знаходзяцца ў бібліятэцы і сёння).

З імем Дабрахотава звязаны беларускі рукапісны зборнік энцыклапедычнага зместу (т. зв. Зборнік епіскапа Паўла) і Евангелле 16 ст. з багатым рэнесансавым арнаментам (т. зв. Дабрахотава Евангелле).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kp.nlb.by/catalog/evangelie-bez-signatur-1|title=Евангелие (без сигнатур) - Дзяржаўны рэестр кніжных помнікаў Рэспублікі Беларусь|website=kp.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

Першым звярнуў увагу і стаў вывучаць [[Жыровіцкае Евангелле]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://eparhiya.by/2023/08/10/zhyrovitskae-evangelle/|title=ЖЫРОВІЦКАЕ ЕВАНГЕЛЛЕ|author=Суша Алесь|website=Гомельская Епархия|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==
* ''Кое-что из прежних занятий Псковского и Порховского епископа Павла.'' Псков, [https://dspace.ut.ee/items/a5b21246-2c45-4388-a1e9-224ce3bdccab 1872];
* ''Трёхсотлетний юбилей славной защиты Пскова во время осады его польским королём Стефаном Баторием 1581 года''. Псков, 1881.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Дабрахотаў Пракопій Нілавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маршанскім павеце]]</text>
      <sha1>n3448nkvo5ua7end66m2276ldqu54hi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156896</id>
      <parentid>5156894</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Творы */</comment>
      <origin>5156896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6305" sha1="a22hk5purm9ghwdoqoe5br182g15hxh" xml:space="preserve">{{Іерарх}}

'''Пракопій Нілавіч Дабрахотаў''', у манастве '''Павел''' ({{ВДП}}) — рускі царкоўны і грамадскі дзеяч, гісторык, калекцыянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130663|title=Дабрахотаў Пракопій Нілавіч (у манастве Павел) - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 185&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] (1837). Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя ў Жыровічах|Літоўскай духоўнай семінарыі ў Жыровічах]]. Адзін з актыўных супрацоўнікаў [[мітрапаліт]]а [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] па ліквідацыі [[Брэсцкая царкоўная унія|Брэсцкай уніі 1596]]. Працаваў з бібліятэкай і архівам [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. У 1847 пастрыгся ў [[Манах|манахі]], у 1849 узведзены ў сан [[архімандрыт]]а і прызначаны [[рэктар]]ам [[Полацкая семінарыя|Полацкай семінарыі]] і [[Настаяцель|настаяцелем]] [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Полацкага Богаяўленскага манастыра]]. У 1851—66 рэктар Рыжскай, Екацярынаслаўскай, Магілёўскай і Вяцкай семінарый. У 1866—97 епіскап ладожскі, пскоўскі і порхаўскі, аланецкі і петразаводскі. У 1897 прызначаны настаяцелем маскоўскага Высокапятроўскага манастыра.

Як гісторык і грамадскі дзеяч Дабрахотаў быў паслядоўным прыхільнікам тэорыі [[заходнерусізм]]у. З уласных сродкаў прызначыў прэмію за лепшае сачыненне па гісторыі праваслаўнай царквы ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Сучаснікі сведчаць, што да самай смерці ён пры набажэнстве памінаў сваіх аднадумцаў і найбольш мітрапаліта Сямашку і [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]]. Аўтар «Запісак са свайго жыцця» (не апублікаваны).

== Збіранне кніг ==
Вывез з бібліятэк і архіваў [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасля]], Жыровіч і [[Полацк]]а значную колькасць каштоўных рукапісных кніг, актаў і стародрукаў. Частку з іх пазней ахвяраваў Санкт-Пецярбургскай Духоўнай акадэміі («[[Трыёдзь]]» [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]]), акадэміку [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаілу Сразнеўскаму]] («Дзесятаглаў»), свайму вучню [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаілу Каяловічу]], [[Віленскае Святадухаўскае брацтва|Віленскаму Святадухаўскаму брацтву]]. Астатняя (большая) частка ў 1905—08 гадах трапіла ў [[Бібліятэка Акадэміі навук Расіі|бібліятэку Акадэміі навук Расіі]] (у 1931—420 адзінак, архіў Жыровіцкага манастыра перададзены ў Археаграфічную камісію, 53 адзінкі знаходзяцца ў бібліятэцы і сёння).

З імем Дабрахотава звязаны беларускі рукапісны зборнік энцыклапедычнага зместу (т. зв. Зборнік епіскапа Паўла) і Евангелле 16 ст. з багатым рэнесансавым арнаментам (т. зв. Дабрахотава Евангелле).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kp.nlb.by/catalog/evangelie-bez-signatur-1|title=Евангелие (без сигнатур) - Дзяржаўны рэестр кніжных помнікаў Рэспублікі Беларусь|website=kp.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

Першым звярнуў увагу і стаў вывучаць [[Жыровіцкае Евангелле]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://eparhiya.by/2023/08/10/zhyrovitskae-evangelle/|title=ЖЫРОВІЦКАЕ ЕВАНГЕЛЛЕ|author=Суша Алесь|website=Гомельская Епархия|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Творы ==
* [https://dspace.ut.ee/items/a5b21246-2c45-4388-a1e9-224ce3bdccab''Кое-что из прежних занятий Псковского и Порховского епископа Павла]'' — Псков, 1872;
* ''Трёхсотлетний юбилей славной защиты Пскова во время осады его польским королём Стефаном Баторием 1581 года''. — Псков, 1881.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Дабрахотаў Пракопій Нілавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маршанскім павеце]]</text>
      <sha1>a22hk5purm9ghwdoqoe5br182g15hxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калясніца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809817</id>
    <revision>
      <id>5156850</id>
      <timestamp>2026-06-21T13:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Калясніца''' — разнавіднасць [[кола]]вай павозкі, якая выкарыстоўвалася пры баявых дзеяннях, для трыумфальных, рытуальных і пахавальных шэсцяў, а таксама для спартыўных спаборніцтваў.  == Гісторыя == Рытуальныя і баявыя калясніцы трапляюцца пры раскопк...»</comment>
      <origin>5156850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="ixqu2obkxdxktj589y5k9h0ymn0wswz" xml:space="preserve">'''Калясніца''' — разнавіднасць [[кола]]вай павозкі, якая выкарыстоўвалася пры баявых дзеяннях, для трыумфальных, рытуальных і пахавальных шэсцяў, а таксама для спартыўных спаборніцтваў.

== Гісторыя ==
Рытуальныя і баявыя калясніцы трапляюцца пры раскопках багатых пахаванняў канца III тыс. да н.э. і больш позняга часу ([[Закаўказзе]], Кіш, [[Ур]] і інш.). Баявыя калясніцы шырока выкарыстоўваліся ў войсках дзяржаў Старажытнага Усходу. Былі двух відаў: на 2 колах, запрагаліся адным або парай коней; на 4 колах, запрагаліся чацвёркай коней, неслі 4 і больш воінаў. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] калясніцы прызначаліся ў асноўным для спартыўных спаборніцтваў. У Рыме найбольшае значэнне набылі трыумфальныя калясніцы для пераможных імператарскіх шэсцяў. У іх запрагалі да васьмі пар коней. Са з’яўленнем цяжкай кавалерыі ў раннім і сярэдневякоўі калясніца знікае.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|7}}</text>
      <sha1>ixqu2obkxdxktj589y5k9h0ymn0wswz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156851</id>
      <parentid>5156850</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5156851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1823" sha1="sitop1rlflfdsb4c7u92sxr0rxf33po" xml:space="preserve">[[Файл:Hittite_Chariot.jpg|thumb|[[Хеты|Хетская]] калясніца.]]
'''Калясніца''' — разнавіднасць [[кола]]вай павозкі, якая выкарыстоўвалася пры баявых дзеяннях, для трыумфальных, рытуальных і пахавальных шэсцяў, а таксама для спартыўных спаборніцтваў.

== Гісторыя ==
Рытуальныя і баявыя калясніцы трапляюцца пры раскопках багатых пахаванняў канца III тыс. да н.э. і больш позняга часу ([[Закаўказзе]], Кіш, [[Ур]] і інш.). Баявыя калясніцы шырока выкарыстоўваліся ў войсках дзяржаў Старажытнага Усходу. Былі двух відаў: на 2 колах, запрагаліся адным або парай коней; на 4 колах, запрагаліся чацвёркай коней, неслі 4 і больш воінаў. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] калясніцы прызначаліся ў асноўным для спартыўных спаборніцтваў. У Рыме найбольшае значэнне набылі трыумфальныя калясніцы для пераможных імператарскіх шэсцяў. У іх запрагалі да васьмі пар коней. Са з’яўленнем цяжкай кавалерыі ў раннім і сярэдневякоўі калясніца знікае.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|7}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гужавы транспарт]]</text>
      <sha1>sitop1rlflfdsb4c7u92sxr0rxf33po</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156854</id>
      <parentid>5156851</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5156854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2018" sha1="jvtsky9z2l293o55ochaayzmzrfuiki" xml:space="preserve">[[Файл:Hittite_Chariot.jpg|thumb|[[Хеты|Хетская]] калясніца.]]
'''Калясніца''' — разнавіднасць [[кола]]вай павозкі, якая выкарыстоўвалася пры баявых дзеяннях, для трыумфальных, рытуальных і пахавальных шэсцяў, а таксама для спартыўных спаборніцтваў.

== Гісторыя ==
Рытуальныя і баявыя калясніцы трапляюцца пры раскопках багатых пахаванняў канца III тыс. да н.э. і больш позняга часу ([[Закаўказзе]], Кіш, [[Ур]] і інш.). Баявыя калясніцы шырока выкарыстоўваліся ў войсках дзяржаў Старажытнага Усходу. Былі двух відаў: на 2 колах, запрагаліся адным або парай коней; на 4 колах, запрагаліся чацвёркай коней, неслі 4 і больш воінаў. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] калясніцы прызначаліся ў асноўным для спартыўных спаборніцтваў. У Рыме найбольшае значэнне набылі трыумфальныя калясніцы для пераможных імператарскіх шэсцяў. У іх запрагалі да васьмі пар коней. Са з’яўленнем цяжкай кавалерыі ў раннім і сярэдневякоўі калясніца знікае.

[[Выява:Standard of Ur chariots.jpg|thumb|600px|center|Выявы месапатамскіх калясніц, 2400—2600 год да н.э., Брытанскі музей, Лондан]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|7}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гужавы транспарт]]</text>
      <sha1>jvtsky9z2l293o55ochaayzmzrfuiki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156855</id>
      <parentid>5156854</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5156855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2046" sha1="he9t68qqca00jxnj3hr6qgbflvma24r" xml:space="preserve">[[Файл:Hittite_Chariot.jpg|thumb|[[Хеты|Хетская]] калясніца.]]
'''Калясніца''' — разнавіднасць [[кола]]вай павозкі, якая выкарыстоўвалася пры баявых дзеяннях, для трыумфальных, рытуальных і пахавальных шэсцяў, а таксама для спартыўных спаборніцтваў.

== Гісторыя ==
Рытуальныя і баявыя калясніцы трапляюцца пры раскопках багатых пахаванняў канца III тыс. да н.э. і больш позняга часу ([[Закаўказзе]], Кіш, [[Ур]] і інш.). Баявыя калясніцы шырока выкарыстоўваліся ў войсках дзяржаў Старажытнага Усходу. Былі двух відаў: на 2 колах, запрагаліся адным або парай [[конь свойскі|коней]]; на 4 колах, запрагаліся чацвёркай коней, неслі 4 і больш воінаў. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] калясніцы прызначаліся ў асноўным для спартыўных спаборніцтваў. У Рыме найбольшае значэнне набылі трыумфальныя калясніцы для пераможных імператарскіх шэсцяў. У іх запрагалі да васьмі пар коней. Са з’яўленнем цяжкай кавалерыі ў раннім і сярэдневякоўі калясніца знікае.

[[Выява:Standard of Ur chariots.jpg|thumb|600px|center|Выявы месапатамскіх калясніц, 2400—2600 год да н.э., Брытанскі музей, Лондан]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|7}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гужавы транспарт]]</text>
      <sha1>he9t68qqca00jxnj3hr6qgbflvma24r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156857</id>
      <parentid>5156855</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T13:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5156857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2044" sha1="c35p3bhllnxxz8knust7w3exw94uva0" xml:space="preserve">[[Файл:Hittite_Chariot.jpg|thumb|[[Хеты|Хецкая]] калясніца.]]
'''Калясніца''' — разнавіднасць [[кола]]вай павозкі, якая выкарыстоўвалася пры баявых дзеяннях, для трыумфальных, рытуальных і пахавальных шэсцяў, а таксама для спартыўных спаборніцтваў.

== Гісторыя ==
Рытуальныя і баявыя калясніцы трапляюцца пры раскопках багатых пахаванняў канца III тыс. да н.э. і больш позняга часу ([[Закаўказзе]], Кіш, [[Ур]] і інш.). Баявыя калясніцы шырока выкарыстоўваліся ў войсках дзяржаў Старажытнага Усходу. Былі двух відаў: на 2 колах, запрагаліся адным або парай [[конь свойскі|коней]]; на 4 колах, запрагаліся чацвёркай коней, неслі 4 і больш воінаў. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] калясніцы прызначаліся ў асноўным для спартыўных спаборніцтваў. У Рыме найбольшае значэнне набылі трыумфальныя калясніцы для пераможных імператарскіх шэсцяў. У іх запрагалі да васьмі пар коней. Са з’яўленнем цяжкай кавалерыі ў раннім і сярэдневякоўі калясніца знікае.

[[Выява:Standard of Ur chariots.jpg|thumb|600px|center|Выявы месапатамскіх калясніц, 2400—2600 год да н.э., Брытанскі музей, Лондан]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|7}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гужавы транспарт]]</text>
      <sha1>c35p3bhllnxxz8knust7w3exw94uva0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809818</id>
    <revision>
      <id>5156868</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78163094|Witold Nowodworski (ojciec)]]»</comment>
      <origin>5156868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="f8ok0f3fa07mfv9lvbf4x49f9ntgryt" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ([[14 чэрвеня]] [[1861]], [[Лемна]], [[Ігуменскі павет]] - [[25 лістапада]] [[1923|1923,]] [[Вільня]]) — вучоны-гісторык, педагог.

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям'і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпетт. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі &quot;''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570-1582)''&quot;(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута ў [[Нежын|Нежыне]]. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў|Кіеўскага]] ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]] .

* 
*
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1861 годзе]]
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>f8ok0f3fa07mfv9lvbf4x49f9ntgryt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156869</id>
      <parentid>5156868</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aliaksei Lastouski перанёс старонку [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі]] у [[Вітольд Уладзіміравіч Навадворскі]]</comment>
      <origin>5156868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="f8ok0f3fa07mfv9lvbf4x49f9ntgryt" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ([[14 чэрвеня]] [[1861]], [[Лемна]], [[Ігуменскі павет]] - [[25 лістапада]] [[1923|1923,]] [[Вільня]]) — вучоны-гісторык, педагог.

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям'і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпетт. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі &quot;''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570-1582)''&quot;(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута ў [[Нежын|Нежыне]]. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў|Кіеўскага]] ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]] .

* 
*
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1861 годзе]]
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>f8ok0f3fa07mfv9lvbf4x49f9ntgryt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156872</id>
      <parentid>5156869</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T14:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aliaksei Lastouski перайменаваў старонку [[Вітольд Уладзіміравіч Навадворскі]] у [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі]] па-над перасылкай: Крыху заблытаўся, але падобна што памылка ў энцыклапедыі &quot;Мысліцелі і асветнікі Беларусі&quot;, што збіла з панталыку</comment>
      <origin>5156868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2819" sha1="f8ok0f3fa07mfv9lvbf4x49f9ntgryt" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ([[14 чэрвеня]] [[1861]], [[Лемна]], [[Ігуменскі павет]] - [[25 лістапада]] [[1923|1923,]] [[Вільня]]) — вучоны-гісторык, педагог.

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям'і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпетт. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі &quot;''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570-1582)''&quot;(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута ў [[Нежын|Нежыне]]. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў|Кіеўскага]] ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]] .

* 
*
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1861 годзе]]
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>f8ok0f3fa07mfv9lvbf4x49f9ntgryt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156877</id>
      <parentid>5156872</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7434" sha1="3jejyej94s71rgo07xqwmstywbttzok" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ([[14 чэрвеня]] [[1861]], [[Лемна]], [[Ігуменскі павет]] - [[25 лістапада]] [[1923|1923,]] [[Вільня]]) — вучоны-гісторык, педагог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134617|title=Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1999. – Т. 5. – С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 508.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/witold-nowodworski|title=Witold Nowodworski|last=|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям'і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпетт. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі &quot;''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570-1582)''&quot;(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Самойленко Александр'', [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-instytutu-polsko-rosyjskiego/2012-numer-2/rocznik_instytutu_polsko_rosyjskiego-r2012-t-n2-s42-54.pdf История и историки Польши в научном наследии В. В. Новодворского], ''Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego, 2012,'' nr 2, 42-54&lt;/ref&gt;

У ліпені 1906 разам з [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ]] і [[Станіслаў Пташыцкі|Станіславам Пташыцкім]] прадстаўляў палякаў Пецярбурга на Гісторыка-літаратарскім з'ездзе ім. Мікалая Рэя ў Кракаве.

З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародка ў [[Нежын|Нежыне]]. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў|Кіеўскага]] ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства ў Кіеве. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Падзяляў тэарэтычныя палажэнні, якія адстойвалі варшаўскія гісторыкі, асабліва Уладзіслаў Смаленскі і [[Тадэвуш Корзан]], якія бачылі адну з галоўных прычын слабасці Польшчы ў недаразвітасці гарадоў, прамысловасці, буржуазіі, захаванні прыгону і лічылі, што „асвечаная” буржуазія і звязаная з ёй „патрыятычнай” шляхта з'яўляліся асноўнай сілай, здольнай змагацца за адраджэнне польскай дзяржаўнасці.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]].

== Працы ==
''А.И. Павинский'', „Журнал Министерства Народного Просвещения”, 1896, кн. 12, отд. IV, с. 125-140; 

''Adolf Pawinski,'' „Głos”, 1896, № 37, s. 868-872

''Jan Zamojski, jego źycie i działalność polityczna''. СПб., 1898

''Кароль Шайноха'', „Вестник и Библиотека Образования” 1903, № 45, столб. 1822-1824.

''Борьба за Ливонию между Москвой и Речью Посполитой, 1570—1582''. СПб., 1904.

''Из биографии канцлера Яна Замойского,'' „Журнал Министерства народного просвещения”, 1909, апрель, с. 270-307.

''Несколько слов о направлениях в современной историографии. Вступительная лекция, читанная в Университете св. Владимира'', „Университетские известия”, 1909, май, с. 1-20

''Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория'', „Журнал Министерства народного просвещения”, 1910, Новая серия, ч. 30, ноябрь, с. 1-60

''Rzeczypospolitej ze Szwecją i Danią za Batorego'', „Przegląd Historyczny” 1911, t. 12, s. 11-30, 165-184, 308-324.

''Друцкий-Любецкой Франц-Ксаверий'', „Русский биографический словар: В 25 т.”, т. 8, с. 695-706. 

''Чарторижский князь Адам Адамович'', „Русский биографический словарь: В 25 т.”, т. 11, с. 38-56. 

''Исторический материализм. Доктрина Маркса и Энгельса: Опыт историко-критического исследования'', „Известия Историко-филологического института князя Безбородко”, 1914

''Marks jako filozof,'' „Przegląd Naukowy i Pedagogiczny” 1917, s. 202-219, 254-274.

''Istota і badanie dziejów powszechnych'', Wilno 1924.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1861 годзе]]
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>3jejyej94s71rgo07xqwmstywbttzok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156878</id>
      <parentid>5156877</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7438" sha1="1xh15ijsbcbm8h1vizls8712aky92tr" xml:space="preserve">{{Вучоны}}'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ([[14 чэрвеня]] [[1861]], [[Лемна]], [[Ігуменскі павет]] - [[25 лістапада]] [[1923|1923,]] [[Вільня]]) — вучоны-гісторык, педагог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134617|title=Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1999. – Т. 5. – С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 508.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/witold-nowodworski|title=Witold Nowodworski|last=|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям'і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпетт. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі &quot;''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570-1582)''&quot;(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Самойленко Александр'', [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-instytutu-polsko-rosyjskiego/2012-numer-2/rocznik_instytutu_polsko_rosyjskiego-r2012-t-n2-s42-54.pdf История и историки Польши в научном наследии В. В. Новодворского], ''Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego, 2012,'' nr 2, 42-54&lt;/ref&gt;

У ліпені 1906 разам з [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ]] і [[Станіслаў Пташыцкі|Станіславам Пташыцкім]] прадстаўляў палякаў Пецярбурга на Гісторыка-літаратарскім з'ездзе ім. Мікалая Рэя ў Кракаве.

З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародка ў [[Нежын|Нежыне]]. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў|Кіеўскага]] ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства ў Кіеве. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Падзяляў тэарэтычныя палажэнні, якія адстойвалі варшаўскія гісторыкі, асабліва [[Уладзіслаў Смаленскі]] і [[Тадэвуш Корзан]], якія бачылі адну з галоўных прычын слабасці Польшчы ў недаразвітасці гарадоў, прамысловасці, буржуазіі, захаванні прыгону і лічылі, што „асвечаная” буржуазія і звязаная з ёй „патрыятычнай” шляхта з'яўляліся асноўнай сілай, здольнай змагацца за адраджэнне польскай дзяржаўнасці.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]].

== Працы ==
''А.И. Павинский'', „Журнал Министерства Народного Просвещения”, 1896, кн. 12, отд. IV, с. 125-140; 

''Adolf Pawinski,'' „Głos”, 1896, № 37, s. 868-872

''Jan Zamojski, jego źycie i działalność polityczna''. СПб., 1898

''Кароль Шайноха'', „Вестник и Библиотека Образования” 1903, № 45, столб. 1822-1824.

''Борьба за Ливонию между Москвой и Речью Посполитой, 1570—1582''. СПб., 1904.

''Из биографии канцлера Яна Замойского,'' „Журнал Министерства народного просвещения”, 1909, апрель, с. 270-307.

''Несколько слов о направлениях в современной историографии. Вступительная лекция, читанная в Университете св. Владимира'', „Университетские известия”, 1909, май, с. 1-20

''Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория'', „Журнал Министерства народного просвещения”, 1910, Новая серия, ч. 30, ноябрь, с. 1-60

''Rzeczypospolitej ze Szwecją i Danią za Batorego'', „Przegląd Historyczny” 1911, t. 12, s. 11-30, 165-184, 308-324.

''Друцкий-Любецкой Франц-Ксаверий'', „Русский биографический словар: В 25 т.”, т. 8, с. 695-706. 

''Чарторижский князь Адам Адамович'', „Русский биографический словарь: В 25 т.”, т. 11, с. 38-56. 

''Исторический материализм. Доктрина Маркса и Энгельса: Опыт историко-критического исследования'', „Известия Историко-филологического института князя Безбородко”, 1914

''Marks jako filozof,'' „Przegląd Naukowy i Pedagogiczny” 1917, s. 202-219, 254-274.

''Istota і badanie dziejów powszechnych'', Wilno 1924.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1861 годзе]]
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>1xh15ijsbcbm8h1vizls8712aky92tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156879</id>
      <parentid>5156878</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7524" sha1="d8vtizck6vup147q3kdpe2kjnpe586n" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Witold Nowodworski.jpg|Вітольд Навадворскі]]
}}'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ([[14 чэрвеня]] [[1861]], [[Лемна]], [[Ігуменскі павет]] - [[25 лістапада]] [[1923|1923,]] [[Вільня]]) — вучоны-гісторык, педагог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134617|title=Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1999. – Т. 5. – С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 508.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/witold-nowodworski|title=Witold Nowodworski|last=|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям'і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпетт. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі &quot;''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570-1582)''&quot;(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Самойленко Александр'', [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-instytutu-polsko-rosyjskiego/2012-numer-2/rocznik_instytutu_polsko_rosyjskiego-r2012-t-n2-s42-54.pdf История и историки Польши в научном наследии В. В. Новодворского], ''Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego, 2012,'' nr 2, 42-54&lt;/ref&gt;

У ліпені 1906 разам з [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ]] і [[Станіслаў Пташыцкі|Станіславам Пташыцкім]] прадстаўляў палякаў Пецярбурга на Гісторыка-літаратарскім з'ездзе ім. Мікалая Рэя ў Кракаве.

З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародка ў [[Нежын|Нежыне]]. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў|Кіеўскага]] ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства ў Кіеве. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Падзяляў тэарэтычныя палажэнні, якія адстойвалі варшаўскія гісторыкі, асабліва [[Уладзіслаў Смаленскі]] і [[Тадэвуш Корзан]], якія бачылі адну з галоўных прычын слабасці Польшчы ў недаразвітасці гарадоў, прамысловасці, буржуазіі, захаванні прыгону і лічылі, што „асвечаная” буржуазія і звязаная з ёй „патрыятычнай” шляхта з'яўляліся асноўнай сілай, здольнай змагацца за адраджэнне польскай дзяржаўнасці.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]].

== Працы ==
''А.И. Павинский'', „Журнал Министерства Народного Просвещения”, 1896, кн. 12, отд. IV, с. 125-140; 

''Adolf Pawinski,'' „Głos”, 1896, № 37, s. 868-872

''Jan Zamojski, jego źycie i działalność polityczna''. СПб., 1898

''Кароль Шайноха'', „Вестник и Библиотека Образования” 1903, № 45, столб. 1822-1824.

''Борьба за Ливонию между Москвой и Речью Посполитой, 1570—1582''. СПб., 1904.

''Из биографии канцлера Яна Замойского,'' „Журнал Министерства народного просвещения”, 1909, апрель, с. 270-307.

''Несколько слов о направлениях в современной историографии. Вступительная лекция, читанная в Университете св. Владимира'', „Университетские известия”, 1909, май, с. 1-20

''Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория'', „Журнал Министерства народного просвещения”, 1910, Новая серия, ч. 30, ноябрь, с. 1-60

''Rzeczypospolitej ze Szwecją i Danią za Batorego'', „Przegląd Historyczny” 1911, t. 12, s. 11-30, 165-184, 308-324.

''Друцкий-Любецкой Франц-Ксаверий'', „Русский биографический словар: В 25 т.”, т. 8, с. 695-706. 

''Чарторижский князь Адам Адамович'', „Русский биографический словарь: В 25 т.”, т. 11, с. 38-56. 

''Исторический материализм. Доктрина Маркса и Энгельса: Опыт историко-критического исследования'', „Известия Историко-филологического института князя Безбородко”, 1914

''Marks jako filozof,'' „Przegląd Naukowy i Pedagogiczny” 1917, s. 202-219, 254-274.

''Istota і badanie dziejów powszechnych'', Wilno 1924.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1923 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1861 годзе]]
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>d8vtizck6vup147q3kdpe2kjnpe586n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156890</id>
      <parentid>5156879</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7315" sha1="mnzr50d60l15aedddg4hhdsfglly4tx" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Witold Nowodworski.jpg|Вітольд Навадворскі]]
}}

'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ({{ВДП}}) — навуковец-гісторык, педагог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134617|title=Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 508.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/witold-nowodworski|title=Witold Nowodworski|last=|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям’і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпет. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург]]а (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі «''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570—1582)''»(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Самойленко Александр'', [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-instytutu-polsko-rosyjskiego/2012-numer-2/rocznik_instytutu_polsko_rosyjskiego-r2012-t-n2-s42-54.pdf История и историки Польши в научном наследии В. В. Новодворского], ''Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego, 2012,'' nr 2, 42-54&lt;/ref&gt;

У ліпені 1906 разам з [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ]] і [[Станіслаў Пташыцкі|Станіславам Пташыцкім]] прадстаўляў палякаў Пецярбурга на Гісторыка-літаратарскім з’ездзе ім. Мікалая Рэя ў Кракаве.

З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародка ў [[Нежын]]е. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў]]скага ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства ў Кіеве. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Падзяляў тэарэтычныя палажэнні, якія адстойвалі варшаўскія гісторыкі, асабліва [[Уладзіслаў Смаленскі]] і [[Тадэвуш Корзан]], якія бачылі адну з галоўных прычын слабасці Польшчы ў недаразвітасці гарадоў, прамысловасці, буржуазіі, захаванні прыгону і лічылі, што «асвечаная» буржуазія і звязаная з ёй «патрыятычнай» шляхта з’яўляліся асноўнай сілай, здольнай змагацца за адраджэнне польскай дзяржаўнасці.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]].

== Працы ==

* ''А. И. Павинский'', «Журнал Министерства Народного Просвещения», 1896, кн. 12, отд. IV, с. 125—140;
* ''Adolf Pawinski,'' «Głos», 1896, № 37, s. 868—872
* ''Jan Zamojski, jego źycie i działalność polityczna''. СПб., 1898
* ''Кароль Шайноха'', «Вестник и Библиотека Образования» 1903, № 45, столб. 1822—1824.
* ''Борьба за Ливонию между Москвой и Речью Посполитой, 1570—1582''. СПб., 1904.
* ''Из биографии канцлера Яна Замойского,'' «Журнал Министерства народного просвещения», 1909, апрель, с. 270—307.
* ''Несколько слов о направлениях в современной историографии. Вступительная лекция, читанная в Университете св. Владимира'', «Университетские известия», 1909, май, с. 1-20
* ''Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория'', «Журнал Министерства народного просвещения», 1910, Новая серия, ч. 30, ноябрь, с. 1-60
* ''Rzeczypospolitej ze Szwecją i Danią za Batorego'', «Przegląd Historyczny» 1911, t. 12, s. 11-30, 165—184, 308—324.
* ''Друцкий-Любецкой Франц-Ксаверий'', «Русский биографический словар: В 25 т.», т. 8, с. 695—706.
* ''Чарторижский князь Адам Адамович'', «Русский биографический словарь: В 25 т.», т. 11, с. 38-56.
* ''Исторический материализм. Доктрина Маркса и Энгельса: Опыт историко-критического исследования'', «Известия Историко-филологического института князя Безбородко», 1914
* ''Marks jako filozof,'' «Przegląd Naukowy i Pedagogiczny» 1917, s. 202—219, 254—274.
* ''Istota і badanie dziejów powszechnych'', Wilno 1924.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>mnzr50d60l15aedddg4hhdsfglly4tx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156895</id>
      <parentid>5156890</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5156895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7398" sha1="0b4b36fic8ncqwstij2nk2wxb658onb" xml:space="preserve">{{Вучоны
| Выява = [[File:Witold Nowodworski.jpg|Вітольд Навадворскі]]
}}

'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ({{ВДП}}) — навуковец-гісторык, педагог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134617|title=Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 508.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/witold-nowodworski|title=Witold Nowodworski|last=|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям’і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпет. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург]]а (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі «''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570—1582)''»(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Самойленко Александр'', [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-instytutu-polsko-rosyjskiego/2012-numer-2/rocznik_instytutu_polsko_rosyjskiego-r2012-t-n2-s42-54.pdf История и историки Польши в научном наследии В. В. Новодворского], ''Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego, 2012,'' nr 2, 42-54&lt;/ref&gt;

У ліпені 1906 разам з [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ]] і [[Станіслаў Пташыцкі|Станіславам Пташыцкім]] прадстаўляў палякаў Пецярбурга на Гісторыка-літаратарскім з’ездзе ім. Мікалая Рэя ў Кракаве.

З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародка ў [[Нежын]]е. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў]]скага ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства ў Кіеве. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Падзяляў тэарэтычныя палажэнні, якія адстойвалі варшаўскія гісторыкі, асабліва [[Уладзіслаў Смаленскі]] і [[Тадэвуш Корзан]], якія бачылі адну з галоўных прычын слабасці Польшчы ў недаразвітасці гарадоў, прамысловасці, буржуазіі, захаванні прыгону і лічылі, што «асвечаная» буржуазія і звязаная з ёй «патрыятычнай» шляхта з’яўляліся асноўнай сілай, здольнай змагацца за адраджэнне польскай дзяржаўнасці.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]].

== Працы ==

* ''А. И. Павинский'', «Журнал Министерства Народного Просвещения», 1896, кн. 12, отд. IV, с. 125—140;
* ''Adolf Pawinski,'' «Głos», 1896, № 37, s. 868—872
* ''Jan Zamojski, jego źycie i działalność polityczna''. СПб., 1898
* ''Кароль Шайноха'', «Вестник и Библиотека Образования» 1903, № 45, столб. 1822—1824.
* ''Борьба за Ливонию между Москвой и Речью Посполитой, 1570—1582''. СПб., 1904.
* ''Из биографии канцлера Яна Замойского,'' «Журнал Министерства народного просвещения», 1909, апрель, с. 270—307.
* ''Несколько слов о направлениях в современной историографии. Вступительная лекция, читанная в Университете св. Владимира'', «Университетские известия», 1909, май, с. 1-20
* ''Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория'', «Журнал Министерства народного просвещения», 1910, Новая серия, ч. 30, ноябрь, с. 1-60
* ''Rzeczypospolitej ze Szwecją i Danią za Batorego'', «Przegląd Historyczny» 1911, t. 12, s. 11-30, 165—184, 308—324.
* ''Друцкий-Любецкой Франц-Ксаверий'', «Русский биографический словар: В 25 т.», т. 8, с. 695—706.
* ''Чарторижский князь Адам Адамович'', «Русский биографический словарь: В 25 т.», т. 11, с. 38-56.
* ''Исторический материализм. Доктрина Маркса и Энгельса: Опыт историко-критического исследования'', «Известия Историко-филологического института князя Безбородко», 1914
* ''Marks jako filozof,'' «Przegląd Naukowy i Pedagogiczny» 1917, s. 202—219, 254—274.
* ''Istota і badanie dziejów powszechnych'', Wilno 1924.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч}}
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>0b4b36fic8ncqwstij2nk2wxb658onb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156898</id>
      <parentid>5156895</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7318" sha1="tap1vw9el3s7f1bkzulxe68r1khs9nx" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ({{ВДП}}) — навуковец-гісторык, педагог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134617|title=Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 508.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/witold-nowodworski|title=Witold Nowodworski|last=|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям’і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпет. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург]]а (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі «''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570—1582)''»(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Самойленко Александр'', [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-instytutu-polsko-rosyjskiego/2012-numer-2/rocznik_instytutu_polsko_rosyjskiego-r2012-t-n2-s42-54.pdf История и историки Польши в научном наследии В. В. Новодворского], ''Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego, 2012,'' nr 2, 42-54&lt;/ref&gt;

У ліпені 1906 разам з [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ]] і [[Станіслаў Пташыцкі|Станіславам Пташыцкім]] прадстаўляў палякаў Пецярбурга на Гісторыка-літаратарскім з’ездзе ім. Мікалая Рэя ў Кракаве.

З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародка ў [[Нежын]]е. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў]]скага ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства ў Кіеве. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя прагляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Падзяляў тэарэтычныя палажэнні, якія адстойвалі варшаўскія гісторыкі, асабліва [[Уладзіслаў Смаленскі]] і [[Тадэвуш Корзан]], якія бачылі адну з галоўных прычын слабасці Польшчы ў недаразвітасці гарадоў, прамысловасці, буржуазіі, захаванні прыгону і лічылі, што «асвечаная» буржуазія і звязаная з ёй «патрыятычнай» шляхта з’яўляліся асноўнай сілай, здольнай змагацца за адраджэнне польскай дзяржаўнасці.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]].

== Працы ==

* ''А. И. Павинский'', «Журнал Министерства Народного Просвещения», 1896, кн. 12, отд. IV, с. 125—140;
* ''Adolf Pawinski,'' «Głos», 1896, № 37, s. 868—872
* ''Jan Zamojski, jego źycie i działalność polityczna''. СПб., 1898
* ''Кароль Шайноха'', «Вестник и Библиотека Образования» 1903, № 45, столб. 1822—1824.
* ''Борьба за Ливонию между Москвой и Речью Посполитой, 1570—1582''. СПб., 1904.
* ''Из биографии канцлера Яна Замойского,'' «Журнал Министерства народного просвещения», 1909, апрель, с. 270—307.
* ''Несколько слов о направлениях в современной историографии. Вступительная лекция, читанная в Университете св. Владимира'', «Университетские известия», 1909, май, с. 1-20
* ''Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория'', «Журнал Министерства народного просвещения», 1910, Новая серия, ч. 30, ноябрь, с. 1-60
* ''Rzeczypospolitej ze Szwecją i Danią za Batorego'', «Przegląd Historyczny» 1911, t. 12, s. 11-30, 165—184, 308—324.
* ''Друцкий-Любецкой Франц-Ксаверий'', «Русский биографический словар: В 25 т.», т. 8, с. 695—706.
* ''Чарторижский князь Адам Адамович'', «Русский биографический словарь: В 25 т.», т. 11, с. 38-56.
* ''Исторический материализм. Доктрина Маркса и Энгельса: Опыт историко-критического исследования'', «Известия Историко-филологического института князя Безбородко», 1914
* ''Marks jako filozof,'' «Przegląd Naukowy i Pedagogiczny» 1917, s. 202—219, 254—274.
* ''Istota і badanie dziejów powszechnych'', Wilno 1924.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч}}
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>tap1vw9el3s7f1bkzulxe68r1khs9nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156900</id>
      <parentid>5156898</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гістарычныя прагляды */</comment>
      <origin>5156900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7316" sha1="srvzovtyaxk5g89mk5xe25tbumte6gt" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі''' ({{ВДП}}) — навуковец-гісторык, педагог.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/134617|title=Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1999. — Т. 5. — С. 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 508.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/witold-nowodworski|title=Witold Nowodworski|last=|website=Internetowy Polski Słownik Biograficzny|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Паходзіў са збяднелай шляхецкай сям’і. Сын Уладзіслава, арандатара фальварка, і Алаізы з дому Шпет. Скончыў ваенную гімназію ў Полацку (1878). Пасля вучобы ва ўніверсітэце [[Санкт-Пецярбург]]а (1885) працаваў настаўнікам, у тым ліку у Пецярбургскім кадэцкім корпусе. Да 1901 года выкладаў таксама ў полькай жаночай гімназіі пры касцёле святой Кацярыны. З 1900 працаваў прыват-дацэнтам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|у Санкт-Пецярбургскім універсітэце]]. У 1904 абараніў ступень магістра на аснове дысертацыі «''Барацьба за Лівонію паміж Масквою і Рэччу Паспалітай (1570—1582)''»(перавыдадзена ў Маскве ў 2010 годзе). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Самойленко Александр'', [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-instytutu-polsko-rosyjskiego/2012-numer-2/rocznik_instytutu_polsko_rosyjskiego-r2012-t-n2-s42-54.pdf История и историки Польши в научном наследии В. В. Новодворского], ''Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego, 2012,'' nr 2, 42-54&lt;/ref&gt;

У ліпені 1906 разам з [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Янам Бадуэнам дэ Куртэнэ]] і [[Станіслаў Пташыцкі|Станіславам Пташыцкім]] прадстаўляў палякаў Пецярбурга на Гісторыка-літаратарскім з’ездзе ім. Мікалая Рэя ў Кракаве.

З 1906 года — экстраардынарны прафесар усеагульнай гісторыі гісторыка-філалагічнага інстытута князя Безбародка ў [[Нежын]]е. З 1908 года — дацэнт [[Кіеў]]скага ўніверсітэта і сузаснавальнік Польскага навуковага таварыства ў Кіеве. З 1921 года — прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], быў дырэктарам Універсітэцкай публічнай бібліятэкі.

== Гістарычныя погляды ==
Спецыялізаваўся на гісторыі польска-рускіх адносін. Крытыкаў кракаўскую гістарычную школу за тэзіс пра адказнасць польскай нацыі за заняпад Рэчы Паспалітай. Падзяляў тэарэтычныя палажэнні, якія адстойвалі варшаўскія гісторыкі, асабліва [[Уладзіслаў Смаленскі]] і [[Тадэвуш Корзан]], якія бачылі адну з галоўных прычын слабасці Польшчы ў недаразвітасці гарадоў, прамысловасці, буржуазіі, захаванні прыгону і лічылі, што «асвечаная» буржуазія і звязаная з ёй «патрыятычнай» шляхта з’яўляліся асноўнай сілай, здольнай змагацца за адраджэнне польскай дзяржаўнасці.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Крытычна аналізаваў гістарычныя працы [[Карл Маркс|Карла Маркса]].

== Працы ==

* ''А. И. Павинский'', «Журнал Министерства Народного Просвещения», 1896, кн. 12, отд. IV, с. 125—140;
* ''Adolf Pawinski,'' «Głos», 1896, № 37, s. 868—872
* ''Jan Zamojski, jego źycie i działalność polityczna''. СПб., 1898
* ''Кароль Шайноха'', «Вестник и Библиотека Образования» 1903, № 45, столб. 1822—1824.
* ''Борьба за Ливонию между Москвой и Речью Посполитой, 1570—1582''. СПб., 1904.
* ''Из биографии канцлера Яна Замойского,'' «Журнал Министерства народного просвещения», 1909, апрель, с. 270—307.
* ''Несколько слов о направлениях в современной историографии. Вступительная лекция, читанная в Университете св. Владимира'', «Университетские известия», 1909, май, с. 1-20
* ''Швеция и Дания в царствование польского короля Стефана Батория'', «Журнал Министерства народного просвещения», 1910, Новая серия, ч. 30, ноябрь, с. 1-60
* ''Rzeczypospolitej ze Szwecją i Danią za Batorego'', «Przegląd Historyczny» 1911, t. 12, s. 11-30, 165—184, 308—324.
* ''Друцкий-Любецкой Франц-Ксаверий'', «Русский биографический словар: В 25 т.», т. 8, с. 695—706.
* ''Чарторижский князь Адам Адамович'', «Русский биографический словарь: В 25 т.», т. 11, с. 38-56.
* ''Исторический материализм. Доктрина Маркса и Энгельса: Опыт историко-критического исследования'', «Известия Историко-филологического института князя Безбородко», 1914
* ''Marks jako filozof,'' «Przegląd Naukowy i Pedagogiczny» 1917, s. 202—219, 254—274.
* ''Istota і badanie dziejów powszechnych'', Wilno 1924.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Навадворскі Вітольд Уладзіслававіч}}
[[Катэгорыя:Постаці Ніжына]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]]</text>
      <sha1>srvzovtyaxk5g89mk5xe25tbumte6gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вітольд Уладзіміравіч Навадворскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809820</id>
    <redirect title="Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі" />
    <revision>
      <id>5156873</id>
      <timestamp>2026-06-21T14:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Aliaksei Lastouski перайменаваў старонку [[Вітольд Уладзіміравіч Навадворскі]] у [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі]] па-над перасылкай: Крыху заблытаўся, але падобна што памылка ў энцыклапедыі &quot;Мысліцелі і асветнікі Беларусі&quot;, што збіла з панталыку</comment>
      <origin>5156873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="a8nzac8hfehauvlpx5lg4ssafuw4ydb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі]]</text>
      <sha1>a8nzac8hfehauvlpx5lg4ssafuw4ydb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809821</id>
    <revision>
      <id>5156886</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152737385|Извеков, Николай Дмитриевич]]»</comment>
      <origin>5156886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2251" sha1="lf39xxs96rkwee9czc2xr00ltj3dtdt" xml:space="preserve">{{Священник|Фото=|Ширина=|Подпись=|Место рождения=с. [[Раевское (Калужская область)|Александровское]], {{МР|Калужский уезд|в Калужском уезде}}, [[Калужская губерния]], [[Российская империя]]|Церковь=[[Русская православная церковь]]|Место службы=|Сан=|Рукоположён=|Духовное образование=[[Московская духовная академия]]|Известен как=|Награды=|Сайт=|Викитека=}}'''Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў''' ([[15 ліпеня]] [[1858]], Аляксандраўскае, Калужскі павет, [[Калужская губерня]] — пасля [[1918]]) — гісторык царквы.

== Біяграфія ==
Магістр багаслоўя (1885). Скончыў Калужскую духоўную семінарыю (1879), Маскоўскую духоўную акадэміі (1883). З 1885 дыякан, пасля святар. Выкладаў у Літоўскай духоўнай семінарыі ў Вільні, ковенскіх мужчынскай і жаночай гімназіях, Віленскім вучылішчы духоўнага ведамства. З 1893 у Маскве, прыват-дацэнт гісторыі царквы Маскоўскага ўніверсітэта. 

Аўтар прац па гісторыі праваслаўнай царквы на Беларусі.
[[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай духоўнай семінарыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калужскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 ліпеня]]</text>
      <sha1>lf39xxs96rkwee9czc2xr00ltj3dtdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156889</id>
      <parentid>5156886</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1639" sha1="lusnbdt0p1e0d1s2h69s3opae2ktj2v" xml:space="preserve">{{Навуковец}}'''Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў''' ([[15 ліпеня]] [[1858]], Аляксандраўскае, Калужскі павет, [[Калужская губерня]] — пасля [[1918]]) — гісторык царквы.

== Біяграфія ==
Магістр багаслоўя (1885). Скончыў Калужскую духоўную семінарыю (1879), Маскоўскую духоўную акадэміі (1883). З 1885 дыякан, пасля святар. Выкладаў у Літоўскай духоўнай семінарыі ў Вільні, ковенскіх мужчынскай і жаночай гімназіях, Віленскім вучылішчы духоўнага ведамства. З 1893 у Маскве, прыват-дацэнт гісторыі царквы Маскоўскага ўніверсітэта. 

Аўтар прац па гісторыі праваслаўнай царквы на Беларусі.
[[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай духоўнай семінарыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калужскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 ліпеня]]</text>
      <sha1>lusnbdt0p1e0d1s2h69s3opae2ktj2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156891</id>
      <parentid>5156889</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3669" sha1="c8pim88qglfypieimf8l6fkdtpqwapg" xml:space="preserve">{{Навуковец
| Навуковая сфера = гісторыя праваслаўнай царквы
}}'''Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў''' ([[15 ліпеня]] [[1858]], Аляксандраўскае, Калужскі павет, [[Калужская губерня]] — пасля [[1918]]) — гісторык царквы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139870|title=Ізвекаў Мікалай Дзмітрыевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 392.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Павлович М.К. [https://kreml.ru/storage/mediafiles/files/researches/4584/naykabisbr23st18.pdf Николай Дмитриевич Извеков. Страницы биографии] // Материалы и исследования / Федеральное государственное бюджетное учреждение культуры «Государственный историко-культурный музей-заповедник «Московский Кремль». М., 2015. Вып. 23. С. 288–298.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Магістр багаслоўя (1885). Скончыў Калужскую духоўную семінарыю (1879), Маскоўскую духоўную акадэміі (1883). З 1885 дыякан, пасля святар. Выкладаў у Літоўскай духоўнай семінарыі ў Вільні, ковенскіх мужчынскай і жаночай гімназіях, Віленскім вучылішчы духоўнага ведамства. З 1893 у Маскве, прыват-дацэнт гісторыі царквы Маскоўскага ўніверсітэта. 

Аўтар прац па гісторыі праваслаўнай царквы на Беларусі.

== Выбраныя працы ==

* ''История Литовской духовной семинарии''. — Вильна, 1892;
* ''Несколько документов по вопросу об открытии православной духовной академии в г. Вильне.'' — Сергиев Посад, 1893;
* ''Статистическое описание православных приходов литовской епархии''. — Вильна, 1893;
* ''Печальная страница из истории православия в Северо-Западной крае.'' — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1894;
* ''Исторический очерк состояния православной церкви в литовской епархии за время с 1839 по 1889 г.'' — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1899;
* ''Высокопреосвященный Иосиф Семашко, митрополит Литовский и Виленский''. — Вильно, 1899.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай духоўнай семінарыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калужскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 ліпеня]]</text>
      <sha1>c8pim88qglfypieimf8l6fkdtpqwapg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156893</id>
      <parentid>5156891</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3858" sha1="0aiq6upev6xtpnjpjn64uhfs9fo4267" xml:space="preserve">{{Навуковец
| Навуковая сфера = гісторыя праваслаўнай царквы
}}'''Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў''' ([[15 ліпеня]] [[1858]], Аляксандраўскае, Калужскі павет, [[Калужская губерня]] — пасля [[1918]]) — гісторык царквы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139870|title=Ізвекаў Мікалай Дзмітрыевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. – С. 392.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Павлович М.К. [https://kreml.ru/storage/mediafiles/files/researches/4584/naykabisbr23st18.pdf Николай Дмитриевич Извеков. Страницы биографии] // Материалы и исследования / Федеральное государственное бюджетное учреждение культуры «Государственный историко-культурный музей-заповедник «Московский Кремль». М., 2015. Вып. 23. С. 288–298.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Магістр багаслоўя (1885). Скончыў Калужскую духоўную семінарыю (1879), [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]] (1883). З 1885 [[дыякан]], пасля святар. Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] ў [[Вільня|Вільні]], ковенскіх мужчынскай і жаночай гімназіях, Віленскім вучылішчы духоўнага ведамства. З 1893 у Маскве, [[прыват-дацэнт]] гісторыі царквы [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. 

Аўтар прац па гісторыі праваслаўнай царквы на Беларусі.

== Выбраныя працы ==

* ''История Литовской духовной семинарии''. — Вильна, 1892;
* ''Несколько документов по вопросу об открытии православной духовной академии в г. Вильне.'' — Сергиев Посад, 1893;
* ''Статистическое описание православных приходов литовской епархии''. — Вильна, 1893;
* ''Печальная страница из истории православия в Северо-Западной крае.'' — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1894;
* ''Исторический очерк состояния православной церкви в литовской епархии за время с 1839 по 1889 г.'' — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1899;
* ''Высокопреосвященный Иосиф Семашко, митрополит Литовский и Виленский''. — Вильно, 1899.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Памерлі ў XX стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай духоўнай семінарыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай духоўнай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Калужскім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1858 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 ліпеня]]</text>
      <sha1>0aiq6upev6xtpnjpjn64uhfs9fo4267</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156910</id>
      <parentid>5156893</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3313" sha1="k2easr0xprz4ez07t7mhlhx4swrxnfc" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў''' ({{ВДП}}) — гісторык царквы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/139870|title=Ізвекаў Мікалай Дзмітрыевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 392.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Павлович М. К. [https://kreml.ru/storage/mediafiles/files/researches/4584/naykabisbr23st18.pdf Николай Дмитриевич Извеков. Страницы биографии] // Материалы и исследования / Федеральное государственное бюджетное учреждение культуры &quot;Государственный историко-культурный музей-заповедник «Московский Кремль». М., 2015. Вып. 23. С. 288—298.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў Аляксандраўскім Калужскага павета [[Калужская губерня|Калужскай губерні]].

Магістр багаслоўя (1885). Скончыў Калужскую духоўную семінарыю (1879), [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]] (1883). З 1885 года [[дыякан]], пасля святар. Выкладаў у [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] ў [[Вільня|Вільні]], ковенскіх мужчынскай і жаночай гімназіях, Віленскім вучылішчы духоўнага ведамства. З 1893 года ў Маскве, [[прыват-дацэнт]] гісторыі царквы [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]].

Аўтар прац па гісторыі праваслаўнай царквы на Беларусі.

== Выбраныя працы ==

* ''История Литовской духовной семинарии''. — Вильна, 1892;
* ''Несколько документов по вопросу об открытии православной духовной академии в г. Вильне.'' — Сергиев Посад, 1893;
* ''Статистическое описание православных приходов литовской епархии''. — Вильна, 1893;
* ''Печальная страница из истории православия в Северо-Западной крае.'' — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1894;
* ''Исторический очерк состояния православной церкви в литовской епархии за время с 1839 по 1889 г.'' — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;, 1899;
* ''Высокопреосвященный Иосиф Семашко, митрополит Литовский и Виленский''. — Вильно, 1899.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ізвекаў Мікалай Дзмітрыевіч}}</text>
      <sha1>k2easr0xprz4ez07t7mhlhx4swrxnfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Алаізій Кулеша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809822</id>
    <revision>
      <id>5156902</id>
      <timestamp>2026-06-21T15:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/39121488|Ян Алойзій Кулеша]]»</comment>
      <origin>5156902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2766" sha1="7okawsni1i4d2hkthm5w7i2gmf2zjag" xml:space="preserve"> 

'''Ян Алойзіус Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; [[18 чэрвеня]] [[1660]], [[Падляшша]] — [[13 студзеня]] [[1706]], [[Вільня]]) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на Падляшшы. Са шляхецкага роду герба «Слепаўрон». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў Полацку, 

у 1686—90 — у Вільні. У 1690—91 выкладаў красамоўства i грэчаскую мову ў Пiнску, у 1691—92 — у Дарагiчыне, у 1692—93 — у Пултуску, у 1694—95 у Полацку. У 1695—1703 місіянер у Бабруйску, Оршы і Мсціславе, праводзiў мiсiянерскую дзейнасць сярод праваслаўных, падарожнiчаў па чарнiгаўскай i северскай землях для прапаганды унiяцтва сярод рас. бежанцаў-старавераў, але беспаспяхова. Наведаў Расiю, дзе вёў рэлiгійныя дыспуты з правасл. духавенствам. Быў прыхiльнiкам прыняцця езуiтамi ўсх. (правасл.) абраду для больш эфектыўнай прапаганды каталiцтва ў Рэчы Паспалiтай i асаблiва ў Расii, аднак гэта не было дазволена рымскай курыяй. З 1704 выкладаў маральную тэалогію ў Віленскай акадэміі. Аўтар палемiчнага твора «Вера праваслаўная» («Wiara prawosławna», Вiльня, 1704; поўнае выданне — каля 1715), дзе імкнуўся зрабіць сінтэз веравучэнняў каталiцкай і правасл. цэркваў.


Памёр 13 студзеня 1706 года ў Вільні.
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1706 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 13 студзеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1660 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 чэрвеня]]</text>
      <sha1>7okawsni1i4d2hkthm5w7i2gmf2zjag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156904</id>
      <parentid>5156902</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T15:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2786" sha1="hnqdrvdi12a8q7ldzzk4danh4tmdbzh" xml:space="preserve"> {{Навуковец}}'''Ян Алойзіус Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; [[18 чэрвеня]] [[1660]], [[Падляшша]] — [[13 студзеня]] [[1706]], [[Вільня]]) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на Падляшшы. Са шляхецкага роду герба «Слепаўрон». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў Полацку, 

у 1686—90 — у Вільні. У 1690—91 выкладаў красамоўства i грэчаскую мову ў Пiнску, у 1691—92 — у Дарагiчыне, у 1692—93 — у Пултуску, у 1694—95 у Полацку. У 1695—1703 місіянер у Бабруйску, Оршы і Мсціславе, праводзiў мiсiянерскую дзейнасць сярод праваслаўных, падарожнiчаў па чарнiгаўскай i северскай землях для прапаганды унiяцтва сярод рас. бежанцаў-старавераў, але беспаспяхова. Наведаў Расiю, дзе вёў рэлiгійныя дыспуты з правасл. духавенствам. Быў прыхiльнiкам прыняцця езуiтамi ўсх. (правасл.) абраду для больш эфектыўнай прапаганды каталiцтва ў Рэчы Паспалiтай i асаблiва ў Расii, аднак гэта не было дазволена рымскай курыяй. З 1704 выкладаў маральную тэалогію ў Віленскай акадэміі. Аўтар палемiчнага твора «Вера праваслаўная» («Wiara prawosławna», Вiльня, 1704; поўнае выданне — каля 1715), дзе імкнуўся зрабіць сінтэз веравучэнняў каталiцкай і правасл. цэркваў.


Памёр 13 студзеня 1706 года ў Вільні.
[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1706 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 13 студзеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1660 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 чэрвеня]]</text>
      <sha1>hnqdrvdi12a8q7ldzzk4danh4tmdbzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156907</id>
      <parentid>5156904</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5156907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3947" sha1="0euhjrckfuwvpopm05tj2zoqg8v70ry" xml:space="preserve"> {{Навуковец}}'''Ян Алаізій Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; [[18 чэрвеня]] [[1660]], [[Падляшша]] — [[13 студзеня]] [[1706]], [[Вільня]]) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132194|title=Кулеша Ян Алаізій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – C. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1288|title=Ян Алаізій Кулеша|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на [[Падляшша|Падляшшы]]. Са шляхецкага роду герба «[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацку]], у 1686—90 — у [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. У 1690—91 выкладаў красамоўства i грэчаскую мову ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пiнску]], у 1691—92 — у [[Драгічын (Польшча)|Дарагiчыне]], у 1692—93 — у [[Пултуск|Пултуску]], у 1694—95 у Полацку. У 1695—1703 місіянер у [[Бабруйск|Бабруйску]], [[Орша|Оршы]] і [[Мсціслаў|Мсціславе]], праводзiў мiсiянерскую дзейнасць сярод праваслаўных, падарожнiчаў па [[Чарнігаўскае ваяводства|чарнiгаўскай]] i [[Севершчына|северскай землях]] для прапаганды [[Уніяцтва|унiяцтва]] сярод расійскіх бежанцаў-старавераў, але беспаспяхова. Наведаў Расiю, дзе вёў рэлiгійныя дыспуты з праваслаўным духавенствам.  

Быў прыхiльнiкам прыняцця езуiтамi ўсходняга (праваслаўнага) абраду для больш эфектыўнай прапаганды каталiцтва ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалiтай]] i асаблiва ў [[Расія|Расii]], аднак гэта не было дазволена рымскай курыяй. З 1704 выкладаў маральную тэалогію ў Віленскай акадэміі.  

Аўтар палемiчнага твора «''Вера праваслаўная''» («''Wiara prawosławna''», Вiльня, [https://polona.pl/preview/70622b0e-ac39-472d-9ad7-937d7c042af8 1704]; поўнае выданне — каля 1715), дзе імкнуўся зрабіць сінтэз веравучэнняў каталiцкай і правасл. цэркваў.Памёр 13 студзеня 1706 года ў Вільні. 

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1706 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 13 студзеня]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1660 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 чэрвеня]]</text>
      <sha1>0euhjrckfuwvpopm05tj2zoqg8v70ry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156919</id>
      <parentid>5156907</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T16:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3630" sha1="o7elf25lg4k0hiertqwrlmx7ss40j20" xml:space="preserve"> {{Навуковец}}

'''Ян Алаізій Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; {{ВДП}}) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132194|title=Кулеша Ян Алаізій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1997. — Т. 4. — C. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1288|title=Ян Алаізій Кулеша|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на [[Падляшша|Падляшшы]]. Са шляхецкага роду герба «[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацку]], у 1686—90 — у [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. У 1690—91 выкладаў красамоўства i грэчаскую мову ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пiнску]], у 1691—92 — у [[Драгічын (Польшча)|Дарагiчыне]], у 1692—93 — у [[Пултуск]]у, у 1694—95 у Полацку. У 1695—1703 місіянер у [[Бабруйск]]у, [[Орша|Оршы]] і [[Мсціслаў|Мсціславе]], праводзiў мiсiянерскую дзейнасць сярод праваслаўных, падарожнiчаў па [[Чарнігаўскае ваяводства|чарнiгаўскай]] i [[Севершчына|северскай землях]] для прапаганды [[Уніяцтва|унiяцтва]] сярод расійскіх бежанцаў-старавераў, але беспаспяхова. Наведаў Расiю, дзе вёў рэлiгійныя дыспуты з праваслаўным духавенствам.

Быў прыхiльнiкам прыняцця езуiтамi ўсходняга (праваслаўнага) абраду для больш эфектыўнай прапаганды каталiцтва ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалiтай]] i асаблiва ў [[Расія|Расii]], аднак гэта не было дазволена рымскай курыяй. З 1704 выкладаў маральную тэалогію ў Віленскай акадэміі.

Аўтар палемiчнага твора «''Вера праваслаўная''» («''Wiara prawosławna''», Вiльня, [https://polona.pl/preview/70622b0e-ac39-472d-9ad7-937d7c042af8 1704]; поўнае выданне — каля 1715), дзе імкнуўся зрабіць сінтэз веравучэнняў каталiцкай і правасл. цэркваў. Памёр 13 студзеня 1706 года ў Вільні.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кулеша Ян Алаізій}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]</text>
      <sha1>o7elf25lg4k0hiertqwrlmx7ss40j20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157059</id>
      <parentid>5156919</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3659" sha1="0jws22zd86atcm7h9adu5ui4fpigfry" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кулеша}}
 {{Навуковец}}

'''Ян Алаізій Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; {{ВДП}}) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132194|title=Кулеша Ян Алаізій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1997. — Т. 4. — C. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1288|title=Ян Алаізій Кулеша|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на [[Падляшша|Падляшшы]]. Са шляхецкага роду герба «[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацку]], у 1686—90 — у [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. У 1690—91 выкладаў красамоўства i грэчаскую мову ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пiнску]], у 1691—92 — у [[Драгічын (Польшча)|Дарагiчыне]], у 1692—93 — у [[Пултуск]]у, у 1694—95 у Полацку. У 1695—1703 місіянер у [[Бабруйск]]у, [[Орша|Оршы]] і [[Мсціслаў|Мсціславе]], праводзiў мiсiянерскую дзейнасць сярод праваслаўных, падарожнiчаў па [[Чарнігаўскае ваяводства|чарнiгаўскай]] i [[Севершчына|северскай землях]] для прапаганды [[Уніяцтва|унiяцтва]] сярод расійскіх бежанцаў-старавераў, але беспаспяхова. Наведаў Расiю, дзе вёў рэлiгійныя дыспуты з праваслаўным духавенствам.

Быў прыхiльнiкам прыняцця езуiтамi ўсходняга (праваслаўнага) абраду для больш эфектыўнай прапаганды каталiцтва ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалiтай]] i асаблiва ў [[Расія|Расii]], аднак гэта не было дазволена рымскай курыяй. З 1704 выкладаў маральную тэалогію ў Віленскай акадэміі.

Аўтар палемiчнага твора «''Вера праваслаўная''» («''Wiara prawosławna''», Вiльня, [https://polona.pl/preview/70622b0e-ac39-472d-9ad7-937d7c042af8 1704]; поўнае выданне — каля 1715), дзе імкнуўся зрабіць сінтэз веравучэнняў каталiцкай і правасл. цэркваў. Памёр 13 студзеня 1706 года ў Вільні.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кулеша Ян Алаізій}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]</text>
      <sha1>0jws22zd86atcm7h9adu5ui4fpigfry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157123</id>
      <parentid>5157059</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <origin>5157123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6500" sha1="9vmsv4sagjhwjmdmxdzrfwzsx9ibyc1" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кулеша}}
 {{Навуковец}}

'''Ян Алаізій Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; {{ВДП}}) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132194|title=Кулеша Ян Алаізій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1997. — Т. 4. — C. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1288|title=Ян Алаізій Кулеша|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Polski słownik biograficzny. T. 39. S. 145-146&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на [[Падляшша|Падляшшы]]. Са шляхецкага роду герба «[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацку]], у 1686—90 — у [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. У 1690—91 выкладаў красамоўства i грэчаскую мову ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пiнску]], у 1691—92 — у [[Драгічын (Польшча)|Дарагiчыне]], у 1692—93 — у [[Пултуск]]у, у 1694—95 у Полацку.

У 1695 пасяліўся ў рэзідэнцыі ў [[Бабруйск|Бабруйску]] як місіянер сярод праваслаўных. Апрануўшы вопратку і прыняўшы выгляд папа, выпраўляўся ў [[Северская зямля|Северскую]] і [[Чарнігаўская зямля|Чарнігаўскую землі]], дзе дасягнуў пэўных вынікаў у пашырэнні [[уніяцтва]]. Няўдачай, аднак, скончыліся яго намаганні перацягнуць на бок уніі прыхільнікаў секты [[Беспапоўцы|старавераў-беспапоўцаў]], якія збеглі з [[Масква|Масквы]] ў 1682–9 гг.

У 1700 г. перабраўся ў [[Орша|Оршу]], а ў 1701 г. наблізіўся да мяжы [[Расія|Расіі]], абраўшы пунктам апоры [[Мсціслаў]]. Адтуль рушыў у маскоўскія землі. Дыспутаваў з папамі, нават прыняў удзел у праваслаўным саборы, пільна назіраючы за звычаямі і вывучаючы дактрыну праваслаўя. Правінцыял літоўскіх езуітаў [[Тобіяш Арэнт]] прызначыў яго кіраўніком Мсціслаўскай місіі і распачаў намаганні ў [[Рым|Рыме]], каб езуіты, якім належала працаваць сярод уніятаў і праваслаўных, маглі прымаць усходні абрад. Намаганні Арэнта не сустрэлі разумення ў Рыме; больш таго — ён быў вымушаны адкліканы Кулешу з маскоўскіх тэрыторый, і нават перапыніць працу па пашырэнні ўніяцтва. Зрабіў гэта з асцярогі, каб дзейнасць Кулешы не навяла на езуіцкія калегіумы помсту [[Пётр I (імператар расійскі)|цара Пятра]], войскі якога маршыравалі ўглыб [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

Кулеша заняў тады кафедру маральнай тэалогіі ў Віленскай акадэміі. 

Адначасова, аднак, працаваў над вялікім палемічным творам, частка якога выйшла з друку ў Вільні ў 1704 г. пад загалоўкам: ''Wiara prawosławna pismem świętym, soborami, Oycami SS. mianowicie greckiemi y historyą kościelną... obiaśniona...[https://polona.pl/preview/70622b0e-ac39-472d-9ad7-937d7c042af8]'' Выданне ўсяго твора з'явілася пасля 1711 г. (дата напісання некралога) праз далучэнне да ўжо надрукаванай часткі (1704) астатняй часткі. Праца Кулешы з'яўляецца сінтэзам датычасовых спроб цэласнага ахопу гістарычнай, прававой, літургічнай і дагматычнай праблематыкі, у якой абедзве Царквы — праваслаўная і каталіцкая — выяўляюць адрозненні. Асновай, на фоне якой ён распрацаваў свой твор аб'ёмам у 1156 старонак, была формула вызнання веры, абвешчаная [[Урбан VIII|Урбанам VIII]] у 1642 г. 

Грэцкія тэксты ён пераклаў гладка, а ў тэрміналогіі арыентаваўся на класікаў XVI ст. Некаторыя памылкова прыпісваюць Кулешу філасофскі трактат ''«Philosophia peripatetica...»'' — аднак ён належыць пяру езуіта Яна Кавальскага, які выдаў яго ў 1750 г. пад імем Антонія Кулешы. 

Памёр 13 студзеня 1706 у акадэмічным калегіуме ў Вільні.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кулеша Ян Алаізій}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]]</text>
      <sha1>9vmsv4sagjhwjmdmxdzrfwzsx9ibyc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157125</id>
      <parentid>5157123</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <origin>5157125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6660" sha1="mhclrkoqfqgmqfgv6yzpwamw6mj4lt6" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кулеша}}
 {{Навуковец}}

'''Ян Алаізій Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; {{ВДП}}) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132194|title=Кулеша Ян Алаізій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1997. — Т. 4. — C. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1288|title=Ян Алаізій Кулеша|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Polski słownik biograficzny. T. 39. S. 145-146&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на [[Падляшша|Падляшшы]]. Са шляхецкага роду герба «[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацку]], у 1686—90 — у [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. У 1690—91 выкладаў [[Рыторыка|рыторыку]] i [[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскую мову]] ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пiнску]], у 1691—92 — у [[Драгічын (Польшча)|Дарагiчыне]], у 1692—93 — у [[Пултуск]]у, у 1694—95 у Полацку.

У 1695 пасяліўся ў рэзідэнцыі ў [[Бабруйск|Бабруйску]] як місіянер сярод праваслаўных. Апрануўшы вопратку і прыняўшы выгляд папа, выпраўляўся ў [[Северская зямля|Северскую]] і [[Чарнігаўская зямля|Чарнігаўскую землі]], дзе дасягнуў пэўных вынікаў у пашырэнні [[уніяцтва]]. Няўдачай, аднак, скончыліся яго намаганні перацягнуць на бок уніі прыхільнікаў секты [[Беспапоўцы|старавераў-беспапоўцаў]], якія збеглі з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў 1682–9 гг.

У 1700 г. перабраўся ў [[Орша|Оршу]], а ў 1701 г. наблізіўся да мяжы [[Расія|Расіі]], абраўшы пунктам апоры [[Мсціслаў]]. Адтуль рушыў у маскоўскія землі. Дыспутаваў з папамі, нават прыняў удзел у праваслаўным саборы, пільна назіраючы за звычаямі і вывучаючы дактрыну праваслаўя. Правінцыял літоўскіх езуітаў [[Тобіяш Арэнт]] прызначыў яго кіраўніком Мсціслаўскай місіі і распачаў намаганні ў [[Рым|Рыме]], каб езуіты, якім належала працаваць сярод уніятаў і праваслаўных, маглі прымаць усходні абрад. Намаганні Арэнта не сустрэлі разумення ў Рыме; больш таго — ён быў вымушаны адклікаць Кулешу з маскоўскіх тэрыторый, і нават перапыніць працу па пашырэнні ўніяцтва. Зрабіў гэта з асцярогі, каб дзейнасць Кулешы не навяла на езуіцкія калегіумы помсту [[Пётр I (імператар расійскі)|цара Пятра]], войскі якога маршыравалі ўглыб [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Кулеша заняў тады кафедру маральнай тэалогіі ў Віленскай акадэміі. 

Адначасова, аднак, працаваў над вялікім палемічным творам, частка якога выйшла з друку ў Вільні ў 1704 г. пад загалоўкам: ''Wiara prawosławna pismem świętym, soborami, Oycami SS. mianowicie greckiemi y historyą kościelną... obiaśniona...[https://polona.pl/preview/70622b0e-ac39-472d-9ad7-937d7c042af8]'' Выданне ўсяго твора з'явілася пасля 1711 г. (дата напісання некралога) праз далучэнне да ўжо надрукаванай часткі (1704) астатняй часткі. Праца Кулешы з'яўляецца сінтэзам датычасовых спроб цэласнага ахопу гістарычнай, прававой, літургічнай і дагматычнай праблематыкі, у якой абедзве Царквы — праваслаўная і каталіцкая — выяўляюць адрозненні. Асновай, на фоне якой ён распрацаваў свой твор аб'ёмам у 1156 старонак, была формула вызнання веры, абвешчаная [[Урбан VIII|Урбанам VIII]] у 1642 г. Грэцкія тэксты ён пераклаў гладка, а ў тэрміналогіі арыентаваўся на класікаў XVI ст.  

Некаторыя памылкова прыпісваюць Кулешу філасофскі трактат ''«Philosophia peripatetica...»'' — аднак ён належыць пяру езуіта Яна Кавальскага, які выдаў яго ў 1750 г. пад імем Антонія Кулешы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Памёр 13 студзеня 1706 у акадэмічным калегіуме ў Вільні.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кулеша Ян Алаізій}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]]</text>
      <sha1>mhclrkoqfqgmqfgv6yzpwamw6mj4lt6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157126</id>
      <parentid>5157125</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6831" sha1="s6zkr07nzv1madcnp92oi9hb75t15km" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кулеша}}
 {{Навуковец}}

'''Ян Алаізій Кулеша''' ({{Lang-pl|Jan Alojzy Kulesza}}; {{ВДП}}) — царкоўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], святар-[[Езуіты|езуіт]], настаўнік, пісьменнік, місіянер.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/132194|title=Кулеша Ян Алаізій - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1997. — Т. 4. — C. 295.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1288|title=Ян Алаізій Кулеша|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Polski słownik biograficzny. T. 39. S. 145-146&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 242.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1660 года на [[Падляшша|Падляшшы]]. Са шляхецкага роду герба «[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]». 11 ліпеня 1677 года ўступіў [[Навіцыят|у навіцыят]] Таварыства Ісуса ў Вільні. У 1681-84 вучыўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацку]], у 1686—90 — у [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. У 1690—91 выкладаў [[Рыторыка|рыторыку]] i [[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскую мову]] ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пiнску]], у 1691—92 — у [[Драгічын (Польшча)|Дарагiчыне]], у 1692—93 — у [[Пултуск]]у, у 1694—95 у Полацку.

У 1695 пасяліўся ў рэзідэнцыі ў [[Бабруйск|Бабруйску]] як місіянер сярод праваслаўных. Апрануўшы вопратку і прыняўшы выгляд папа, выпраўляўся ў [[Северская зямля|Северскую]] і [[Чарнігаўская зямля|Чарнігаўскую землі]], дзе дасягнуў пэўных вынікаў у пашырэнні [[уніяцтва]]. Няўдачай, аднак, скончыліся яго намаганні перацягнуць на бок уніі прыхільнікаў секты [[Беспапоўцы|старавераў-беспапоўцаў]], якія збеглі з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] ў 1682–9 гг.

У 1700 г. перабраўся ў [[Орша|Оршу]], а ў 1701 г. наблізіўся да мяжы [[Расія|Расіі]], абраўшы пунктам апоры [[Мсціслаў]]. Адтуль рушыў у маскоўскія землі. Дыспутаваў з папамі, нават прыняў удзел у праваслаўным саборы, пільна назіраючы за звычаямі і вывучаючы дактрыну праваслаўя. Правінцыял літоўскіх езуітаў [[Тобіяш Арэнт]] прызначыў яго кіраўніком Мсціслаўскай місіі і распачаў намаганні ў [[Рым|Рыме]], каб езуіты, якім належала працаваць сярод уніятаў і праваслаўных, маглі прымаць усходні абрад. Намаганні Арэнта не сустрэлі разумення ў Рыме; больш таго — ён быў вымушаны адклікаць Кулешу з маскоўскіх тэрыторый, і нават перапыніць працу па пашырэнні ўніяцтва. Зрабіў гэта з асцярогі, каб дзейнасць Кулешы не навяла на езуіцкія калегіумы помсту [[Пётр I (імператар расійскі)|цара Пятра]], войскі якога маршыравалі ўглыб [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Кулеша заняў тады кафедру маральнай тэалогіі ў Віленскай акадэміі. 

Адначасова, аднак, працаваў над вялікім палемічным творам, частка якога выйшла з друку ў Вільні ў 1704 г. пад загалоўкам: ''Wiara prawosławna pismem świętym, soborami, Oycami SS. mianowicie greckiemi y historyą kościelną... obiaśniona...[https://polona.pl/preview/70622b0e-ac39-472d-9ad7-937d7c042af8]'' Выданне ўсяго твора з'явілася пасля 1711 г. (дата напісання некралога) праз далучэнне да ўжо надрукаванай часткі (1704) астатняй часткі. Праца Кулешы з'яўляецца сінтэзам датычасовых спроб цэласнага ахопу гістарычнай, прававой, літургічнай і дагматычнай праблематыкі, у якой абедзве Царквы — праваслаўная і каталіцкая — выяўляюць адрозненні. Асновай, на фоне якой ён распрацаваў свой твор аб'ёмам у 1156 старонак, была формула вызнання веры, абвешчаная [[Урбан VIII|Урбанам VIII]] у 1642 г. Грэцкія тэксты ён пераклаў гладка, а ў тэрміналогіі арыентаваўся на класікаў XVI ст.  

Некаторыя памылкова прыпісваюць Кулешу філасофскі трактат ''«Philosophia peripatetica...»'' — аднак ён належыць пяру езуіта Яна Кавальскага, які выдаў яго ў 1750 г. пад імем Антонія Кулешы.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Памёр 13 студзеня 1706 у акадэмічным калегіуме ў Вільні.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кулеша Ян Алаізій}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія місіянеры]]
[[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]]</text>
      <sha1>s6zkr07nzv1madcnp92oi9hb75t15km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цімаці Хант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809823</id>
    <redirect title="Тымаці Хант" />
    <revision>
      <id>5156926</id>
      <timestamp>2026-06-21T16:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MocnyDuham</username>
        <id>99818</id>
      </contributor>
      <comment>MocnyDuham перанёс старонку [[Цімаці Хант]] у [[Тымаці Хант]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]]: [[Адмысловае:GoToComment/c-MocnyDuham-20260621165000-Вынік]]</comment>
      <origin>5156926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="ogc8rd628q93aar7pagxhmrrb5h4h6h" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Тымаці Хант]]</text>
      <sha1>ogc8rd628q93aar7pagxhmrrb5h4h6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мультыплікацыйная студыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809824</id>
    <revision>
      <id>5156947</id>
      <timestamp>2026-06-21T17:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1358806811|Animation studio]]»</comment>
      <origin>5156947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5094" sha1="cwlubgqtaupoqf1uy9f7rvex60dktto" xml:space="preserve">
[[Файл:Disney_Animation_Building_Burbank_(51080194402).jpg|справа|міні|Walt Disney Animation Studios, 2020]]
'''Мультыплікацыйная студыя''' — гэта [[кампанія]], якая займаецца вытворчасцю мультыплікацыйных твораў. У найбольш шырокім разуменні такія кампаніі самастойна распрацоўваюць праекты для вытворчасці, валодаюць вытворчым абсталяваннем, наймаюць спецыялістаў для працы з ім і атрымліваюць асноўную долю прыбытку ад продажу або пракату створанай прадукцыі.

Акрамя таго, мультыплікацыйныя студыі валодаюць правамі на [[мерчандайзінг]], а таксама [[Аўтарскае права|аўтарскімі і іншымі інтэлектуальнымі правамі]] на персанажаў, створаных або набытых кампаніяй.

На ранніх этапах развіцця анімацыйнай індустрыі некаторыя студыі таксама валодалі [[Патэнт|патэнтамі]] на ўласныя тэхналогіі і метады [[Мультыплікацыя|анімацыі]], якія выкарыстоўваліся для павышэння прадукцыйнасці вытворчасці. У цэлым анімацыйныя студыі з'яўляюцца камерцыйнымі арганізацыямі і функцыянуюць як паўнавартасныя суб'екты гаспадарчай дзейнасці ў прававым полі.

== Анімацыйныя спецыяльнасці ==
[[Файл:Animhorse.gif|справа|міні|250x250пкс|Конь, анімаваны з выкарыстаннем тэхнікі [[Ротаскапіяванне|ротаскапіявання]] паводле серыі фотаздымкаў, створаных [[Эдвард Майбрыдж|Эдвардам Майбрыджам]] у XIX стагоддзі.]]
У сувязі з разнастайнасцю [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] тэхнік і стыляў большасць мультыплікацыйных студый спецыялізуецца на асобных напрамках анімацыйнай вытворчасці.

=== Традыцыйная мультыплікацыя ===
Грунтуецца на выкарыстанні паслядоўнасці кадраў, намаляваных уручную, і з'яўляецца адным з класічных відаў анімацыйнага мастацтва. Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на гэтым напрамку, належаць [[Walt Disney Animation Studios]], [[Studio Ghibli]], [[Cartoon Saloon]], [[Rough Draft Korea]], [[Wang Film Productions]], [[Yowza! Animation]], [[Sunmin Image Pictures]], [[Saerom Animation]], [[Titmouse]], [[TMS Entertainment]], [[Studio Trigger]], [[Sunrise (мультыплікацыйная студыя)|Sunrise]], [[Bones]], [[Ufotable]], [[Studio Chizu]] і [[CoMix Wave Films]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sfetcu|first1=Nicolae|title=Animation &amp; Cartoons|date=7 мая 2014|publisher=MultiMedia Publishing}}&lt;/ref&gt;.

=== 3D-камп'ютарная анімацыя ===
З’яўляецца найнавейшым з асноўных відаў мультыплікацыі, якая ствараецца з выкарыстаннем камп'ютарных тэхналогій і спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, напрыклад [[Houdini]]. У гэтым працэсе ствараюцца [[3D-мадэляванне|трохмерныя мадэлі]], якія затым анімуюцца і візуалізуюцца для атрымання рухомага відарыса.

Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на 3D-анімацыі, належаць [[Pixar|Pixar Animation Studios]], [[DreamWorks Animation]], [[Sony Pictures Imageworks]], [[Blue Sky Studios]], [[Illumination]], [[DNEG]] і [[Marza Animation Planet]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brsoftech.com/blog/types-of-3d-animation-and-techniques/|title=A Comprehensive Guide on Different Types of 3D Animation|first=Nitin|last=Garg|website=BR Softech|date=2025-12-02|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://professional3dservices.com/blog/3d-computer-graphics.html|title=A Beginner's Guide to the Concept of 3D in Computer Graphics|website=ThePro3DStudio|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|30em}}{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі]]</text>
      <sha1>cwlubgqtaupoqf1uy9f7rvex60dktto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156948</id>
      <parentid>5156947</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5127" sha1="oo4bu4z4jbro6msltz35m759mkjxsv2" xml:space="preserve">
[[Файл:Disney_Animation_Building_Burbank_(51080194402).jpg|справа|міні|Walt Disney Animation Studios, 2020]]
'''Мультыплікацыйная студыя''' — гэта [[кампанія]], якая займаецца вытворчасцю [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных твораў]]. У найбольш шырокім разуменні такія кампаніі самастойна распрацоўваюць праекты для вытворчасці, валодаюць вытворчым абсталяваннем, наймаюць спецыялістаў для працы з ім і атрымліваюць асноўную долю прыбытку ад продажу або пракату створанай прадукцыі.

Акрамя таго, мультыплікацыйныя студыі валодаюць правамі на [[мерчандайзінг]], а таксама [[Аўтарскае права|аўтарскімі і іншымі інтэлектуальнымі правамі]] на персанажаў, створаных або набытых кампаніяй.

На ранніх этапах развіцця анімацыйнай індустрыі некаторыя студыі таксама валодалі [[Патэнт|патэнтамі]] на ўласныя тэхналогіі і метады [[Мультыплікацыя|анімацыі]], якія выкарыстоўваліся для павышэння прадукцыйнасці вытворчасці. У цэлым анімацыйныя студыі з'яўляюцца камерцыйнымі арганізацыямі і функцыянуюць як паўнавартасныя суб'екты гаспадарчай дзейнасці ў прававым полі.

== Анімацыйныя спецыяльнасці ==
[[Файл:Animhorse.gif|справа|міні|250x250пкс|Конь, анімаваны з выкарыстаннем тэхнікі [[Ротаскапіяванне|ротаскапіявання]] паводле серыі фотаздымкаў, створаных [[Эдвард Майбрыдж|Эдвардам Майбрыджам]] у XIX стагоддзі.]]
У сувязі з разнастайнасцю [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] тэхнік і стыляў большасць мультыплікацыйных студый спецыялізуецца на асобных напрамках анімацыйнай вытворчасці.

=== Традыцыйная мультыплікацыя ===
Грунтуецца на выкарыстанні паслядоўнасці кадраў, намаляваных уручную, і з'яўляецца адным з класічных відаў анімацыйнага мастацтва. Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на гэтым напрамку, належаць [[Walt Disney Animation Studios]], [[Studio Ghibli]], [[Cartoon Saloon]], [[Rough Draft Korea]], [[Wang Film Productions]], [[Yowza! Animation]], [[Sunmin Image Pictures]], [[Saerom Animation]], [[Titmouse]], [[TMS Entertainment]], [[Studio Trigger]], [[Sunrise (мультыплікацыйная студыя)|Sunrise]], [[Bones]], [[Ufotable]], [[Studio Chizu]] і [[CoMix Wave Films]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sfetcu|first1=Nicolae|title=Animation &amp; Cartoons|date=7 мая 2014|publisher=MultiMedia Publishing}}&lt;/ref&gt;.

=== 3D-камп'ютарная анімацыя ===
З’яўляецца найнавейшым з асноўных відаў мультыплікацыі, якая ствараецца з выкарыстаннем камп'ютарных тэхналогій і спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, напрыклад [[Houdini]]. У гэтым працэсе ствараюцца [[3D-мадэляванне|трохмерныя мадэлі]], якія затым анімуюцца і візуалізуюцца для атрымання рухомага відарыса.

Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на 3D-анімацыі, належаць [[Pixar|Pixar Animation Studios]], [[DreamWorks Animation]], [[Sony Pictures Imageworks]], [[Blue Sky Studios]], [[Illumination]], [[DNEG]] і [[Marza Animation Planet]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brsoftech.com/blog/types-of-3d-animation-and-techniques/|title=A Comprehensive Guide on Different Types of 3D Animation|first=Nitin|last=Garg|website=BR Softech|date=2025-12-02|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://professional3dservices.com/blog/3d-computer-graphics.html|title=A Beginner's Guide to the Concept of 3D in Computer Graphics|website=ThePro3DStudio|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|30em}}{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі]]</text>
      <sha1>oo4bu4z4jbro6msltz35m759mkjxsv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156949</id>
      <parentid>5156948</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T17:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, афармленне</comment>
      <origin>5156949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5135" sha1="1cddfcbmif0hbumy6p39pni8k1jfa1t" xml:space="preserve">[[Файл:Disney_Animation_Building_Burbank_(51080194402).jpg|справа|міні|Walt Disney Animation Studios, 2020]]

'''Мультыплікацыйная студыя''' — гэта [[кампанія]], якая займаецца вытворчасцю [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных твораў]]. У найбольш шырокім разуменні такія кампаніі самастойна распрацоўваюць праекты для вытворчасці, валодаюць вытворчым абсталяваннем, наймаюць спецыялістаў для працы з ім і атрымліваюць асноўную долю прыбытку ад продажу або пракату створанай прадукцыі.

Акрамя таго, мультыплікацыйныя студыі валодаюць правамі на [[мерчандайзінг]], а таксама [[Аўтарскае права|аўтарскімі і іншымі інтэлектуальнымі правамі]] на персанажаў, створаных або набытых кампаніяй.

На ранніх этапах развіцця анімацыйнай індустрыі некаторыя студыі таксама валодалі [[Патэнт|патэнтамі]] на ўласныя тэхналогіі і метады [[Мультыплікацыя|анімацыі]], якія выкарыстоўваліся для павышэння прадукцыйнасці вытворчасці. У цэлым анімацыйныя студыі з’яўляюцца камерцыйнымі арганізацыямі і функцыянуюць як паўнавартасныя суб’екты гаспадарчай дзейнасці ў прававым полі.

== Анімацыйныя спецыяльнасці ==
[[Файл:Animhorse.gif|справа|міні|250x250пкс|Конь, анімаваны з выкарыстаннем тэхнікі [[Ротаскапіяванне|ротаскапіявання]] паводле серыі фотаздымкаў, створаных [[Эдвард Майбрыдж|Эдвардам Майбрыджам]] у XIX стагоддзі.]]
У сувязі з разнастайнасцю [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] тэхнік і стыляў большасць мультыплікацыйных студый спецыялізуецца на асобных напрамках анімацыйнай вытворчасці.

=== Традыцыйная мультыплікацыя ===
Грунтуецца на выкарыстанні паслядоўнасці кадраў, намаляваных уручную, і з’яўляецца адным з класічных відаў анімацыйнага мастацтва. Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на гэтым напрамку, належаць [[Walt Disney Animation Studios]], [[Studio Ghibli]], [[Cartoon Saloon]], [[Rough Draft Korea]], [[Wang Film Productions]], [[Yowza! Animation]], [[Sunmin Image Pictures]], [[Saerom Animation]], [[Titmouse]], [[TMS Entertainment]], [[Studio Trigger]], [[Sunrise (мультыплікацыйная студыя)|Sunrise]], [[Bones]], [[Ufotable]], [[Studio Chizu]] і [[CoMix Wave Films]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sfetcu|first1=Nicolae|title=Animation &amp; Cartoons|date=7 мая 2014|publisher=MultiMedia Publishing}}&lt;/ref&gt;.

=== 3D-камп’ютарная анімацыя ===
З’яўляецца найнавейшым з асноўных відаў мультыплікацыі, якая ствараецца з выкарыстаннем камп’ютарных тэхналогій і спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, напрыклад [[Houdini]]. У гэтым працэсе ствараюцца [[3D-мадэляванне|трохмерныя мадэлі]], якія затым анімуюцца і візуалізуюцца для атрымання рухомага відарыса.

Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на 3D-анімацыі, належаць [[Pixar|Pixar Animation Studios]], [[DreamWorks Animation]], [[Sony Pictures Imageworks]], [[Blue Sky Studios]], [[Illumination]], [[DNEG]] і [[Marza Animation Planet]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brsoftech.com/blog/types-of-3d-animation-and-techniques/|title=A Comprehensive Guide on Different Types of 3D Animation|first=Nitin|last=Garg|website=BR Softech|date=2025-12-02|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://professional3dservices.com/blog/3d-computer-graphics.html|title=A Beginner's Guide to the Concept of 3D in Computer Graphics|website=ThePro3DStudio|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі]]</text>
      <sha1>1cddfcbmif0hbumy6p39pni8k1jfa1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156958</id>
      <parentid>5156949</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5139" sha1="dwbqe5a9dsxkh7asv353gaqwr66xdys" xml:space="preserve">[[Файл:Disney_Animation_Building_Burbank_(51080194402).jpg|справа|міні|[[Walt Disney Animation Studios]], 2020]]

'''Мультыплікацыйная студыя''' — гэта [[кампанія]], якая займаецца вытворчасцю [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных твораў]]. У найбольш шырокім разуменні такія кампаніі самастойна распрацоўваюць праекты для вытворчасці, валодаюць вытворчым абсталяваннем, наймаюць спецыялістаў для працы з ім і атрымліваюць асноўную долю прыбытку ад продажу або пракату створанай прадукцыі.

Акрамя таго, мультыплікацыйныя студыі валодаюць правамі на [[мерчандайзінг]], а таксама [[Аўтарскае права|аўтарскімі і іншымі інтэлектуальнымі правамі]] на персанажаў, створаных або набытых кампаніяй.

На ранніх этапах развіцця анімацыйнай індустрыі некаторыя студыі таксама валодалі [[Патэнт|патэнтамі]] на ўласныя тэхналогіі і метады [[Мультыплікацыя|анімацыі]], якія выкарыстоўваліся для павышэння прадукцыйнасці вытворчасці. У цэлым анімацыйныя студыі з’яўляюцца камерцыйнымі арганізацыямі і функцыянуюць як паўнавартасныя суб’екты гаспадарчай дзейнасці ў прававым полі.

== Анімацыйныя спецыяльнасці ==
[[Файл:Animhorse.gif|справа|міні|250x250пкс|Конь, анімаваны з выкарыстаннем тэхнікі [[Ротаскапіяванне|ротаскапіявання]] паводле серыі фотаздымкаў, створаных [[Эдвард Майбрыдж|Эдвардам Майбрыджам]] у XIX стагоддзі.]]
У сувязі з разнастайнасцю [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] тэхнік і стыляў большасць мультыплікацыйных студый спецыялізуецца на асобных напрамках анімацыйнай вытворчасці.

=== Традыцыйная мультыплікацыя ===
Грунтуецца на выкарыстанні паслядоўнасці кадраў, намаляваных уручную, і з’яўляецца адным з класічных відаў анімацыйнага мастацтва. Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на гэтым напрамку, належаць [[Walt Disney Animation Studios]], [[Studio Ghibli]], [[Cartoon Saloon]], [[Rough Draft Korea]], [[Wang Film Productions]], [[Yowza! Animation]], [[Sunmin Image Pictures]], [[Saerom Animation]], [[Titmouse]], [[TMS Entertainment]], [[Studio Trigger]], [[Sunrise (мультыплікацыйная студыя)|Sunrise]], [[Bones]], [[Ufotable]], [[Studio Chizu]] і [[CoMix Wave Films]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sfetcu|first1=Nicolae|title=Animation &amp; Cartoons|date=7 мая 2014|publisher=MultiMedia Publishing}}&lt;/ref&gt;.

=== 3D-камп’ютарная анімацыя ===
З’яўляецца найнавейшым з асноўных відаў мультыплікацыі, якая ствараецца з выкарыстаннем камп’ютарных тэхналогій і спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, напрыклад [[Houdini]]. У гэтым працэсе ствараюцца [[3D-мадэляванне|трохмерныя мадэлі]], якія затым анімуюцца і візуалізуюцца для атрымання рухомага відарыса.

Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на 3D-анімацыі, належаць [[Pixar|Pixar Animation Studios]], [[DreamWorks Animation]], [[Sony Pictures Imageworks]], [[Blue Sky Studios]], [[Illumination]], [[DNEG]] і [[Marza Animation Planet]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brsoftech.com/blog/types-of-3d-animation-and-techniques/|title=A Comprehensive Guide on Different Types of 3D Animation|first=Nitin|last=Garg|website=BR Softech|date=2025-12-02|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://professional3dservices.com/blog/3d-computer-graphics.html|title=A Beginner's Guide to the Concept of 3D in Computer Graphics|website=ThePro3DStudio|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі]]</text>
      <sha1>dwbqe5a9dsxkh7asv353gaqwr66xdys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156959</id>
      <parentid>5156958</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5156959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5188" sha1="5r3g1lw1in2478ixanveh0bt9i7hsw7" xml:space="preserve">[[Файл:Disney_Animation_Building_Burbank_(51080194402).jpg|справа|міні|[[Walt Disney Animation Studios]], 2020]]

'''Мультыплікацыйная студыя''' або '''анімацыйная студыя''' — гэта [[кампанія]], якая займаецца вытворчасцю [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных твораў]]. У найбольш шырокім разуменні такія кампаніі самастойна распрацоўваюць праекты для вытворчасці, валодаюць вытворчым абсталяваннем, наймаюць спецыялістаў для працы з ім і атрымліваюць асноўную долю прыбытку ад продажу або пракату створанай прадукцыі.

Акрамя таго, мультыплікацыйныя студыі валодаюць правамі на [[мерчандайзінг]], а таксама [[Аўтарскае права|аўтарскімі і іншымі інтэлектуальнымі правамі]] на персанажаў, створаных або набытых кампаніяй.

На ранніх этапах развіцця анімацыйнай індустрыі некаторыя студыі таксама валодалі [[Патэнт|патэнтамі]] на ўласныя тэхналогіі і метады [[Мультыплікацыя|анімацыі]], якія выкарыстоўваліся для павышэння прадукцыйнасці вытворчасці. У цэлым анімацыйныя студыі з’яўляюцца камерцыйнымі арганізацыямі і функцыянуюць як паўнавартасныя суб’екты гаспадарчай дзейнасці ў прававым полі.

== Анімацыйныя спецыяльнасці ==
[[Файл:Animhorse.gif|справа|міні|250x250пкс|Конь, анімаваны з выкарыстаннем тэхнікі [[Ротаскапіяванне|ротаскапіявання]] паводле серыі фотаздымкаў, створаных [[Эдвард Майбрыдж|Эдвардам Майбрыджам]] у XIX стагоддзі.]]
У сувязі з разнастайнасцю [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] тэхнік і стыляў большасць мультыплікацыйных студый спецыялізуецца на асобных напрамках анімацыйнай вытворчасці.

=== Традыцыйная мультыплікацыя ===
Грунтуецца на выкарыстанні паслядоўнасці кадраў, намаляваных уручную, і з’яўляецца адным з класічных відаў анімацыйнага мастацтва. Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на гэтым напрамку, належаць [[Walt Disney Animation Studios]], [[Studio Ghibli]], [[Cartoon Saloon]], [[Rough Draft Korea]], [[Wang Film Productions]], [[Yowza! Animation]], [[Sunmin Image Pictures]], [[Saerom Animation]], [[Titmouse]], [[TMS Entertainment]], [[Studio Trigger]], [[Sunrise (мультыплікацыйная студыя)|Sunrise]], [[Bones]], [[Ufotable]], [[Studio Chizu]] і [[CoMix Wave Films]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sfetcu|first1=Nicolae|title=Animation &amp; Cartoons|date=7 мая 2014|publisher=MultiMedia Publishing}}&lt;/ref&gt;.

=== 3D-камп’ютарная анімацыя ===
З’яўляецца найнавейшым з асноўных відаў мультыплікацыі, якая ствараецца з выкарыстаннем камп’ютарных тэхналогій і спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, напрыклад [[Houdini]]. У гэтым працэсе ствараюцца [[3D-мадэляванне|трохмерныя мадэлі]], якія затым анімуюцца і візуалізуюцца для атрымання рухомага відарыса.

Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на 3D-анімацыі, належаць [[Pixar|Pixar Animation Studios]], [[DreamWorks Animation]], [[Sony Pictures Imageworks]], [[Blue Sky Studios]], [[Illumination]], [[DNEG]] і [[Marza Animation Planet]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brsoftech.com/blog/types-of-3d-animation-and-techniques/|title=A Comprehensive Guide on Different Types of 3D Animation|first=Nitin|last=Garg|website=BR Softech|date=2025-12-02|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://professional3dservices.com/blog/3d-computer-graphics.html|title=A Beginner's Guide to the Concept of 3D in Computer Graphics|website=ThePro3DStudio|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі]]</text>
      <sha1>5r3g1lw1in2478ixanveh0bt9i7hsw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156960</id>
      <parentid>5156959</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T18:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5156960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5258" sha1="q0hsdzufjqrz4v9ee252golv8kddxht" xml:space="preserve">[[Файл:Disney_Animation_Building_Burbank_(51080194402).jpg|справа|міні|[[Walt Disney Animation Studios]], 2020]]

'''Мультыплікацы'''{{Націск}}'''йная сту{{Націск}}дыя''' або '''анімацы{{Націск}}йная сту{{Націск}}дыя''' — гэта [[кампанія]], якая займаецца вытворчасцю [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйных твораў]]. У найбольш шырокім разуменні такія кампаніі самастойна распрацоўваюць праекты для вытворчасці, валодаюць вытворчым абсталяваннем, наймаюць спецыялістаў для працы з ім і атрымліваюць асноўную долю прыбытку ад продажу або пракату створанай прадукцыі.

Акрамя таго, мультыплікацыйныя студыі валодаюць правамі на [[мерчандайзінг]], а таксама [[Аўтарскае права|аўтарскімі і іншымі інтэлектуальнымі правамі]] на персанажаў, створаных або набытых кампаніяй.

На ранніх этапах развіцця анімацыйнай індустрыі некаторыя студыі таксама валодалі [[Патэнт|патэнтамі]] на ўласныя тэхналогіі і метады [[Мультыплікацыя|анімацыі]], якія выкарыстоўваліся для павышэння прадукцыйнасці вытворчасці. У цэлым анімацыйныя студыі з’яўляюцца камерцыйнымі арганізацыямі і функцыянуюць як паўнавартасныя суб’екты гаспадарчай дзейнасці ў прававым полі.

== Анімацыйныя спецыяльнасці ==
[[Файл:Animhorse.gif|справа|міні|250x250пкс|Конь, анімаваны з выкарыстаннем тэхнікі [[Ротаскапіяванне|ротаскапіявання]] паводле серыі фотаздымкаў, створаных [[Эдвард Майбрыдж|Эдвардам Майбрыджам]] у XIX стагоддзі.]]
У сувязі з разнастайнасцю [[Мультыплікацыя|анімацыйных]] тэхнік і стыляў большасць мультыплікацыйных студый спецыялізуецца на асобных напрамках анімацыйнай вытворчасці.

=== Традыцыйная мультыплікацыя ===
Грунтуецца на выкарыстанні паслядоўнасці кадраў, намаляваных уручную, і з’яўляецца адным з класічных відаў анімацыйнага мастацтва. Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на гэтым напрамку, належаць [[Walt Disney Animation Studios]], [[Studio Ghibli]], [[Cartoon Saloon]], [[Rough Draft Korea]], [[Wang Film Productions]], [[Yowza! Animation]], [[Sunmin Image Pictures]], [[Saerom Animation]], [[Titmouse]], [[TMS Entertainment]], [[Studio Trigger]], [[Sunrise (мультыплікацыйная студыя)|Sunrise]], [[Bones]], [[Ufotable]], [[Studio Chizu]] і [[CoMix Wave Films]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sfetcu|first1=Nicolae|title=Animation &amp; Cartoons|date=7 мая 2014|publisher=MultiMedia Publishing}}&lt;/ref&gt;.

=== 3D-камп’ютарная анімацыя ===
З’яўляецца найнавейшым з асноўных відаў мультыплікацыі, якая ствараецца з выкарыстаннем камп’ютарных тэхналогій і спецыялізаванага праграмнага забеспячэння, напрыклад [[Houdini]]. У гэтым працэсе ствараюцца [[3D-мадэляванне|трохмерныя мадэлі]], якія затым анімуюцца і візуалізуюцца для атрымання рухомага відарыса.

Да найбольш вядомых студый, якія спецыялізуюцца на 3D-анімацыі, належаць [[Pixar|Pixar Animation Studios]], [[DreamWorks Animation]], [[Sony Pictures Imageworks]], [[Blue Sky Studios]], [[Illumination]], [[DNEG]] і [[Marza Animation Planet]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.brsoftech.com/blog/types-of-3d-animation-and-techniques/|title=A Comprehensive Guide on Different Types of 3D Animation|first=Nitin|last=Garg|website=BR Softech|date=2025-12-02|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://professional3dservices.com/blog/3d-computer-graphics.html|title=A Beginner's Guide to the Concept of 3D in Computer Graphics|website=ThePro3DStudio|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі]]</text>
      <sha1>q0hsdzufjqrz4v9ee252golv8kddxht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анімацыйная студыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809825</id>
    <redirect title="Мультыплікацыйная студыя" />
    <revision>
      <id>5156957</id>
      <timestamp>2026-06-21T18:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мультыплікацыйная студыя]]</comment>
      <origin>5156957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="3a2ql6uk9opjvammpi8pmsgx9ory4gh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мультыплікацыйная студыя]]</text>
      <sha1>3a2ql6uk9opjvammpi8pmsgx9ory4gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдвард Майбрыдж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809826</id>
    <revision>
      <id>5156968</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1355901945|Eadweard Muybridge]]»</comment>
      <origin>5156968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7051" sha1="8p3msd9u3wnk0ccuaij3svem88rz24c" xml:space="preserve">
{{Мастак|прэміі=}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]
'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя}}, вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]].

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]].

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]], а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур'ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас|Тэхасе]]&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз|Кінгстан-апон-Тэмзе]], дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[Патэнт|патэнты]] на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]].

Майбрыдж вядомы сваёй [[Хранафатаграфія|хранафатаграфіяй]] [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[Зупраксіскоп|зупраксіскопам]] — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|refs={{cite book|title=Muybridge's Complete Human and Animal Locomotion, Vol. I: All 781 Plates from the 1887 &quot;Animal Locomotion&quot;|date=1979 |isbn=978-0-486-23792-3 }}}}

== Спасылкі ==
 {{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>8p3msd9u3wnk0ccuaij3svem88rz24c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156970</id>
      <parentid>5156968</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <origin>5156970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6852" sha1="glw25u2fg2bti2nt9dra6b0k62x5d59" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя}}&lt;nowiki/&gt;і, вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]].

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]].

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз]]е, дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]].

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]</text>
      <sha1>glw25u2fg2bti2nt9dra6b0k62x5d59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156971</id>
      <parentid>5156970</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5156971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6869" sha1="cr6qnxqzryiatzy0obeprcjclh0xzo6" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]].

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]].

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз]]е, дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]].

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]</text>
      <sha1>cr6qnxqzryiatzy0obeprcjclh0xzo6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156972</id>
      <parentid>5156971</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6942" sha1="sk8s74j9tukpkp9e817begwic4blp1n" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]].

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]].

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз]]е, дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]].

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]</text>
      <sha1>sk8s74j9tukpkp9e817begwic4blp1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156973</id>
      <parentid>5156972</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6949" sha1="tdr2q3plv2xia68uvma3i92z5958t5l" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|ЗША}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]].

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]].

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз]]е, дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]].

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]</text>
      <sha1>tdr2q3plv2xia68uvma3i92z5958t5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156974</id>
      <parentid>5156973</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5156974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6994" sha1="ef4k2xyvj1y1xlthecny3m6ni3cxbto" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|ЗША}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]].

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]].

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз]]е, дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]].

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]
[[Катэгорыя:Мастакі ЗША]]</text>
      <sha1>ef4k2xyvj1y1xlthecny3m6ni3cxbto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156978</id>
      <parentid>5156974</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6994" sha1="ssoqqs1a5705aszb996d8ip7dwsq1gi" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|ЗША}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]].

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]].

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз]]е, дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]], а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]
[[Катэгорыя:Мастакі ЗША]]</text>
      <sha1>ssoqqs1a5705aszb996d8ip7dwsq1gi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156979</id>
      <parentid>5156978</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <origin>5156979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7304" sha1="tfuwrt527c8bf4cy1kuhfzzm6xmy48w" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|ЗША}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm1155956/|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-апон-Тэмз]]е, дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]], а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==

* {{Imdb імя|id=1155956|name=Эдвард Майбрыдж}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]
[[Катэгорыя:Мастакі ЗША]]</text>
      <sha1>tfuwrt527c8bf4cy1kuhfzzm6xmy48w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156980</id>
      <parentid>5156979</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T19:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5156980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7300" sha1="6qkhwof812otgnz0ji0hoye2v6pjiy2" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|ЗША}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm1155956/|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-на-Тэмзе]], дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]], а ўжо ў 1868 годзе ён выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==

* {{Imdb імя|id=1155956|name=Эдвард Майбрыдж}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]
[[Катэгорыя:Мастакі ЗША]]</text>
      <sha1>6qkhwof812otgnz0ji0hoye2v6pjiy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157132</id>
      <parentid>5156980</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T07:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5157132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7295" sha1="m4uoduhm1jkhl0ksf0pq1m4vu8r4ius" xml:space="preserve">{{Мастак}}
[[Файл:Muybridge_race_horse_animated.gif|міні|Конь, анімаваны з выкарыстаннем фатаграфій Майбрыджа (1887)]]

'''Эдвард Майбрыдж''' ({{Lang-en|Eadweard Muybridge}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Фатограф|Вялікабрытаніі|XIX стагоддзя|ЗША}}&lt;nowiki/&gt;і [[мастак]], вядомы сваёй працай у галіне фатаграфічных даследаванняў [[Рух (фізіка)|руху]], а таксама ранняй працай у галіне [[Кінапраектар|кінапраекцый]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm1155956/|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Будучы фатографам на амерыканскім Захадзе ў 19 стагоддзі, ён фатаграфаваў [[Іасеміцкі нацыянальны парк]], [[Сан-Францыска]], [[Аляска|Аляску]], людзей, якія ўдзельнічалі ў [[Мадоцкая вайна|Мадоцкай вайне]], і маякі на [[Заходняе узбярэжжа ЗША|заходнім узбярэжжы ЗША]] . Ён таксама рабіў свае раннія кінастужкі ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Эдвард нарадзіўся ў [[Англія|Англіі]]. У 20 гадоў эмігрыраваў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе займаўся продажам кніг — спачатку ў [[Нью-Ёрк]]у, а потым у Сан-Францыска. У 1860 годзе ён планаваў паездку назад у [[Еўропа|Еўропу]], аднак па дарозе атрымаў сур’ёзныя траўмы галавы пасля аварыі ў [[Тэхас]]е&lt;ref name=&quot;Shimamura&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Наступныя некалькі гадоў ён аднаўляўся ў [[Кінгстан-на-Тэмзе]], дзе пачаў займацца прафесійна фатаграфіямі, авалодаў [[Каладыевы працэс|макракаладыевым працэсам]] і атрымаў два брытанскія [[патэнт]]ы на свае [[Вынаходства|вынаходніцтвы]], а ўжо ў 1868 годзе выставіў буйнафарматныя фатаграфіі [[Іасеміцкая даліна|Іасеміцкай даліны]] і пачаў прадаваць свае папулярныя [[Стэрэаскоп|стэрэаздымкі]]&lt;ref name=&quot;Shimamura2&quot;&gt;{{cite journal|last=Shimamura|first=Arthur P.|author-link=Arthur P. Shimamura|year=2002|title=Muybridge in Motion: Travels in Art, Psychology, and Neurology|url=https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|journal=History of Photography|volume=26|issue=4|pages=341–350|doi=10.1080/03087298.2002.10443307|s2cid=192943954|access-date=21 чэрвеня 2026|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014055647/https://shimamurapubs.files.wordpress.com/2017/06/2002_shimamura-muybridge.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Майбрыдж вядомы сваёй [[хранафатаграфія]]й [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] жывёл, у якой выкарыстоўваліся некалькі камер для фіксацыі розных фаз кроку; а таксама сваім [[зупраксіскоп]]ам — прыладай для праекцыі маляваных рухомых відарысаў з шкляных дыскаў, якая папярэднічала гнуткай перфараванай кінастужцы, што выкарыстоўваецца ў [[Кінематаграфія|кінематаграфіі]]. З 1883 па 1886 год у яго пачаўся вельмі прадуктыўны перыяд у [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]] ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], дзе ён стварыў больш за 100 000 відарысаў жывёл і людзей у руху, часам фіксуючы тое, што чалавечае вока не магло заўважыць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

У апошнія гады жыцця Майбрыдж даваў шмат публічных лекцый і дэманстрацый сваіх фатаграфій і ранніх кінастужак, часта падарожнічаючы па [[Англія|Англіі]] і [[Еўропа|Еўропе]] дзеля папулярызацыі сваёй працы ў такіх гарадах, як [[Лондан]] і [[Парыж]]. Ён таксама рэдагаваў і выдаваў зборнікі сваіх работ, якія моцна паўплывалі на мастакоў, а таксама на станаўленне навуковай і прамысловай фатаграфіі. У 1894 годзе ён канчаткова вярнуўся на радзіму. У 1904 годзе, калі Эдвард памёр, ў яго родным горадзе адкрыўся [[Кінгстанскі музей]], які і дагэтуль захоўвае значную калекцыю яго работ у спецыяльнай галерэі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.artnews.com/art-news/news/moving-targets-358/|title=Moving Targets|first=Philip|last=Pearlstein|website=ARTnews.com|date=2010-12-01|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==

* {{Imdb імя|id=1155956|name=Эдвард Майбрыдж}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Майбрыдж Эдвард}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1904 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1830 годзе]]
[[Катэгорыя:Фатографы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Англіі]]
[[Катэгорыя:Мастакі ЗША]]</text>
      <sha1>m4uoduhm1jkhl0ksf0pq1m4vu8r4ius</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдвард Мейбрыдж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809827</id>
    <redirect title="Эдвард Майбрыдж" />
    <revision>
      <id>5156975</id>
      <timestamp>2026-06-21T19:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Эдвард Майбрыдж]]</comment>
      <origin>5156975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="02ulhsuywxoboyc5lvfx832jj0ephxr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Эдвард Майбрыдж]]</text>
      <sha1>02ulhsuywxoboyc5lvfx832jj0ephxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзік Кіні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809828</id>
    <revision>
      <id>5156984</id>
      <timestamp>2026-06-21T20:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1285470063|Dick Kinney]]»</comment>
      <origin>5156984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3397" sha1="pv2ihqr0x8vf6w4xdmmg4teie1z79y1" xml:space="preserve">
'''Рычард Тымаці Кіні''' ({{Lang-en|Richard Timothy Kinney}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[мастак-мультыплікатар]] і [[сцэнарыст коміксаў]]. Яго праца ў коміксах была ў асноўным звязана з [[Disney comics]], дзе ён пісаў гісторыі пра [[Дональд Дак|Дональда Дака]] і [[Скруджа Мак-Дака]]. Ён быў сцэнарыстам, які разам з мастаком [[Эл Хабард|Элам Хабардам]] стварыў Фетры Дака і Хард Хэйда Мо&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://mubi.com/en/us/films/donalds-diary|title=Donald's Diary (1954) {{!}} MUBI|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Кіні — малодшы брат калегі-мультыплікатара [[Джэк Кіні|Джэка Кіні]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.awn.com/animationworld/disney-strike-1941-how-it-changed-animation-comics|title=The Disney Strike of 1941: How It Changed Animation &amp; Comics|website=Animation World Network|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Раней, як сцэнарыст мультыплікацыі, Кіні працаваў у складзе сцэнарнай групы над тэатральнымі і тэлевізійнымі мультфільмамі розных кампаній: [[Walt Disney Animation Studios|Дыснея]], [[Walter Lantz Productions]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cartoonresearch.com/index.php/dick-kinney-taking-falls-in-a-barrel/|title=Dick Kinney: Taking Falls in a Barrel {{!}}|website=cartoonresearch.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;, [[United Productions of America|UPA]], [[Paramount Cartoon Studios]] і [[Jack Kinney Productions]]/[[King Features Syndicate]]. 

== Спадчына ==
Паводле апісання сайта [[Rotten Tomatoes]], хоць некаторыя мультыплікатары залатой эпохі галівудскіх студыйных [[Мультфільм|мультфільмаў]] атрымалі вядомасць, мала хто з сцэнарыстаў заслужыў прызнання за свае дасягненні. Дзік Кіні з'яўляецца значнай постаццю менавіта ў гэтай менш знакамітай сферы. Найбольш ён вядомы сваёй працай на Walt Disney Studio разам з братам, рэжысёрам-мультыплікатарам Джэкам Кіні, над высока ацэненай серыяй мультфільмаў пра спартыўныя прыгоды [[Гуфі]], створанай у 1940-я гады&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/dick_kinney|title=Dick Kinney Movies &amp; TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}{{Вонкавыя спасылкі}}

== Спасылкі ==

* {{Imdb імя|0455733}}
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1916 годзе]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]]</text>
      <sha1>pv2ihqr0x8vf6w4xdmmg4teie1z79y1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156985</id>
      <parentid>5156984</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5156985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3483" sha1="op7tvol7nx65mygqdngg0m99ow9a69o" xml:space="preserve">
'''Рычард Тымаці Кіні''' ({{Lang-en|Richard Timothy Kinney}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[мастак-мультыплікатар]] і [[сцэнарыст коміксаў]]. Яго праца ў коміксах была ў асноўным звязана з [[Disney comics]], дзе ён пісаў гісторыі пра [[Дональд Дак|Дональда Дака]] і [[Скруджа Мак-Дака]]. Ён быў сцэнарыстам, які разам з мастаком [[Эл Хабард|Элам Хабардам]] стварыў Фетры Дака і Хард Хэйда Мо&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://mubi.com/en/us/films/donalds-diary|title=Donald's Diary (1954) {{!}} MUBI|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Кіні — малодшы брат калегі-мультыплікатара [[Джэк Кіні|Джэка Кіні]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.awn.com/animationworld/disney-strike-1941-how-it-changed-animation-comics|title=The Disney Strike of 1941: How It Changed Animation &amp; Comics|website=Animation World Network|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Раней, як сцэнарыст мультыплікацыі, Кіні працаваў у складзе сцэнарнай групы над тэатральнымі і тэлевізійнымі мультфільмамі розных кампаній: [[Walt Disney Animation Studios|Дыснея]], [[Walter Lantz Productions]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cartoonresearch.com/index.php/dick-kinney-taking-falls-in-a-barrel/|title=Dick Kinney: Taking Falls in a Barrel {{!}}|website=cartoonresearch.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;, [[United Productions of America|UPA]], [[Paramount Cartoon Studios]] і [[Jack Kinney Productions]]/[[King Features Syndicate]]. 

== Спадчына ==
Паводле апісання сайта [[Rotten Tomatoes]], хоць некаторыя мультыплікатары залатой эпохі галівудскіх студыйных [[Мультфільм|мультфільмаў]] атрымалі вядомасць, мала хто з сцэнарыстаў заслужыў прызнання за свае дасягненні. Дзік Кіні з'яўляецца значнай постаццю менавіта ў гэтай менш знакамітай сферы. Найбольш ён вядомы сваёй працай на Walt Disney Studio разам з братам, рэжысёрам-мультыплікатарам Джэкам Кіні, над высока ацэненай серыяй мультфільмаў пра спартыўныя прыгоды [[Гуфі]], створанай у 1940-я гады&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/dick_kinney|title=Dick Kinney Movies &amp; TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}{{Вонкавыя спасылкі}}

== Спасылкі ==

* {{Imdb імя|0455733}}
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1916 годзе]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>op7tvol7nx65mygqdngg0m99ow9a69o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156986</id>
      <parentid>5156985</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне, вікіфікацыя, арфаграфія</comment>
      <origin>5156986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3520" sha1="lvvrfauvji9olaypkqu9wkp2nmb3ohd" xml:space="preserve">'''Рычард Тымаці Кіні''' ({{Lang-en|Richard Timothy Kinney}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[мастак-мультыплікатар]] і [[сцэнарыст коміксаў]]. Яго праца ў коміксах была ў асноўным звязана з [[Disney comics]], дзе ён пісаў гісторыі пра [[Дональд Дак|Дональда Дака]] і [[Скруджа Мак-Дака]]. Ён быў сцэнарыстам, які разам з мастаком [[Эл Хабард|Элам Хабардам]] стварыў Фетры Дака і Хард Хэйда Мо&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://mubi.com/en/us/films/donalds-diary|title=Donald's Diary (1954) {{!}} MUBI|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Кіні — малодшы брат калегі-мультыплікатара [[Джэк Кіні|Джэка Кіні]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.awn.com/animationworld/disney-strike-1941-how-it-changed-animation-comics|title=The Disney Strike of 1941: How It Changed Animation &amp; Comics|website=Animation World Network|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Раней, як сцэнарыст мультыплікацыі, Кіні працаваў у складзе сцэнарнай групы над тэатральнымі і тэлевізійнымі мультфільмамі розных кампаній: [[Walt Disney Animation Studios|Дыснея]], [[Walter Lantz Productions]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cartoonresearch.com/index.php/dick-kinney-taking-falls-in-a-barrel/|title=Dick Kinney: Taking Falls in a Barrel {{!}}|website=cartoonresearch.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;, [[United Productions of America|UPA]], [[Paramount Cartoon Studios]] і [[Jack Kinney Productions]]/[[King Features Syndicate]].

== Спадчына ==
Паводле апісання сайта [[Rotten Tomatoes]], хоць некаторыя мультыплікатары залатой эпохі галівудскіх студыйных [[Мультфільм|мультфільмаў]] атрымалі вядомасць, мала хто з сцэнарыстаў заслужыў прызнання за свае дасягненні. Дзік Кіні з’яўляецца значнай постаццю менавіта ў гэтай менш знакамітай сферы. Найбольш ён вядомы сваёй працай на Walt Disney Studio разам з братам, рэжысёрам-мультыплікатарам Джэкам Кіні, над высока ацэненай серыяй мультфільмаў пра спартыўныя прыгоды [[Гуфі]], створанай у 1940-я гады&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/dick_kinney|title=Dick Kinney Movies &amp; TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb імя|0455733}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Кіні Дзік}}
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1916 годзе]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>lvvrfauvji9olaypkqu9wkp2nmb3ohd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156987</id>
      <parentid>5156986</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <origin>5156987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3685" sha1="kpnbk781kzc0qaa0m6rqwzdk5h9amte" xml:space="preserve">'''Рычард Тымаці Кіні''' ({{Lang-en|Richard Timothy Kinney}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[мастак-мультыплікатар]] і [[сцэнарыст коміксаў]]. Яго праца ў коміксах была ў асноўным звязана з [[Disney comics]], дзе ён пісаў гісторыі пра [[Дональд Дак|Дональда Дака]] і [[Скруджа Мак-Дака]]. Ён быў сцэнарыстам, які разам з мастаком [[Эл Хабард|Элам Хабардам]] стварыў Фетры Дака і Хард Хэйда Мо&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://mubi.com/en/us/films/donalds-diary|title=Donald's Diary (1954) {{!}} MUBI|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Кіні — малодшы брат калегі-мультыплікатара [[Джэк Кіні|Джэка Кіні]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.awn.com/animationworld/disney-strike-1941-how-it-changed-animation-comics|title=The Disney Strike of 1941: How It Changed Animation &amp; Comics|website=Animation World Network|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Раней, як сцэнарыст мультыплікацыі, Кіні працаваў у складзе сцэнарнай групы над тэатральнымі і тэлевізійнымі мультфільмамі розных кампаній: [[Walt Disney Animation Studios|Дыснея]], [[Walter Lantz Productions]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cartoonresearch.com/index.php/dick-kinney-taking-falls-in-a-barrel/|title=Dick Kinney: Taking Falls in a Barrel {{!}}|website=cartoonresearch.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;, [[United Productions of America|UPA]], [[Paramount Cartoon Studios]] і [[Jack Kinney Productions]].

== Спадчына ==
Паводле апісання сайта [[Rotten Tomatoes]], хоць некаторыя мультыплікатары залатой эпохі галівудскіх студыйных [[Мультфільм|мультфільмаў]] атрымалі вядомасць, мала хто з сцэнарыстаў заслужыў прызнання за свае дасягненні. Дзік Кіні з’яўляецца значнай постаццю менавіта ў гэтай менш знакамітай сферы. Найбольш ён вядомы сваёй працай на Walt Disney Studio разам з братам, рэжысёрам-мультыплікатарам Джэкам Кіні, над высока ацэненай серыяй мультфільмаў пра спартыўныя прыгоды [[Гуфі]], створанай у 1940-я гады&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/dick_kinney|title=Dick Kinney Movies &amp; TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb імя|0455733}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Кіні Дзік}}
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1916 годзе]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]]</text>
      <sha1>kpnbk781kzc0qaa0m6rqwzdk5h9amte</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5156988</id>
      <parentid>5156987</parentid>
      <timestamp>2026-06-21T20:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5156988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3708" sha1="peledya1n2lp3wmahygzcrxsnbaq9la" xml:space="preserve">'''Рычард Тымаці Кіні''' ({{Lang-en|Richard Timothy Kinney}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[мастак-мультыплікатар]] і [[сцэнарыст коміксаў]]. Яго праца ў коміксах была ў асноўным звязана з [[Disney comics]], дзе ён пісаў гісторыі пра [[Дональд Дак|Дональда Дака]] і [[Скруджа Мак-Дака]]. Ён быў [[Сцэнарыст|сцэнарыстам]], які разам з мастаком [[Эл Хабард|Элам Хабардам]] стварыў Фетры Дака і Хард Хэйда Мо&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://mubi.com/en/us/films/donalds-diary|title=Donald's Diary (1954) {{!}} MUBI|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;. Кіні — малодшы брат калегі-мультыплікатара [[Джэк Кіні|Джэка Кіні]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.awn.com/animationworld/disney-strike-1941-how-it-changed-animation-comics|title=The Disney Strike of 1941: How It Changed Animation &amp; Comics|website=Animation World Network|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Раней, як сцэнарыст мультыплікацыі, Кіні працаваў у складзе сцэнарнай групы над тэатральнымі і тэлевізійнымі мультфільмамі розных кампаній: [[Walt Disney Animation Studios|Дыснея]], [[Walter Lantz Productions]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cartoonresearch.com/index.php/dick-kinney-taking-falls-in-a-barrel/|title=Dick Kinney: Taking Falls in a Barrel {{!}}|website=cartoonresearch.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;, [[United Productions of America|UPA]], [[Paramount Cartoon Studios]] і [[Jack Kinney Productions]].

== Спадчына ==
Паводле апісання сайта [[Rotten Tomatoes]], хоць некаторыя мультыплікатары залатой эпохі галівудскіх студыйных [[Мультфільм|мультфільмаў]] атрымалі вядомасць, мала хто з сцэнарыстаў заслужыў прызнання за свае дасягненні. Дзік Кіні з’яўляецца значнай постаццю менавіта ў гэтай менш знакамітай сферы. Найбольш ён вядомы сваёй працай на Walt Disney Studio разам з братам, рэжысёрам-мультыплікатарам Джэкам Кіні, над высока ацэненай серыяй мультфільмаў пра спартыўныя прыгоды [[Гуфі]], створанай у 1940-я гады&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/dick_kinney|title=Dick Kinney Movies &amp; TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-06-21}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb імя|0455733}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Кіні Дзік}}
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі Hanna-Barbera]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1916 годзе]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары ЗША]]
[[Катэгорыя:Мультыплікатары паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]]</text>
      <sha1>peledya1n2lp3wmahygzcrxsnbaq9la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гахана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809829</id>
    <revision>
      <id>5157056</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Гахана''' ({{lang-en|Gahanna}}) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). [[Катэгорыя:Гарады Агая]]»</comment>
      <origin>5157056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="4ray4d8ytlexe5w74u291bmpgki4ulw" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Гахана''' ({{lang-en|Gahanna}}) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]).
[[Катэгорыя:Гарады Агая]]</text>
      <sha1>4ray4d8ytlexe5w74u291bmpgki4ulw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157057</id>
      <parentid>5157056</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="31vc11dbckye1hz39wnao1bk3dl7cvz" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Гахана''' ({{lang-en|Gahanna}}) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]).
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Агая]]</text>
      <sha1>31vc11dbckye1hz39wnao1bk3dl7cvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каломба (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809830</id>
    <revision>
      <id>5157072</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «* [[Каломба]] * [[Каломба (тэлесерыял)]] * [[Эміліа Каломба]] {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5157072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="r2l5t5loycj5eb5rwy10grvtka8y7g4" xml:space="preserve">* [[Каломба]]
* [[Каломба (тэлесерыял)]]
* [[Эміліа Каломба]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>r2l5t5loycj5eb5rwy10grvtka8y7g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэн (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809831</id>
    <revision>
      <id>5157084</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Рэн''':  == Прозвішча == * [[Крыстафер Рэн]] * [[Людвіг Рэн]] — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч * [[Олі Рэн]]  == Спорт == * [[ФК Рэн]]  == Тапонім == * [[Рэн]] {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5157084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="295" sha1="47ud49aebqawaqrljsjcaygdqcxx7ow" xml:space="preserve">'''Рэн''':

== Прозвішча ==
* [[Крыстафер Рэн]]
* [[Людвіг Рэн]] — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч
* [[Олі Рэн]]

== Спорт ==
* [[ФК Рэн]]

== Тапонім ==
* [[Рэн]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>47ud49aebqawaqrljsjcaygdqcxx7ow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157085</id>
      <parentid>5157084</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прозвішча */</comment>
      <origin>5157085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="0ebrpw8ff128yca4gmjvipqiunszngt" xml:space="preserve">'''Рэн''':

== Прозвішча ==
* [[Крыстафер Рэн]] — англійскі архітэктар
* [[Людвіг Рэн]] — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч
* [[Олі Рэн]]

== Спорт ==
* [[ФК Рэн]]

== Тапонім ==
* [[Рэн]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>0ebrpw8ff128yca4gmjvipqiunszngt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157086</id>
      <parentid>5157085</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Прозвішча */</comment>
      <origin>5157086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="hpu6zt6wlsfcnnqbwqg23cl210lxglj" xml:space="preserve">'''Рэн''':

== Прозвішча ==
* [[Крыстафер Рэн]] — англійскі архітэктар
* [[Людвіг Рэн]] — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч
* [[Олі Рэн]] — фінскі і еўрапейскі палітык

== Спорт ==
* [[ФК Рэн]]

== Тапонім ==
* [[Рэн]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>hpu6zt6wlsfcnnqbwqg23cl210lxglj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дорскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809832</id>
    <revision>
      <id>5157094</id>
      <timestamp>2026-06-22T05:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Дорскі''' — прозвішча.  == Вядомыя носьбіты == * [[Іосіф Львовіч Дорскі]] * [[Сямён Львовіч Дорскі]] {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5157094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="l7clun34mtos38wctly6l90ac5pcjwe" xml:space="preserve">'''Дорскі''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Іосіф Львовіч Дорскі]]
* [[Сямён Львовіч Дорскі]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>l7clun34mtos38wctly6l90ac5pcjwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157095</id>
      <parentid>5157094</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T05:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5157095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="281" sha1="eol0dzhc750vrpc1tek02bp1kcm42wx" xml:space="preserve">'''Дорскі''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Іосіф Львовіч Дорскі]] — беларускі тэатральны дзеяч, драматур
* [[Сямён Львовіч Дорскі]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>eol0dzhc750vrpc1tek02bp1kcm42wx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157097</id>
      <parentid>5157095</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ дапаўненне</comment>
      <origin>5157097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="364" sha1="btzjy4jqyendrmw9elibhiut70oqokq" xml:space="preserve">'''Дорскі''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Іосіф Львовіч Дорскі]] — беларускі тэатральны дзеяч, драматур
* [[Сямён Львовіч Дорскі]] — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>btzjy4jqyendrmw9elibhiut70oqokq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лукін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809833</id>
    <revision>
      <id>5157098</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Лукін''' — прозвішча.  == Вядомыя носьбіты == * [[Мікалай Міхайлавіч Лукін]] * [[Павел Пятровіч Лукін]] {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5157098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="qt9kc5e73j0c3t3ssjtqr2imr10lvem" xml:space="preserve">'''Лукін''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Мікалай Міхайлавіч Лукін]]
* [[Павел Пятровіч Лукін]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>qt9kc5e73j0c3t3ssjtqr2imr10lvem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157101</id>
      <parentid>5157098</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ дапаўненне</comment>
      <origin>5157101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="na2b5h73uhwzw096jtxo5t6ux0kvjph" xml:space="preserve">'''Лукін''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Мікалай Міхайлавіч Лукін]] — савецкі гісторык-марксіст, публіцыст
* [[Павел Пятровіч Лукін]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>na2b5h73uhwzw096jtxo5t6ux0kvjph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157102</id>
      <parentid>5157101</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ дапаўненне</comment>
      <origin>5157102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="4ubmifuu5sk635s6jtf48u8t7vgk4wd" xml:space="preserve">'''Лукін''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Мікалай Міхайлавіч Лукін]] — савецкі гісторык-марксіст, публіцыст
* [[Павел Пятровіч Лукін]] — архітэктар
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>4ubmifuu5sk635s6jtf48u8t7vgk4wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батонд Роска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809834</id>
    <revision>
      <id>5157103</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellis Novak</username>
        <id>30436</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Вучоны}} '''Батонд Міклаш Роска''' (нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам[[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]].  == Крыніцы...»</comment>
      <origin>5157103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="630" sha1="di6cmhx36ddai8575ip4athbm4rtg8e" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Батонд Міклаш Роска''' (нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам[[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Роска Батонд}}</text>
      <sha1>di6cmhx36ddai8575ip4athbm4rtg8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157106</id>
      <parentid>5157103</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellis Novak</username>
        <id>30436</id>
      </contributor>
      <origin>5157106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="631" sha1="r6qnr2k9rz6x7iottpivkejkxanp18s" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Батонд Міклаш Роска''' (нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Роска Батонд}}</text>
      <sha1>r6qnr2k9rz6x7iottpivkejkxanp18s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157109</id>
      <parentid>5157106</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellis Novak</username>
        <id>30436</id>
      </contributor>
      <origin>5157109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="7kbntsvf2wjyijsgeb40q6hdagi1c3p" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Батонд Міклаш Роска''' ({{lang-en|Botond Miklós Roska}}, нар. {{ДН|||1969}}) — [[Венгрыя|венгерскі]] ўрач і біямедыцынскі даследчык. Значная частка яго даследаванняў прысвечана механізмам [[зрок]]авага ўспрымання і лячэнню захворванняў, якія выклікаюць [[слепата|слепату]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Роска Батонд}}</text>
      <sha1>7kbntsvf2wjyijsgeb40q6hdagi1c3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кінгстан-на-Тэмзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809835</id>
    <revision>
      <id>5157104</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Кінгстан-на-Тэмзе''' ({{lang-en|Kingston upon Thames}}) — горад у [[Вяликабрытания|Вялікабрытаніі]], раней у графстве Сурэй, які ў цяперашні час уваходзіць у Вялікі Лондан і з’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам аднайменнага бора і яго адміністрацыйным цэн...»</comment>
      <origin>5157104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="owf5yzp7rhcxto2qcvnl41sdid2m0rc" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгстан-на-Тэмзе''' ({{lang-en|Kingston upon Thames}}) — горад у [[Вяликабрытания|Вялікабрытаніі]], раней у графстве Сурэй, які ў цяперашні час уваходзіць у Вялікі Лондан і з’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам аднайменнага бора і яго адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны на [[Тэмза|Тэмзе]], за 16 км на паўднёвы захад ад [[Чарынг-Крос]]а, геаграфічнага цэнтра [[Лондан]]а. Гістарычна вядомы як сярэднявечны гандлёвы горад.
[[Катэгорыя:Гарады Вяликабрытаніі]]</text>
      <sha1>owf5yzp7rhcxto2qcvnl41sdid2m0rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157105</id>
      <parentid>5157104</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="f9njo7m9pj5xnpl8zoyg1e0siight1i" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгстан-на-Тэмзе''' ({{lang-en|Kingston upon Thames}}) — горад у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], раней у графстве Сурэй, які ў цяперашні час уваходзіць у Вялікі Лондан і з’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам аднайменнага бора і яго адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны на [[Тэмза|Тэмзе]], за 16 км на паўднёвы захад ад [[Чарынг-Крос]]а, геаграфічнага цэнтра [[Лондан]]а. Гістарычна вядомы як сярэднявечны гандлёвы горад.
[[Катэгорыя:Гарады Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>f9njo7m9pj5xnpl8zoyg1e0siight1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157107</id>
      <parentid>5157105</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="kwvr218id949znr9wppha70essbl38w" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгстан-на-Тэмзе''' ({{lang-en|Kingston upon Thames}}) — горад у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], раней у графстве Сурэй, які ў цяперашні час уваходзіць у Вялікі Лондан і з’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам аднайменнага бора і яго адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны на [[Тэмза|Тэмзе]], за 16 км на паўднёвы захад ад [[Чарынг-Крос]]а, геаграфічнага цэнтра [[Лондан]]а. Гістарычна вядомы як сярэднявечны гандлёвы горад.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>kwvr218id949znr9wppha70essbl38w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157108</id>
      <parentid>5157107</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5157108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1018" sha1="lcwsyg3g36xqb4ucicogcljmhcptrlp" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Кінгстан-на-Тэмзе''' ({{lang-en|Kingston upon Thames}}) — горад у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], раней у графстве Сурэй, які ў цяперашні час уваходзіць у Вялікі Лондан і з’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам аднайменнага бора і яго адміністрацыйным цэнтрам. Размешчаны на [[Тэмза|Тэмзе]], за 16 км на паўднёвы захад ад [[Чарынг-Крос]]а, геаграфічнага цэнтра [[Лондан]]а. Гістарычна вядомы як сярэднявечны гандлёвы горад.
== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Эдвард Майбрыдж]], брытанскі і амерыканскі фатограф

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>lcwsyg3g36xqb4ucicogcljmhcptrlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гроў-Сіці (Агая)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809836</id>
    <revision>
      <id>5157110</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Гроў-Сіці''' ({{lang-en|Grove City}}) — гора у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]], штат [[Агая]], [[ЗША]]. Прыгарад сталіцы штата, горада Калумбус. [[Катэгорыя:Гарады Агая]]»</comment>
      <origin>5157110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="fwu7vofulhwvb1lufdkr1e66w1e2jdu" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Гроў-Сіці''' ({{lang-en|Grove City}}) — гора у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]], штат [[Агая]], [[ЗША]]. Прыгарад сталіцы штата, горада Калумбус.
[[Катэгорыя:Гарады Агая]]</text>
      <sha1>fwu7vofulhwvb1lufdkr1e66w1e2jdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157111</id>
      <parentid>5157110</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T06:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="fmlf05kv06l3qp8ygq3cmf5kkzmkg10" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Гроў-Сіці''' ({{lang-en|Grove City}}) — гора у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]], штат [[Агая]], [[ЗША]]. Прыгарад сталіцы штата, горада Калумбус.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Агая]]</text>
      <sha1>fmlf05kv06l3qp8ygq3cmf5kkzmkg10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мазырская класічная гімназія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809837</id>
    <redirect title="Мазырская мужчынская гімназія" />
    <revision>
      <id>5157117</id>
      <timestamp>2026-06-22T06:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мазырская мужчынская гімназія]]</comment>
      <origin>5157117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="qshjah1qn87do9y6bxfhb6d3p6lmnjg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мазырская мужчынская гімназія]]</text>
      <sha1>qshjah1qn87do9y6bxfhb6d3p6lmnjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе ў ЗША</title>
    <ns>14</ns>
    <id>809838</id>
    <revision>
      <id>5157128</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|З’явіліся ў|1967|годзе ў ЗША}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:1967 год у ЗША]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў краінах у 1967 годзе]]»</comment>
      <origin>5157128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="234" sha1="qv9rsveztjcne45gyyvh65qndxpn39k" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|З’явіліся ў|1967|годзе ў ЗША}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:1967 год у ЗША]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў краінах у 1967 годзе]]</text>
      <sha1>qv9rsveztjcne45gyyvh65qndxpn39k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Крожскі езуіцкі калегіум</title>
    <ns>14</ns>
    <id>809839</id>
    <revision>
      <id>5157130</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы]] [[Катэгорыя:Кражы]]»</comment>
      <origin>5157130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="3c7q1iqvc24d275eiryliq2d1akc5uk" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}
[[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы]]
[[Катэгорыя:Кражы]]</text>
      <sha1>3c7q1iqvc24d275eiryliq2d1akc5uk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іаган Фрыдрых Кнобель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809840</id>
    <revision>
      <id>5157137</id>
      <timestamp>2026-06-22T07:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/77372349|Johann Friedrich Knöbel]]»</comment>
      <origin>5157137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="4hho8tepfb4kdgzq82qsiinnkelwzo1" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}'''Іаган Фрыдрых Кнобель''' ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Johann Friedrich Knöbel,'' [[14 чэрвеня]] [[1724]], [[Дрэздэн]] - [[26 верасня]] [[1792]], Дрэздэн) — [[Германія|нямецкі]] [[архітэктар]], прадстаўнік [[Саксы|саксонскага]] [[ракако]] .

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1724 годзе. З 1739 года вучыўся ў саксонскага архітэктара Іагана Крыстафа Кнёфеля. У 1750 годзе паступіў на дзяржаўную службу ў [[Саксонія-Ангальт|Саксоніі і]] заняў пасаду кіраўніка (кандуктара) ў Дрэздэнскім будаўнічым бюро. У гэты час будаваў палац для міністра Бруля ў Дрэздэне.

У 1753 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]] ў якасці майстра-будаўніка. Там ён спачатку дапамагаў тагачаснаму дырэктару Саксонскага будаўнічага бюро ў Варшаве Іаахіму Даніэлю фон Яўху. Пасля смерці Яўха ў 1754 годзе ён заняў яго пасаду (таксама вядомую як «''Oberbauamtskonduktor''») і заставаўся на гэтай пасадзе да канца панавання [[Ветыны|Вэтынаў]] у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Галоўным кліентам Іагана Фрыдрыха Кнёбеля быў першы міністр Генрых Бруль, для якога ён перабудаваў палац Бруля на [[Плошча Маршала Юзафа Пілсудскага (Варшава)|Саксонскай плошчы]] і палац у Млацінах.  Будучы дырэктарам Саксонскага будаўнічага бюро, ён таксама завяршыў, сярод іншых праектаў, будаўніцтва цаглянага касцёла Святога Лаўрэнція ў Волі. Кнобель далей развіў стыль ракако ў Рэчы Паспалітай, што асабліва праявілася ў працах па завяршэнні [[Новы замак (Гродна)|Новага замка ў Гродне]] (будаўніцтва капліцы), а таксама ў многіх дэталях цяпер неіснуючага палаца Бруля ў Варшаве (напрыклад, крылы Ганаровага двара і брама).

У 1765 годзе вярнуўся ў Дрэздэн. Там ён стаў каралеўскім архітэктарам і галоўным дзяржаўным архітэктарам; як член галоўнай будаўнічай камісіі ён паўплываў на архітэктурнае праектаванне шматлікіх будынкаў. Разам з Іаганам Георгам Шмітам спраектаваў дрэздэнскі Гевандхаўс.

Яго сын, Юліус Фрыдрых, таксама быў дрэздэнскім архітэктарам.

== Праекты ==

* Касцёл Святога Лаўрэнція на вуліцы Вольскай, 140а ў Варшаве (пабудаваны ў 1755 годзе)

* Палац Бруля ў Млацінах (1752–1758)

* Рэканструкцыя палаца Бруля ў Варшаве (1754–1759)

* Палац Рэйнхардтсгрым з паркам у англійскім стылі (1765–1767)

* Дрэздэнскі Гевандхаус (1768–1770)

* Будаўніцтва (неіснуючага) Беройцкага палаца
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|link=Plik:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|alt=Grodno – kaplica przy Nowym Zamku| Гродна — капліца ў Новым замку
Файл:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|link=Plik:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|alt=Pałac Bruhla w Młocinach| Палац Бруля ў Млацінах
Файл:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|link=Plik:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|alt=Kościół św. Wawrzyńca na Woli w Warszawie| Касцёл Святога Лаўрэнція на Волі, Варшава
Файл:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|link=Plik:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|alt=Pałac Reinhardtsgrimma| Палац Рэйнхардтсгрыма
Файл:Schloß_Berreuth.jpg|link=Plik:Schloß_Berreuth.jpg|alt=Pałac Berreuth| Беройцкі палац
Файл:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|link=Plik:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|alt=Drezno – Gewandhaus| Дрэздэн — Гевандхаўс
&lt;/gallery&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрэздэне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1792 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1724 годзе]]</text>
      <sha1>4hho8tepfb4kdgzq82qsiinnkelwzo1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157140</id>
      <parentid>5157137</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6520" sha1="40g5xi8kzn51n9qmhk2jswsubmhs64f" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}'''Іаган Фрыдрых Кнобель''' ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Johann Friedrich Knöbel,'' [[14 чэрвеня]] [[1724]], [[Дрэздэн]] - [[26 верасня]] [[1792]], Дрэздэн) — [[Германія|нямецкі]] [[архітэктар]], прадстаўнік [[Саксы|саксонскага]] [[ракако]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/138287|title=Кнобель Іаган (Ян) Фрыдрых - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – C. 363.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Polski Słownik Biograficzny, t. XXVII/1, s. 138-139&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1724 годзе. З 1739 года вучыўся ў саксонскага архітэктара Іагана Крыстафа Кнёфеля. У 1750 годзе паступіў на дзяржаўную службу ў [[Саксонія-Ангальт|Саксоніі і]] заняў пасаду кіраўніка (кандуктара) ў Дрэздэнскім будаўнічым бюро. У гэты час будаваў палац для міністра Бруля ў Дрэздэне.

У 1753 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]] ў якасці майстра-будаўніка. Там ён спачатку дапамагаў тагачаснаму дырэктару Саксонскага будаўнічага бюро ў Варшаве Іаахіму Даніэлю фон Яўху. Пасля смерці Яўха ў 1754 годзе ён заняў яго пасаду (таксама вядомую як «''Oberbauamtskonduktor''») і заставаўся на гэтай пасадзе да канца панавання [[Ветыны|Вэтынаў]] у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Галоўным кліентам Іагана Фрыдрыха Кнёбеля быў першы міністр Генрых Бруль, для якога ён перабудаваў палац Бруля на [[Плошча Маршала Юзафа Пілсудскага (Варшава)|Саксонскай плошчы]] і палац у Млацінах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rcin.org.pl/iae/dlibra/publication/edition/87293|title=Ze studiów nad dziejami podwarszawskich rezydencji. Zabudowania w otoczeniu pałacu Brühlów w Młocinach(od połowy XVIII w.)|author=Bis, Magdalena ; Bis, Wojciech ; Napieralski, Mateusz|website=Kwartalnik Historii Kultury Materialnej R. 67 Nr 2|date=2019|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;.  Будучы дырэктарам Саксонскага будаўнічага бюро, ён таксама завяршыў, сярод іншых праектаў, будаўніцтва цаглянага касцёла Святога Лаўрэнція на Волі&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/tech/article/view/29030|аўтар=Alina Barczyk|загаловак=Przemiany architektoniczne kościoła św. Wawrzyńca na warszawskiej Woli. Jauch, Knöbel, Idźkowski|год=2025-12-31|мова=pl|выданне=TECHNE. Seria Nowa|выпуск=15-16|старонкі=167–192|issn=2720-149X|doi=10.18778/2084-851X.19.11}}&lt;/ref&gt;. Кнобель далей развіў стыль ракако ў Рэчы Паспалітай, што асабліва праявілася ў працах па завяршэнні [[Новы замак (Гродна)|Новага замка ў Гродне]] (будаўніцтва капліцы), а таксама ў многіх дэталях цяпер неіснуючага палаца Бруля ў Варшаве (напрыклад, крылы Ганаровага двара і брама).

У 1765 годзе вярнуўся ў Дрэздэн. Там ён стаў каралеўскім архітэктарам і галоўным дзяржаўным архітэктарам; як член галоўнай будаўнічай камісіі ён паўплываў на архітэктурнае праектаванне шматлікіх будынкаў. Разам з Іаганам Георгам Шмітам спраектаваў дрэздэнскі Гевандхаўс.

Яго сын, Юліус Фрыдрых, таксама быў дрэздэнскім архітэктарам.

== Праекты ==

* Касцёл Святога Лаўрэнція на вуліцы Вольскай, 140а ў Варшаве (пабудаваны ў 1755 годзе)

* Палац Бруля ў Млацінах (1752–1758)

* Рэканструкцыя палаца Бруля ў Варшаве (1754–1759)

* Палац Рэйнхардтсгрым з паркам у англійскім стылі (1765–1767)

* Дрэздэнскі Гевандхаус (1768–1770)

* Будаўніцтва (неіснуючага) Беройцкага палаца
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|link=Plik:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|alt=Grodno – kaplica przy Nowym Zamku| Гродна — капліца ў Новым замку
Файл:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|link=Plik:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|alt=Pałac Bruhla w Młocinach| Палац Бруля ў Млацінах
Файл:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|link=Plik:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|alt=Kościół św. Wawrzyńca na Woli w Warszawie| Касцёл Святога Лаўрэнція на Волі, Варшава
Файл:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|link=Plik:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|alt=Pałac Reinhardtsgrimma| Палац Рэйнхардтсгрыма
Файл:Schloß_Berreuth.jpg|link=Plik:Schloß_Berreuth.jpg|alt=Pałac Berreuth| Беройцкі палац
Файл:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|link=Plik:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|alt=Drezno – Gewandhaus| Дрэздэн — Гевандхаўс
&lt;/gallery&gt;
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрэздэне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1792 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1724 годзе]]</text>
      <sha1>40g5xi8kzn51n9qmhk2jswsubmhs64f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157141</id>
      <parentid>5157140</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6770" sha1="c5xc4t0orzyprqeijwogiro72f0sf2s" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}'''Іаган Фрыдрых Кнобель''' ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Johann Friedrich Knöbel,'' [[14 чэрвеня]] [[1724]], [[Дрэздэн]] - [[26 верасня]] [[1792]], Дрэздэн) — [[Германія|нямецкі]] [[архітэктар]], прадстаўнік [[Саксы|саксонскага]] [[ракако]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/138287|title=Кнобель Іаган (Ян) Фрыдрых - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – C. 363.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Polski Słownik Biograficzny, t. XXVII/1, s. 138-139&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1724 годзе. З 1739 года вучыўся ў саксонскага архітэктара Іагана Крыстафа Кнёфеля. У 1750 годзе паступіў на дзяржаўную службу ў [[Саксонія-Ангальт|Саксоніі і]] заняў пасаду кіраўніка (кандуктара) ў Дрэздэнскім будаўнічым бюро. У гэты час будаваў палац для міністра Бруля ў Дрэздэне.

У 1753 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]] ў якасці майстра-будаўніка. Там ён спачатку дапамагаў тагачаснаму дырэктару Саксонскага будаўнічага бюро ў Варшаве Іаахіму Даніэлю фон Яўху. Пасля смерці Яўха ў 1754 годзе ён заняў яго пасаду (таксама вядомую як «''Oberbauamtskonduktor''») і заставаўся на гэтай пасадзе да канца панавання [[Ветыны|Вэтынаў]] у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Галоўным кліентам Іагана Фрыдрыха Кнёбеля быў першы міністр Генрых Бруль, для якога ён перабудаваў палац Бруля на [[Плошча Маршала Юзафа Пілсудскага (Варшава)|Саксонскай плошчы]] і палац у Млацінах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rcin.org.pl/iae/dlibra/publication/edition/87293|title=Ze studiów nad dziejami podwarszawskich rezydencji. Zabudowania w otoczeniu pałacu Brühlów w Młocinach(od połowy XVIII w.)|author=Bis, Magdalena ; Bis, Wojciech ; Napieralski, Mateusz|website=Kwartalnik Historii Kultury Materialnej R. 67 Nr 2|date=2019|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;.  Будучы дырэктарам Саксонскага будаўнічага бюро, ён таксама завяршыў, сярод іншых праектаў, будаўніцтва цаглянага касцёла Святога Лаўрэнція на Волі&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/tech/article/view/29030|аўтар=Alina Barczyk|загаловак=Przemiany architektoniczne kościoła św. Wawrzyńca na warszawskiej Woli. Jauch, Knöbel, Idźkowski|год=2025-12-31|мова=pl|выданне=TECHNE. Seria Nowa|выпуск=15-16|старонкі=167–192|issn=2720-149X|doi=10.18778/2084-851X.19.11}}&lt;/ref&gt;. Кнобель далей развіў стыль ракако ў Рэчы Паспалітай, што асабліва праявілася ў працах па завяршэнні [[Новы замак (Гродна)|Новага замка ў Гродне]] (будаўніцтва капліцы), а таксама ў многіх дэталях цяпер неіснуючага палаца Бруля ў Варшаве (напрыклад, крылы Ганаровага двара і брама).

У 1765 годзе вярнуўся ў Дрэздэн. Там ён стаў каралеўскім архітэктарам і галоўным дзяржаўным архітэктарам; як член галоўнай будаўнічай камісіі ён паўплываў на архітэктурнае праектаванне шматлікіх будынкаў. Разам з Іаганам Георгам Шмітам спраектаваў дрэздэнскі Гевандхаўс.

Яго сын, Юліус Фрыдрых, таксама быў дрэздэнскім архітэктарам.

== Праекты ==

* Касцёл Святога Лаўрэнція на вуліцы Вольскай, 140а ў Варшаве (пабудаваны ў 1755 годзе)

* Палац Бруля ў Млацінах (1752–1758)

* Рэканструкцыя палаца Бруля ў Варшаве (1754–1759)

* Палац Рэйнхардтсгрым з паркам у англійскім стылі (1765–1767)

* Дрэздэнскі Гевандхаус (1768–1770)

* Будаўніцтва (неіснуючага) Беройцкага палаца
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|link=Plik:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|alt=Grodno – kaplica przy Nowym Zamku| Гродна — капліца ў Новым замку
Файл:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|link=Plik:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|alt=Pałac Bruhla w Młocinach| Палац Бруля ў Млацінах
Файл:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|link=Plik:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|alt=Kościół św. Wawrzyńca na Woli w Warszawie| Касцёл Святога Лаўрэнція на Волі, Варшава
Файл:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|link=Plik:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|alt=Pałac Reinhardtsgrimma| Палац Рэйнхардтсгрыма
Файл:Schloß_Berreuth.jpg|link=Plik:Schloß_Berreuth.jpg|alt=Pałac Berreuth| Беройцкі палац
Файл:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|link=Plik:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|alt=Drezno – Gewandhaus| Дрэздэн — Гевандхаўс
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрэздэне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1792 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1724 годзе]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XVIII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гродна]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Дрэздэне]]</text>
      <sha1>c5xc4t0orzyprqeijwogiro72f0sf2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157146</id>
      <parentid>5157141</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T08:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7093" sha1="besha4gdlludoko5ne0e7lr3101yu8b" xml:space="preserve">{{Архітэктар}}'''Іаган Фрыдрых Кнобель''' ([[Нямецкая мова|ням.]] ''Johann Friedrich Knöbel,'' [[14 чэрвеня]] [[1724]], [[Дрэздэн]] - [[26 верасня]] [[1792]], Дрэздэн) — [[Германія|нямецкі]] [[архітэктар]], прадстаўнік [[Саксы|саксонскага]] [[ракако]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/138287|title=Кнобель Іаган (Ян) Фрыдрых - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – C. 363.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Polski Słownik Biograficzny, t. XXVII/1, s. 138-139&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1724 годзе. З 1739 года вучыўся ў саксонскага архітэктара Іагана Крыстафа Кнёфеля. У 1750 годзе паступіў на дзяржаўную службу ў [[Саксонія-Ангальт|Саксоніі і]] заняў пасаду кіраўніка (кандуктара) ў Дрэздэнскім будаўнічым бюро. У гэты час будаваў палац для міністра Бруля ў Дрэздэне.

У 1753 годзе пераехаў у [[Варшава|Варшаву]] ў якасці майстра-будаўніка. Там ён спачатку дапамагаў тагачаснаму дырэктару Саксонскага будаўнічага бюро ў Варшаве Іаахіму Даніэлю фон Яўху. Пасля смерці Яўха ў 1754 годзе ён заняў яго пасаду (таксама вядомую як «''Oberbauamtskonduktor''») і заставаўся на гэтай пасадзе да канца панавання [[Ветыны|Вэтынаў]] у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Галоўным кліентам Іагана Фрыдрыха Кнёбеля быў першы міністр Генрых Бруль, для якога ён перабудаваў палац Бруля на [[Плошча Маршала Юзафа Пілсудскага (Варшава)|Саксонскай плошчы]] і палац у Млацінах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rcin.org.pl/iae/dlibra/publication/edition/87293|title=Ze studiów nad dziejami podwarszawskich rezydencji. Zabudowania w otoczeniu pałacu Brühlów w Młocinach(od połowy XVIII w.)|author=Bis, Magdalena ; Bis, Wojciech ; Napieralski, Mateusz|website=Kwartalnik Historii Kultury Materialnej R. 67 Nr 2|date=2019|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;.  Будучы дырэктарам Саксонскага будаўнічага бюро, ён таксама завяршыў, сярод іншых праектаў, будаўніцтва цаглянага касцёла Святога Лаўрэнція на Волі&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/tech/article/view/29030|аўтар=Alina Barczyk|загаловак=Przemiany architektoniczne kościoła św. Wawrzyńca na warszawskiej Woli. Jauch, Knöbel, Idźkowski|год=2025-12-31|мова=pl|выданне=TECHNE. Seria Nowa|выпуск=15-16|старонкі=167–192|issn=2720-149X|doi=10.18778/2084-851X.19.11}}&lt;/ref&gt;. Кнобель далей развіў стыль ракако ў Рэчы Паспалітай, што асабліва праявілася ў працах па завяршэнні [[Новы замак (Гродна)|Новага замка ў Гродне]] (будаўніцтва капліцы), а таксама ў многіх дэталях цяпер неіснуючага палаца Бруля ў Варшаве (напрыклад, крылы Ганаровага двара і брама).

У 1765 годзе вярнуўся ў Дрэздэн. Там ён стаў каралеўскім архітэктарам і галоўным дзяржаўным архітэктарам; як член галоўнай будаўнічай камісіі ён паўплываў на архітэктурнае праектаванне шматлікіх будынкаў. Разам з Іаганам Георгам Шмітам спраектаваў дрэздэнскі Гевандхаўс.

Яго сын, Юліус Фрыдрых, таксама быў дрэздэнскім архітэктарам.

== Праекты ==

* [https://repozytorium.ispan.pl//dlibra/metadatasearch?action=AdvancedSearchAction&amp;type=-3&amp;val1=Creator:%22Kn%C3%B6bel%2C+Johann+Friedrich%22 '''Галерэя архітэктурных праектаў Кнобеля ў Гродна (Інстытут мастацтва Польскай акадэміі навук)''']
* Касцёл Святога Лаўрэнція на вуліцы Вольскай, 140а ў Варшаве (пабудаваны ў 1755 годзе)

* Палац Бруля ў Млацінах (1752–1758)

* Рэканструкцыя палаца Бруля ў Варшаве (1754–1759)

* Палац Рэйнхардтсгрым з паркам у англійскім стылі (1765–1767)

* Дрэздэнскі Гевандхаус (1768–1770)

* Будаўніцтва (неіснуючага) Беройцкага палаца
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|link=Plik:Horadnia,_Novy_zamak,_Kaplica._Горадня,_Новы_замак,_Капліца_(XVIII).jpg|alt=Grodno – kaplica przy Nowym Zamku| Гродна — капліца ў Новым замку
Файл:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|link=Plik:Pałac_Bruhla_na_Młocinach_w_latach_60.jpg|alt=Pałac Bruhla w Młocinach| Палац Бруля ў Млацінах
Файл:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|link=Plik:Kościół_św._Wawrzyńca_w_Warszawie.JPG|alt=Kościół św. Wawrzyńca na Woli w Warszawie| Касцёл Святога Лаўрэнція на Волі, Варшава
Файл:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|link=Plik:20080504140DR_Reinhardtsgrimma_(Glashütte)_Schloß.jpg|alt=Pałac Reinhardtsgrimma| Палац Рэйнхардтсгрыма
Файл:Schloß_Berreuth.jpg|link=Plik:Schloß_Berreuth.jpg|alt=Pałac Berreuth| Беройцкі палац
Файл:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|link=Plik:Dresden_Gewandhaus_2.jpg|alt=Drezno – Gewandhaus| Дрэздэн — Гевандхаўс
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрэздэне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1792 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1724 годзе]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Архітэктары]]
[[Катэгорыя:Архітэктары XVIII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Гродна]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Дрэздэне]]</text>
      <sha1>besha4gdlludoko5ne0e7lr3101yu8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дронты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809841</id>
    <redirect title="Дронтавыя" />
    <revision>
      <id>5157158</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>Ueschar перанёс старонку [[Дронты]] у [[Дронтавыя]]: Уніфікацыя назваў</comment>
      <origin>5157158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="53iiyfkgq1znam6aer2cqont7m6qbp9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дронтавыя]]</text>
      <sha1>53iiyfkgq1znam6aer2cqont7m6qbp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809842</id>
    <revision>
      <id>5157162</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/44083244|Батюшков Помпей Миколайович]]»</comment>
      <origin>5157162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7034" sha1="kgcg7xaayyw4l2fgmuyyw1lk5zg3t81" xml:space="preserve">{{Асоба}}'''Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{Lang-ru|Помпей Николаевич Батюшков}}, 26 чэрвеня 1811, маёнтак Данілаўскае Валагодскай губерні [[1811|-]] [[20 сакавіка]] [[1892]]) — расійскі [[гісторык]], дзяржаўны і грамадскі дзяяч, выдавец. Малодшы брат паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дваранскай сям'і, якую праславіў яго брат [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанцін Бацюшкоў]]. 

Атрымаў адукацыю спачатку ў прыватным пансіянаце для сталічнай арыстакратыі, пазней у Вышэйшай артылерыйскай школе (скончыў у 1831). Да 1840 служыў у арміі. У 1850 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. У 1856-67 - віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных вераванняў. У 1868-69 - папячыцель Віленскай навучальнай акругі. На гэтых пасадах Бацюшкаў аддана служыў самадзяржаўю, быў інструментам яго русіфікацыйнай палітыкі. Па палітычных поглядах славянафіл.

У 1870–1882 гадах Пампей Бацюшкаў працаваў у [[Масква|Маскве]] . Тут ён вызначыўся як віцэ-прэзідэнт Славянскага камітэта, які арганізоўваў грамадскую салідарнасць з барацьбой балканскіх народаў супраць асманскага ярма і збіраў сродкі на патрэбы руска-турэцкай вайны 1877–1878 гадоў.

З 1882 года Бацюшкаў пастаянна пражываў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і цалкам прысвяціў сябе навуковай, літаратурнай і выдавецкай дзейнасці.

Пасля цяжкай хваробы памёр 20 сакавіка 1892 года. Пахаваны ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве.

== Працы ==
З 1860-х гадоў Пампей Бацюшкоў стаў вядомым у [[Расія|расійскіх]] акадэмічных колах дзякуючы шэрагу прац. Напрыклад, у 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу быў апублікаваны яго «''Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям''». У 1868-1885 гадах у Санкт-Пецярбургу выйшлі восем выпускаў серыйнага выдання «''Памятники русской древности в западных губерниях''», у якім упершыню былі сабраны ілюстрацыі, малюнкі і гравюры ўнікальных помнікаў старажытнасці [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]] . Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, у гэтых выданнях аўтар аддаваў перавагу помнікам рускай культуры і ігнараваў мясцовую гістарычную традыцыю. .

Па ўласнай ініцыятыве, падтрыманай царскім урадам і [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміяй навук]], з сярэдзіны 1880-х гадоў Пампей Бацюшкаў пачаў ствараць абагульненую гісторыю заходніх губерняў. Для гэтай мэты ён падабраў калектыў аўтараў, у склад якога ўвайшлі таленавітыя навукоўцы: прафесар Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Мікалай Іванавіч Пятроў|Мікалай Пятроў]]&amp;nbsp;— аўтар асноўнага тэксту кніг, пецярбургскі гісторык Мітрафан Гарадзецкі&amp;nbsp;— рэдактар тэкстаў, а таксама мясцовыя даследчыкі і краязнаўцы. Сам Бацюшкаў ажыццяўляў арганізацыйнае і навукова-метадычнае кіраўніцтва, распрацоўваў асобныя раздзелы, браў на сябе выдавецкія клопаты.

Дзякуючы намаганням гэтага творчага калектыву ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены ілюстраваныя кнігі, якія заклалі трывалую аснову для развіцця гістарычнага [[краязнаўства]] :

* «Холмская Русь. Историческое описание» (1887),
* «Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края» (1888),
* «Белоруссия и Литва. Историческое описание» (1890),
* «Подолия. Историческое описание» (1891),
* «Бессарабия. Историческое описание» (1892).

[[Расійская акадэмія навук]] завяла навуковую прэмію і медаль імя Бацюшкава, якія да 1917 года ўручаліся навукоўцам, якія дасягнулі найбольшых поспехаў у вывучэнні рэгіёнаў імперыі.
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1892 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 1 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бежацкім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1811 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 красавіка]]</text>
      <sha1>kgcg7xaayyw4l2fgmuyyw1lk5zg3t81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157165</id>
      <parentid>5157162</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7668" sha1="h310vorqnpmaehyucowdxk0si8glxcw" xml:space="preserve">{{Асоба}}'''Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{Lang-ru|Помпей Николаевич Батюшков}}, 26 чэрвеня 1811, маёнтак Данілаўскае Валагодскай губерні [[1811|-]] [[20 сакавіка]] [[1892]]) — расійскі [[гісторык]], дзяржаўны і грамадскі дзяяч, выдавец. Малодшы брат паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дваранскай сям'і, якую праславіў яго брат [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанцін Бацюшкоў]]. 

Атрымаў адукацыю спачатку ў прыватным пансіянаце для сталічнай арыстакратыі, пазней у Вышэйшай артылерыйскай школе (скончыў у 1831). Да 1840 служыў у арміі. У 1850 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. У 1856-67 - віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных вераванняў. Вынікам яго дзейнасці была пабудова ў Беларусі і Украіне больш 2 тысячаў праваслаўных цэркваў па тыпавых праектах. Прымаў захады перавесці багаслужэнне ў Мінскай губерні з польскай мовы на рускую (праз ксяндза Сенчыкоўскага). У 1868-69 - папячыцель Віленскай навучальнай акругі. На гэтых пасадах Бацюшкаў аддана служыў самадзяржаўю, быў інструментам яго русіфікацыйнай палітыкі. Па палітычных поглядах славянафіл.

У 1870–1882 гадах Пампей Бацюшкаў працаваў у [[Масква|Маскве]] . Тут ён вызначыўся як віцэ-прэзідэнт Славянскага камітэта, які арганізоўваў грамадскую салідарнасць з барацьбой балканскіх народаў супраць асманскага ярма і збіраў сродкі на патрэбы руска-турэцкай вайны 1877–1878 гадоў.

З 1882 года Бацюшкаў пастаянна пражываў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і цалкам прысвяціў сябе навуковай, літаратурнай і выдавецкай дзейнасці.

Пасля цяжкай хваробы памёр 20 сакавіка 1892 года. Пахаваны ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве.

Асабісты архіў Пампея Бацюшкава зберагаецца ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы (аддзел рукапісаў, ф. 52).

== Працы ==
З 1860-х гадоў Пампей Бацюшкоў стаў вядомым у [[Расія|расійскіх]] акадэмічных колах дзякуючы шэрагу прац. Напрыклад, у 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу быў апублікаваны яго «''Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям''». У 1868-1885 гадах у Санкт-Пецярбургу выйшлі восем выпускаў серыйнага выдання «''Памятники русской древности в западных губерниях''», у якім упершыню былі сабраны ілюстрацыі, малюнкі і гравюры ўнікальных помнікаў старажытнасці [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]] . Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, у гэтых выданнях аўтар аддаваў перавагу помнікам рускай культуры і ігнараваў мясцовую гістарычную традыцыю. .

Па ўласнай ініцыятыве, падтрыманай царскім урадам і [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміяй навук]], з сярэдзіны 1880-х гадоў Пампей Бацюшкаў пачаў ствараць абагульненую гісторыю заходніх губерняў. Для гэтай мэты ён падабраў калектыў аўтараў, у склад якога ўвайшлі таленавітыя навукоўцы: прафесар Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Мікалай Іванавіч Пятроў|Мікалай Пятроў]]&amp;nbsp;— аўтар асноўнага тэксту кніг, пецярбургскі гісторык Мітрафан Гарадзецкі&amp;nbsp;— рэдактар тэкстаў, а таксама мясцовыя даследчыкі і краязнаўцы. Сам Бацюшкаў ажыццяўляў арганізацыйнае і навукова-метадычнае кіраўніцтва, распрацоўваў асобныя раздзелы, браў на сябе выдавецкія клопаты.

Дзякуючы намаганням гэтага творчага калектыву ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены ілюстраваныя кнігі, якія заклалі трывалую аснову для развіцця гістарычнага [[краязнаўства]] :

* «Холмская Русь. Историческое описание» (1887),
* «Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края» (1888),
* «Белоруссия и Литва. Историческое описание» (1890),
* «Подолия. Историческое описание» (1891),
* «Бессарабия. Историческое описание» (1892).

[[Расійская акадэмія навук]] завяла навуковую прэмію і медаль імя Бацюшкава, якія да 1917 года ўручаліся навукоўцам, якія дасягнулі найбольшых поспехаў у вывучэнні рэгіёнаў імперыі.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1892 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 1 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бежацкім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1811 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 красавіка]]</text>
      <sha1>h310vorqnpmaehyucowdxk0si8glxcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157167</id>
      <parentid>5157165</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8430" sha1="tpeznc9qc34thr7o7lw9bk973rnx7ru" xml:space="preserve">{{Асоба}}'''Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{Lang-ru|Помпей Николаевич Батюшков}}, 26 чэрвеня 1811, маёнтак Данілаўскае Валагодскай губерні [[1811|-]] [[20 сакавіка]] [[1892]]) — расійскі [[гісторык]], дзяржаўны і грамадскі дзяяч, выдавец. Малодшы брат паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133681|title=Бацюшкаў Пампей Мікалаевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1996. – Т.2. - С. 363.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 59-60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1993. – Т.1. - С. 336.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дваранскай сям'і, якую праславіў яго брат [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанцін Бацюшкоў]]. 

Атрымаў адукацыю спачатку ў прыватным пансіянаце для сталічнай арыстакратыі, пазней у Вышэйшай артылерыйскай школе (скончыў у 1831). Да 1840 служыў у арміі. У 1850 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. У 1856-67 - віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных вераванняў. Вынікам яго дзейнасці была пабудова ў Беларусі і Украіне больш 2 тысячаў праваслаўных цэркваў па тыпавых праектах. Прымаў захады перавесці багаслужэнне ў Мінскай губерні з польскай мовы на рускую (праз ксяндза Сенчыкоўскага). У 1868-69 - папячыцель Віленскай навучальнай акругі. На гэтых пасадах Бацюшкаў аддана служыў самадзяржаўю, быў інструментам яго русіфікацыйнай палітыкі. Па палітычных поглядах славянафіл.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

У 1870–1882 гадах Пампей Бацюшкаў працаваў у [[Масква|Маскве]] . Тут ён вызначыўся як віцэ-прэзідэнт Славянскага камітэта, які арганізоўваў грамадскую салідарнасць з барацьбой балканскіх народаў супраць асманскага ярма і збіраў сродкі на патрэбы руска-турэцкай вайны 1877–1878 гадоў.

З 1882 года Бацюшкаў пастаянна пражываў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і цалкам прысвяціў сябе навуковай, літаратурнай і выдавецкай дзейнасці.

Пасля цяжкай хваробы памёр 20 сакавіка 1892 года. Пахаваны ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве.

Асабісты архіў Пампея Бацюшкава зберагаецца ў Расійскай нацыянальнай бібліятэцы (аддзел рукапісаў, ф. 52).

== Працы ==
З 1860-х гадоў Пампей Бацюшкоў стаў вядомым у [[Расія|расійскіх]] акадэмічных колах дзякуючы шэрагу прац. Напрыклад, у 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу быў апублікаваны яго «''Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям''». У 1868-1885 гадах у Санкт-Пецярбургу выйшлі восем выпускаў серыйнага выдання «''Памятники русской древности в западных губерниях''», у якім упершыню былі сабраны ілюстрацыі, малюнкі і гравюры ўнікальных помнікаў старажытнасці [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]] . Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, у гэтых выданнях аўтар аддаваў перавагу помнікам рускай культуры і ігнараваў мясцовую гістарычную традыцыю. .

Па ўласнай ініцыятыве, падтрыманай царскім урадам і [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміяй навук]], з сярэдзіны 1880-х гадоў Пампей Бацюшкаў пачаў ствараць абагульненую гісторыю заходніх губерняў. Для гэтай мэты ён падабраў калектыў аўтараў, у склад якога ўвайшлі таленавітыя навукоўцы: прафесар Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Мікалай Іванавіч Пятроў|Мікалай Пятроў]] — аўтар асноўнага тэксту кніг, пецярбургскі гісторык Мітрафан Гарадзецкі — рэдактар тэкстаў, а таксама мясцовыя даследчыкі і краязнаўцы. Сам Бацюшкаў ажыццяўляў арганізацыйнае і навукова-метадычнае кіраўніцтва, распрацоўваў асобныя раздзелы, браў на сябе выдавецкія клопаты.

Дзякуючы намаганням гэтага творчага калектыву ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены ілюстраваныя кнігі, якія заклалі трывалую аснову для развіцця гістарычнага [[краязнаўства]]:

* «Холмская Русь. Историческое описание» (1887),
* «Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края» (1888),
* «Белоруссия и Литва. Историческое описание» (1890),
* «Подолия. Историческое описание» (1891),
* «Бессарабия. Историческое описание» (1892).

[[Расійская акадэмія навук]] завяла навуковую прэмію і медаль імя Бацюшкава, якія да 1917 года ўручаліся навукоўцам, якія дасягнулі найбольшых поспехаў у вывучэнні рэгіёнаў імперыі.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1892 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 1 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бежацкім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1811 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 красавіка]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы]]</text>
      <sha1>tpeznc9qc34thr7o7lw9bk973rnx7ru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157172</id>
      <parentid>5157167</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5157172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8892" sha1="3vjceiqm6r56oi6x8is5j6j8mfm7kdn" xml:space="preserve">{{Асоба}}'''Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{Lang-ru|Помпей Николаевич Батюшков}}, 26 чэрвеня 1811, маёнтак Данілаўскае Валагодскай губерні [[1811|-]] [[20 сакавіка]] [[1892]]) — расійскі [[гісторык]], дзяржаўны і грамадскі дзяяч, выдавец. Малодшы брат паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133681|title=Бацюшкаў Пампей Мікалаевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1996. – Т.2. - С. 363.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 59-60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1993. – Т.1. - С. 336.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дваранскай сям'і, якую праславіў яго брат [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанцін Бацюшкоў]]. 

Атрымаў адукацыю спачатку ў прыватным пансіянаце для сталічнай арыстакратыі, пазней у Вышэйшай артылерыйскай школе (скончыў у 1831). Да 1840 служыў у арміі. У 1850 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. У 1856-67 - віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных вераванняў. Вынікам яго дзейнасці была пабудова ў Беларусі і [[Украіна|Украіне]] больш 2 тысячаў праваслаўных цэркваў па тыпавых праектах. Прымаў захады перавесці багаслужэнне ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] з польскай мовы на рускую (праз ксяндза Сенчыкоўскага). У 1868-69 - папячыцель [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. На гэтых пасадах Бацюшкаў аддана служыў [[Самадзяржаўе|самадзяржаўю]], быў інструментам яго [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай палітыкі]]. Па палітычных поглядах [[Славянафільства|славянафіл]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

У 1870–1882 гадах Пампей Бацюшкаў працаваў у [[Масква|Маскве]]. Тут ён вызначыўся як віцэ-прэзідэнт Славянскага камітэта, які арганізоўваў грамадскую салідарнасць з барацьбой [[Балканы|балканскіх народаў]] супраць [[Асманская імперыя|асманскага ярма]] і збіраў сродкі на патрэбы [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877–1878 гадоў.]]

З 1882 года Бацюшкаў пастаянна пражываў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і цалкам прысвяціў сябе навуковай, літаратурнай і выдавецкай дзейнасці.

Пасля цяжкай хваробы памёр 20 сакавіка 1892 года. Пахаваны ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве.

Асабісты архіў Пампея Бацюшкава зберагаецца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай нацыянальнай бібліятэцы]] (аддзел рукапісаў, ф. 52).

== Працы ==
З 1860-х гадоў Пампей Бацюшкоў стаў вядомым у расійскіх акадэмічных колах дзякуючы шэрагу прац. Напрыклад, у 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу быў апублікаваны яго «''Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям''». У 1868-1885 гадах у Санкт-Пецярбургу выйшлі восем выпускаў серыйнага выдання «''Памятники русской древности в западных губерниях''», у якім упершыню былі сабраны ілюстрацыі, малюнкі і гравюры ўнікальных помнікаў старажытнасці [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]]. Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, у гэтых выданнях аўтар аддаваў перавагу помнікам рускай культуры і ігнараваў мясцовую гістарычную традыцыю. .

Па ўласнай ініцыятыве, падтрыманай царскім урадам і [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміяй навук]], з сярэдзіны 1880-х гадоў Пампей Бацюшкаў пачаў ствараць абагульненую гісторыю заходніх губерняў. Для гэтай мэты ён падабраў калектыў аўтараў, у склад якога ўвайшлі таленавітыя навукоўцы: прафесар Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Мікалай Іванавіч Пятроў|Мікалай Пятроў]] — аўтар асноўнага тэксту кніг, пецярбургскі гісторык Мітрафан Гарадзецкі — рэдактар тэкстаў, а таксама мясцовыя даследчыкі і краязнаўцы. Сам Бацюшкаў ажыццяўляў арганізацыйнае і навукова-метадычнае кіраўніцтва, распрацоўваў асобныя раздзелы, браў на сябе выдавецкія клопаты.

Дзякуючы намаганням гэтага творчага калектыву ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены ілюстраваныя кнігі, якія заклалі трывалую аснову для развіцця гістарычнага [[краязнаўства]]:

* «''Холмская Русь. Историческое описание''» (1887),
* «''Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края''» (1888),
* «''Белоруссия и Литва. Историческое описание''» (1890),[https://prussia.online/books/belorussiya-i-litva]
* «''Подолия. Историческое описание''» (1891),
* «''Бессарабия. Историческое описание''» (1892).

[[Расійская акадэмія навук]] завяла навуковую прэмію і медаль імя Бацюшкава, якія да 1917 года ўручаліся навукоўцам, якія дасягнулі найбольшых поспехаў у вывучэнні рэгіёнаў імперыі.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1892 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 1 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бежацкім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1811 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 красавіка]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы]]</text>
      <sha1>3vjceiqm6r56oi6x8is5j6j8mfm7kdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157184</id>
      <parentid>5157172</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8925" sha1="tgdgsbpz4qqhbu3gsba00amqtthxeh4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бацюшкаў}}
{{Асоба}}'''Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{Lang-ru|Помпей Николаевич Батюшков}}, 26 чэрвеня 1811, маёнтак Данілаўскае Валагодскай губерні [[1811|-]] [[20 сакавіка]] [[1892]]) — расійскі [[гісторык]], дзяржаўны і грамадскі дзяяч, выдавец. Малодшы брат паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133681|title=Бацюшкаў Пампей Мікалаевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1996. – Т.2. - С. 363.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. – Мінск, 2010. – Т. 3. – С. 59-60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1993. – Т.1. - С. 336.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дваранскай сям'і, якую праславіў яго брат [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанцін Бацюшкоў]]. 

Атрымаў адукацыю спачатку ў прыватным пансіянаце для сталічнай арыстакратыі, пазней у Вышэйшай артылерыйскай школе (скончыў у 1831). Да 1840 служыў у арміі. У 1850 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. У 1856-67 - віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных вераванняў. Вынікам яго дзейнасці была пабудова ў Беларусі і [[Украіна|Украіне]] больш 2 тысячаў праваслаўных цэркваў па тыпавых праектах. Прымаў захады перавесці багаслужэнне ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] з польскай мовы на рускую (праз ксяндза Сенчыкоўскага). У 1868-69 - папячыцель [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. На гэтых пасадах Бацюшкаў аддана служыў [[Самадзяржаўе|самадзяржаўю]], быў інструментам яго [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай палітыкі]]. Па палітычных поглядах [[Славянафільства|славянафіл]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

У 1870–1882 гадах Пампей Бацюшкаў працаваў у [[Масква|Маскве]]. Тут ён вызначыўся як віцэ-прэзідэнт Славянскага камітэта, які арганізоўваў грамадскую салідарнасць з барацьбой [[Балканы|балканскіх народаў]] супраць [[Асманская імперыя|асманскага ярма]] і збіраў сродкі на патрэбы [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877–1878 гадоў.]]

З 1882 года Бацюшкаў пастаянна пражываў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і цалкам прысвяціў сябе навуковай, літаратурнай і выдавецкай дзейнасці.

Пасля цяжкай хваробы памёр 20 сакавіка 1892 года. Пахаваны ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве.

Асабісты архіў Пампея Бацюшкава зберагаецца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай нацыянальнай бібліятэцы]] (аддзел рукапісаў, ф. 52).

== Працы ==
З 1860-х гадоў Пампей Бацюшкоў стаў вядомым у расійскіх акадэмічных колах дзякуючы шэрагу прац. Напрыклад, у 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу быў апублікаваны яго «''Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям''». У 1868-1885 гадах у Санкт-Пецярбургу выйшлі восем выпускаў серыйнага выдання «''Памятники русской древности в западных губерниях''», у якім упершыню былі сабраны ілюстрацыі, малюнкі і гравюры ўнікальных помнікаў старажытнасці [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]]. Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, у гэтых выданнях аўтар аддаваў перавагу помнікам рускай культуры і ігнараваў мясцовую гістарычную традыцыю. .

Па ўласнай ініцыятыве, падтрыманай царскім урадам і [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміяй навук]], з сярэдзіны 1880-х гадоў Пампей Бацюшкаў пачаў ствараць абагульненую гісторыю заходніх губерняў. Для гэтай мэты ён падабраў калектыў аўтараў, у склад якога ўвайшлі таленавітыя навукоўцы: прафесар Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Мікалай Іванавіч Пятроў|Мікалай Пятроў]] — аўтар асноўнага тэксту кніг, пецярбургскі гісторык Мітрафан Гарадзецкі — рэдактар тэкстаў, а таксама мясцовыя даследчыкі і краязнаўцы. Сам Бацюшкаў ажыццяўляў арганізацыйнае і навукова-метадычнае кіраўніцтва, распрацоўваў асобныя раздзелы, браў на сябе выдавецкія клопаты.

Дзякуючы намаганням гэтага творчага калектыву ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены ілюстраваныя кнігі, якія заклалі трывалую аснову для развіцця гістарычнага [[краязнаўства]]:

* «''Холмская Русь. Историческое описание''» (1887),
* «''Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края''» (1888),
* «''Белоруссия и Литва. Историческое описание''» (1890),[https://prussia.online/books/belorussiya-i-litva]
* «''Подолия. Историческое описание''» (1891),
* «''Бессарабия. Историческое описание''» (1892).

[[Расійская акадэмія навук]] завяла навуковую прэмію і медаль імя Бацюшкава, якія да 1917 года ўручаліся навукоўцам, якія дасягнулі найбольшых поспехаў у вывучэнні рэгіёнаў імперыі.

== Спасылкі ==
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Аляксандра Неўскага]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1892 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 1 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бежацкім павеце]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1811 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 26 красавіка]]
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы]]</text>
      <sha1>tgdgsbpz4qqhbu3gsba00amqtthxeh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157197</id>
      <parentid>5157184</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5157197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8299" sha1="hihgytyobvpgtkz3pjev3qous67weco" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бацюшкаў}}
{{Асоба}}

'''Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў''' ({{Lang-ru|Помпей Николаевич Батюшков}}; {{ВДП}}) — расійскі [[гісторык]], дзяржаўны і грамадскі дзеяч, выдавец. Малодшы брат паэта [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/133681|title=Бацюшкаў Пампей Мікалаевіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1996. — Т.2. — С. 363.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя]] : [у 3 т.]. — Мінск, 2010. — Т. 3. — С. 59-60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. — Мінск, 1993. — Т.1. — С. 336.&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў умаёнтку Данілаўскае Валагодскай губерні ў дваранскай сям’і, болей вядомай праз яго брата [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў|Канстанціна Бацюшкава]].

Атрымаў адукацыю спачатку ў прыватным пансіянаце для сталічнай арыстакратыі, пазней у Вышэйшай артылерыйскай школе (скончыў у 1831). Да 1840 служыў у арміі. У 1850 годзе быў прызначаны віцэ-губернатарам [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. У 1856-67 — віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных вераванняў. Вынікам яго дзейнасці была пабудова ў Беларусі і [[Украіна|Украіне]] больш 2 тысячаў праваслаўных цэркваў па тыпавых праектах. Прымаў захады перавесці багаслужэнне ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] з польскай мовы на рускую (праз ксяндза Сенчыкоўскага). У 1868-69 — папячыцель [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. На гэтых пасадах Бацюшкаў аддана служыў [[Самадзяржаўе|самадзяржаўю]], быў інструментам яго [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай палітыкі]]. Па палітычных поглядах [[Славянафільства|славянафіл]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

У 1870—1882 гадах Пампей Бацюшкаў працаваў у [[Масква|Маскве]]. Тут ён вызначыўся як віцэ-прэзідэнт Славянскага камітэта, які арганізоўваў грамадскую салідарнасць з барацьбой [[Балканы|балканскіх народаў]] супраць [[Асманская імперыя|асманскага ярма]] і збіраў сродкі на патрэбы [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў.]]

З 1882 года Бацюшкаў пастаянна пражываў у [[Санкт-Пецярбург]]у і цалкам прысвяціў сябе навуковай, літаратурнай і выдавецкай дзейнасці.

Пасля цяжкай хваробы памёр 20 сакавіка 1892 года. Пахаваны ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве.

Асабісты архіў Пампея Бацюшкава зберагаецца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай нацыянальнай бібліятэцы]] (аддзел рукапісаў, ф. 52).

== Працы ==
З 1860-х гадоў Пампей Бацюшкоў стаў вядомым у расійскіх акадэмічных колах дзякуючы шэрагу прац. Напрыклад, у 1863 годзе ў Санкт-Пецярбургу быў апублікаваны яго «''Атлас народонаселения Западно-Русского края по исповеданиям''». У 1868—1885 гадах у Санкт-Пецярбургу выйшлі восем выпускаў серыйнага выдання «''Памятники русской древности в западных губерниях''», у якім упершыню былі сабраны ілюстрацыі, малюнкі і гравюры ўнікальных помнікаў старажытнасці [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і [[Падолле|Падолля]]. Аднак, як адзначаюць сучасныя даследчыкі, у гэтых выданнях аўтар аддаваў перавагу помнікам рускай культуры і ігнараваў мясцовую гістарычную традыцыю. .

Па ўласнай ініцыятыве, падтрыманай царскім урадам і [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміяй навук]], з сярэдзіны 1880-х гадоў Пампей Бацюшкаў пачаў ствараць абагульненую гісторыю заходніх губерняў. Для гэтай мэты ён падабраў калектыў аўтараў, у склад якога ўвайшлі таленавітыя навукоўцы: прафесар Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Мікалай Іванавіч Пятроў|Мікалай Пятроў]] — аўтар асноўнага тэксту кніг, пецярбургскі гісторык Мітрафан Гарадзецкі — рэдактар тэкстаў, а таксама мясцовыя даследчыкі і краязнаўцы. Сам Бацюшкаў ажыццяўляў арганізацыйнае і навукова-метадычнае кіраўніцтва, распрацоўваў асобныя раздзелы, браў на сябе выдавецкія клопаты.

Дзякуючы намаганням гэтага творчага калектыву ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены ілюстраваныя кнігі, якія заклалі трывалую аснову для развіцця гістарычнага [[краязнаўства]]:

* «''Холмская Русь. Историческое описание''» (1887),
* «''Волынь. Исторические судьбы Юго-Западного края''» (1888),
* «''Белоруссия и Литва. Историческое описание''» (1890), [https://prussia.online/books/belorussiya-i-litva]
* «''Подолия. Историческое описание''» (1891),
* «''Бессарабия. Историческое описание''» (1892).

[[Расійская акадэмія навук]] завяла навуковую прэмію і медаль імя Бацюшкава, якія да 1917 года ўручаліся навукоўцам, якія дасягнулі найбольшых поспехаў у вывучэнні рэгіёнаў імперыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Бацюшкаў Пампей Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы]]</text>
      <sha1>hihgytyobvpgtkz3pjev3qous67weco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дублін (Агая)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809843</id>
    <revision>
      <id>5157175</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Дублін (значэнні)}} {{НП}} '''Дублін''' ({{lang-en|Dublin}}) — горад у амерыканскім штаце [[Агая]]. Прыгарад Калумбуса, знаходзіцца пад юрысдыкцыяй акруг Франклін, Дэлавэр, Юніён і Мадысан. Размешчаны на ледніковым плато Алегейні, мае адносна раўнінны рэлье...»</comment>
      <origin>5157175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="540" sha1="tfm1sa2c53hccod7ezxf8eijjg5gpsi" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дублін (значэнні)}}
{{НП}}
'''Дублін''' ({{lang-en|Dublin}}) — горад у амерыканскім штаце [[Агая]]. Прыгарад Калумбуса, знаходзіцца пад юрысдыкцыяй акруг Франклін, Дэлавэр, Юніён і Мадысан. Размешчаны на ледніковым плато Алегейні, мае адносна раўнінны рэльеф, на рацэ [[Саёта]].
[[Катэгорыя:Гарады Агая]]</text>
      <sha1>tfm1sa2c53hccod7ezxf8eijjg5gpsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157177</id>
      <parentid>5157175</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="636" sha1="sek7qke4m0nn8fvw280b1m2o8yxqj0n" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дублін (значэнні)}}
{{НП}}
'''Дублін''' ({{lang-en|Dublin}}) — горад у амерыканскім штаце [[Агая]]. Прыгарад Калумбуса, знаходзіцца пад юрысдыкцыяй акруг Франклін, Дэлавэр, Юніён і Мадысан. Размешчаны на ледніковым плато Алегейні, мае адносна раўнінны рэльеф, на рацэ [[Саёта]].
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Агая]]</text>
      <sha1>sek7qke4m0nn8fvw280b1m2o8yxqj0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бацюшкаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809844</id>
    <revision>
      <id>5157181</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Бацюшкаў''' — прозвішча.  == Вядомыя носьбіты == * [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў]] * [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў]] — расійскі гісторык {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5157181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="282" sha1="ifi5hek2qrl60rsh2v6ggo5kbap7z9d" xml:space="preserve">'''Бацюшкаў''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў]]
* [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў]] — расійскі гісторык
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>ifi5hek2qrl60rsh2v6ggo5kbap7z9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157183</id>
      <parentid>5157181</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T09:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5157183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="f20m6kdi6gxsy4gawb65v9xdp59pr45" xml:space="preserve">'''Бацюшкаў''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Канстанцін Мікалаевіч Бацюшкаў]] — рускі паэт
* [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў]] — расійскі гісторык
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>f20m6kdi6gxsy4gawb65v9xdp59pr45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Найджэл Фарадж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809845</id>
    <revision>
      <id>5157189</id>
      <timestamp>2026-06-22T09:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zelyoniy.anton</username>
        <id>24301</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Палітык}} '''Найджэл Фарадж''' (нар. [[3 красавіка]] [[1964]]) — брытанскі палітык, які з 2024 года ўзначальвае партыю «[[Рэформ ЮК]]» і засядае ў парламенце ад акругі Клактан.  Фарадж — адзін з самых вядомых брытанскіх [[Еўраскептыцызм|еўраскептыкаў]]: палітыкаў, я...»</comment>
      <origin>5157189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18789" sha1="89iju5j9dsycfwdsk5k3dnbyf07iqph" xml:space="preserve">{{Палітык}}
'''Найджэл Фарадж''' (нар. [[3 красавіка]] [[1964]]) — брытанскі палітык, які з 2024 года ўзначальвае партыю «[[Рэформ ЮК]]» і засядае ў парламенце ад акругі Клактан.

Фарадж — адзін з самых вядомых брытанскіх [[Еўраскептыцызм|еўраскептыкаў]]: палітыкаў, якія выступаюць супраць глыбокай інтэграцыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскі саюз]]. Шлях у палітыцы ён пачаў у [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]], дзе складаўся чатырнаццаць гадоў — з 1978 па 1992 год, пасля чаго радыкальна змяніў курс. З 1999 па 2020 год ён прадстаўляў Вялікабрытанію ў Еўрапейскім парламенце ад Паўднёва-Усходняй Англіі — што само па сабе характэрна: чалавек, які ўсё жыццё змагаўся супраць ЕС, два дзесяцігоддзі працаваў у яго галоўным заканадаўчым органе.

У 2006 годзе Фарадж узначаліў [[Партыя незалежнасці Злучанага Каралеўства|Партыю незалежнасці Вялікабрытаніі]] (UKIP) і ператварыў яе з маргінальнай сілы ў сур’ёзнага гульца. На выбарах у Еўрапарламент 2009 года партыя заняла другое месца па колькасці галасоў у краіне, а ў 2014-м — і зусім першае, што прымусіла тагачаснага прэм’ера [[Дэвід Кэмеран|Дэвіда Кэмерана]] паабяцаць правесці рэферэндум аб членстве ў ЕС. Гэты рэферэндум адбыўся ў 2016 годзе і завяршыўся перамогай прыхільнікаў выхаду — так званым [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|Brexit]]. Сам Фарадж двойчы спрабаваў патрапіць у брытанскі парламент — у 2010 і 2015 гадах — але абодва разы беспаспяхова.

Пасля рэферэндуму ён сышоў з пасады лідэра UKIP, а ў 2018 годзе заснаваў новую структуру — Партыю Brexit, пасля перайменаваную ў «Рэформ ЮК». Партыя сабрала вакол сябе тых, хто быў незадаволены тым, як кансерватары зацягвалі рэальнае выйсце з ЕС. На выбарах у Еўрапарламент 2019 года яна атрымала найбольш галасоў сярод брытанскіх партый.

На парламенцкіх выбарах 2024 года Фарадж нарэшце прайшоў у Вестмінстэр — ад акругі Клактан. З тых часоў яго партыя ўпэўнена трымаецца ў лідэрах агульнанацыянальных рэйтынгаў: на працягу большай часткі 2025 года «Рэформ ЮК» апярэджвала ўсе астатнія партыі краіны, а на мясцовых выбарах 2025 і 2026 гадоў заваявала найбольшую колькасць месцаў у саветах.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Найджэл Фарадж нарадзіўся [[3 красавіка]] [[1964]] года ў [[Фарнбара (Лондан)|Фарнбара]], графства [[Кент]]&lt;ref name=&quot;BBCNews1&quot;&gt;{{citation|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-36701855 |title=The Nigel Farage story |website=[[BBC News]] website|date=4 July 2016 |access-date=17 November 2019 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726111304/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-36701855 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SkyNews1&quot;&gt;{{citation|title=Nigel Farage: From UKIP maverick to self-proclaimed 'people's army' leader |url=https://news.sky.com/story/from-ukip-maverick-to-self-proclaimed-peoples-army-leader-everything-you-need-to-know-as-nigel-farage-announces-general-election-bid-13147268 |date=12 June 2024 |publisher=[[Sky News]] website|author1-first=Alexandra |author1-last=Rogers |access-date=16 June 2024 |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611151725/https://news.sky.com/story/from-ukip-maverick-to-self-proclaimed-peoples-army-leader-everything-you-need-to-know-as-nigel-farage-announces-general-election-bid-13147268 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EuroParl1&quot;&gt;{{cite web |title= Biography of Nigel Farage at the European Parliament |url= https://www.europarl.europa.eu/meps/en/4525/NIGEL_FARAGE/home |publisher= European Parliament |access-date= 12 July 2019 |archive-date= 25 January 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200125010811/http://www.europarl.europa.eu/meps/en/4525/NIGEL_FARAGE/home |url-status= live}}&lt;/ref&gt;. Яго бацька, Гай Фарадж, працаваў біржавым брокерам у [[Лондан]]е, аднак пакутаваў на алкагалізм і пакінуў сям’ю, калі Найджэлу было пяць гадоў&lt;ref name=&quot;Goldsmith-2012&quot;&gt;{{citation|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20543513 |author1-last=Goldsmith |author1-first=Rosie |title=Profile: Nigel Farage, UKIP leader |website=BBC News website|date=4 December 2012 |access-date=1 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130318233529/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20543513|archive-date=2013-03-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durkin-2014&quot;&gt;{{cite news |url= https://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10731266/My-six-months-with-normal-Nigel-Farage.html |title= My six months with normal Nigel Farage |author1-first=Martin |author1-last=Durkin |date=30 March 2014 |work=[[The Daily Telegraph]] website|location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331015904/http://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10731266/My-six-months-with-normal-Nigel-Farage.html|archive-date=2014-03-31}}&lt;/ref&gt;. Пасля маці выйшла замуж паўторна. Бацька кінуў піць праз два гады пасля сыходу з сям’і, страціў месца на біржы і пераключыўся на гандаль антыкварыятам, а затым вярнуўся на біржу.

Дзед Фараджа па бацькоўскай лініі ваяваў радавым у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] і быў паранены ў [[Бітва пры Арасе (1917)|бітве пры Арасе]]. Прозвішча Фарадж меркавана ўзыходзіць да продкаў-[[Гугеноты|гугенотаў]] — французскім пратэстантам, якія ўцяклі ад рэлігійных пераследаў&lt;ref name=&quot;Guardian2&quot;&gt;{{cite news |author-last=Meltzer |author-first=Tom |location=London |url= https://www.theguardian.com/politics/shortcuts/2013/may/10/is-nigel-farage-racist |title=Is Nigel Farage a racist? |work=The Guardian website|date=10 May 2013 |access-date=28 April 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130730113659/http://www.theguardian.com/politics/shortcuts/2013/may/10/is-nigel-farage-racist |archive-date=30 July 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Па матчынай лініі прасочваюцца нямецкія карані: прапрадзед Найджела з абодвух бакоў быў выхадцам з Франкфурта, які эмігрыраваў у Лондан каля 1861 года.&lt;ref name=&quot;Telegraph2&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/politics/nigel-farage/11447132/Nigel-Farage-Ukips-immigration-policy-is-built-on-fairness.html |title=Nigel Farage: Ukip's immigration policy is built on fairness |author-first=Nigel |author-last=Farage |date=3 March 2015 |work=The Daily Telegraph website|location=London |access-date=26 May 2019 |archive-date=4 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200104135809/https://www.telegraph.co.uk/news/politics/nigel-farage/11447132/Nigel-Farage-Ukips-immigration-policy-is-built-on-fairness.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сярэднюю адукацыю Фарадж атрымаў у Даліджскім каледжы — прэстыжнай прыватнай школе на поўдні Лондана, дзе вучыўся з 1975 па 1982 год.&lt;ref&gt;{{cite book |author-last=Farage |author-first=Nigel |title=Flying Free |date=2011 |publisher=Biteback |location=New York |isbn=978-1849540940 |chapter=Why's Wally?}}&lt;/ref&gt; Школу нярэдка наведвалі вядомыя палітыкі, у тым ліку [[Кіт Джозэф]], [[Эдвард Хіт]] і [[Энох Паўэл]] — апошні быў вядомы жорсткімі антыіміграцыйнымі поглядамі. Менавіта пасля візіту Джозэфа, у 1978 годзе, чатырнаццацігадовы Найджэл уступіў у [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўную партыю]]&lt;ref name = crick_rebel&gt;{{cite book |author-last=Crick |author-first=Michael |title=One party after another: the disruptive life of Nigel Farage |date=2022 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=London |isbn=978-1471192296 |chapter=Rebel Without a Cause}}&lt;/ref&gt;

Гады вучобы ў Даліджы да гэтага часу застаюцца прадметам спрэчак. У снежні 2025 года дваццаць пяць былых вучняў і адзін выкладчык школы апублікавалі адкрыты ліст у газеце [[The Guardian]] з патрабаваннем да Фараджу прынесці прабачэнні за расісцкія і антысеміцкія выказванні ў юнацтве&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nigel Farage told to apologise for alleged racism by ex-schoolmates |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/nigel-farage-racist-comments-reform-letter-b2886088.html |date=17 December 2025 |access-date=9 June 2026 |website=The Independent}}&lt;/ref&gt; . Адзін з аднакласнікаў, Пітэр Этэджуі, заявіў, што Фарадж неаднаразова абражаў яго як габрэя, у тым ліку прамаўляў фразы накшталт «Гітлер меў рацыю». Па дадзеных The Guardian, яго словы пацвердзілі яшчэ восем чалавек. Некалькі іншых былых вучняў паведамілі аб прыніжэннях на расавай глебе&lt;ref name=&quot;ITV News&quot;&gt;{{cite news |last1=Horton |first1=Harry |date=17 December 2025 |title=Dozens sign open letter calling for Farage to apologise for alleged racist abuse at school |url=https://www.itv.com/news/2025-12-17/dozens-call-for-farage-to-apologise-for-alleged-racist-abuse |access-date=17 December 2025 |work=ITV News}}&lt;/ref&gt;. Фарадж катэгарычна адпрэчыў усе абвінавачванні, назваўшы іх палітычна матываванымі выдумкамі.&lt;ref name=&quot;Independent1&quot;&gt;{{citation|author1-last=Stavrou |author1-first=Athena |date=20 November 2025 |title=Keir Starmer calls on Nigel Farage to explain 'disturbing' school racism accusations |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/nigel-farage-reform-school-racism-allegations-keir-starmer-b2868893.html |website=[[The Independent]] website|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206195840/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/nigel-farage-reform-school-racism-allegations-keir-starmer-b2868893.html|archive-date=6 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian3&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2025/nov/18/deeply-shocking-nigel-farage-faces-fresh-claims-of-racism-and-antisemitism-at-school|title='Deeply shocking': Nigel Farage faces fresh claims of racism and antisemitism at school|website=The Guardian website|access-date=18 November 2025|date=18 November 2025|author1-first=Daniel|author-last=Boffey|author-first=Mark|author-last=Blacklock|author-first=Henry|author-last=Dyer|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118152510/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2025/nov/18/deeply-shocking-nigel-farage-faces-fresh-claims-of-racism-and-antisemitism-at-school|archive-date=2025-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ITV News&quot;/&gt;

Паказальна, што тады ж, у 1981 годзе, педагагічны калектыў абмяркоўваў, ці можна прызначыць Фараджа старастам з улікам ягоных поглядаў. Адна з настаўніц напісала дырэктару ліст, у якім згадвала пра «публічна спавядальныя расісцкія і неафашысцкія погляды» вучня. Тым не менш дырэктар свайго рашэння не змяніў, а пасля ахарактарызаваў паводзіны Фараджа як «свавольствы, а не расізм». Біёграф і журналіст Майкл Крык, які вывучыў пытанне падрабязна, прыйшоў да высновы, што сведчанні былых знаёмых дзеляцца прыкладна пароўну — адны памятаюць расісцкія выхадкі, іншыя няма — і што дарослага Фараджа расістам лічыць нельга&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Boffey |first=Daniel |date=28 December 2025 |title='Of course he abused pupils': ex-Dulwich teacher speaks out about Farage racism claims |url=https://www.theguardian.com/news/ng-interactive/2025/dec/28/of-course-he-abused-pupils-ex-dulwich-teacher-speaks-out-about-farage-racism-claims |url-status=live |access-date=13 February 2026 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.channel4.com/news/nigel-farage-ukip-letter-school-concerns-racism-fascism|title=Nigel Farage schooldays letter reveals concerns over fascism|first=Michael|last=Crick|date=19 September 2013|work=Channel 4 News}}&lt;/ref&gt;.

Сам Фарадж у аўтабіяграфіі 2010 года патлумачыў школьны скандал тым, што настаўнікаў абурала яго абарона поглядаў Эноха Паўэла. У інтэрв’ю 2013 года ён прызнаў: «Вядома, я казаў розныя дурасці. Не абавязкова расісцкія — гледзячы як разумець гэтае слова» — і дадаў, што некаторыя ягоныя выказванні тых гадоў «маглі б глыбока абразіць»&lt;ref name=&quot;Telegraph1&quot;&gt;{{cite web |author1-last=Holehouse |author1-first=Matthew |title=Nigel Farage 'was a racist schoolboy' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10322331/Nigel-Farage-was-a-racist-schoolboy.html |website=The Daily Telegraph website|access-date=23 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053457/https://www.telegraph.co.uk/news/politics/ukip/10322331/Nigel-Farage-was-a-racist-schoolboy.html|archive-date=21 September 2013|language=en |date=20 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Пачатак кар’еры ===
Скончыўшы школу ў 1982 годзе, Фарадж уладкаваўся ў Лондане трэйдарам на таварных рынках — біржавым спецыялістам па гандлі сыравінай і металамі. Пачынаў ён у амерыканскай брокерскай кампаніі Drexel Burnham Lambert, затым у 1986 годзе перайшоў у французскі банк Crédit Lyonnais, пазней працаваў у Refco і Natixis.

У палітычным стаўленні гэтыя гады адзначыліся для яго паступовым парывам з кансерватарамі. Фармальна застаючыся сябрам партыі, на выбарах у Еўрапарламент 1989 года ён прагаласаваў за Партыю зялёных — выключна таму, што тая ў той момант выступала супраць паглыблення еўрапейскай інтэграцыі. Канчатковы разрыў адбыўся ў 1992 годзе, калі прэм’ер-міністр Джон Мейджор падпісаў [[Маастрыхцкі дагавор|Маастрыхцкую дагавор]] — асноўны дакумент, які ператварыў Еўрапейскую супольнасць у Еўрапейскі саюз з адзінай валютай, агульным грамадзянствам і значна пашыранымі наднацыянальнымі паўнамоцтвамі. Для Фараджа гэта было непрымальна, і ён выйшаў з кансерватараў.

У тым жа годзе ён уступіў у Антыфедэралісцкую лігу — невялікую арганізацыю, якая аб’ядноўвала супернікаў федэралізацыі Еўропы, — а ў 1993-м стаў адным з заснавальнікаў Партыі незалежнасці Вялікабрытаніі (UKIP). У 1994 годзе Фарадж звярнуўся да Эноха Паўэла — палітыкі, чые антыіміграцыйныя погляды ён падзяляў яшчэ са школьных гадоў — з просьбай падтрымаць партыю і балатавацца ад яе імя. Паўэл адмовіў і ў тым, і ў іншым.
{{зноскі}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі]]</text>
      <sha1>89iju5j9dsycfwdsk5k3dnbyf07iqph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Касцельная вежа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809846</id>
    <revision>
      <id>5157198</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Славутасць |Тып                      = вежа |Беларуская назва         = Касцельная вежа |Арыгінальная назва       =  |Выява                    =  |Подпіс выявы             = Касцельная вежа пасля кансервацыі (сучасны стан) |Шырыня выявы             = 280px |Статус                   =  |Краіна                   = {{...»</comment>
      <origin>5157198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14673" sha1="auo7vleqm03fsxm46c44bcbsgih5jzu" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = вежа
|Беларуская назва         = Касцельная вежа
|Арыгінальная назва       = 
|Выява                    = 
|Подпіс выявы             = Касцельная вежа пасля кансервацыі (сучасны стан)
|Шырыня выявы             = 280px
|Статус                   = 
|Краіна                   = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Навагрудак]]
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|region     = BY  
|CoordScale = 
|Канфесія                 = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць        =  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = абарончая вежа
|Архітэктурны стыль       = [[Гатычная архітэктура|готыка]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                 = мясцовыя майстры
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = пачатак XV стагоддзя
|Заканчэнне будаўніцтва   = 
|Будынкі                  = 
|Вядомыя жыхары           = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны (закансерваваны)
|Сайт                     = 
|Commons                  = Category:Kascielnaja tower
}}
'''Касце́льная ве́жа'''&amp;nbsp;— адзін з манументальных абарончых аб'ектаў [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], узведзены ў пачатку XV стагоддзя. Размяшчалася на ўсход ад галоўнай замкавай вежы&amp;nbsp;— [[Шчытоўка|Шчытоўкі]], абараняючы стромкі ўсходні схіл [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]. Сваю назву атрымала ад [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]], які знаходзіцца ля падножжа гары на ўсход ад замка. Да нашага часу захавалася ў выглядзе руін, якія прайшлі складаны працэс інжынернай кансервацыі ў 2012—2014 гадах.

== Гісторыя ==
Узвядзенне Касцельнай вежы адносіцца да другога этапу фарміравання мураваных умацаванняў Навагрудскага замка, які прыпадае на пачатак XV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1977|с=21}}. Яна была пабудавана на самым стромкім ўсходнім краі гары. З галоўнай вежай замка&amp;nbsp;— [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]]&amp;nbsp;— новая пабудова злучалася мураванай сцяной даўжынёй каля 30 метраў і таўшчынёй 2 метры. Фундамент гэтай сцяны залягаў на адным узроўні і быў арганічна перавязаны з падмуркам Касцельнай вежы, у той час як да муроў Шчытоўкі сцяна проста прымыкала без канструктыўнай сувязі. Гэта яўна сведчыць пра тое, што Касцельная вежа і прылеглая сцяна будаваліся пазней за цэнтральны данжон{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

На працягу стагоддзяў вежа выконвала важныя абарончыя функцыі, вытрымліваючы шматлікія варожыя аблогі. Аднак падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]] (1654—1667), а потым у гады [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў пачатку XVIII стагоддзя, замак і яго вежы былі моцна разбураны шведскімі і рускімі войскамі{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}.

У 1906 годзе рэшткі Касцельнай вежы, пазбаўленыя належнага догляду і падмытыя крыніцамі, абваліліся. Каб уратаваць помнік ад поўнага знішчэння, мясцовы аматар старажытнасцей [[Т. Корзан]] за ўласныя сродкі арганізаваў падпорку руін двума [[Эскарп|эскарпамі]]{{sfn|Ткачоў|1977|с=25}}. Пазней, у 1922—1930 гадах, калі Навагрудак знаходзіўся ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], праводзілася частковая [[кансервацыя]] замка. У ходзе гэтых работ муры Касцельнай вежы былі фактычна складзены нанава{{sfn|Ткачоў|1977|с=25}}, што істотна змяніла яе аўтэнтычны выгляд, але дазволіла захаваць аб'ект да нашых дзён. 

== Архітэктура ==
Касцельная вежа ўяўляла сабой прызмападобнае збудаванне. У яе аснаванні ляжаў квадрат з бакамі 9 на 9 метраў. Пабудова мела тры паверхі, якія раздзяляліся перакрыццямі на магутных драўляных [[Бэлька|бэльках]]. На кожным ярусе размяшчалася па чатыры [[Байніца|байніцы]], якія адрозніваліся паміж сабой памерамі і формай{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

Падмурак вежы дасягаў вышыні 3 метры і быў складзены з буйных, груба абчасаных [[Палявы камень|палявых камянёў]], памер якіх даходзіў да 1,15 метра. Шчыліны паміж камянямі старанна закладаліся дробнаколатымі каменьчыкамі і замазваліся [[Вапнавы раствор|вапнавым растворам]]. На вышыню 4 метраў ад падмурка сцены вежы былі вымураваны з каменю, а вышэй ішла абліцоўка з выкарыстаннем велікамернай цэглы. Сцены Касцельнай вежы паступова патанчаліся ўверх, і на самым версе іх таўшчыня складала 2,15 метра. Сцяна, што ішла ад вежы да Шчытоўкі, была выканана ў тэхніцы «[[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

== Сучасны стан і кансервацыя ==
Да пачатку XXI стагоддзя Касцельная вежа знаходзілася ў крытычным, аварыйным стане (фактычна з 1907 года). Вонкавая цагляная муроўка была страчана больш за сто гадоў таму, а з-за геалагічных асаблівасцей Замкавай гары і наяўнасці падземных крыніц існавала рэальная пагроза спаўзання гістарычных руін уніз па стромкім схіле&lt;ref name=&quot;nn_138183&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/138183 |title=Як вам тое, што зрабілі з вежай Навагрудскага замка? |author=Кірыла Хілько |date=4 лістапада 2014 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» быў распрацаваны праект выратавання вежы. Яго аўтарамі выступілі УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» (галоўны інжынер [[Рышард Кацынель]]) і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]» (навуковы кіраўнік праекта [[Сяргей Друшчыц]]). Узімку 2013 года пачаліся маштабныя работы па стабілізацыі грунтоў: у схіл гары было закачана каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]], якія надзейна зафіксавалі аснову&lt;ref name=&quot;nn_111917&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/111917 |title=Драма ў нас на вачах: вежа Навагрудскага замка можа абрынуцца ў любы момант |author=Кірыла Хілько |date=1 ліпеня 2013 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Паколькі рэшткі фасаднай сцяны Касцельнай вежы пагрозліва адхіляліся ад вертыкальнай восі ў бок схілу, было прынята рашэнне аб мантажы прасторавага металічнага бандажа. Гэты каркас утрымліваў аўтэнтычны мур з дапамогай спецыяльных расцяжак. Каб гарантаваць стабілізацыю руіны і стварыць неабходную процівагу, астатні перыметр падмурка быў прыгружаны новымі мураванымі канструкцыямі. З-за адсутнасці дакладнай іканаграфіі бакавых сцен, за архітэктурны модуль была ўзята акварэль мастака [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] XIX стагоддзя&lt;ref name=&quot;nn_143753&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/143753 |title=Антон Астаповіч: Захаваць руіны? Так можна застацца нават без руін |author=Антон Астаповіч |date=21 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

Для ўзвядзення новага аб'ёму на [[Гарынскі камбінат|Гарынскім камбінаце]] была замоўлена спецыяльная рэстаўрацыйная цэгла, якая па памерах адпавядала гістарычнай. Будаўнікі выкарыстоўвалі аўтэнтычны тып «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]» (чаргаванне двух лажкоў з адным тычком) і захоўвалі гістарычную таўшчыню швоў. Над вежай быў узведзены часовы металічны дах, каб прадухіліць далейшае разбурэнне цэглы ад ападкаў&lt;ref name=&quot;nn_138183&quot;/&gt;.

У красавіку 2017 года на ўсходнім схіле [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]], над [[Фарны касцёл (Навагрудак)|Фарным касцёлам]], зноў адбыўся разрыў грунту і мясцовы апоўзень, што выклікала занепакоенасць грамадскасці. Аднак спецыялісты і ўлады запэўнілі, што пагрозы для Касцельнай вежы няма, бо яна трывала стаіць на палевым падмурку, а для прадухілення далейшых апоўзняў быў распрацаваны праект новай дрэнажнай сістэмы для адводу крынічных вод&lt;ref name=&quot;nn_190044&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе завяршыўся пяты этап рэстаўрацыі замка, у выніку якога ўсе захаваныя сцены, уключаючы прылеглыя да Касцельнай вежы, былі выведзены на паверхню, ачышчаны і закансерваваны з дапамогай надбудовы з новых валуноў і цэглы&lt;ref name=&quot;nn_342994&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}}

== Спасылкі ==
{{Навагрудскі замак}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Касцельная вежа}}
[[Катэгорыя:Навагрудскі замак]]
[[Катэгорыя:Вежы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі]]</text>
      <sha1>auo7vleqm03fsxm46c44bcbsgih5jzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157200</id>
      <parentid>5157198</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14620" sha1="jyknpn0mr554u2gz7s7cfeejockdfwm" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = вежа
|Беларуская назва         = Касцельная вежа
|Арыгінальная назва       = 
|Выява                    = 
|Подпіс выявы             = Касцельная вежа пасля кансервацыі (сучасны стан)
|Шырыня выявы             = 280px
|Статус                   = 
|Краіна                   = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Навагрудак]]
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|region     = BY  
|CoordScale = 
|Канфесія                 = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць        =  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = абарончая вежа
|Архітэктурны стыль       = [[Гатычная архітэктура|готыка]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                 = мясцовыя майстры
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = пачатак XV стагоддзя
|Заканчэнне будаўніцтва   = 
|Будынкі                  = 
|Вядомыя жыхары           = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны (закансерваваны)
|Сайт                     = 
|Commons                  = Category:Kascielnaja tower
}}
'''Касце́льная ве́жа'''&amp;nbsp;— адна з вежаў [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], узведзеная ў пачатку XV стагоддзя. Размяшчаецца на ўсход ад галоўнай замкавай вежы&amp;nbsp;— [[Шчытоўка|Шчытоўкі]], абараняючы стромкі ўсходні схіл [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]. Сваю назву атрымала ад [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]], які знаходзіцца ля падножжа гары на ўсход ад замка. Да нашага часу захавалася ў выглядзе руін, якія прайшлі складаны працэс інжынернай кансервацыі ў 2012—2014 гадах.

== Гісторыя ==
Узвядзенне Касцельнай вежы адносіцца да другога этапу фарміравання мураваных умацаванняў Навагрудскага замка, які прыпадае на пачатак XV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1977|с=21}}. Яна была пабудавана на самым стромкім ўсходнім краі гары. З галоўнай вежай замка&amp;nbsp;— [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]]&amp;nbsp;— новая пабудова злучалася мураванай сцяной даўжынёй каля 30 метраў і таўшчынёй 2 метры. Фундамент гэтай сцяны залягаў на адным узроўні і быў арганічна перавязаны з падмуркам Касцельнай вежы, у той час як да муроў Шчытоўкі сцяна проста прымыкала без канструктыўнай сувязі. Гэта яўна сведчыць пра тое, што Касцельная вежа і прылеглая сцяна будаваліся пазней за цэнтральны данжон{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

На працягу стагоддзяў вежа выконвала важныя абарончыя функцыі, вытрымліваючы шматлікія варожыя аблогі. Аднак падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]] (1654—1667), а потым у гады [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў пачатку XVIII стагоддзя, замак і яго вежы былі моцна разбураны шведскімі і рускімі войскамі{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}.

У 1906 годзе рэшткі Касцельнай вежы, пазбаўленыя належнага догляду і падмытыя крыніцамі, абваліліся. Каб уратаваць помнік ад поўнага знішчэння, мясцовы аматар старажытнасцей [[Т. Корзан]] за ўласныя сродкі арганізаваў падпорку руін двума [[Эскарп|эскарпамі]]{{sfn|Ткачоў|1977|с=25}}. Пазней, у 1922—1930 гадах, калі Навагрудак знаходзіўся ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], праводзілася частковая [[кансервацыя]] замка. У ходзе гэтых работ муры Касцельнай вежы былі фактычна складзены нанава{{sfn|Ткачоў|1977|с=25}}, што істотна змяніла яе аўтэнтычны выгляд, але дазволіла захаваць аб'ект да нашых дзён. 

== Архітэктура ==
Касцельная вежа ўяўляла сабой прызмападобнае збудаванне. У яе аснаванні ляжаў квадрат з бакамі 9 на 9 метраў. Пабудова мела тры паверхі, якія раздзяляліся перакрыццямі на магутных драўляных [[Бэлька|бэльках]]. На кожным ярусе размяшчалася па чатыры [[Байніца|байніцы]], якія адрозніваліся паміж сабой памерамі і формай{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

Падмурак вежы дасягаў вышыні 3 метры і быў складзены з буйных, груба абчасаных [[Палявы камень|палявых камянёў]], памер якіх даходзіў да 1,15 метра. Шчыліны паміж камянямі старанна закладаліся дробнаколатымі каменьчыкамі і замазваліся [[Вапнавы раствор|вапнавым растворам]]. На вышыню 4 метраў ад падмурка сцены вежы былі вымураваны з каменю, а вышэй ішла абліцоўка з выкарыстаннем велікамернай цэглы. Сцены Касцельнай вежы паступова патанчаліся ўверх, і на самым версе іх таўшчыня складала 2,15 метра. Сцяна, што ішла ад вежы да Шчытоўкі, была выканана ў тэхніцы «[[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

== Сучасны стан і кансервацыя ==
Да пачатку XXI стагоддзя Касцельная вежа знаходзілася ў крытычным, аварыйным стане (фактычна з 1907 года). Вонкавая цагляная муроўка была страчана больш за сто гадоў таму, а з-за геалагічных асаблівасцей Замкавай гары і наяўнасці падземных крыніц існавала рэальная пагроза спаўзання гістарычных руін уніз па стромкім схіле&lt;ref name=&quot;nn_138183&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/138183 |title=Як вам тое, што зрабілі з вежай Навагрудскага замка? |author=Кірыла Хілько |date=4 лістапада 2014 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» быў распрацаваны праект выратавання вежы. Яго аўтарамі выступілі УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» (галоўны інжынер [[Рышард Кацынель]]) і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]» (навуковы кіраўнік праекта [[Сяргей Друшчыц]]). Узімку 2013 года пачаліся маштабныя работы па стабілізацыі грунтоў: у схіл гары было закачана каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]], якія надзейна зафіксавалі аснову&lt;ref name=&quot;nn_111917&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/111917 |title=Драма ў нас на вачах: вежа Навагрудскага замка можа абрынуцца ў любы момант |author=Кірыла Хілько |date=1 ліпеня 2013 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Паколькі рэшткі фасаднай сцяны Касцельнай вежы пагрозліва адхіляліся ад вертыкальнай восі ў бок схілу, было прынята рашэнне аб мантажы прасторавага металічнага бандажа. Гэты каркас утрымліваў аўтэнтычны мур з дапамогай спецыяльных расцяжак. Каб гарантаваць стабілізацыю руіны і стварыць неабходную процівагу, астатні перыметр падмурка быў прыгружаны новымі мураванымі канструкцыямі. З-за адсутнасці дакладнай іканаграфіі бакавых сцен, за архітэктурны модуль была ўзята акварэль мастака [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] XIX стагоддзя&lt;ref name=&quot;nn_143753&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/143753 |title=Антон Астаповіч: Захаваць руіны? Так можна застацца нават без руін |author=Антон Астаповіч |date=21 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

Для ўзвядзення новага аб'ёму на [[Гарынскі камбінат|Гарынскім камбінаце]] была замоўлена спецыяльная рэстаўрацыйная цэгла, якая па памерах адпавядала гістарычнай. Будаўнікі выкарыстоўвалі аўтэнтычны тып «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]» (чаргаванне двух лажкоў з адным тычком) і захоўвалі гістарычную таўшчыню швоў. Над вежай быў узведзены часовы металічны дах, каб прадухіліць далейшае разбурэнне цэглы ад ападкаў&lt;ref name=&quot;nn_138183&quot;/&gt;.

У красавіку 2017 года на ўсходнім схіле [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]], над [[Фарны касцёл (Навагрудак)|Фарным касцёлам]], зноў адбыўся разрыў грунту і мясцовы апоўзень, што выклікала занепакоенасць грамадскасці. Аднак спецыялісты і ўлады запэўнілі, што пагрозы для Касцельнай вежы няма, бо яна трывала стаіць на палевым падмурку, а для прадухілення далейшых апоўзняў быў распрацаваны праект новай дрэнажнай сістэмы для адводу крынічных вод&lt;ref name=&quot;nn_190044&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе завяршыўся пяты этап рэстаўрацыі замка, у выніку якога ўсе захаваныя сцены, уключаючы прылеглыя да Касцельнай вежы, былі выведзены на паверхню, ачышчаны і закансерваваны з дапамогай надбудовы з новых валуноў і цэглы&lt;ref name=&quot;nn_342994&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}}

== Спасылкі ==
{{Навагрудскі замак}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Касцельная вежа}}
[[Катэгорыя:Навагрудскі замак]]
[[Катэгорыя:Вежы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі]]</text>
      <sha1>jyknpn0mr554u2gz7s7cfeejockdfwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157201</id>
      <parentid>5157200</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14617" sha1="efxkduaqck42sdlhg7lias7z7y81q79" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = вежа
|Беларуская назва         = Касцельная вежа
|Арыгінальная назва       = 
|Выява                    = 
|Подпіс выявы             = Касцельная вежа пасля кансервацыі (сучасны стан)
|Шырыня выявы             = 280px
|Статус                   = 
|Краіна                   = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Горад
|Месцазнаходжанне         = [[Навагрудак]]
|lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|region     = BY  
|CoordScale = 
|Канфесія                 = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць        =  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып кляштара             = 
|Тып будынка              = абарончая вежа
|Архітэктурны стыль       = [[Гатычная архітэктура|готыка]]
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                 = мясцовыя майстры
|Заснавальнік             = 
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = 
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = пачатак XV стагоддзя
|Заканчэнне будаўніцтва   = 
|Будынкі                  = 
|Вядомыя жыхары           = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                     = руіны (закансерваваны)
|Сайт                     = 
|Commons                  = 
}}
'''Касце́льная ве́жа'''&amp;nbsp;— адна з вежаў [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], узведзеная ў пачатку XV стагоддзя. Размяшчаецца на ўсход ад галоўнай замкавай вежы&amp;nbsp;— [[Шчытоўка|Шчытоўкі]], абараняючы стромкі ўсходні схіл [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]. Сваю назву атрымала ад [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]], які знаходзіцца ля падножжа гары на ўсход ад замка. Да нашага часу захавалася ў выглядзе руін, якія прайшлі складаны працэс інжынернай кансервацыі ў 2012—2014 гадах.

== Гісторыя ==
Узвядзенне Касцельнай вежы адносіцца да другога этапу фарміравання мураваных умацаванняў Навагрудскага замка, які прыпадае на пачатак XV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1977|с=21}}. Яна была пабудавана на самым стромкім ўсходнім краі гары. З галоўнай вежай замка&amp;nbsp;— [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]]&amp;nbsp;— новая пабудова злучалася мураванай сцяной даўжынёй каля 30 метраў і таўшчынёй 2 метры. Фундамент гэтай сцяны залягаў на адным узроўні і быў арганічна перавязаны з падмуркам Касцельнай вежы, у той час як да муроў Шчытоўкі сцяна проста прымыкала без канструктыўнай сувязі. Гэта яўна сведчыць пра тое, што Касцельная вежа і прылеглая сцяна будаваліся пазней за цэнтральны данжон{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

На працягу стагоддзяў вежа выконвала важныя абарончыя функцыі, вытрымліваючы шматлікія варожыя аблогі. Аднак падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]] (1654—1667), а потым у гады [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў пачатку XVIII стагоддзя, замак і яго вежы былі моцна разбураны шведскімі і рускімі войскамі{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}.

У 1906 годзе рэшткі Касцельнай вежы, пазбаўленыя належнага догляду і падмытыя крыніцамі, абваліліся. Каб уратаваць помнік ад поўнага знішчэння, мясцовы аматар старажытнасцей [[Т. Корзан]] за ўласныя сродкі арганізаваў падпорку руін двума [[Эскарп|эскарпамі]]{{sfn|Ткачоў|1977|с=25}}. Пазней, у 1922—1930 гадах, калі Навагрудак знаходзіўся ў складзе [[Другая Рэч Паспалітая|Польскай Рэспублікі]], праводзілася частковая [[кансервацыя]] замка. У ходзе гэтых работ муры Касцельнай вежы былі фактычна складзены нанава{{sfn|Ткачоў|1977|с=25}}, што істотна змяніла яе аўтэнтычны выгляд, але дазволіла захаваць аб'ект да нашых дзён. 

== Архітэктура ==
Касцельная вежа ўяўляла сабой прызмападобнае збудаванне. У яе аснаванні ляжаў квадрат з бакамі 9 на 9 метраў. Пабудова мела тры паверхі, якія раздзяляліся перакрыццямі на магутных драўляных [[Бэлька|бэльках]]. На кожным ярусе размяшчалася па чатыры [[Байніца|байніцы]], якія адрозніваліся паміж сабой памерамі і формай{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

Падмурак вежы дасягаў вышыні 3 метры і быў складзены з буйных, груба абчасаных [[Палявы камень|палявых камянёў]], памер якіх даходзіў да 1,15 метра. Шчыліны паміж камянямі старанна закладаліся дробнаколатымі каменьчыкамі і замазваліся [[Вапнавы раствор|вапнавым растворам]]. На вышыню 4 метраў ад падмурка сцены вежы былі вымураваны з каменю, а вышэй ішла абліцоўка з выкарыстаннем велікамернай цэглы. Сцены Касцельнай вежы паступова патанчаліся ўверх, і на самым версе іх таўшчыня складала 2,15 метра. Сцяна, што ішла ад вежы да Шчытоўкі, была выканана ў тэхніцы «[[Паласатая муроўка|паласатай муроўкі]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}.

== Сучасны стан і кансервацыя ==
Да пачатку XXI стагоддзя Касцельная вежа знаходзілася ў крытычным, аварыйным стане (фактычна з 1907 года). Вонкавая цагляная муроўка была страчана больш за сто гадоў таму, а з-за геалагічных асаблівасцей Замкавай гары і наяўнасці падземных крыніц існавала рэальная пагроза спаўзання гістарычных руін уніз па стромкім схіле&lt;ref name=&quot;nn_138183&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/138183 |title=Як вам тое, што зрабілі з вежай Навагрудскага замка? |author=Кірыла Хілько |date=4 лістапада 2014 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» быў распрацаваны праект выратавання вежы. Яго аўтарамі выступілі УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» (галоўны інжынер [[Рышард Кацынель]]) і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]» (навуковы кіраўнік праекта [[Сяргей Друшчыц]]). Узімку 2013 года пачаліся маштабныя работы па стабілізацыі грунтоў: у схіл гары было закачана каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]], якія надзейна зафіксавалі аснову&lt;ref name=&quot;nn_111917&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/111917 |title=Драма ў нас на вачах: вежа Навагрудскага замка можа абрынуцца ў любы момант |author=Кірыла Хілько |date=1 ліпеня 2013 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;. 

Паколькі рэшткі фасаднай сцяны Касцельнай вежы пагрозліва адхіляліся ад вертыкальнай восі ў бок схілу, было прынята рашэнне аб мантажы прасторавага металічнага бандажа. Гэты каркас утрымліваў аўтэнтычны мур з дапамогай спецыяльных расцяжак. Каб гарантаваць стабілізацыю руіны і стварыць неабходную процівагу, астатні перыметр падмурка быў прыгружаны новымі мураванымі канструкцыямі. З-за адсутнасці дакладнай іканаграфіі бакавых сцен, за архітэктурны модуль была ўзята акварэль мастака [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] XIX стагоддзя&lt;ref name=&quot;nn_143753&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/143753 |title=Антон Астаповіч: Захаваць руіны? Так можна застацца нават без руін |author=Антон Астаповіч |date=21 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

Для ўзвядзення новага аб'ёму на [[Гарынскі камбінат|Гарынскім камбінаце]] была замоўлена спецыяльная рэстаўрацыйная цэгла, якая па памерах адпавядала гістарычнай. Будаўнікі выкарыстоўвалі аўтэнтычны тып «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]» (чаргаванне двух лажкоў з адным тычком) і захоўвалі гістарычную таўшчыню швоў. Над вежай быў узведзены часовы металічны дах, каб прадухіліць далейшае разбурэнне цэглы ад ападкаў&lt;ref name=&quot;nn_138183&quot;/&gt;.

У красавіку 2017 года на ўсходнім схіле [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]], над [[Фарны касцёл (Навагрудак)|Фарным касцёлам]], зноў адбыўся разрыў грунту і мясцовы апоўзень, што выклікала занепакоенасць грамадскасці. Аднак спецыялісты і ўлады запэўнілі, што пагрозы для Касцельнай вежы няма, бо яна трывала стаіць на палевым падмурку, а для прадухілення далейшых апоўзняў быў распрацаваны праект новай дрэнажнай сістэмы для адводу крынічных вод&lt;ref name=&quot;nn_190044&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе завяршыўся пяты этап рэстаўрацыі замка, у выніку якога ўсе захаваныя сцены, уключаючы прылеглыя да Касцельнай вежы, былі выведзены на паверхню, ачышчаны і закансерваваны з дапамогай надбудовы з новых валуноў і цэглы&lt;ref name=&quot;nn_342994&quot;&gt;{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Навагрудскі замак}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Касцельная вежа}}
[[Катэгорыя:Навагрудскі замак]]
[[Катэгорыя:Вежы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XV стагоддзі]]</text>
      <sha1>efxkduaqck42sdlhg7lias7z7y81q79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Аляксандравіч Друшчыц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809847</id>
    <revision>
      <id>5157205</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навуковец |Імя                  = Сяргей Друшчыц |Арыгінал імя         = Сяргей Аляксандравіч Друшчыц |Фота                 =  |Шырыня               =  |Подпіс               =  |Дата нараджэння      = [[1941]] |Месца нараджэння     = [[Пружаны]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]] |Дата смерці          = {{ДС|15|7|2...»</comment>
      <origin>5157205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12376" sha1="1o9f4bn9msa0wasv9s26dvz2d115y59" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Імя                  = Сяргей Друшчыц
|Арыгінал імя         = Сяргей Аляксандравіч Друшчыц
|Фота                 = 
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Дата нараджэння      = [[1941]]
|Месца нараджэння     = [[Пружаны]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]]
|Дата смерці          = {{ДС|15|7|2015}}
|Месца смерці         = [[Мінск]], [[Беларусь]]
|Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|БССР}} &lt;br&gt; {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Род дзейнасці        = [[архітэктар]], [[рэстаўратар]]
|Месца працы          = Белрэстаўрацыя
|Узнагароды і прэміі  = Прэмія «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)
}}
{{цёзкі2|Друшчыц}}
'''Сярге́й Алякса́ндравіч Дру́шчыц''' ([[1941]], [[Пружаны]]&amp;nbsp;— у ноч з 14 на 15 ліпеня [[2015]], [[Мінск]])&amp;nbsp;— беларускі [[архітэктар]] і [[рэстаўратар]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/pamior-viadomy-bielaruski-architektar-restauratar-siarhiej-druscyc/27131111.html|title=Памёр вядомы беларускі архітэктар, рэстаўратар Сяргей Друшчыц|publisher=Радыё Свабода|date=16 ліпеня 2015|lang=be|аўтар=Іна Студзінская|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/umer-izvestnyy-belorusskiy-restavrator-sergey-drushchic|title=Умер известный белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=Еўрарадыё|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Адзін з заснавальнікаў рэстаўрацыйнай справы ў Беларусі&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1941 годзе ў горадзе Пружанах у сям’і беларускіх інтэлігентаў&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Яго бацька працаваў дырэктарам школы, а маці&amp;nbsp;— настаўніцай&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Дзяцінства будучага рэстаўратара прайшло ў горадзе [[Бяроза|Бярозе Картузскай]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Вядома, што ягоны дзядзька [[Васіль Данілавіч Друшчыц]] быў прафесарам-гісторыкам, старшынёй камісіі [[Інбелкульт]]а па гісторыі гарадоў (рэпрэсаваны і расстраляны ў [[1937]] годзе ва ўрочышчы [[Курапаты]])&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/154861|title=Рэстаўратар Сяргей Друшчыц — апошняе інтэрв'ю|publisher=Наша Ніва|date=23 жніўня 2015|lang=be|аўтар=Сцяпан Стурэйка|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Другі дзядзька, [[Уладзімір Друшчыц]], стаў вядомым прафесарам-[[палеанталогія|палеантолагам]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Сын Сяргея Друшчыца, Міхаіл, таксама абраў прафесію архітэктара і пазней працаваў у прадпрыемстве «[[Мінскграда]]»&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння ўніверсітэта Сяргей Друшчыц быў размеркаваны ў інстытут «[[Белдзяржпраект]]», дзе першапачаткова займаўся праектаваннем буйнапанэльных дамоў. Аднак хутка ён пакінуў гэтую працу і далучыўся да створанай рэстаўрацыйнай арганізацыі, якая пачыналася як аматарскі гурток. З цягам часу ён стаў кіраўніком гэтай прафесійнай структуры&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Памёр у ноч з 14 на 15 ліпеня 2015 года ва ўзросце 74 гадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url=https://belta.by/special/culture/view/ushel-iz-zhizni-starejshij-belorusskij-restavrator-sergej-druschits-152311-2015/|title=Ушел из жизни старейший белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=БелТА|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/on-spasal-proshloe.html|title=Он спасал прошлое|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=16 ліпеня 2015|lang=ru|аўтар=Віктар Корбут|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Да апошняга дня ён працягваў працаваць і яшчэ 14 ліпеня рыхтаваўся да паездкі ў [[Полацк]] на нараду па пытаннях аднаўлення царквы XII стагоддзя ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскім манастыры]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Развітанне з рэстаўратарам адбылося 17 ліпеня ў рытуальнай зале [[9-ы клінічны шпіталь (Мінск)|9-га клінічнага шпіталя]] ў Мінску, пахавалі яго на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Дзейнасць ==
Сяргей Друшчыц доўгі час узначальваў вытворчае аб’яднанне «[[Белрэстаўрацыя]]» і інстытут «[[Белспецпраектрэстаўрацыя]]»&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. У апошнія гады жыцця ён працаваў намеснікам генеральнага дырэктара па рэстаўрацыі ў ААТ «Белрэстаўрацыя»&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. 

Фактычна пры яго непасрэдным удзеле ў канцы 1970-х&amp;nbsp;— пачатку 1980-х гадоў у Беларусі быў створаны новы навуковы кірунак&amp;nbsp;— архітэктурная археалогія, што дазволіла праводзіць больш дасканалыя даследаванні помнікаў архітэктуры і прымаць абгрунтаваныя праектныя рашэнні. Паводле ўспамінаў калег, майстэрні пад кіраўніцтвам Друшчыца ў той час з'яўляліся асяродкам інтэлектуальнай свабоды і патрыятызму. Супрацоўнікі размаўлялі на працоўных месцах па-беларуску, глыбока вывучалі гісторыю архітэктуры, а ўстанову часта наведваў [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Адным з першых значных дасягненняў Друшчыца стала кансервацыя рэшткаў [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|царквы Дабравешчання]] XII стагоддзя ў [[Віцебск]]у, якая была падарваная ў 1961 годзе&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Падчас працы над праектам рэстаўрацыі [[Дом Ваньковічаў|дома Ваньковічаў]] у Мінску Друшчыц уступіў у канфлікт з афіцыйнымі гарадскімі планамі. У той час архітэктар [[Леанід Мендэлевіч Левін|Леанід Левін]] з «[[Мінскпраект|Мінскпраекта]]» распрацаваў праект рэканструкцыі часткі горада з праменаднай лесвіцай ад [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] да ракі [[Свіслач (басейн Бярэзіны)|Свіслач]], якому перашкаджаў гістарычны будынак. Друшчыц спрабаваў пераканаць у неабходнасці захавання дома першага сакратара ЦК КПБ [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пятра Машэрава]]. У выніку рэстаўратара выклікалі на бюро ЦК і абвясцілі яму строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку (знятую праз год), што пазней негатыўна адбілася на ягоным здароўі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Сяргей Друшчыц з'яўляўся навуковым кіраўніком многіх рэстаўрацыйных аб’ектаў у [[Нясвіж]]ы&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Пад яго кіраўніцтвам праводзіўся ўвесь комплекс работ па рэканструкцыі і прыстасаванні [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Ён непасрэдна займаўся аднаўленнем [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела]], [[Слуцкая брама|Слуцкай брамы]] і мясцовай [[Нясвіжская ратуша|ратушы]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

Значны ўклад ён зрабіў і ў кансервацыю [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. З-за наяўнасці падземных крыніц і аварыйнага стану вежы Шчытоўкі, рэстаўратарам давялося забіць больш за 100 паль для ўзмацнення грунту і стварыць складаную маналітную канструкцыю з металічнымі паясамі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;. Каб забяспечыць аб'ект аўтэнтычнымі матэрыяламі, Друшчыц здолеў пераканаць кіраўніцтва [[Гарынскі завод|Гарынскага завода]] вырабіць партыю эксклюзіўнай цэглы&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Ён таксама ініцыяваў частковае аднаўленне вежы на аснове старых фатаграфій з мэтай размяшчэння ў ёй філіяла [[Навагрудскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)&amp;nbsp;— ''за асаблівы ўклад у аднаўленне палацава-паркавага ансамбля ў Нясвіжы'' (сумесна з калегамі)&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Друшчыц Сяргей Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах]]
[[Катэгорыя:Памерлі 15 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Паўночных могілках (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]]</text>
      <sha1>1o9f4bn9msa0wasv9s26dvz2d115y59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157207</id>
      <parentid>5157205</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Сяргей Друшчыц]] у [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]</comment>
      <origin>5157205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12376" sha1="1o9f4bn9msa0wasv9s26dvz2d115y59" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Імя                  = Сяргей Друшчыц
|Арыгінал імя         = Сяргей Аляксандравіч Друшчыц
|Фота                 = 
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Дата нараджэння      = [[1941]]
|Месца нараджэння     = [[Пружаны]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]]
|Дата смерці          = {{ДС|15|7|2015}}
|Месца смерці         = [[Мінск]], [[Беларусь]]
|Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|БССР}} &lt;br&gt; {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Род дзейнасці        = [[архітэктар]], [[рэстаўратар]]
|Месца працы          = Белрэстаўрацыя
|Узнагароды і прэміі  = Прэмія «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)
}}
{{цёзкі2|Друшчыц}}
'''Сярге́й Алякса́ндравіч Дру́шчыц''' ([[1941]], [[Пружаны]]&amp;nbsp;— у ноч з 14 на 15 ліпеня [[2015]], [[Мінск]])&amp;nbsp;— беларускі [[архітэктар]] і [[рэстаўратар]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/pamior-viadomy-bielaruski-architektar-restauratar-siarhiej-druscyc/27131111.html|title=Памёр вядомы беларускі архітэктар, рэстаўратар Сяргей Друшчыц|publisher=Радыё Свабода|date=16 ліпеня 2015|lang=be|аўтар=Іна Студзінская|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/umer-izvestnyy-belorusskiy-restavrator-sergey-drushchic|title=Умер известный белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=Еўрарадыё|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Адзін з заснавальнікаў рэстаўрацыйнай справы ў Беларусі&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1941 годзе ў горадзе Пружанах у сям’і беларускіх інтэлігентаў&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Яго бацька працаваў дырэктарам школы, а маці&amp;nbsp;— настаўніцай&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Дзяцінства будучага рэстаўратара прайшло ў горадзе [[Бяроза|Бярозе Картузскай]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Вядома, што ягоны дзядзька [[Васіль Данілавіч Друшчыц]] быў прафесарам-гісторыкам, старшынёй камісіі [[Інбелкульт]]а па гісторыі гарадоў (рэпрэсаваны і расстраляны ў [[1937]] годзе ва ўрочышчы [[Курапаты]])&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/154861|title=Рэстаўратар Сяргей Друшчыц — апошняе інтэрв'ю|publisher=Наша Ніва|date=23 жніўня 2015|lang=be|аўтар=Сцяпан Стурэйка|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Другі дзядзька, [[Уладзімір Друшчыц]], стаў вядомым прафесарам-[[палеанталогія|палеантолагам]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Сын Сяргея Друшчыца, Міхаіл, таксама абраў прафесію архітэктара і пазней працаваў у прадпрыемстве «[[Мінскграда]]»&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння ўніверсітэта Сяргей Друшчыц быў размеркаваны ў інстытут «[[Белдзяржпраект]]», дзе першапачаткова займаўся праектаваннем буйнапанэльных дамоў. Аднак хутка ён пакінуў гэтую працу і далучыўся да створанай рэстаўрацыйнай арганізацыі, якая пачыналася як аматарскі гурток. З цягам часу ён стаў кіраўніком гэтай прафесійнай структуры&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Памёр у ноч з 14 на 15 ліпеня 2015 года ва ўзросце 74 гадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url=https://belta.by/special/culture/view/ushel-iz-zhizni-starejshij-belorusskij-restavrator-sergej-druschits-152311-2015/|title=Ушел из жизни старейший белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=БелТА|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/on-spasal-proshloe.html|title=Он спасал прошлое|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=16 ліпеня 2015|lang=ru|аўтар=Віктар Корбут|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Да апошняга дня ён працягваў працаваць і яшчэ 14 ліпеня рыхтаваўся да паездкі ў [[Полацк]] на нараду па пытаннях аднаўлення царквы XII стагоддзя ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскім манастыры]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Развітанне з рэстаўратарам адбылося 17 ліпеня ў рытуальнай зале [[9-ы клінічны шпіталь (Мінск)|9-га клінічнага шпіталя]] ў Мінску, пахавалі яго на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Дзейнасць ==
Сяргей Друшчыц доўгі час узначальваў вытворчае аб’яднанне «[[Белрэстаўрацыя]]» і інстытут «[[Белспецпраектрэстаўрацыя]]»&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. У апошнія гады жыцця ён працаваў намеснікам генеральнага дырэктара па рэстаўрацыі ў ААТ «Белрэстаўрацыя»&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. 

Фактычна пры яго непасрэдным удзеле ў канцы 1970-х&amp;nbsp;— пачатку 1980-х гадоў у Беларусі быў створаны новы навуковы кірунак&amp;nbsp;— архітэктурная археалогія, што дазволіла праводзіць больш дасканалыя даследаванні помнікаў архітэктуры і прымаць абгрунтаваныя праектныя рашэнні. Паводле ўспамінаў калег, майстэрні пад кіраўніцтвам Друшчыца ў той час з'яўляліся асяродкам інтэлектуальнай свабоды і патрыятызму. Супрацоўнікі размаўлялі на працоўных месцах па-беларуску, глыбока вывучалі гісторыю архітэктуры, а ўстанову часта наведваў [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Адным з першых значных дасягненняў Друшчыца стала кансервацыя рэшткаў [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|царквы Дабравешчання]] XII стагоддзя ў [[Віцебск]]у, якая была падарваная ў 1961 годзе&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Падчас працы над праектам рэстаўрацыі [[Дом Ваньковічаў|дома Ваньковічаў]] у Мінску Друшчыц уступіў у канфлікт з афіцыйнымі гарадскімі планамі. У той час архітэктар [[Леанід Мендэлевіч Левін|Леанід Левін]] з «[[Мінскпраект|Мінскпраекта]]» распрацаваў праект рэканструкцыі часткі горада з праменаднай лесвіцай ад [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] да ракі [[Свіслач (басейн Бярэзіны)|Свіслач]], якому перашкаджаў гістарычны будынак. Друшчыц спрабаваў пераканаць у неабходнасці захавання дома першага сакратара ЦК КПБ [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пятра Машэрава]]. У выніку рэстаўратара выклікалі на бюро ЦК і абвясцілі яму строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку (знятую праз год), што пазней негатыўна адбілася на ягоным здароўі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Сяргей Друшчыц з'яўляўся навуковым кіраўніком многіх рэстаўрацыйных аб’ектаў у [[Нясвіж]]ы&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Пад яго кіраўніцтвам праводзіўся ўвесь комплекс работ па рэканструкцыі і прыстасаванні [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Ён непасрэдна займаўся аднаўленнем [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела]], [[Слуцкая брама|Слуцкай брамы]] і мясцовай [[Нясвіжская ратуша|ратушы]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

Значны ўклад ён зрабіў і ў кансервацыю [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. З-за наяўнасці падземных крыніц і аварыйнага стану вежы Шчытоўкі, рэстаўратарам давялося забіць больш за 100 паль для ўзмацнення грунту і стварыць складаную маналітную канструкцыю з металічнымі паясамі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;. Каб забяспечыць аб'ект аўтэнтычнымі матэрыяламі, Друшчыц здолеў пераканаць кіраўніцтва [[Гарынскі завод|Гарынскага завода]] вырабіць партыю эксклюзіўнай цэглы&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Ён таксама ініцыяваў частковае аднаўленне вежы на аснове старых фатаграфій з мэтай размяшчэння ў ёй філіяла [[Навагрудскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)&amp;nbsp;— ''за асаблівы ўклад у аднаўленне палацава-паркавага ансамбля ў Нясвіжы'' (сумесна з калегамі)&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Друшчыц Сяргей Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах]]
[[Катэгорыя:Памерлі 15 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Паўночных могілках (Мінск)]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]]</text>
      <sha1>1o9f4bn9msa0wasv9s26dvz2d115y59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157210</id>
      <parentid>5157207</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паўночных могілках (Мінск)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5157210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12280" sha1="q2hnzg5dm7kva6vsqkry05vje05an1p" xml:space="preserve">{{Навуковец
|Імя                  = Сяргей Друшчыц
|Арыгінал імя         = Сяргей Аляксандравіч Друшчыц
|Фота                 = 
|Шырыня               = 
|Подпіс               = 
|Дата нараджэння      = [[1941]]
|Месца нараджэння     = [[Пружаны]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]]
|Дата смерці          = {{ДС|15|7|2015}}
|Месца смерці         = [[Мінск]], [[Беларусь]]
|Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|БССР}} &lt;br&gt; {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
|Род дзейнасці        = [[архітэктар]], [[рэстаўратар]]
|Месца працы          = Белрэстаўрацыя
|Узнагароды і прэміі  = Прэмія «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)
}}
{{цёзкі2|Друшчыц}}
'''Сярге́й Алякса́ндравіч Дру́шчыц''' ([[1941]], [[Пружаны]]&amp;nbsp;— у ноч з 14 на 15 ліпеня [[2015]], [[Мінск]])&amp;nbsp;— беларускі [[архітэктар]] і [[рэстаўратар]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/pamior-viadomy-bielaruski-architektar-restauratar-siarhiej-druscyc/27131111.html|title=Памёр вядомы беларускі архітэктар, рэстаўратар Сяргей Друшчыц|publisher=Радыё Свабода|date=16 ліпеня 2015|lang=be|аўтар=Іна Студзінская|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/umer-izvestnyy-belorusskiy-restavrator-sergey-drushchic|title=Умер известный белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=Еўрарадыё|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Адзін з заснавальнікаў рэстаўрацыйнай справы ў Беларусі&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1941 годзе ў горадзе Пружанах у сям’і беларускіх інтэлігентаў&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Яго бацька працаваў дырэктарам школы, а маці&amp;nbsp;— настаўніцай&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Дзяцінства будучага рэстаўратара прайшло ў горадзе [[Бяроза|Бярозе Картузскай]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Вядома, што ягоны дзядзька [[Васіль Данілавіч Друшчыц]] быў прафесарам-гісторыкам, старшынёй камісіі [[Інбелкульт]]а па гісторыі гарадоў (рэпрэсаваны і расстраляны ў [[1937]] годзе ва ўрочышчы [[Курапаты]])&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/154861|title=Рэстаўратар Сяргей Друшчыц — апошняе інтэрв'ю|publisher=Наша Ніва|date=23 жніўня 2015|lang=be|аўтар=Сцяпан Стурэйка|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Другі дзядзька, [[Уладзімір Друшчыц]], стаў вядомым прафесарам-[[палеанталогія|палеантолагам]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Сын Сяргея Друшчыца, Міхаіл, таксама абраў прафесію архітэктара і пазней працаваў у прадпрыемстве «[[Мінскграда]]»&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння ўніверсітэта Сяргей Друшчыц быў размеркаваны ў інстытут «[[Белдзяржпраект]]», дзе першапачаткова займаўся праектаваннем буйнапанэльных дамоў. Аднак хутка ён пакінуў гэтую працу і далучыўся да створанай рэстаўрацыйнай арганізацыі, якая пачыналася як аматарскі гурток. З цягам часу ён стаў кіраўніком гэтай прафесійнай структуры&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Памёр у ноч з 14 на 15 ліпеня 2015 года ва ўзросце 74 гадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url=https://belta.by/special/culture/view/ushel-iz-zhizni-starejshij-belorusskij-restavrator-sergej-druschits-152311-2015/|title=Ушел из жизни старейший белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=БелТА|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/on-spasal-proshloe.html|title=Он спасал прошлое|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=16 ліпеня 2015|lang=ru|аўтар=Віктар Корбут|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Да апошняга дня ён працягваў працаваць і яшчэ 14 ліпеня рыхтаваўся да паездкі ў [[Полацк]] на нараду па пытаннях аднаўлення царквы XII стагоддзя ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскім манастыры]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Развітанне з рэстаўратарам адбылося 17 ліпеня ў рытуальнай зале [[9-ы клінічны шпіталь (Мінск)|9-га клінічнага шпіталя]] ў Мінску, пахавалі яго на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Дзейнасць ==
Сяргей Друшчыц доўгі час узначальваў вытворчае аб’яднанне «[[Белрэстаўрацыя]]» і інстытут «[[Белспецпраектрэстаўрацыя]]»&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. У апошнія гады жыцця ён працаваў намеснікам генеральнага дырэктара па рэстаўрацыі ў ААТ «Белрэстаўрацыя»&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. 

Фактычна пры яго непасрэдным удзеле ў канцы 1970-х&amp;nbsp;— пачатку 1980-х гадоў у Беларусі быў створаны новы навуковы кірунак&amp;nbsp;— архітэктурная археалогія, што дазволіла праводзіць больш дасканалыя даследаванні помнікаў архітэктуры і прымаць абгрунтаваныя праектныя рашэнні. Паводле ўспамінаў калег, майстэрні пад кіраўніцтвам Друшчыца ў той час з'яўляліся асяродкам інтэлектуальнай свабоды і патрыятызму. Супрацоўнікі размаўлялі на працоўных месцах па-беларуску, глыбока вывучалі гісторыю архітэктуры, а ўстанову часта наведваў [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Адным з першых значных дасягненняў Друшчыца стала кансервацыя рэшткаў [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|царквы Дабравешчання]] XII стагоддзя ў [[Віцебск]]у, якая была падарваная ў 1961 годзе&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Падчас працы над праектам рэстаўрацыі [[Дом Ваньковічаў|дома Ваньковічаў]] у Мінску Друшчыц уступіў у канфлікт з афіцыйнымі гарадскімі планамі. У той час архітэктар [[Леанід Мендэлевіч Левін|Леанід Левін]] з «[[Мінскпраект|Мінскпраекта]]» распрацаваў праект рэканструкцыі часткі горада з праменаднай лесвіцай ад [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] да ракі [[Свіслач (басейн Бярэзіны)|Свіслач]], якому перашкаджаў гістарычны будынак. Друшчыц спрабаваў пераканаць у неабходнасці захавання дома першага сакратара ЦК КПБ [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пятра Машэрава]]. У выніку рэстаўратара выклікалі на бюро ЦК і абвясцілі яму строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку (знятую праз год), што пазней негатыўна адбілася на ягоным здароўі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Сяргей Друшчыц з'яўляўся навуковым кіраўніком многіх рэстаўрацыйных аб’ектаў у [[Нясвіж]]ы&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Пад яго кіраўніцтвам праводзіўся ўвесь комплекс работ па рэканструкцыі і прыстасаванні [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Ён непасрэдна займаўся аднаўленнем [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела]], [[Слуцкая брама|Слуцкай брамы]] і мясцовай [[Нясвіжская ратуша|ратушы]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

Значны ўклад ён зрабіў і ў кансервацыю [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. З-за наяўнасці падземных крыніц і аварыйнага стану вежы Шчытоўкі, рэстаўратарам давялося забіць больш за 100 паль для ўзмацнення грунту і стварыць складаную маналітную канструкцыю з металічнымі паясамі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;. Каб забяспечыць аб'ект аўтэнтычнымі матэрыяламі, Друшчыц здолеў пераканаць кіраўніцтва [[Гарынскі завод|Гарынскага завода]] вырабіць партыю эксклюзіўнай цэглы&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Ён таксама ініцыяваў частковае аднаўленне вежы на аснове старых фатаграфій з мэтай размяшчэння ў ёй філіяла [[Навагрудскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)&amp;nbsp;— ''за асаблівы ўклад у аднаўленне палацава-паркавага ансамбля ў Нясвіжы'' (сумесна з калегамі)&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Друшчыц Сяргей Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах]]
[[Катэгорыя:Памерлі 15 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]]</text>
      <sha1>q2hnzg5dm7kva6vsqkry05vje05an1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157212</id>
      <parentid>5157210</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11370" sha1="kp01m45xmlpet5zhyi8nxaiij56rnxh" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Друшчыц}}
{{Навуковец}}
'''Сярге́й Алякса́ндравіч Дру́шчыц''' ([[1941]], [[Пружаны]]&amp;nbsp;— у ноч з 14 на 15 ліпеня [[2015]], [[Мінск]])&amp;nbsp;— беларускі [[архітэктар]] і [[рэстаўратар]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/pamior-viadomy-bielaruski-architektar-restauratar-siarhiej-druscyc/27131111.html|title=Памёр вядомы беларускі архітэктар, рэстаўратар Сяргей Друшчыц|publisher=Радыё Свабода|date=16 ліпеня 2015|lang=be|аўтар=Іна Студзінская|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/umer-izvestnyy-belorusskiy-restavrator-sergey-drushchic|title=Умер известный белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=Еўрарадыё|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Адзін з заснавальнікаў рэстаўрацыйнай справы ў Беларусі&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1941 годзе ў горадзе Пружанах у сям’і беларускіх інтэлігентаў&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Яго бацька працаваў дырэктарам школы, а маці&amp;nbsp;— настаўніцай&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Дзяцінства будучага рэстаўратара прайшло ў горадзе [[Бяроза|Бярозе Картузскай]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Вядома, што ягоны дзядзька [[Васіль Данілавіч Друшчыц]] быў прафесарам-гісторыкам, старшынёй камісіі [[Інбелкульт]]а па гісторыі гарадоў (рэпрэсаваны і расстраляны ў [[1937]] годзе ва ўрочышчы [[Курапаты]])&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/154861|title=Рэстаўратар Сяргей Друшчыц — апошняе інтэрв'ю|publisher=Наша Ніва|date=23 жніўня 2015|lang=be|аўтар=Сцяпан Стурэйка|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Другі дзядзька, [[Уладзімір Друшчыц]], стаў вядомым прафесарам-[[палеанталогія|палеантолагам]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Сын Сяргея Друшчыца, Міхаіл, таксама абраў прафесію архітэктара і пазней працаваў у прадпрыемстве «[[Мінскграда]]»&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння ўніверсітэта Сяргей Друшчыц быў размеркаваны ў інстытут «[[Белдзяржпраект]]», дзе першапачаткова займаўся праектаваннем буйнапанэльных дамоў. Аднак хутка ён пакінуў гэтую працу і далучыўся да створанай рэстаўрацыйнай арганізацыі, якая пачыналася як аматарскі гурток. З цягам часу ён стаў кіраўніком гэтай прафесійнай структуры&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Памёр у ноч з 14 на 15 ліпеня 2015 года ва ўзросце 74 гадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url=https://belta.by/special/culture/view/ushel-iz-zhizni-starejshij-belorusskij-restavrator-sergej-druschits-152311-2015/|title=Ушел из жизни старейший белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=БелТА|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/on-spasal-proshloe.html|title=Он спасал прошлое|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=16 ліпеня 2015|lang=ru|аўтар=Віктар Корбут|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Да апошняга дня ён працягваў працаваць і яшчэ 14 ліпеня рыхтаваўся да паездкі ў [[Полацк]] на нараду па пытаннях аднаўлення царквы XII стагоддзя ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскім манастыры]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Развітанне з рэстаўратарам адбылося 17 ліпеня ў рытуальнай зале [[9-ы клінічны шпіталь (Мінск)|9-га клінічнага шпіталя]] ў Мінску, пахавалі яго на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Дзейнасць ==
Сяргей Друшчыц доўгі час узначальваў вытворчае аб’яднанне «[[Белрэстаўрацыя]]» і інстытут «[[Белспецпраектрэстаўрацыя]]»&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. У апошнія гады жыцця ён працаваў намеснікам генеральнага дырэктара па рэстаўрацыі ў ААТ «Белрэстаўрацыя»&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. 

Фактычна пры яго непасрэдным удзеле ў канцы 1970-х&amp;nbsp;— пачатку 1980-х гадоў у Беларусі быў створаны новы навуковы кірунак&amp;nbsp;— архітэктурная археалогія, што дазволіла праводзіць больш дасканалыя даследаванні помнікаў архітэктуры і прымаць абгрунтаваныя праектныя рашэнні. Паводле ўспамінаў калег, майстэрні пад кіраўніцтвам Друшчыца ў той час з'яўляліся асяродкам інтэлектуальнай свабоды і патрыятызму. Супрацоўнікі размаўлялі на працоўных месцах па-беларуску, глыбока вывучалі гісторыю архітэктуры, а ўстанову часта наведваў [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Адным з першых значных дасягненняў Друшчыца стала кансервацыя рэшткаў [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|царквы Дабравешчання]] XII стагоддзя ў [[Віцебск]]у, якая была падарваная ў 1961 годзе&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Падчас працы над праектам рэстаўрацыі [[Дом Ваньковічаў|дома Ваньковічаў]] у Мінску Друшчыц уступіў у канфлікт з афіцыйнымі гарадскімі планамі. У той час архітэктар [[Леанід Мендэлевіч Левін|Леанід Левін]] з «[[Мінскпраект|Мінскпраекта]]» распрацаваў праект рэканструкцыі часткі горада з праменаднай лесвіцай ад [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] да ракі [[Свіслач (басейн Бярэзіны)|Свіслач]], якому перашкаджаў гістарычны будынак. Друшчыц спрабаваў пераканаць у неабходнасці захавання дома першага сакратара ЦК КПБ [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пятра Машэрава]]. У выніку рэстаўратара выклікалі на бюро ЦК і абвясцілі яму строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку (знятую праз год), што пазней негатыўна адбілася на ягоным здароўі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Сяргей Друшчыц з'яўляўся навуковым кіраўніком многіх рэстаўрацыйных аб’ектаў у [[Нясвіж]]ы&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Пад яго кіраўніцтвам праводзіўся ўвесь комплекс работ па рэканструкцыі і прыстасаванні [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Ён непасрэдна займаўся аднаўленнем [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела]], [[Слуцкая брама|Слуцкай брамы]] і мясцовай [[Нясвіжская ратуша|ратушы]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

Значны ўклад ён зрабіў і ў кансервацыю [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. З-за наяўнасці падземных крыніц і аварыйнага стану вежы Шчытоўкі, рэстаўратарам давялося забіць больш за 100 паль для ўзмацнення грунту і стварыць складаную маналітную канструкцыю з металічнымі паясамі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;. Каб забяспечыць аб'ект аўтэнтычнымі матэрыяламі, Друшчыц здолеў пераканаць кіраўніцтва [[Гарынскі завод|Гарынскага завода]] вырабіць партыю эксклюзіўнай цэглы&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Ён таксама ініцыяваў частковае аднаўленне вежы на аснове старых фатаграфій з мэтай размяшчэння ў ёй філіяла [[Навагрудскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)&amp;nbsp;— ''за асаблівы ўклад у аднаўленне палацава-паркавага ансамбля ў Нясвіжы'' (сумесна з калегамі)&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Друшчыц Сяргей Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах]]
[[Катэгорыя:Памерлі 15 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]]</text>
      <sha1>kp01m45xmlpet5zhyi8nxaiij56rnxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157225</id>
      <parentid>5157212</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T10:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5157225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11362" sha1="sbpyjn3yafj54uqf0cbk35g4pcp4nvx" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Друшчыц}}
{{Навуковец}}
'''Сярге́й Алякса́ндравіч Дру́шчыц''' ([[1941]], [[Пружаны]]&amp;nbsp;— у ноч з 14 на 15 ліпеня [[2015]], [[Мінск]])&amp;nbsp;— беларускі [[архітэктар]] і [[рэстаўратар]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/pamior-viadomy-bielaruski-architektar-restauratar-siarhiej-druscyc/27131111.html|title=Памёр вядомы беларускі архітэктар, рэстаўратар Сяргей Друшчыц|publisher=Радыё Свабода|date=16 ліпеня 2015|lang=be|аўтар=Іна Студзінская|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/umer-izvestnyy-belorusskiy-restavrator-sergey-drushchic|title=Умер известный белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=Еўрарадыё|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Адзін з заснавальнікаў рэстаўрацыйнай справы ў Беларусі&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1941 годзе ў горадзе Пружанах у сям’і беларускіх інтэлігентаў&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Яго бацька працаваў дырэктарам школы, а маці&amp;nbsp;— настаўніцай&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Дзяцінства будучага рэстаўратара прайшло ў горадзе [[Бяроза (горад)|Бярозе]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Вядома, што ягоны дзядзька [[Васіль Данілавіч Друшчыц]] быў прафесарам-гісторыкам, старшынёй камісіі [[Інбелкульт]]а па гісторыі гарадоў (рэпрэсаваны і расстраляны ў [[1937]] годзе ва ўрочышчы [[Курапаты]])&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/154861|title=Рэстаўратар Сяргей Друшчыц — апошняе інтэрв'ю|publisher=Наша Ніва|date=23 жніўня 2015|lang=be|аўтар=Сцяпан Стурэйка|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Другі дзядзька, [[Уладзімір Друшчыц]], стаў вядомым прафесарам-[[палеанталогія|палеантолагам]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Сын Сяргея Друшчыца, Міхаіл, таксама абраў прафесію архітэктара і пазней працаваў у прадпрыемстве «[[Мінскграда]]»&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

Пасля заканчэння ўніверсітэта Сяргей Друшчыц быў размеркаваны ў інстытут «[[Белдзяржпраект]]», дзе першапачаткова займаўся праектаваннем буйнапанэльных дамоў. Аднак хутка ён пакінуў гэтую працу і далучыўся да створанай рэстаўрацыйнай арганізацыі, якая пачыналася як аматарскі гурток. З цягам часу ён стаў кіраўніком гэтай прафесійнай структуры&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Памёр у ноч з 14 на 15 ліпеня 2015 года ва ўзросце 74 гадоў&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;{{cite web|url=https://belta.by/special/culture/view/ushel-iz-zhizni-starejshij-belorusskij-restavrator-sergej-druschits-152311-2015/|title=Ушел из жизни старейший белорусский реставратор Сергей Друщиц|publisher=БелТА|date=17 ліпеня 2015|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/on-spasal-proshloe.html|title=Он спасал прошлое|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=16 ліпеня 2015|lang=ru|аўтар=Віктар Корбут|accessdate=22 чэрвеня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Да апошняга дня ён працягваў працаваць і яшчэ 14 ліпеня рыхтаваўся да паездкі ў [[Полацк]] на нараду па пытаннях аднаўлення царквы XII стагоддзя ў [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскім манастыры]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Развітанне з рэстаўратарам адбылося 17 ліпеня ў рытуальнай зале [[9-ы клінічны шпіталь (Мінск)|9-га клінічнага шпіталя]] ў Мінску, пахавалі яго на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;/&gt;.

== Дзейнасць ==
Сяргей Друшчыц доўгі час узначальваў вытворчае аб’яднанне «[[Белрэстаўрацыя]]» і інстытут «[[Белспецпраектрэстаўрацыя]]»&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. У апошнія гады жыцця ён працаваў намеснікам генеральнага дырэктара па рэстаўрацыі ў ААТ «Белрэстаўрацыя»&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. 

Фактычна пры яго непасрэдным удзеле ў канцы 1970-х&amp;nbsp;— пачатку 1980-х гадоў у Беларусі быў створаны новы навуковы кірунак&amp;nbsp;— архітэктурная археалогія, што дазволіла праводзіць больш дасканалыя даследаванні помнікаў архітэктуры і прымаць абгрунтаваныя праектныя рашэнні. Паводле ўспамінаў калег, майстэрні пад кіраўніцтвам Друшчыца ў той час з'яўляліся асяродкам інтэлектуальнай свабоды і патрыятызму. Супрацоўнікі размаўлялі на працоўных месцах па-беларуску, глыбока вывучалі гісторыю архітэктуры, а ўстанову часта наведваў [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Адным з першых значных дасягненняў Друшчыца стала кансервацыя рэшткаў [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|царквы Дабравешчання]] XII стагоддзя ў [[Віцебск]]у, якая была падарваная ў 1961 годзе&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. 

Падчас працы над праектам рэстаўрацыі [[Дом Ваньковічаў|дома Ваньковічаў]] у Мінску Друшчыц уступіў у канфлікт з афіцыйнымі гарадскімі планамі. У той час архітэктар [[Леанід Мендэлевіч Левін|Леанід Левін]] з «[[Мінскпраект|Мінскпраекта]]» распрацаваў праект рэканструкцыі часткі горада з праменаднай лесвіцай ад [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] да ракі [[Свіслач (басейн Бярэзіны)|Свіслач]], якому перашкаджаў гістарычны будынак. Друшчыц спрабаваў пераканаць у неабходнасці захавання дома першага сакратара ЦК КПБ [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пятра Машэрава]]. У выніку рэстаўратара выклікалі на бюро ЦК і абвясцілі яму строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку (знятую праз год), што пазней негатыўна адбілася на ягоным здароўі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

Сяргей Друшчыц з'яўляўся навуковым кіраўніком многіх рэстаўрацыйных аб’ектаў у [[Нясвіж]]ы&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Пад яго кіраўніцтвам праводзіўся ўвесь комплекс работ па рэканструкцыі і прыстасаванні [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. Ён непасрэдна займаўся аднаўленнем [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёла Божага Цела]], [[Слуцкая брама|Слуцкай брамы]] і мясцовай [[Нясвіжская ратуша|ратушы]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

Значны ўклад ён зрабіў і ў кансервацыю [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. З-за наяўнасці падземных крыніц і аварыйнага стану вежы Шчытоўкі, рэстаўратарам давялося забіць больш за 100 паль для ўзмацнення грунту і стварыць складаную маналітную канструкцыю з металічнымі паясамі&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;. Каб забяспечыць аб'ект аўтэнтычнымі матэрыяламі, Друшчыц здолеў пераканаць кіраўніцтва [[Гарынскі завод|Гарынскага завода]] вырабіць партыю эксклюзіўнай цэглы&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;. Ён таксама ініцыяваў частковае аднаўленне вежы на аснове старых фатаграфій з мэтай размяшчэння ў ёй філіяла [[Навагрудскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==
* Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2012)&amp;nbsp;— ''за асаблівы ўклад у аднаўленне палацава-паркавага ансамбля ў Нясвіжы'' (сумесна з калегамі)&lt;ref name=&quot;belta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sb&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Друшчыц Сяргей Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанах]]
[[Катэгорыя:Памерлі 15 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 2015 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]]
[[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]]</text>
      <sha1>sbpyjn3yafj54uqf0cbk35g4pcp4nvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Друшчыц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809848</id>
    <redirect title="Сяргей Аляксандравіч Друшчыц" />
    <revision>
      <id>5157208</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Сяргей Друшчыц]] у [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]</comment>
      <origin>5157208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="4vta8z28c8kihilcarpdx3likeh1lsp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]</text>
      <sha1>4vta8z28c8kihilcarpdx3likeh1lsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вэб-кліент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809849</id>
    <redirect title="Вэб-праграма" />
    <revision>
      <id>5157218</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>старонка-перасылка</comment>
      <origin>5157218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="d0g48ymf3c7pqjcjcvzovjylu0nf0lk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вэб-праграма]]</text>
      <sha1>d0g48ymf3c7pqjcjcvzovjylu0nf0lk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>С. А. Друшчыц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809850</id>
    <redirect title="Сяргей Аляксандравіч Друшчыц" />
    <revision>
      <id>5157221</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]</comment>
      <origin>5157221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="4vta8z28c8kihilcarpdx3likeh1lsp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]</text>
      <sha1>4vta8z28c8kihilcarpdx3likeh1lsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>С. Друшчыц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809851</id>
    <redirect title="Сяргей Аляксандравіч Друшчыц" />
    <revision>
      <id>5157222</id>
      <timestamp>2026-06-22T10:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]</comment>
      <origin>5157222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="4vta8z28c8kihilcarpdx3likeh1lsp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сяргей Аляксандравіч Друшчыц]]</text>
      <sha1>4vta8z28c8kihilcarpdx3likeh1lsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свіслач (басейн Бярэзіны)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809852</id>
    <redirect title="Свіслач (прыток Бярэзіны)" />
    <revision>
      <id>5157232</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Свіслач (прыток Бярэзіны)]]</comment>
      <origin>5157232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="rqb6vt7vb3jjfps6kw48pjz5p3onor7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Свіслач (прыток Бярэзіны)]]</text>
      <sha1>rqb6vt7vb3jjfps6kw48pjz5p3onor7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жан Адры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809853</id>
    <revision>
      <id>5157233</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навуковец}} '''Жан Адры{{subst:націск}}''' ({{lang-fr|Jean Haudry}}; [[28 мая]] [[1934]], [[Ле-Перэ-сюр-Марн]] — [[23 мая]] [[2023]], [[Пон-дэ-Вель]]) — французскі лінгвіст і індаеўрапеіст, які спецыялізаваўся на [[санскрыт|санскрыце]], [[ведыйская мова|ведыйскай філалогіі]] і параўнальнай і...»</comment>
      <origin>5157233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1147" sha1="b3azwinhh099xrn48epz5gj8mff7odp" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Жан Адры́''' ({{lang-fr|Jean Haudry}}; [[28 мая]] [[1934]], [[Ле-Перэ-сюр-Марн]] — [[23 мая]] [[2023]], [[Пон-дэ-Вель]]) — французскі лінгвіст і індаеўрапеіст, які спецыялізаваўся на [[санскрыт|санскрыце]], [[ведыйская мова|ведыйскай філалогіі]] і параўнальнай індаеўрапейскай граматыцы. Прафесар [[Ліёнскі ўніверсітэт імя Жана Мулена|Трэцяга Ліёнскага ўніверсітэта]] (1966—1998), дырэктар вучэбнага аддзела [[Практычная школа вышэйшых даследаванняў|Практычнай школы вышэйшых даследаванняў]], заснавальнік Інстытута індаеўрапейскіх даследаванняў (1982).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Жан Адры}}
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Францыі]]</text>
      <sha1>b3azwinhh099xrn48epz5gj8mff7odp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ле-Перэ-сюр-Марн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809854</id>
    <revision>
      <id>5157236</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Ле-Перэ-сюр-Марн''' (фр. Le Perreux-sur-Marne) — горад і камуна ў дэпартаменце [[Валь-дэ-Марн]] у дэпартаменце [[Іль-дэ-Франс]] у Францыі. Камуна размешчана прыкладна за 12 км на ўсход ад [[Парыж]]а і за 7 км на паўночны ўсход ад [[Крэтэй|Крэтэя]]. Катэгорыя:Гарады Фра...»</comment>
      <origin>5157236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="472" sha1="1qxde3xx03n397d9bdhvnp6aly28dyn" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Ле-Перэ-сюр-Марн''' (фр. Le Perreux-sur-Marne) — горад і камуна ў дэпартаменце [[Валь-дэ-Марн]] у дэпартаменце [[Іль-дэ-Франс]] у Францыі. Камуна размешчана прыкладна за 12 км на ўсход ад [[Парыж]]а і за 7 км на паўночны ўсход ад [[Крэтэй|Крэтэя]].
[[Катэгорыя:Гарады Францыі]]</text>
      <sha1>1qxde3xx03n397d9bdhvnp6aly28dyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157238</id>
      <parentid>5157236</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="bvuxpq0zcbrax0xus1n64sdxd1j1ocx" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Ле-Перэ-сюр-Марн''' ({{lang-fr|Le Perreux-sur-Marne}}) — горад і камуна ў дэпартаменце [[Валь-дэ-Марн]] у дэпартаменце [[Іль-дэ-Франс]] у Францыі. Камуна размешчана прыкладна за 12 км на ўсход ад [[Парыж]]а і за 7 км на паўночны ўсход ад [[Крэтэй|Крэтэя]].
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Францыі]]</text>
      <sha1>bvuxpq0zcbrax0xus1n64sdxd1j1ocx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пон-дэ-Вель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809855</id>
    <revision>
      <id>5157239</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Пон-дэ-Вель''' (фр. Pont-de-Veyle) — камуна ў [[Францыя|Францыі]], размешчаная ў рэгіёне [[Рона-Альпы]]. Дэпартамент — Эн. Адміністрацыйны цэнтр кантона Пон-дэ-Вель. Акруга камуны — Бурк-ан-Брэс.  Код камуны ў INSEE — 01306. Катэгорыя:Каму...»</comment>
      <origin>5157239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="483" sha1="lnzo7zu4ua0dgdcd8o7hwrwi6a3wrt7" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Пон-дэ-Вель''' (фр. Pont-de-Veyle) — камуна ў [[Францыя|Францыі]], размешчаная ў рэгіёне [[Рона-Альпы]]. Дэпартамент — Эн. Адміністрацыйны цэнтр кантона Пон-дэ-Вель. Акруга камуны — Бурк-ан-Брэс.

Код камуны ў INSEE — 01306.
[[Катэгорыя:Камуны Францыі]]</text>
      <sha1>lnzo7zu4ua0dgdcd8o7hwrwi6a3wrt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5157242</id>
      <parentid>5157239</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T11:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5157242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="585" sha1="ls4ns34upncdce9bmcmovyygyprzncf" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Пон-дэ-Вель''' ({{lang-fr|Pont-de-Veyle}}) — камуна ў [[Францыя|Францыі]], размешчаная ў рэгіёне [[Рона-Альпы]]. Дэпартамент — Эн. Адміністрацыйны цэнтр кантона Пон-дэ-Вель. Акруга камуны — Бурк-ан-Брэс.

Код камуны ў INSEE — 01306.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Камуны Францыі]]</text>
      <sha1>ls4ns34upncdce9bmcmovyygyprzncf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809856</id>
    <redirect title="Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка" />
    <revision>
      <id>5157241</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>M.L.Bot перанёс старонку [[Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]] у [[Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]]</comment>
      <origin>5157241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="houeeji88s67cys2j833r2d3ofroead" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]]</text>
      <sha1>houeeji88s67cys2j833r2d3ofroead</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Мардар’евіч Гадзіцкі-Цвірка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>809857</id>
    <redirect title="Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка" />
    <revision>
      <id>5157243</id>
      <timestamp>2026-06-22T11:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]]</comment>
      <origin>5157243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="houeeji88s67cys2j833r2d3ofroead" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Канстанцін Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка]]</text>
      <sha1>houeeji88s67cys2j833r2d3ofroead</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>